Shaxs ijtimoiy psixologik fenomen sifatida - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	177.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Shaxs ijtimoiy psixologik fenomen sifatida

Купить

MUNDARIJA
KIRISH ...................................................................................................................... 2
I.BOB. SHAXSNING IJTIMOIYLASHUV JARAYONI. ....................................... 4
1.1.Shaxs tushunchasi. Shaxs - tarbiyaning ob’ekti va sub’ekti. ............................... 4
1.2. Shaxs shakllanishi va rivojlanishi to'g'risida tushuncha. .................................. 11
II BOB.SHAXS IJTIMOIY-PSIXOLOGIK FENOMEN SIFATIDA. .................... 12
2.1. Fenomen haqida. ............................................................................................... 12
2.2. “Nega?”, “Nima uchun?” yoxud ijtimoiy xulqning motivlari. ......................... 14
2.3. Agressiya va egressiya: sabab va oqibat. .......................................................... 15
2.4.Shaxsning fenomen sifatida Ijtimoiy-etnik munosabatlari. ............................... 19
Xulosa. ..................................................................................................................... 28
Foydalanilgan adabiyotlar. ...................................................................................... 29
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Jamiyat bilan shaxsning munosabatlari, erkinligi
uning xuquqi va burchlari, insoniy qadiryatlari xaqidagi muammolar barcha tarixiy
davrda xam buyuk mutaffakirlarining etiborda turgan eng muhim masalalaridan
bo’lib hisoblangan.
Mustaqillik tufayli o‘zbek xalqining ajralmas xuquqi o‘z taqdirini o‘zi
belgilash xuquqi ruyopga chiqarildi. Prizident I.A.Karimov aytganidek
"Respublika xaqiqatdan ham, uning milliy manfatlaridan kelib chiqqan holda,
xalqning azaliy turmush tarzi an’analari, urf odatlari va kunikmalarini, beqiyos
tabiiy boyliklarini xar tomonlama xisobga olish yuksaltirish amalda mumkin bo‘lib
qoldi".(Uzbekiston buyuk kelajak sari 9-bet I.A.Karimov)
Har tamonlama rivojlangan, barkamol shaxs fuqoroni shakllantirish g‘oyasi
Prizident I.A.Karimov tomonidan ishlab chiqildi va asoslab berildi. Prizidentimiz
asarlarida "Kadrlar tayorlash milliy dasturida olga surgan" shaxs to‘g‘risida
konsepsiya (g‘oyalar) milliy mustaqilligimiz sharoitida shaxsning mohiyati
rivojlanishi, tarbiyasi, tarkib topishini istiqlol g’oyalari asosida izohlash taxlil
etishga imkoniyat yaratdi.
Prezidentimiz ta’kidlaganidek, shaxs ijtimoiy hayotning mahsuli ekan, u
albatta bolani o‘rab olgan muhit ta’sirida rivojlanadi. Shaxsning hayoti faoliyati
davomida muhit unga yo ijobiy, yo salbiy ta’sir ko‘rsatishi, rivojlanish
imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishi yoki yo‘q qilishi mumkin.
Kurs ishining maqsad va vazifalari: Insonning shaxs sifatida shakllanish
jarayoni, unga ta’sir etuvchi omillar, shaxsni shakllantirish jarayonida muhitning
o‘rni haqida ma’lumotlarni o’rganish.
• Shu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni
• Shaxs tushunchasini tahlil qilish;
• Shaxs shakllanishi va rivojlanishi to'g'risida tushuncha;
• Shaxs kamolotida irsiyatning ta'siri;
• Shaxs rivojlanishida muhitning o’rni;
• shaxs rivojlanishida ta’lim-tarbiyaning ta’sirini adabiyotlardan tahlil
2

qilishdan iborat.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, ikki bob, 5 paragraf,
xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
3

I.BOB. SHAXSNING IJTIMOIYLASHUV JARAYONI.
1.1.Shaxs tushunchasi. Shaxs - tarbiyaning ob’ekti va sub’ekti.
Shaxs deganda muayyan jamiyatning a’zosi tushuniladi. Odam shaxs
bo‘lishi uchun ruhiy jihatdan taraqqiy etgan, o‘z xususiyati va sifatlari bilan
boshqalardan farq qilishi lozim. Har bir odam shaxs sifatida turlicha namoyon
bo‘ladi. U o‘zining xarakteri qiziqishi va qobiliyati aqliy rivojlanganlik
darajasi, ehtiyoji, mehnat faoliyatiga munosabati bilan farqlanadi. Bular
shaxsni o‘ziga xos xususiyati bo‘lib, ana shu ruhiy xususiyatlari rivojlanib
ma’lum bir bosqichga yetsagina u mukammal kamol topgan inson deyiladi.
Shaxsning ijtimoiy voqe’likka, mehnatga, kishilarga, jamiyatga bo‘lgan
munosabati turlicha,uning faollik darajasi va odob-axloq borasida yetukligi
ham turlicha.
Shaxs nomini olish uchun nimalar darkor?
Odamning ijtimoiy mavjudot sifatida shaxs nomini olish uchun unga
ijtimoiyiqtisodiy hayot va tarbiya kerak. Shu sababli pedagogika fani bolaning
shaxs sifatida rivojlanishi, uning har tomonlama kamolga etish qonuniyatlarini,
unga ta’sir etuvchi ob’ektiv va sub’ektiv omillarni, rivojlanish jarayoniga
aloqador davrlarini aniqlash kerak. Shunga asosan pedagogika fani shaxsning
rivojlanishda va ta’lim, o‘qitish, tarbiya hamda bola faolligi, o‘z-o‘zini
tarbiyalash bosqichlarini aniqlash lozim. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimov Oliy Majlisning I chaqiriq I sessiyasida qilgan ma’ruzasida hur
O‘zbekistonda demokratik tuzumni barpo etishda amalga oshirilayotgan ulkan
o‘zgarishlarni asosiy ishtirokchilari bo‘lgan jamiyatimiz a’zolarining
ma’naviyatini butunlay yangicha qaror toptirish lozimligini ta’kidlagan edi.
Chunki ta’lim tarbiya - ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va
uning rivojini xam belgilaydigan omildir. Binobarin, ta’lim-tarbiya tizimini
o‘zgartirmasdan turib ongni o‘zgartirib bo‘lmaydi. Ongni, tafakkuri
o‘zgartirmasdan turib esa biz ko‘zlagan oliy maqsad ozod va obod jamiyatni
barpo etib bo‘lmaydi.
4

Shaxs tarbiyaning ob’ekti va sub’ekti hisoblanadi. Shaxsning kamol
topishida ijtimoiy va biologik omillarning ta’sir kuchi bir xil bo‘lmaydi.
Shaxsning rivojlanish holatini to‘g‘ri baholash va bilish uchun uni turli
munosabatlar doirasiga qo‘yib tuzatish lozim. Pedagogika shaxsning kamoliga
etishishning murakkab va ziddiyatli jarayon deb biladi. Shaxs qaysi
o‘quvchilarda o‘z-o‘zini tarbiyalashda ya’ni o’z ustida ongli batartib ishlashga
ehtiyoj paydo bo‘lgandagina,tarbiya jarayonini samarali deb hisoblasa buladi.
Kishilik jamiyati taraqqiyotida shaxsni tarbiyalash muammosi.Odam
shaxs bo‘lishi uchun psixik jihatdan rivojlanishi, o‘zini yaxlit inson sifatida his
etishi, o‘z xususiyatlari va sifatlari bilan boshqalardan farq qilmog‘i kerak.
“Individ” nima? Bola ma’lum yoshga qadar “individ” sanaladi. Individ
(lotincha “individium” so‘zidan olingan bo‘lib, «bo‘linmas», «alohida shaxs»,
«yagona» ma’nolarini anglatadi) xatti-harakatlarini shartli refleks
yordamidagina tashkil eta oluvchi biologik mavjudotdir.
Individuallik esa shaxsning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lib, uning namoyon
bo‘lishi, tarbiya jarayonini amalga oshirishda bola shaxsini puxta o‘rganish,
uning yashash sharoitlaridan etarli darajada xabardor bo‘lish va ularning
hisobga olinishini taqozo etadi.
Individual yondashuv o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlari, bilishga bo‘lgan
qiziqish hamda iste’dodini namoyon etishda muhim ahamiyatga ega.
Bola harakatlari ongli, ijtimoiy munosabatlar jarayonidagi ishtiroki natijasida
shakllana boradi.
Kadrlar tayyorlash milliy modelida shaxs kadrlar tayyorlash tizimining bosh
sub’ekti va ob’ekti, ta’lim sohasidagi xizmatlarining iste’molchisi va ularni
amalga oshiruvchi sifatida ta’riflanadi.
Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intellektual va ma’naviy-
axloqiy jihatdan tarbiyalash, uning har tomonlama rivojlangan shaxs sifatida
namoyon bo‘lishiga erishishni nazarda tutadi. Mazkur ijtimoiy talabning
amalga oshirilishi har bir fuqaroning bilim olish, ijodiy qobiliyatini namoyon
etish, intellektual jihatdan rivojlanishi hamda muayyan kasb yo‘nalishi
5

