Shaxs psixologiyasining metodologik prinsiplari - Психология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	163.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	15 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Психология

Shaxs psixologiyasining metodologik prinsiplari

Купить

Shaxs psixologiyasining metodologik prinsiplari 1. Metodologiya ilmiy metodlar nazariyasi sifatida. 2. Shaxsni o’rganish. Psixologiya tarixida shaxsning o’rni. 3. Shaxs nazariyalarini belgilovchi mezonlar

 Shaxs psixologiyasi insonning psixik xususiyatlari, xulq-atvori, ichki dunyosi va individual farqlari bilan shug‘ullanadi. Ushbu sohada ilmiy tadqiqotlar olib borishda metodologik prinsiplarga rioya qilish muhim ahamiyatga ega. Bu prinsplar psixologik bilimlarning ishonchliligini, obyektivligini va tizimliligini ta’minlaydi.

 Deterministik prinsip  Har bir psixik hodisa sababsiz yuz bermaydi.  Shaxsning xulqi va ruhiy holatlari ichki va tashqi omillar ta’sirida shakllanadi.  Masalan, tajriba, ijtimoiy muhit, irsiyat, tarbiya – bularning barchasi inson psixikasiga ta’sir qiladi.  2. Tizimlilik (sistemalilik) prinsipi  Shaxsning psixikasi — murakkab, o‘zaro bog‘liq tizim.  Har bir psixik holat boshqa holatlar bilan bog‘liq holda o‘rganiladi.  Bu prinsip shaxsni yagona butunlik sifatida tahlil qilishni taqozo etadi.  3. Tarixiylik prinsipi  Shaxsning psixikasi vaqt mobaynida shakllanadi va o‘zgaradi.  Inson psixikasini tushunish uchun uning hayotiy tajribasini, rivojlanish bosqichlarini o‘rganish zarur.  4. Faollik prinsipi  Inson – faol mavjudot.  U atrof-muhitga ta’sir ko‘rsatadi, o‘z ehtiyojlarin

 5. Obyektivlik prinsipi  Psixologik tadqiqotlar subyektiv emas, balki obyektiv bo‘lishi kerak.  Olingan natijalar faktlar asosida baholanishi lozim.  6. Amaliy prinsip  Psixologik bilimlar real hayotda qo‘llanishi kerak.  Shaxs psixologiyasi bilimlari ta’lim, tibbiyot, ijtimoiy ishlar, kadrlar bilan ishlashda qo‘llaniladi

 Metodologik prinsplar shaxs psixologiyasida ilmiy yondashuvni ta’minlaydi. Ular orqali inson ruhiyati chuqurroq va aniqroq o‘rganiladi. Talabalar ushbu prinsplarni o‘zlashtirish orqali shaxs bilan ishlashda professional yondashuvni shakllantiradi

 Ilmiy tadqiqotlar faqatgina ma’lumot yig‘ish emas, balki ma’lumotlarni to‘g‘ri tahlil qilish, tizimlashtirish va ularni asosli xulosalarga olib kelish jarayonidir. Bu jarayonning nazariy asoslari esa metodologiya tomonidan belgilanadi. Shuning uchun har qanday ilmiy ishda metod Metodologiya tushunchasi  &#55357;&#56524; Metodologiya — bu ilmiy bilishning usullari (metodlari), yo‘nalishlari va tamoyillarining nazariy asoslarini o‘rganadigan fan yoki bilim sohasi.  “ Metod” – bu maqsadga erishish yo‘li, usuli.  “ Logiya” – yunoncha “logos” so‘zidan olingan bo‘lib, fan, nazariya degan ma’noni anglatadi.  Shunday qilib, metodologiya — bu usullar haqidagi nazariya ologiyaning roli muhim hisoblanadi Metodologiya – ilmiy metodlar nazariyasi sifatida