bo‘yicha mehnat qilish huquqini kafolatlaydi.
Odamning ijtimoiy mavjudot sifatida shaxsga aylanishi uchun ijtimoiy muhit
sharoitlari va tarbiya kerak bo‘ladi. Ana shular ta’sirida odam inson sifatida
rivojlanib boradi va shaxsga aylanadi.
Rivojlanishning o‘zi nima?
Rivojlanish shaxsning fiziologik va intellektual o‘sishida namoyon
bo‘ladigan miqdor va sifat o‘zgarishlar mohiyatini ifoda etuvchi murakkab
jarayondir. Rivojlanish mohiyatan oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga,
eski sifatlardan yangi holatlarga o‘tish, yangilanish, yangining paydo bo‘lishi,
eskining yo‘qolib borishi, miqdor o‘zgarishining sifat o‘zgarishiga o‘tishini
ifodalaydi. Rivojlanishning manbai qarama-qarashliklarni o‘rtasidagi
kurashdan iboratdir.
Bola shaxsining rivojlanishi inson ijtimoiy mavjudotdir, degan falsafiy
ta’limotga asoslanadi. Ayni vaqtda inson tirik, biologik mavjudot hamdir.
Demak, uning rivojlanishida tabiat rivojlanishining qonuniyatlari ham muhim
ahamiyatga ega. Shuningdek, shaxs bir butun mavjudot sifatida baholanar ekan,
uning rivojlanishiga biologik va ijtimoiy qonuniyatlar birgalikda ta’sir etadi,
ularni birbiridan ajratib bo‘lmaydi.
Chunki shaxsning faoliyati, hayot tarziga uning yoshi, bilimi, turmush tajribasi
bilan birga boshqa fojiali holatlar, kasalliklar ham ta’sir etadi.
Inson butun umri davomida o‘zgarib boradi. U ham ijtimoiy, ham psixik
jihatdan kamolga etadi, bunda bolaga berilayotgan tarbiya maqsadga muvofiq
bo‘lsa, u jamiyat a’zosi sifatida kamol topib, murakkab ijtimoiy munosabatlar
tizimida o‘ziga munosib o‘rin egallaydi. Chunki rivojlanish tarbiya ta’siri
ostida boradi.
Shaxsning fazilatlarini to‘g‘ri ko‘rish va bexato baholash uchun uni turli
munosabatlar jarayonida kuzatish lozim.
Demak, shaxsni rivojlantirish vazifasini to‘g‘ri hal etish uchun uning
xulqiga ta’sir etuvchi omillar hamda shaxs xususiyatlarini yaxshi bilish zarur.
Tarbiya bolaga samarali ta’sir etishi uchun o‘sish va rivojlanish
6

qonuniyatlarini bilish va hisobga olish maqsadga muvofiq. Shunday qilib,
rivojlanish va tarbiya o‘rtasida ikki tomonlama aloqa mavjud.
Shaxs tarbiyasiga ta’sir etuvchi omillar. Fanda odamning shaxs sifatida
rivojlanishiga biologik va ijtimoiy omillarning ta’siri o‘rtasidagi munosabatni
belgilashga oid munozara ko‘pdan buyon davom etmoqda.
Insonning shaxs sifatida rivojlanishida ijtimoiy hodisalarning ta’siri kuchli
bo‘ladimi? Yoki tabiiy omillar etakchi o‘rin tutadimi? Balki tarbiyaning ta’siri
yuqoridir? Ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabat qanday?
Fanda biologik yo‘nalish deb nomlangan nuqtai nazar etakchi o‘rinlardan
birini egallab, uning vakillari Aristotel, Platonlar tabiiy-biologik omillarni
yuqori qo‘yadi. Ular tug‘ma imkoniyatlar, taqdir, tole har kimning hayotdagi
o‘rnini belgilab bergan, deydilar.
XVI asr falsafasida vujudga kelgan preformizm oqimi namoyandalari esa
shaxs rivojlanishida naslning roliga katta baho berib, ijtimoiy muhit va
tarbiyaning rolini inkor etadi.
Xorij psixologiyasidagi yana bir oqim – bixeviorizm XX asr boshlarida
yuzaga kelgan bo‘lib, uning namoyandalari, ong va aqliy qobiliyat nasldan-
naslga o‘tib, insonga u tabiatan berilgan, deyiladi. Mazkur ta’limot vakili
amerikalik olim E.Torndaykdir.
Pragmatizm oqimi va uning vakillari D.D’yul, A.Kombe ham shaxs
rivojlanishini biologik nuqtai nazardan asoslaydilar. Ular rivojlanishni faqat
miqdoriy o‘zgarishdan iborat, deb qaraydilar. Naslning rolini absolyutlashtirib,
uni inson taqdirida hal qiluvchi ahamiyatga ega deb biladilar.
Demak, bir guruh xorijiy olimlar rivojlanishni biologik (nasliy) omilga
bog‘laydilar.
Biologik oqimga qarshi falsafiy oqim vakillari rivojlanishni ijtimoiy omil
bilan belgilaydilar. Bu oqim vakillari bola shaxsining jismoniy, psixik
rivojlanishi u yashaydigan muhitga bog‘liq, deb ko‘rsatadilar.
Muhit deganda odam yashaydigan sharoitdagi barcha tashqi ta’sir tushuniladi.
Shu nuqtai nazardan tarbiya tufayli bolani o‘zi yashaydigan ijtimoiy sharoitga
7

moslashtirish mumkin, degan xulosa kelib chiqadi.
Ular ijtimoiy muhitning rolini hal qiluvchi omil deb hisoblaydilar. Demak,
odam bolasining shaxs sifatida rivojlanib, taraqqiy etib borishi, uning shaxs
bo‘lib kamolga etishida nasl (biologik omil), ijtimoiy muhit (bola yashaydigan
sharoit), shuningdek, maqsadga muvofiq amalga oshadigan tarbiya ham birdek
ahamiyatga ega. Bu omillarning ta’sirini aniqlashda ilg‘or pedagogik olimlar,
psixolog va faylasuflar ta’limotiga tayaniladi.
Falsafada shaxsni jamiyat bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy hayotdagi murakkab
voqelik deb qaraladi. Ular individning ma’naviy boyligi uning munosabatlariga
bog‘liq, deb hisoblaydilar.
Haqiqatdan ham, shaxs mehnat faoliyati zaminida rivojlanadi, kamolga
etadi. Inson sharoitni, sharoit esa odamni yaratadi. Bu esa o‘z navbatida inson
faolligini namoyon etadi. Zero, shaxs ma’lum ijtimoiy tuzum mahsulidir.
Jamiyat shaxs kamolotining muayyan imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishi yoki
yo‘q qilishi mumkin.
Faylasuflar shaxsni tabiatning bir bo‘lagi deb baholaydilar. Bu insondagi
layoqat kurtaklari bo‘lib, uning rivojlanishi uchun tarbiya kerak, degan g‘oyani
ifodalaydi.
Jamiyat taraqqiyoti shaxs rivojlanishi uchun keng imkoniyatlarni yaratadi.
Demak, shaxs bilan jamiyat o‘rtasida ham uzviy aloqa mavjud.
Shunday qilib, odam shaxsining jamiyatdagi rivojlanishi tabiat, muhit,
inson o‘rtasidagi murakkab aloqa ta’siri ostida ro‘y beradi, inson ularga faol
ta’sir etadi va shu yo‘l bilan hayoti va o‘z tabiatini o‘zgartiradi.
Shaxsga ijtimoiy muhitning ta’siri ham muhim. Bu tarbiya tizimi orqali
amalga oshiriladi. Ya’ni:
Birinchidan, tarbiya ta’sirida muhit bera olmagan bilim, ma’lumot
egallanadi, mehnat va texnik faoliyat bilan bog‘liq ko‘nikma va malakalar hosil
bo‘ladi.
Ikkinchidan, tarbiya tufayli tug‘ma kamchiliklar ham o‘zgartirilib, shaxs
kamolga etadi.
8

Uchinchidan, tarbiya yordamida muhitning salbiy ta’sirini ham yo‘qotish
mumkin.
To‘rtinchidan, tarbiya kelajakka qaratilgan maqsadni belgilaydi.
Demak, tarbiya bilan rivojlanish bir-biriga ta’sir etadi, bu tarbiya doimiy
va uzluksizdir.
Shunday qilib, shaxsining rivojlanishida tarbiya ham yetakchi o‘ringa ega
bo‘lib, tarbiya tufayli nasl-nasabi, oila muhiti, ijtimoiy muhit ta’sirida har
tomonlama rivojlanishga qodir, degan xulosani chiqarish mumkin.
Shaxs rivojlanishida faoliyatning o‘rni. SHaxs rivojlanishida irsiyat,
muhit, tarbiya bilan bir qatorda inson faoliyati ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu degani inson qanchalik mehnat qilsa, uning rivojlanishi shunchalik yuqori
bo‘ladi.
Faoliyat o‘zi nima? Faoliyat shaxs tomonidan tabiiy va ijtimoiy hayotni
maqsadga muvofiq tashkil etiluvchi kundalik, ijtimoiy yoki kasbiy
harakatlarning muayyan shakli, ko‘rinishi. Insonning qobiliyati va yoshi u
tomonidan tashkil etilayotgan faoliyat mohiyatiga ko‘ra belgilanadi.
Faoliyat jarayonida inson shaxsi, har tomonlama va bir butun, yaxlit holda
rivojlanadi. Lekin faoliyatni maqsadga muvofiq amalga oshirishi uchun uni
to‘g‘ri tashkil etish lozim. Lekin ko‘p holatlarda shaxsning rivojlanishi uchun
imkoniyatlar yaratilmaydi, tarbiyalanuvchilarning ijtimoiy mehnat, bilish
faoliyatlari cheklangan bo‘ladi.
O‘smir va o‘spirinlar faoliyatining asosiy turlariga o‘yin, o‘qish va
mehnat kiradi. Ular yo‘nalishiga ko‘ra bilishga doir, ijtimoiy, sport, badiiy,
texnik, hunarmandchilik hamda shaxsiy qiziqish asosida tanlangan sohalardan
iborat. Faoliyatning asosiy turi – muloqotdir.
Faoliyat faol va passiv bo‘lishi mumkin. O‘smir faoliyati muhit va tarbiya
ta’sirida faollashishi yoki susayishi mumkin. Inson shaxsining rivojlanishida
uning butun vujudi bilan sevib, o‘z imkoniyatlarini namoyon etib, mehnat
qilishi, o‘zini shaxs sifatida ko‘rsata olishi, unda o‘z faoliyatidan qoniqish hosil
qiladi. Uning ijtimoiy mehnatdagi ishtirokida faollik ko‘zga tashlanadi.
9

Ta’lim jarayonida faollik o‘quvchiga bilimlarni chuqur va mustahkam
egallashga, o‘z qobiliyatini namoyon etishga yo‘llaydi. Bilishga bo‘lgan faollik
o‘quvchining intellektual rivojlanishini ta’minlaydi.
Faollik ko‘rsatishning asosini esa hamma vaqt ehtiyoj tashkil etadi.
Ehtiyojlarning xilma-xilligi faoliyatning ham turlarini kengaytiradi. SHunga
ko‘ra, o‘quvchining turli yosh davrlarida ularning faoliyati turlicha bo‘ladi.
Ta’lim muassasasida bir xil talab shaxs rivojlanishida har doim ijobiy natija
beravermaydi. Turli yosh davrlarida faoliyatning turlari va mohiyati o‘zgarib
turishi kerak.
Insonning ijtimoiy faolligi, qobiliyati barcha muvaffaqiyatlarining
garovidir. Chunki har bir inson o‘z mehnati, g‘ayrati, intilishi bilangina
faollashadi. O‘qituvchi qanchalik yaxshi o‘qitmasin yoki tarbiya bermasin,
tarbiyalanuvchining o‘zi harakat qilmasa, rivojlanish muvaffaqiyatli
kechmaydi. Zero, barcha ma’naviy-axloqiy kamchiliklarning asosiy sababi ham
insonning o‘z faoliyatini to‘g‘ri yo‘lga qo‘ymaganligidadir.
Shuning uchun ham inson faoliyati uning rivojlanishi natijasi hamdir.
Demak, shaxs faolligi asosida ijtimoiy faollik, tashabbuskorlik, ijodkorlik
hislatlarini shakllantirish – uning shaxslik imkoniyatlarini namoyon etishi
orqali faoliyatini rivojlantirish muhim sanaladi.
Rivojlanishning yosh va o‘ziga xos xususiyatlari. Muayyan bir yosh
davriga xos bo‘lgan anatomik, fiziologik (jismoniy) va psixologik xususiyatlar
yosh xususiyatlari deb ataladi. Ana shu yosh xususiyatlarni hisobga olgan holda
ta’lim va tarbiya ishi tashkil etiladi. Shunda bola rivojlanishiga tarbiya ta’siri
kuchli bo‘ladi.
Bolaning individual – o‘ziga xos xususiyatini bilish uchun
temperamentning umumiy tiplari va bolaning o‘ziga xos xususiyatini o‘rganish
metodikasini bilish muhim. Temperament (lot. «temperamentum» «qismlarning
bir-biriga munosabati» ma’nosini anglatib, shaxsning individual psixologik
xususiyatlari majmuidir. Shuningdek, turli yosh davrlarining o‘ziga xos
rivojlanish qonuniyatlari ham mavjud. Masalan, 5-sinf o‘quvchilari bilan 10-
10

sinf o‘quvchisini tenglashtirib bo‘lmaydi. Shuning uchun bolaning jismoniy va
psixik kamoloti quyidagi davrlarga bo‘linadi:
1.2. Shaxs shakllanishi va rivojlanishi to'g'risida tushuncha.
Inson, odam, shaxs ko'plab fanlarning o'rganish ob'ekti hisoblanadi.
Shaxs deganda muayyan jamiyatning a'zosi tushuniladi. Ijtimoiy
munosabatlarga kirishuvchi, ongi yuksak taraqqiy etgan, ijtimoiy taraqqiyotda
ishtirok etuvchi odamgina shaxs deyiladi. Shaxsning eng asosiy belgisi-uning
ongli faoliyat egasi ekanligidir. Ma'lumki kishi ongi faqat jamiyatda, boshqalar
bilan o'zaro munosabatda til yordamida ijtimoiy tajribani o'zlashtirishda
shakllanadi. Binobarin shaxs ham faqat jamiyatdagina shaxsga aylanishi
mumkin.
Odamning ijtimoiy mavjudot sifatida shaxs nomini olishi uchun unga
ijtimoiy-iqtisodiy hayot va tarbiya kerak. Shu boisdan pedagogika fani
bolaning shaxs sifatida rivojlanishi, uning har tomonlama kamolga etish
qonuniyatlarini, unga ta'sir etuvchi ob'ektiv va sub'ektiv omillarni, rivojlanish
jarayoniga aloqador davrlarni aniqlashi kerak. Odamning mukammal inson
bo'lib etishuvida o'zining maqsad asosidagi xatti-harakati, iroda sifatlarining
kamol topishi natijasida ayrim nuqsonlarini bartaraf etishi, qiyinchiliklarni
engib chiqishi mumkinligini bilishimiz zarur. Demak, inson hayot faoliyati
davomida o'zgarib, shakllanib, rivojlanib boradi. Bolalik, o'smirlik va
o'spirinlik davrida rivojlanish nihoyatda kuchli bo'ladi.
Shaxsning kamol topishida va uning xulqida ijtimoiy va biologik
omillarning ta'sir kuchi hamisha ham bir xil bo'lavermaydi. Chunki uning
xulqiga, munosabatlariga, aloqalariga, yoshi, bilimi, odatlari, tajribasi va
vaziyat ham ta'sir etadi. Masalan, bir xildagi ta'sirlarga turli bola turlicha
munosabatda bo'ladi, bu ayni paytda, bolaning ehtiyoji qandayligiga ham
bog'liqdir.
11

II BOB.SHAXS IJTIMOIY-PSIXOLOGIK FENOMEN SIFATIDA.
2.1. Fenomen haqida.
Fenomen (yun phainō — „ko rsataman“) deb har qanday kuzatiladigan ʻ
hodisaga aytiladi. Kundalik hayotda esa bu atama kamdan-kam kuzatiladigan
g ayrioddiy hodisani anglatadi. Atamani zamonaviy falsafaga Immanuel Kant
ʻ
kiritgan.
Fenomen (yun. phainomenon — sodir bo luvchi) — 1) g ayrioddiy,
ʻ ʻ
kamdankam bo ladigan hodisa, fakt; 2) histuyg u tajribasi bilan payqaladigan
ʻ ʻ
hodisani anglatuvchi falsafiy tushuncha (bu ma noda o z mohiyati jihatdan
ʼ ʻ
intellektual mushohada predmeta sifatida namoyon bo luvchi noumenning
ʻ
qaramaqarshisi). "F." atamasini Aristotel "ko rinuvchi", "tuyuluvchi" ma nosida
ʻ ʼ
ishlatgan. Leybnits esa bu so zni tajribadan ma lum bo lgan dalillarga nisbatan
ʻ ʼ ʻ
qo llagan. I. Kant F. tushunchasi yordamida mohiyatni hodisadan keskin ajratishga
ʻ
uringan va hodisani bilish mumkin, mohiyatni esa bilish mumkin emas deb
hisoblagan (yana qarang Mohiyat va hodisa).Bugun tom ma’noda olib qaralganda,
ijtimoiy hayot muammolarini, umuman ijtimoiy-gumanitar fanlarning hayotdagi
o’rni va salohiyatini chamalashda ijtimoiy psixologiyani chetlab o’tib bo’lmaydi.
Bu fanning ma’lum ma’nodagi inqirozini va rivojlanmay qolganligini eng avvalo
jamiyatdagi tuzum bilan, odamlarning u yoki bu mafkuraviy bo’hronlar ta’sirida
bo’lganligi bilan izohlash mumkin. Zero, aslida ijtimoiy-psixologik tafakkurning
o’zi inson kabi qadimiy va o’lmasdir. Chunki odam jamiyatda yashar va o’zining
ma’lum ma’noda boshqalarga bog’liqligini anglar ekan, uning shuurida ijtimoiy
psixologiya fan sifatida o’z oldiga qo’yadigan quyidagi uch asosiy savol-muammo
har doim ko’ndalang bo’laveradi:
odamlar bir-birlari to’g’risida qanday o’ylashadi? Bu – ijtimoiy borliqning
ongimizdagi aksini bildiradi;
odamlar bir-birlariga qanday ta’sir ko’rsata oladilar? Bu – konformizm,
e’tiqodlilik va ijtimoiy ta’sirning bizdagi madaniy tamoyillar, odatlar, ko’nikmalar
orqali kundalik xatti-harakatlarimiz mezoniga aylanishini tushuntirishdir;
ular bir-birlariga qanday munosabatda bo’ladilar? Bu – yangicha
12