Metodologiyaning asosiy vazifalari  Ilmiy bilishning umumiy tamoyillarini ishlab chiqish  Tadqiqot metodlarini tanlash va asoslash  Ilmiy metodlarni to‘g‘ri qo‘llash qoidalarini belgilash  Ilmiy faoliyatni tahlil qilish va baholash mezonlarini ishlab chiqish  Nazariy bilimlar va amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatish

Daraja Izoh 1. Falsafiy metodologiya Ilmning umumiy asoslarini belgilaydi (masalan, dialektika, determinizm, sistemalilik) 2. Umumilmiy metodologiya Har qanday fanlarda qo‘llaniladigan umumiy metodlar (tahlil, sintez, induksiya, deduksiya) 3. Maxsus ilmiy metodologiya Ma’lum bir fan doirasida qo‘llaniladigan metodlar (psixologik test, eksperiment va h.k.) 4. Tadqiqot metodikasi Konkret ilmiy izlanishda qo‘llaniladigan metodlar va uslublar majmuiMetodologiyaning darajalari Metodologiya 4 asosiy darajaga ega:

 Ilmiy metodlar va ularning turlari  Metodologiyada ilmiy bilishga xizmat qiladigan metodlar o‘rganiladi:  &#55357;&#56633; Nazariy metodlar:  Tahlil (analiz)  Sintez  Abstraktsiyalash  Model yaratish  Taqdim etish (tasvirlash)  &#55357;&#56633; Empirik metodlar:  Kuzatish  Tajriba (eksperiment)  So‘rovnoma  Test  Intervyu

 &#55357;&#56633; Mantiqiy metodlar:  Induksiya (xulosalash)  Deduksiya (umumiydan xususiyga) Analogiya 6. Metodologiya va ilmiylik Metodologiya har bir ilmiy izlanishda ishonchlilikni, obyektivlikni, asoslanganlikni va takrorlanuvchanlikni ta’minlaydi. Shu sababli, metodologiyasiz ilmiy ishlar subyektiv yoki noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Metodologiya – bu ilmiy izlanishning asosiy yo‘l- yo‘rig‘i bo‘lib, u orqali biz bilish jarayonini maqsadga yo‘naltirilgan, samarali va ilmiy asoslangan tarzda olib boramiz. Har bir ilmiy tadqiqot, ayniqsa psixologiya, pedagogika, sotsiologiya kabi fanlarda to‘g‘ri metodologik asosga tayanishi zarur.

Shaxs psixologiyasining metodologik prinsiplari Prinsip nomi Asosiy mazmuni Determinizm Har bir hodisa sababli, shaxs xulqi ichki-tashqi omillar ta’sirida shakllanadi Tizimlilik Shaxs psixikasi o‘zaro bog‘liq tizim; holatlar kompleks tarzda o‘rganiladi Tarixiylik Shaxs rivoji vaqt mobaynida yuz beradi, o‘tmishsiz to‘liq tushunib bo‘lmaydi Faollik Inson atrofga ta’sir ko‘rsatadi, ehtiyojlariga ko‘ra harakat qiladi Obyektivlik Tadqiqotlar haqiqatga yaqin, faktlarga asoslangan bo‘lishi lozim Amaliy Psixologik bilimlar amaliyotda qo‘llaniladi (ta’lim, tibbiyot va h.k.)

Asosiy tushunchalar kartochkasi (foydalanish uchun):  Determinant – sababchi omil Psixik tizim – inson ruhiyatining tarkibiy qismlari (motiv, his-tuyg‘u, ong va h.k.) Tarixiy yondashuv – shaxsni uning hayotiy yo‘li orqali tushunish Faollik – tashabbus ko‘rsatish, ichki harakatga intilish Obyektivlik – xolis yondashuv Amaliy psixologiya – kundalik hayotga tadbiq etiluvchi psixologiya