munosabatlar tizimida – insoniylik va iymon, dinu-diyonat, maslak va biddiyatlar
ta’sirida nima uchun adovat – jaholatga, mayllar – altruizmga, nizolar – adolatga
aylanishi mumkinligini va boshqa dolzarb ijtimoiy muammolarni o’rganish
vositasidir.
Nima uchun aynan bugun insoniy munosabatlar va ularni boshqarish masalasi
dolzarb bo’lib, ijtimoiy hayot sirlarini bilishga ehtiyoj kuchaydi?
Birinchidan, aytish mumkinki, dunyo miqyosida global tarzda ijtimoiy stereotiplar
barham topib, o’zgara boshladi. Kechagina mumkin bo’lmagan narsalarga bugun
ruxsat bor, kecha umuman erkinlik, demokratiya tushunchalarini guyoki, G’arb
madaniyati deb e’tirof etgan bo’lsak, bugun butun jamiyat bu jarayonlar bilan
yashay boshladi, buning natijasida inson ongi, uning boshqalarga munosabatlari
ham o’zgardi.
Ikkinchidan, qadriyatlar tizimi o’zgardi. Umuminsoniy qadriyatlarga yaqingacha,
xayoliy gumanizm sifatida qaragan bo’lsak, bugun o’z milliy qadriyatlarimizni
qaytarish barobarida bu qadriyatlarni ham qabul qilmoqdamiz. Qabul qilmaslik esa
odamlar, eng avvalo, yoshlar ongida shunday vakuumni hosil qilmoqdaki, buning
oqibatlariga hayotimizda misollar ko’p (diniy aqidaparastlik, jinoyatchilik,
giyohvandlik va hokazo). Masalaning muhim tomoni yana shuki, rivojlangan
G’arbning o’zi bugun Sharq madaniyatini, Sharq mentalitetini va uning
qadriyatlarini e’tirof etib, ularga munosib baho bermoqda. Demak, umumjahon
globallashuvi jarayonlarida insonlar o’rtasidagi munosabatlar madaniyatlararo
hamda millatlararo munosabatlar darajasigacha ko’tarildi.
Uchinchidan, insonning o’zini kimlar bilandir solishtirish, taqqoslash, o’xshatish
tizimida o’zgarishlar (ijtimoiy identifikasiya) ro’y berdi. Ijtimoiy psixologiya
shaxs psixologiyasiga e’tibor berarkan, uning jamiyatda mustaqil fikrlovchi,
yurtparvar va vatanparvar, fidoiy inson sifatidagi fazilatlarini anglashiga yordam
berishi kerak bo’lib qoldi. Chunki ilgari “sovet fuqarosi” faqat o’sha mafkuraviy
talablar qobig’ida o’zini tasavvur etar edi xolos.
Yana bir narsa – aynan mustaqillik har bir fandan, jumladan ijtimoiy-gumanitar
fanlardan hayotda o’z o’rnini topish, tadbiqiy ilmiy ishlarni rivojlantirish, fanning
13

ishlab chiqarishni rivojlantirishdagi mavqyeini tasavvur qilishni talab qilmoqda.
Shu ma’noda ijtimoiy psixologiyaning bugungi realligimizda hayot muammolarini
xal qilishdagi o’rnini tasavvur qilish joizdir.
2.2. “Nega?”, “Nima uchun?” yoxud ijtimoiy xulqning motivlari.
Eng avvalo shuni e’tirof etish lozimki, inson oldida u yoki bu voqyea-
hodisaning guvohi bo’lar ekanmiz, “Nega?”, “Nima uchun?” degan savollar bilan
bog’liq ijtimoiy xulqning sabablarini o’rganishi kerakligi tayin. Bu masalada
psixologiya ijtimoiy xulqning motivlariga hamda motivasiya masalasiga e’tibor
beradi. Oddiy misol: ko’pincha, jamoat joylarida, oilada, ishlab chiqarish
jarayonida odamlarning bir-birlariga nisbatan qo’pol muomalada bo’lganligining
guvohi bo’lamiz. Tabiiy, savol tug’iladi: nega odamlar bir-birlariga nisbatan
agressiv bo’lib qolishdi, qani o’sha insoniy bag’rikenglik, odamlar o’rtasidagi
normal, madaniy muomalalar, degan.
Xorijlik mutaxassislarning (Ye.Ilin va b.q) fikricha, eng avvalo agressiv xulq-atvor
bo’lishi uchun birinchi navbatda nizoli yoki odamni xavotirga soluvchi vaziyat
bo’lishi kerak.
Lekin vaziyatning mavjudligi hali odamda janjallashishga moyillik holati paydo
bo’ldi, degan ma’noni anglatmaydi. Birinchidan, odamlarning o’zaro muomalasida
fikrlari, istaklari, qiziqishlari va maqsadlarida tafovutlar bo’lishi kerak.
Ikkinchidan, bu tavofutlar har bir kishi tomonidan deyarli bir xil anglanishi lozim.
Uchinchidan, bu holat hyech bo’lmaganda bir tomonning ikkinchi tomonni
yoqtirmasligi, ko’ra olmasligiga olib kelishi, fikrlar amalda to’qnash kelishi kerak.
Bu o’rinda bizdagi madaniyat va mentalitetning o’ziga xosligi bor, albatta. Bizda
xulq agressiv tarzga o’tib ketishi uchun menimcha, yanada ko’proq bosqichlar
talab qilinadi. Chunki vaziyatning mavjudligini yumshatuvchi, odamlarni nisbatan
uzoq muddatda nizoni ichida saqlashiga olib kelgan sharqona odob, andisha bor.
Lekin agressiv xulqning intihosi shundayki, uzoq vaqt ichida saqlangan agressiya
bir kun kutilmagan tarzda namoyish etilishi mumkin. Ya’ni, bizda doimo ham bu
urush, ochiq betga aytishlar tarzida emas, namoyishkorona ishning teskarisini
qilish (ayniqsa, o’smirlarda, oilada ko’proq kuzatiladi), yoki boshqa vaziyatda
14

boshqa insondan o’ch olish orqali kompensasiya qilinadi (xotini bolasidan, rahbar
xodimlaridan va hokazo). O’smirlik davrida hadeb bolaning o’zini biror narsa
tufayli o’zini namoyishkorona ko’rsatishga intilishini ham aslida agressiv xulqqa
moyillik, konfliktga asos bor, deb hisoblash mumkin. Demak, bu o’sha nizoli
vaziyatni inson o’zidagi “ichki, ruhiy filtrdan” qanday o’tkazilganiga bog’liq
bo’ladi. Umumiy fikr shuki, biror narsaga agressiv munosabatning shakllanishi bir
yoki alohida olingan motiv tufayli emas, balki sabablar yoki motivlar tizimi orqali
sodir bo’lishini nazarda tutish va tarbiyaviy ishlarda bunga e’tibor berish kerak.
Ijtimoiy psixologiya bu hodisalarga insoniy munosabatlarning o’ziga xos ko’rinishi
sifatida qaraydi.
2.3. Agressiya va egressiya: sabab va oqibat.
Agressiya yoki kishilar o’rtasidagi kelishmovchilik oqibatida kelib
chiqadigan vajohat holati – bu shunday yo’nalishki, unga oid xulosalar nafaqat
psixologlarni, balki sosiologlar, huquqshunoslar, pedagoglar, faylasuflar, ijtimoiy
soha xodimlar, turli bo’g’in rahbarlarining barchasini qiziqtiradi. Zero, inson
tabiati va uning boshqa insonlarga bog’liq jihatlarini o’rganish uchun xulqning
aynan shu tomonini ham o’rganish, bilish va boshqara olish kerak.
Amerikalik olimlar Robert Beron va Debora Richardsonlarning 2000 yilda Sankt-
Piterburgda rus tilida nashr etilgan “Agressiya” nomli kitoblarida ham agressiv
xulqqa nisbatan yangicha yondoshuv bayon etilgan. Xususan, kitobda agressiv
xulqqa taalluqli bo’lgan asosiy nazariyalardagi (psixoanaliz, kognitiv nazariya,
evolyusion, frustrasion yondoshuv va boshqalar) fikrlar keltirilganki, mualliflar
ularni xulosalab, bunday xulqning aynan biologikdan ham ko’ra, ijtimoiy tabiati
borligini ta’kidlaganlar. Freydning instinktlar to’g’risidagi nazariyasida
ta’kidlangan agressiyaning tug’ma, biologik tabiatga egaligi to’g’risidagi fikridan
farqli o’laroq, oxirgi yillarda o’tkazilayotgan tadqiqotlar uning aynan bir insonning
boshqa insonga munosabatidan, uning o’ziga nisbatan qarashlarining ongida aks
ettirishi va o’zini turli xavf-xatardan asrashning vositasi ekanligi fikrini
isbotlamoqda. Aynan ijtimoiy ko’nikmalar paydo bo’lish jarayoni doirasida
qaralgan agressiyani boshqarish imkoniyati borligi amerikalik olimlar xulosalari
15

asosida yotadi.
Shu narsa alohida diqqatga molikki, agressiv xulq-atvorning kelib chiqishi va
namoyon bo’lishida oila va oilaviy o’zaro munosabatlar, tenqurlar guruhi hamda
ommaviy axborot vositarining roli katta ekanligi, ayniqsa, birinchi omil ta’sirchan
ekanligi fikri yangi tadqiqotlarda alohida o’rin tutadi. Odatda bolalar oilada
ko’rgan-kechirganlari, ota-onasining o’rinli-noo’rin tanbehlari, ba’zan ularning
agressiv munosabatlarining “qurbonlari” sifatida vajohatli bo’lib borishadi. Ya’ni,
oilaviy hamjihatlik, to’g’ri tashkil etilgan o’zaro muomala, tarbiya uslublari va
boshqaruv usullari agressiv harakatlarning oldini oluvchi, bartaraf etuvchi muhim
shartlardir. O’tkazilgan tadqiqotlardan ma’lum bo’ldiki, ota-ona o’rtasida tez-tez
nizolar, kelishmovchiliklar chiqib turadigan, oiladagi bolalar o’rtasidagi (aka-uka,
opa-singil va hokazo) nizolar odatiy bo’lgan oilada tarbiyalangan bolada
agressiyaga moyillik darajasi yuqori bo’ladi. Chunki ayniqsa kichik yoshli bola
o’zgalar o’rtasida sodir bo’layotgan nizolar va janjallarga o’ta sezgir va
kuzatuvchan bo’ladi. Shuning uchun ham oiladagi muomala madaniyati, bola
ongiga ilk yoshlikdan singdiriladigan muloqatga oid qadriyatlar uning kelajakda
o’zgalar bilan bo’ladigan munosabatlarini ijobiylashtiradi.
Psixologiyada oxirgi yillarda yana bir tushuncha paydo bo’ldi, bu egressiv
xulqning motivasiyasi tushunchasi, ya’ni kishilar o’rtasidagi nizo, bir-biriga
nisbatan zo’ravonlik va vajohat kabi hissiyotlarni keltirib chiqaruvchi sabablar
masalasi amaliy ahamiyatga molikdir. Shu nuqtai nazardan paydo bo’lgan
tushunchalardan biri “egressiya” tushunchasidir. Egressiya – lotincha egredior –
qochish, o’zini tortish so’zlaridan olingan bo’lib, bu shaxsning o’zini mana
shunday xavotirli, nizoli, murakkab vaziyatlarda olib qochishini anglatadi. Bunday
xulqning asosiy sabablarini boltiqbo’yilik olimlar P.Dereshkyavichus va
L.Yovayshalar quyidagicha izohlaydilar:
o’zgalar tomonidan ijobiy hissiy munosabatning yo’qligi;
o’zi to’g’risidagi bahoning o’zgalarnikidan farq qilishi;
kuchi yetmaydigan vazifalar va talablarning muntazam qo’yilishi tufayli
paydo bo’lgan mag’lubiyatdan qo’rqish holati;
16

o’ziga ishonchmaslik, g’olib chiqishga ko’zi yetmaslik, jazodan qochish.
Shunday qilib, bugun jahon ilmu-fani odamlar o’rtasidagi turli xil nizolarni oldini
olish usullariga ko’proq e’tiborni qaratmoqda. Bizga kundalik hayotimizdan
ma’lumki, biz ijtimoiy hayot normalarini buzgan, o’zgalarga tazyiq qilgan
kimsalarni jazolash orqali noxushliklarning oldini olishga o’rganganmiz. Lekin
ayniqsa, qonunbuzarliklar bilan jinoiy ish qilganlarning xulq-atvori o’rganilganda,
ularni ana shunday bag’ritoshliklari yoki janjalkashliklari uchun jazolash unchalik
samarali emas ekan. Yoki achchiqlangan odam o’z “zahrini to’ka qolsin,
yengillaydi” degan sharqona yondoshuv ham u qadar foyda bermaydi. Shuning
uchun ham amaliyotchi psixologlar ana shunday holatlarni oldini olish yo’l-
yo’riqlari bo’yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish va odamlarni o’rgatishga
ko’proq e’tibor bermoqdalar.
Ijtimoiy psixologiyada to’plangan ma’lumotlarga ko’ra agressiyani oldini olish
yoki sodir bo’lganini yumshatishda bir qancha yo’llar bo’lishi mumkin:
Tang holatlarda janjalkashlardan kimdir albatta o’zini tutishi, o’zini qo’lga
olib, agressiv xulq bo’lishiga yo’l qo’ymaslikka hozirligi isbot qila olish, namoyish
eta olishi. Masalan, er va xotin o’zaro janjallashib qolgan vaziyatni tasavvur qilsak,
bu sharoitda o’zaro kelishmovchilik borligini sezgan ona-qaynona o’rnak
namunasi ko’rsatishi mumkin. Buning uchun yo u taraflarni bosiqlikka, og’irroq
bo’lishga chaqiradi, yoki yaxshi maslahat yordam bermasa, iroda va sabot bilan
taraflardan birortasini, gapiga tezroq kiradiganini, masalan, o’z o’g’lini o’sha
yerdan boshqa yerga, boshqa xonaga olib chiqib ketishi, yoki ajralishni ahd qilib
urishayotganlardan birini masalan, kelinni dugonasinikiga “bir o’tib kelishni”, yoki
bozordan biror nima xarid kelish uchun yuborishi va alohida qolgan o’g’li bilan
“tarbiyaviy ishni” davom ettirishi mumkin. Ya’ni, janjalli vaziyatda kimnidir
vaziyatda o’zini to’g’ri va bosiqlik tutishi qolganlarga ijobiy ta’sir ko’rsatib,
qilmishlaridan andisha qilib qolishlari mumkin.
Agressiv harakatlarning oldini olishda tabiiy verbal reaksiyalarning, fikr-
mulohazalardagi o’rinli so’zlashlarning ham ijobiy o’rni bor. Masalan, yana oila
misolida olinsa, tomonlardan birining baland ovozga past bilan, yomon gapga,
17

yaxshi bilan javob berishi qarshi tomonning hissiyotlari yo’nalishini o’zgartiradi.
Agressiyani pastlashining yana bir yo’li psixologik ibora bilan aytganda
“kutilmagan, nomuvofiq ta’sirning induksiyasi” bo’lib, unga ko’ra, tomonlardan
birining yoki guvohning kutilmagan tarzda ish tutishi vaziyatni o’zgaortiradi.
Masalan, yana o’sha oilaviy nizo, yoki boalar o’rtasidagi agressiv janjalni oladigan
bo’lsak, bunda shundlay qilinadiki, urushning tashabbuskori bo’lgan bolaga onasi
kutilmaganda, ko’ngliga tugib yurgan biror sovqasini, yoki boshqa biror “syurpriz”
berishi, yoki janjallashishayotgan aka-ukalar ustidan chiqib qolgan onadan ular
qattiq ogohlantirish yoki jazoni kutganlarga samimiy hazillar ham kutilmaganda
ikkala tomonni ham fikrlashga, o’zini bosib olishiga olib kelishi mumkin.
Nizoli va agressiv vaziyatlardan qutulish yoki ularni oldindan bartaraf
etishning ishonchli yo’li sifatida psixologlar odamlarda muomala madaniyati va
muloqot malakalarining bo’lishini e’tirof etishadi. Demak, ilk yoshlikdan bolani
sog’lom muloqotga o’rgatish, sharoqona odob, iltifot, odamgarchilik, andisha va
samimiyat, bag’rikenglik tamoyillariga bo’ysunib, o’zgalar bilan yashashga
o’rgatish undagi agressivlikni pastlatadi, konfliktli va agressiv vaziyatlarda to’g’ri
yo’l tutishga moslashtiradi. Buning uchun ijtimoiy psixologiyaning maxsus
uslublari va vositalari mavjudki, ular hattoki “urushqoq shasxlarni” ham turli
vaziyatlarda o’zini tuta olishga o’rgatadi. Masalan, ijtimoiy-psixologik treningning
muloqotga bevosita o’rgatuvchi texnikasi aynan ana shunday uslublardan
hisoblanadi.
Nihoyat, har bir insonning o’zini o’zi hurmat qilishi, unda voqyea-
hodisalarga nisbatan mustaqil qarashlarning, mustaqil fikrning bo’lishi ham
ma’lum ma’noda agressiv xaraktalar darajasini va miqdorini kamaytiruvchi muhim
omildir. Ming afsuski, shunday holatlar bizda tez-tez uchraydiki, yoshlarimiz faqat
taqlid qilish, aytganimizdan chiqmaslikka o’rgatib qolganligi tufayli haddan ziyod
yuvvosh, ishonchsiz, e’tiqodsiz va irodasiz, qo’rqoq bo’lib qolishadiki, har qanday
tanglik vaziyatlari ular ruhiyatini normal maromdan chiqaradi. Chunki bunday
yoshlar va xodimlarda mustaqil fikrning yo’qligi tufayli, ular nochorligi hamda
irodasizligi uchun jazolanaverishadi. Natijada, ular ishonchsiz, e’tiqodsiz, bora-
18