 Psixologiya — bu inson ruhiyati, xulq-atvori, his-tuyg‘ulari, tafakkuri va boshqa psixik jarayonlarini o‘rganadigan fan. Ushbu fan tarixida shaxsni o‘rganish har doim markaziy o‘rinda bo‘lib kelgan. Shaxs — insonning ijtimoiy-tarixiy rivojlanish mahsuli, u o‘zining ongi, ijtimoiy munosabatlardagi faoliyati, hayotiy tajribasi va qadriyatlari orqali jamiyatda ajralib turadi.  2. Shaxs tushunchasi  Shaxs (lotincha “persona”) — bu:  Insonning ijtimoiy-tarixiy rivojlanish jarayonida shakllangan individualligi;  Ijtimoiy munosabatlarda faoliyat orqali namoyon bo‘ladigan psixologik tizim;  Ijtimoiy rollar, motivlar, qadriyatlar, e’tiqod va dunyoqarash tizimi egasi.  Psixologiyada “shaxs” tushunchasi individual psixologik xususiyatlar , ijtimoiy munosabatlar va faoliyatdagi o‘ziga xoslik b

 5. Sovet psixologiyasi va shaxs nazariyalari  L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev, B.G. Ananyev shaxsni faoliyat orqali tushunishga harakat qilgan.  Shaxs — bu ijtimoiy munosabatlar va faoliyat mahsuli.  Vygotskiy shaxs rivojini sotsiokultural muhit bilan bog‘lagan: inson ongi ijtimoiylashuv orqali shakllanadi.  6. Zamonaviy psixologiyada shaxsni o‘rganish yo‘nalishlari  Biopsixologik yondashuv  Shaxsning biologik, genetik, nevrologik asoslari o‘rganiladi.  Ijtimoiy-psixologik yondashuv  Shaxsning ijtimoiy rollari, guruhdagi o‘rni, ijtimoiy identifikatsiyasi tahlil qilinadi.  Fenomenologik yondashuv  Shaxsning subyektiv tajribasi, dunyoqarashi asosida tahlil qilinadi.  Tarixiy-madaniy yondashuv  Shaxsning rivoji uning yashayotgan davri, madaniyati va qadriyatlari bilan bog‘lab tush

 Shaxs nazariyalarini belgilovchi mezonlar  Psixologiyada shaxs nazariyalari — insonning ruhiy tuzilishi, xulq-atvori, his-tuyg‘ulari, ehtiyojlari, motivlari, o‘zini anglashi va muhit bilan o‘zaro ta’sirini tushuntiruvchi nazariy yondashuvlardir. Har bir nazariya o‘zining muayyan konsepsiyasiga, tushunchalar tizimiga, metodologiyasiga va ilmiy asoslariga ega.  Shu bois, shaxs haqidagi nazariyalarni tizimli baholash , solishtirish , va ilmiy asosda farqlash uchun mezonlar (ya’ni baholash kriteriylari) zarur hisoblanadi.  2. Shaxs nazariyasi nima?  Shaxs nazariyasi — bu insonning shaxs sifatida shakllanishi, rivojlanishi va namoyon bo‘lishini tushuntirib beruvchi ilmiy konsepsiyalar yig‘indisidir.

 Shaxs nazariyalari yordamida quyidagilar tushuntiriladi:  Shaxs qanday shakllanadi?  Uning asosiy psixologik tarkibiy qismlari qanday?  Shaxsning xulqi nimaga asoslanadi?  Shaxs qanday o‘zgaradi va rivojlanadi?  3. Shaxs nazariyalarini baholash zarurati  Psixologiyada ko‘plab shaxs nazariyalari mavjud:  Psixoanalitik (Freyd)  Gumanistik (Maslow, Rogers)  Behayvioristik (Skinner)  Kognitiv (Kelly)  Biologik (Eysenck)  Faoliyat yondashuvi (Leontyev, Vygotskiy)  Har bir nazariya shaxsni turlicha talqin qiladi. Shuning uchun ularni baholash va taqqoslash uchun ilmiy mezonlar ishlab chiqilgan.