bora asabiylashadigan, janjalkash bo’lib qolishadi. Shuning uchun ham
yurtboshimiz I.A.Karimov yoshlarga sog’lom va teran dunyoqarashni
shaklantirish, ularni mustaqil fikrlashga o’rgatishni oldimizda turgan eng dolzarb
vazifa sifatida ilgari surdilar. Zero, mustaqil fikrlash – kundalik hayotda ro’y
berayotgan voqyea-hodisalarning mohiyatini, ularning sirlarini aniqlash, tahlil
qilish va ajrata olishga hozirlikning mavjudligidir. Bu o’rinda Uolter Lippmanning
fikri ham o’rinli: “Hamma bir xil fikr yuritgan yerda, hyech kim ko’p o’ylamaydi”.
2.4.Shaxsning fenomen sifatida Ijtimoiy-etnik munosabatlari.
Insoniyat xilma-xil ijtimoiy etnik birliklardan tashkil topgan. Bugungi kunda
200 dan ortiq mamlakatlarda 2 mingdan ortiq millat, elat va qabilalar yashamoqda.
Ularning so`zlashadigan tillari esa 5 mingdan ortiqni tashkil etadi. Ammo mana
shu tillardan 2 mingtasidan ko`prog`ida ¸zuvlar yo`q.
Jamiyatning ijtimoiy-etnik tarkibini tadqiq qilish sotsiologiyaning maxsus
sohasi bo`lib, etnosotsiologiya deb ataladi. Sotsiologiyaning bu sohasi jamiyatning
ijtimoiy tarkibiy tuzilishidagi etnik millatlar, xalqlar, elatlar, guruhlarning ijtimoiy
rivojlanish masalalarini o`rganadi. Ularning ijtimoiy-iqtisodiy, ijtimoiy-si¸siy,
ma`naviy-mafkuraviy, madaniy, ta`limiy, diniy va boshqa o`ziga xos qadriyatlarni
tadqiq qiladi.
Etnos tushunchasi (qadimgi yunoncha so`z bo`lib “xalq” ma`nosini anglatadi)
– muayyan xududda tarixan tarkib topgan, boshqalardan farqlanuvchi o`z
madaniyatiga, ruhiy uyg`unlikka va boshqa umumiy xususiyatga ega bo`lgan
kishilarning nisbatan barqaror borligini anglatadi. Demak, etnosotsiologiyaning
tadqiqot obyekti – eng avvalo xalqlar, millatlar, etnik guruhlarning ijtimoiy
tarkibini, boshqa etnik birliklaridan farq qiluvchi o`ziga xos madaniyati, turmushi,
urf-odatlari, tili va boshqa shu kabi o`ziga xos xususiyatlarini o`rganadi. Millat,
millatlararo munosabatlar masalasi sotsiologiyadan boshqa ijtiomiy-gumanitar
fanlar, iqtisodi¸t nazariyasi, si¸satshunoslik, axloq va nafosatshunoslik, tarix,
etnografiya kabilarni ham o`rganish obyekti hisoblanadi.
Etnosotsiologiyada esa millat va milliy munosabatlar, ularning iqtisodiy,
si¸siy, madaniy va ma`anviy-mafkuraviy munosabatlardagi o`zaro uzviy
19

aloqadorligi nazarda tutilgan holda, konkret etnik muhit doirasida, ijtiomiy
jamoalardagi, oiladagi, xududiy tartibdagi munosabatlarni etnik xususiyatlari
doirasida olib qarab o`rganiladi. Shuningdek millatlararo munosabatlarning
jamiyat ijtimoiy ha¸tiga ta`siri va ularning ijtimoiy oqibatlari tadqiq qilinadi. Shu
jihatdan etnosotsiologiyaning jamiyatni o`rganishdagi ahamiyati kattadir.
Sobiq Sovet tuzumi davrida etnosotsiologiya to`laqonli o`z rivojini topmadi.
Turli millatlar, elatlar, xalqlar va etnik guruhlarning ijtimoiy taraqqi¸tiga bir
tomonlama ¸ndashildi.
Kelajakda ular o`zaro qo`shilib yahlit bir Sovet xalqi etnik birligi vujudga
keladi, - degan xa¸liy, soxta va noto`g`ri mafkuraviy si¸sat yurgizilishi oqibatida
har bir etnik birlikning o`ziga xos boy, go`zal va takrorlanmas qadriyatlari rivojiga
si¸siy taziq bilan yo`l qo`yilmadi. Bunday si¸siy zo`ravonlik oqibatida
etnosotsiologiya sotsiologik nazariya sifatida yetarlicha qadrlanmadi.
Sovet davrida muayyan iqtisodiy-si¸siy va mafkuraviy rejim asosida ushlab
turilgan, boshqarilgan milliy munosabatlar hozirda qaytadan, yangi ijtimoiy
munosabatlar asosida tiklanmoqda. Shu jihatdan O`zbekistonning ko`p millatli
davlat ekanligini e`tiborda tutgan holda uning xududida istiqomat qila¸tgan millat
va xalqlarning ijtimoiy turmushi, o`zaro aloqasi va shu kabi munosabatlarni
sotsiologik tadqiq qilish muhim ahamiyatga ega. Zero, “Respublika milliy
tarkibining o`ziga xosligi – uning farqlantiruvchi xususiyatidir. Etnik tarkibda tub
aholi ustun mavqeni egallaydi. Respublikada yashab turgan aholining 70 foizidan
ko`prog`ini o`zbeklar tashkil qiladi. Ayni vaqtda O`zbekiston xududida o`z
madaniyati va an`analariga ega bo`lgan yuzdan zi¸d millat vakillari yashaydi”.
Yaqin o`tmishimizda sodir bo`lgan Farg`ona, Andijon, o`tgan voqealari qayta
takrorlanmasligi uchun, O`zbekistonda bundan keyin ham millatlararo
hamdo`stlikni rivojlantirish, o`zaro ahil bir oila bo`lib yashash talab etiladi.
Prezidentimiz I.A.Karimov boshchiligidagi O`zbekiston hukumatining asosiy
maqsadi ham Markaziy Osi¸ xududida har qanday milliy nizolarning oldini olish
va millatlararo munosabatlarni yanada rivojlantirishdan iborat.
20

Ayniqsa hozirda, ijtimoiy-etnik munosabatlar sotsiologiya tahlilga muxtojdir.
Tarkib topa¸tgan ijtiomiy-iqtisodiy munosabatlar asosida etnik guruhlar o`rtasidagi
munosabatlar ham qaytadan tarkib topmoqda. Shundan kelib chiqib, ko`rsatib
o`tish joizki etnosotsiologiyada ichki va tashqi tadqiqot yo`nalishi mavjud.
Ichki tadqiqot yo`nalishi – bu ayrim etnik guruh tarkibidagi sotsiologik
tadqiqotlardan iborat bo`lib, uning ichki, o`ziga xos xususiyatlari, rivojlanish
tendensiyalari o`rganiladi. Tashqi tadqiqot yo`nalishi esa etnik guruhlar orasidagi
o`zaro munosabatlarni, bir etnik guruhga ta`sir ko`rsatadigan tashqi omillarni va
ularning ijtimoiy oqibatlari tadqiq qilinadi. Ayniqsa bir mamlakat hdudida
yashovchi etnik guruhlarning o`zaro munosabatlarini sotsiologik tadqiq qilish juda
muhimdir.
Mamlakat tub aholisini tashkil etmaydigan, kam sonli etnik guruhlarni
o`rganish ham katta ahamiyatga ega. Ularning madaniyati ma`naviy qadriyatlari,
axloqiy-etnik normalari ijtimoiy-ruhiy xususiyatlarini o`rganishi bilan muhim
(milliy) ilmiy bilimga ega bo`lamiz. Prezidentimiz I.A.Karimov
ta`kidlaganlaridek, “Jahonda katta va kichik millatlar va elatlar yo`q. Ularning har
biri asriy barqaror va tengi yo`q an`analari bilan, tarixiy me`rosining boyligi bilan
milliy ruhining umumiyligi bilan, madaniyatining o`ziga xosligi bilan
ahamiyatlidir”.
U ¸ki bu etnik guruhning tabiiy tarkib topishining asosiy shart-sharoiti – bu
hududiy va til birligi hisoblanadi. Muayyan etnik birlikning-millatning har
jihatdan rivojlanishida uning o`z mustaqil si¸siy davlat tuzumiga ega bo`lishi
muhim ahamiyatga ega bo`ladi.
O`zbekiston milliy mustaqillikni qo`lga kiritgandan boshlab o`tgan dastlabki
11 yillik muddat yuz yillar mazmuniga teng bo`ldi. O`zbek xalqi millat sifatida
o`zligini, or-nomusini, milliy iftixorini, qadr-qimmatini, boy o`tmish madaniy
merosini, tilini va shu kabi ko`plab boshqa qadriyatlarni qaytadan tikladi. O`tmishi
va kelajagi buyuk bo`lishini bilib, millat sifatida yana jahonga yuz tutdi.
Tarixdan ma`lumki, o`zbek etnosining shakllanishida markazlashgan Amir
Temur davlatining tashkil topishi katta ahamiyat kasb etgan. U millat sifatida
21

turkiy etnik katta birligi tarkibida shakllanib bordi. Shu davrdan boshlab, o`zbek
etnik guruhi boshqa turkiy guruhlardan farqlanuvchi o`ziga xos jihatlarni ko`prok
nomo¸n qila boshlagan. Bularga asosan, yagona davlat fuqoroligi, yagona til,
madaniy va ma`naviy qadriyatlar birligi hududiy birlik va uyushganlik, hamda
yagona diniy (islom) e`tiqod birligi shular jumlasidandir.
Nisbatan o`troq, asosan sug`orma dexqonchilik va shahar hunarmandchiligi
bilan shug`ullanishi, Markaziy Osi¸ning qoq o`rtasida joylashuvi va hududiy
uyushganligi kabi omillar o`zbek millatining shakllanishida muhim ahamiyat kasb
etgan.
O`zbek xalqining etnik jihatdan tashkil topishi tarixan murakkab juda katta
ichki va tashqi ijtimoiy zarbalar ostida bordi. Amir Temur vafotidan so`ng
temuriyzodalarning o`zaro kurashi, Shayboniyxon tomonidan temuriyzodalarga
qarshi olib borgan kurash, keyinchalik Movaraunnahrning (Xiva xonligi), Rus
imperiyasi tomonidan istilo qilinishi millatning rivojlanishiga salbiy ta`sir
ko`rsatdi. Rusiya tomonidan bosib olinishi oqibatida Turkiston qat`iy yagona
hududga birlashtirilgan bo`lsada, buyuk rus shovinizmi zo`ravonligi ta`sirida
o`zbek xalqi boshqa turkiy xalqlar bilan bir qatorda mazlum xalq sifatida
taxqirlandi, kamsitildi va qaddi bukildi. Uzoq davr ma`naviy-axloqiy, si¸siy-
huquqiy tushkunlikni boshdan kechirdi. Sovet tuzumi davrida ham bunday si¸sat
o`ta nozik, baynalminallik niqobi ostida o`ziga xos usullar bilan davom etdi.
Milliy mustaqillikning qo`lga kiritilishi munosabati bilan endilikda milliy
ko`tarilish, rivojlanish jadal bormoqdaki, mavjud si¸siy-iqtisodiy, huquqiy va
ma`naviy shart-sharoit o`zbek xalqini yaqin kelajakda jahonning ilg`or, yuksak
ma`naviyatga ega bo`lgan millat darajasiga erishishi muqarrardir. Zotan, tarix –
xalq ma`naviyatining asosidadir.
Jamiyat o`zining tarkibiy tuzilishi jihatidan o`zaro chambarchas bog`liq
bo`lgan tomonlar, jabhalar, bir butun ijtimoiy tizim tarkibidagi nisbatan katta-
kichik tizimlar, ijtimoiy munosabatlarni o`z ichiga oladi. Ularning har biri o`z
taraqqi¸ti davomida bir-birlariga muayyan salmoqli ta`sir ko`rsatadi. Mustaqil
O`zbekiston davlatining xalqaro maydonda nufuzli mamlakatga, barcha sohalarda
22

rivojlangan jamiyatga ega bo`lish darajasiga ko`tarilishi, uning ana shu o`zaro
funksional ta`sirda bo`luvchi tomonlari, tarkibiy bo`laklari holatining harakteriga
bog`liq.
Mustaqil O`zbekiston jamiyatining ertangi kun ijtimoiy-iqtisodiy tuzumiga
bugun asos solinmoqda ekan, jamiyat ijtimoiy tarkibini o`rganish real ha¸timizni,
kundalik turmushni yanada tularoq bilishga xizmat qiladi. Har bir ijtimoiy guruh
ayrim, olingan shaxs ham jamiyat ijtimoiy tarkibida o`z o`rniga ega bo`ladi. Shaxs
o`zining jinsi, ¸shi, ijtimoiy kelib chiqishi, ma`lumoti mutaxassisligi, oilaviy
ahvoli, millati va boshqa shu kabilar bilan muayyan ijtimoiy tarkibga kiradi.
Jamiyatning ijtimoiy tarkibi – ijtimoiy guruhlar, ularning ijtimoiy ha¸tdagi o`z
mavqei bilan farq qiluvchi tomonlari majmuasidan iboratdir. Sotsial stratifikatsiya
nazariyasi (lotincha stratum – qatlam, fatsio – bajaraman) hozirgi zamon
sotsiologiyasida ijtimoiy differensiatsiyaning murakkab tarkibi va tizimlarini
o`rganishda muhim ahamiyatga ega.
Mustaqil O`zbekistonda bozor munosabatlarining tarkib topib borishi,
xususiy va boshqa mulk shakllarining qonuniy deb e`lon qilinishi bilan kishilar
ijtimoiy guruhlarining faolligi ortmoqda. Har bir kishi o`zidagi qobiliyat,
omilkorligi, tadbirkorligi va ishbilarmonligi bilan ijtimoiy taraqqi¸t ko`lamiga
ta`sir ko`rsatishga imkon tug`ildi.
Mustaqillik sharoitida O`zbekistonda sotsial mobillik (harakatchanlik)
konsepsiyasining jadal amal qilishi uchun sharoit yetildi. Demokratik tuzum
sharoitida kishilar o`zlarining shaxsiy qiziqishlari, tirishqoqliklari bilan jamiyat
ijtimoiy tarkibidagi mavqelarini yaxshilab borish imkoniyatiga ega bo`lmoqda.
Jamiyat taraqqi¸tida uning tarkibiy tuzilishi, funksional aloqadorlik o`zining
“tabiiy qonunlari”, evolyutsion rivojlanishi, ijtimoiy sohalarning bir maromdagi
mutanosibligi asosidagina rivojlanadi. Revolyutsiyalar davri o`tdi. Insoniyat
yuqori intellektual taraqqi¸t bosqichiga qadam qo`ymoqda. Ijtimoiy taraqqi¸tning
bu bosqichi yangi, o`ziga xos qonuniyatlar asosida borishi turgan gap. Abu
Rayhon Beruniy bobomiz ta`kidlaganidek, aslida ilm-fan kishilarning ha¸tiy
23

ehti¸jlarini qondirish zaruratidan paydo bo`ldi. Xalq haqqoniy tarixini bilib
o`zlikni anglay boshladi.
Iqtisodiy rivojning zamonaviy, eng ilg`or turiga o`tishga intila¸tgan har bir
mamlakat ham texnika, ham biznes sohalarida yuksak professional tay¸rgalikka
ega ijtimoiy qatlamga tayanishi shart. Mazkur ijtimoiy qatlam vakillari o`z
professional - malaka tay¸rgarlik saviyalariga mutanosib ijtimoiy o`rin egallashga
intilishlari shart.
Tarixiy taraqqi¸t shunday shakllandiki, ilmiy bilimlar va ishbilarmonlik
o`zlashmalari asosan g`arbiy davlatlar va Yaponiyada mujassamlashdi. Ularda
band aholi tarkibidagi oliy kategoriyali professional ijtimoiy qatlam vakillarining
hajmi o`rta va past kategoriya vakillarining ulushidan sezilarli darajada yuqoridir.
Bu jara¸n o`z yo`nalishda yanada rivojlanib, mazkur davlatlarning eng boy va
zamonaviy ishlab chiqarish hamda ilmiy-texnik tarqqi¸tning old qatoridagi xalqaro
iqtisodiy o`rnini saqlab turishga zamin yaratmoqda.
Asosan xalq iste`moli mollari ishlab chiqarishda ixtisoslashgan va iqtisodiy
xom ash¸ yetkazib berishga qaratilagn mamlakatlarda esa ijtimoiy qatlamlashuv
tarkibi, asosan, professional ijtimoiy qatlamlarning o`rta va past kategoriya
vakillaridan iboratdir. Buning sababi - mazkur davlatlar o`z taraqqiy etgan
texnologiyasini yaratishga ko`makdosh firmalar ¸ki hukumat darajasida ilmiy
tadqiqotlar o`tkazishga ko`makdosh iqtisodiy rag`batlarni ta`minlash uchun
manbalarga ega emas.
Mazkur o`rnashib qolgan tartibni buzib va rivojlana¸tgan davlatlarda jamiyat
ijtimoiy tarkibida ijobiy o`zgarishga erishibgina emas, balki yuqori va o`rta
kategoriyali ijtimoiy qatlamlarni shakllantirib, shart-sharoit yaratishga qaratilgan
davlat si¸sati hisobiga erishish mumkin. Rivojlana¸tgan davlatlar mehnat
faoliyatining murakkab, ilmiy, ijodiy turlarini rivojlantirish uchun kuchli homiylik
si¸satini o`tkazishlari kerak. Faqat shunday ¸ndashuv natijasidagina jamiyat
ijtimoiy tarkibida progressiv o`zgarishiga erishish va ishlab chiqarish
imkoniyatlari hamda mahalliy ilm talab mahsulotlarni ishlab chiqarish va eksport
qilishda G`arb davlatlari bilan tenglik ta`minlanishi mumkin.
24