 4. Shaxs nazariyalarini belgilovchi asosiy mezonlar  Quyida shaxs nazariyalarini tahlil qilishda ishlatiladigan asosiy 10 ta mezon keltirilgan:  ✅ 1. Ilmiy asoslanganlik  Nazariya empirik dalillar va ilmiy tadqiqotlar bilan tasdiqlanganmi?  Nazariya eksperimentlar orqali tekshirilganmi?  Muhimligi : Ilmiy ishonchlilikni ta’minlaydi.  ✅ 2. Tizimlilik (sistemalilik)  Nazariya shaxsni yaxlit tizim sifatida tasvirlay oladimi?  Uning komponentlari (motiv, ehtiyoj, emotsiya, ijtimoiy rol va h.k.) qanday bog‘langan?  Muhimligi : Shaxs murakkab tizim ekanligini tushuntirishga yordam beradi.  ✅ 3. Rivojlanishni tushuntirish qobiliyati  Nazariya shaxsning qanday rivojlanishini izohlay oladimi?  U bolaning shaxs sifatida shakllanishini qanday ko‘rsatadi?  Muhimligi : Tarbiyaviy va ta’l

 6. Atrof-muhit va ijtimoiy omillarning roli  Nazariya shaxsga muhit ta’sirini inobatga oladimi?  Ijtimoiy tajriba, tarbiya, kommunikatsiyaning roli qanday ko‘rsatilgan?  Muhimligi : Shaxs ijtimoiy mavjudot sifatida qaralaydi.  ✅ 7. Amaliy ahamiyatga egaligi  Nazariya real hayotda (psixodiagnostika, psixoterapiya, ta’lim, kasbiy yo‘naltirish) qo‘llanishi mumkinmi?  Muhimligi : Fanning hayotiyligi va foydaliligini ko‘rsatadi.  ✅ 8. Individuallikni hisobga olishi  Nazariya har bir shaxsning o‘ziga xosligini inobatga oladimi?  Shaxslararo farqlar qanday tushuntirilgan?  Muhimligi : Individual yondashuvni shakllantirishga yordam beradi.  ✅ 9. Kross-kultural (madaniyatlararo) moslik  Nazariya turli madaniyatlar, millatlar uchun mosmi?  Uning qadriyatlar tizimi boshqa madaniyatlard

 10. Prognozlash imkoniyati  Nazariya shaxsning kelajakdagi xulqini oldindan bashorat qila oladimi?  Masalan, stress, ijtimoiy moslashuv, kasbiy muvaffaqiyatni?  Muhimligi : Ilmiy nazariya nafaqat tushuntirish, balki oldindan ko‘ra olish funksiyasini ham bajarishi kerak.

Nazariya Ilmiylik Rivojlanish Motivatsiya Ijtimoiy muhit Amaliyotda qo‘llanish Psixoanalitik (Freyd) O‘rtacha Yuqori Ong osti motivlari Past Psixoterapiyada kuchli Gumanistik (Maslow, Rogers) Yuqori Yuqori O‘zini anglash Yuqori Konsultatsiya, ta’lim Behayvioristik (Skinner) Yuqori Past Tashqi rag‘bat Yuqori Ta’lim, treninglarda Kognitiv (Kelly, Bandura) Yuqori Yuqori Kognitiv jarayonlar Yuqori Trening, terapiya Biologik (Eysenck) Yuqori Past Irsiyat asosida Past Diagnostika, med. psixologiyaShaxs nazariyalarini mezonlar bo‘yicha solishtirish (jadval)

 Psixologiyada mavjud bo‘lgan shaxs nazariyalari bir- biridan farq qiladi, ularning har biri muayyan nuqtai nazardan insonni tushuntirishga urinadi. Ammo ilmiy yondashuvda shaxs nazariyasini baholash va qo‘llashda albatta mezonlarga tayanish zarur . Bu mezonlar nazariyaning:  qamrovi,  amaliy ahamiyati,  ilmiy asoslanganligi,  shaxsga oid murakkabliklarni qamrab olishi darajasini aniqlashga yordam beradi.  Tahliliy yondashuv orqali biz har bir nazariyaning kuchli va zaif tomonlarini ajratib, ularni maqsadga muvofiq tarzda qo‘llay olamiz.

Купить