Dun¸ning ko`plab rivojlana¸tgan mamlakatlaridan farqli o`laroq O`zbekitonda
bunday ijtimoiy qatlam mavjud. U, ilgari yirik ilmiy muassasalar va boshqaruv
organlarida ishlagan hamda o`sha davrning ijtimoiy pog`analarida yetarli darajada
yuqori o`rin egallagan yuksak malakali mutaxassislardan tarkib tapgan.
Hozirgi payitda mazkur ijtimoiy qatlam vakillarining sezilarli qismi kichik va
o`rta biznes bilan shug`ullanadi, texnologik zamini ularning professional
malakasiga mutanosib bo`lmagan kichik korxonalar va kooperatalar negizida
faoliyat yuritadi.
Mazkur ijtimoiy qatlam, iqtisodda ularning ijtimoiy maqomini qayta
tiklashga qodir yangi soha yuzaga chiqishi bilan o`zi jamuljam etgan professional -
malaka salohiyatini maksimal darajada ishlatishga tay¸r turadi.
Ijtimoiy tabaqalashuv turlari. Jamiyatning iqtisodiy tuzilishi va ijtimoiy
tarkibi o`zaro yaqindan bog`liqdir. Iqtisodiy munosabatlarning o`zgarishi ijtimoiy
tartib o`zgarishsiz sodir bo`la olmaydi. Iqtisodiy munosabatlarni ayri ravishda
o`zgartirishga urinishlar aholi qarshiligiga sabab bo`lmasa ham, sustligiga duch
kelishi mumkin. Jamiyatning ijtimoiy qatlamlashuvi ikki shaklda namo¸n bo`ladi:
1. Insonlarning profissional-ta`lim saviyasiga asoslangan profissional malakali
shakl. 2. Daromad darajasiga qarab taqsimlanishiga asoslangan iqtisodiy shakl.
Profissional- malakali ijtimoiy tabaqalashuv esa ishchi bajara¸tgan shu
faoliyatning murakkabligi, aqliy salohiyati, jamiyat uchun muhumligi va
ahamiyatini e`tiborga olishga asoslanadi.
Iqtisodiy-ijtimoiy tabaqalashuvi inson mulk maqomini baholashga hamda
jamiyat va ma`naviy qulayliklarga erishuvlarida uning real imkoniyatlarini
e`tiborga olishga asoslanadi.
Har bir mamlakatda shakllangan tabaqalar va qatlamlar tamomila turlicha
bo`lishi mumkin. Ularning soni tabiiy manbalar va o`lkaning iqtisodiy tarixi,
mehnat taqsimoti va iqtisoslashuv jara¸nida erishilgan daraja, davlat sektori
bajaruvchi vazifalarning nisbiy miq¸si va ro`yxati, mulkchilik, shu jumladan
o`tmishdan meros mulkchilik harakteriga ham bog`liq bo`ladi.
25

Profissional ta`lim va iqtisodiy tabaqalashuv har doim ham mos
kelavermaydi. Profissional malakali va iqtisodiy-ijtimoiy tabaqalashuv orasida
mobillikka erishish mamlakat aholisining mehnat faoliyatini yuksaltirishda hal
etuvchi omillar.
Jamiyatning ijtimoiy tarkibiga ta`sir o`tkazuvchi eng muhim
ko`rsatkichlar
1. Daromadlar taqsimlanishidagi o`zgarish.
2. Iqtisodiy maqom va profissional-ta`lim saviyasi bilan bog`liq ijtimoiy
qatlamlarning jamiyat qatlamlashuv tarkibida joylashish tarkibining o`zgarishi.
3. Ijtimoiy qatlamlashuvning quyi va yuqori qatlamlarida ijtimoiy
harakatchanlik miq¸slarining o`zgarishi.
O`tish davrining dastlabki bosqichida sodir bo`la¸tgan o`zgarishlardan yutib
chiqqanlarga nisbatan mag`lub bo`lganlar ko`proq bo`lib chiqadi. Shuning uchun
jamiyatning ijtimoiy tabaqalashuvida sodir bo`luvchi moyillarni tushunish davlatning
to`g`ri ijtimoiy si¸satini ishlab-chiqishining zaruriy shartidir
«O`zbekistonda, – deb ta`kidlaydi Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov,
uning yeri, tabiatiga, bu yerda yasha¸tgan xalqlarga muhabbat, o`lkaning tarixi,
madaniyati, an`analarini teran bilib olishga intilish respublikaning qudrati va
yutuqlaridan faxrlanish, xalqimiz qismatiga tushgan qiyinchiliklar uchun
qayg`urish ko`p millatli o`zbek jamiyatining muhim jipslashtiruvchi asosi
hisoblanadi».
Respublikamiz jamiyatining ijtimoiy tarkibi nazariyasi hozircha ishlab
chiqilgani yo`q. Mustaqil O`zbekiston jamiyatining ertangi kun ijtimoiy- iqtisodiy
tuzumiga bugun asos solindi desa odashmaymiz. Shuning uchun ham jamiyat
ijtimoiy tarkibini o`rganish real ha¸timizni, kundalik turmushni yanada to`laroq
bilishga xizmat qiladi.
Jamiyatning ijtimoiy tarkibida ijtimoiy-sinfiy munosabatlar ham muhim o`rin
tutadi. O`tgan davirda asosan, ikki sinf - ishchilar va dhqonlar sinfi va
26

intelligensiya qatlami mavjud deb ko`rsatilib, jamiyat ijtimoiy tarkibidagi boshqa
guruhlarning ahamiyati mutlaqo tilga olinmas edi.
Ijtimoiy tarkibda hududiy yo`nalish ham mavjud bo`lib, u mintaqaviy,
viloyat, shahar, qishloq, mahalla kabi hududiy birikmalarni o`z ichiga oladi.Bu
tarkibiy birlikda ayrim olingan hudud doirasida sotsiologik tadqiqot olib borish
talab qilinadi. So`ngi yillarda bu masalaga jiddiy qaralmoqda. Ayniqsa, shahar,
qishloq, mahallaga oyid muammolarni o`rganish zaruriyati ortmoqda.
Hozirgi kunda respublikamizda «mahallalar faoliyati, olib borila¸tgan ishlar
ijobiy natijalar bermoqda «Mahallang - ota-onang» shiori ostida ko`pgina ishlar
qilinmoqda. ¸shlar tarbiyasida mahallaning o`rni katta ahamiyatga ega.
Mahallachilik an`analarimiz keng rivojlanmoqda. Ko`pgina yangi-yangi
mahallalar tashkil qilinmoqda. Mahallalarda «Guzar»lar tashkil qilinayapti. Har
bir mahallani mahalla oqsoqollari boshqarmoqda.
Jamiyat ijtimoiy tarkibida har bir shaxs qaysi ijtimoiy guruhga va undagi
hududiy, tarmoq va ijtimoiy mavqei yo`nalishiga mansubligi bilan harakterlanadi.
Bulardan tashqari yana shaxs jinsi, ¸sh jihati, oilaviy ahvoli, ijtimoiy kelib
chiqishi, milliy mansubligi, ma`lumoti, ilmiy darajasi kabi parametrlar bilan ham
o`rganiladi.
Hozirgi bozor munosabatlariga o`tish davrining iqtisodiy qiyinchiliklari
ijtimoiy guruh va ayrim shaxslar qanchalik moddiy imkoniyatga egaligi,
jamg`arma mablag`i miqdori kabi tomonlarini o`rganishni ham talab etadi.
27

Xulosa.
Hozirda ijtimoiy munosabatlarda jamiyatimiz uchun mutlaqo yangi bo`lgan
asoslar yaratilmoqda. Xususiy mulkchilikka asoslangan ko`p ukladli, dun¸ sari
ochiq yuz tutgan iqtisodi¸t paydo bo`layapti. Shuning uchun ham yangi iqtisodiy
va taqsimot munosabatlari sotsiologiyasini ishlab chiqish sotsiologiya fanining
asosiy vazifalaridan biri bo`lib qolmoqda.
Respublikaning asta-sekin bozor munosabatlariga o`tib borish davrida
Prezident I. A. Karimov tomonidan belgilangan besh tamoyilga asoslangan tarzda
si¸sat yurgizilmoqda.
Bozor iqrisodi¸tiga bosqichma-bosqich o`tish (si¸sati) munosabati bilan,
O`zbekistonda mulkchilik turli shakllarining joriy qilinishi va ularning davlat
himoyasiga olinishi taqsimot munosabatlarida tubdan ўзгаришларга олиб
kelmoqda. Bu esa o`z navbatida jamiyat iqtisodiy rivojlanishini ta`minlashga
xizmat qilmoqda.
O`zbekiston o`z milliy puliga ega bo`lishi munosabati bilan iqtisodiy va
taqsimot munosabalariga sezilarli ta`sir ko`rsata boshladi. O`zbekiston ichki
bozorini to`ldirish davlat siyosati darajasida olib borilmoqda. Ammo hozirda
Hamdo`stlik mamlakatlari o`rtasidagi iqtisodiy integratsiyaning vaqtincha
buzilganligi oqibatida yuzaga kelgan iqtisodiy tiqchillik ayniqsa, xalq iste`moli
mollarining tanqisligi iqtisodiy va taqsimot munosabatlariga sezilarli ta`sir
ko`rsatdi. Uning oqibatida kishilarning turmush darajasi ancha pasyib ketdi.
O`zbekistonimizning bu sohadagi siyosati «milliy boylikning ko`payishi,
respublikaning mustaqlligini, odamlarning munosib turmush va ish sharoitlarini
ta`minlaydigan qudratli, barqaror va jo`shqin rivojlanib boruvchi iqtisodi¸tni barpo
etish»dan iborat buyuk maqsadni ko`zlamoqda.
28

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Vasila Karimova “Psixologiya “, Toshkent, 2000.
2. Foziev E. “Umumiy psixologiya “ 1-kitob, Toshkent, 2004
3. “Psixologiya atlasi” M.Gomezo tahririda Moskva 1986
4. M.G.Davletshin. “Psixologiya”, Izohli lug`ati, Toshkent 1998
5. M.G.Davletshin. «Umumiy psixologiya», Toshkent, 2002.
6. Foziev E. «Umumiy psixologiya», 2 –kitob, Toshkent, 2004.
7. A.V.Petrovskiy. «Umumiy psixologiya», Toshkent, 1992.
8. Anastazi A. Psixologicheskoe testirovaniya v dvux tomax. M., 1992.
9. M.G.Davletshin. Zamonaviy maktab o`qituvchisi psixologiyasi. T., 1997.
10. Foziev E. Psixologiya. T., 1994.
11. https://wikipedia.org
12. https://yandex.ru
29

Shaxs ijtimoiy psixologik fenomen sifatida

Купить