Shaxs xavfsizligi va psixologik himoya mexanizmlari - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	294.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Shaxs xavfsizligi va psixologik himoya mexanizmlari

Купить

О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI О‘LIY VA О‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI PSIXOLOGIYA KAFEDRASI Bobomurodova Zulayhoning “5310200 “Psixologiya” ta’lim yо‘nalishi bо‘yicha bakalavr darajasini olish uchun “ Shaxs xavfsizligi va psixologik himoya mexanizmlari” mavz usida yozgan Ilmiy rahbar : о‘q.A.Soatov “ Himoyaga tavsiya etildi ” Pedagogika fakultet i dekani _______________ dots.SH.Nurillayeva “_____”____________ 201 4 yil Qarshi - 2014 1

Mundarija K i r i sh ...................................................................................................................3 1- BOB . Ochiq ommaviy axborot tizimlari sharoitida shaxsning psixologik о‘zini- о‘zi himoyalashi.............................................................................................6 1.1. Ochiq axborot kommunikativ tizimlarida shaxsning kо‘nikmalarini shakllantirish.............................................................................................................6 1.2. Shaxsning ma’naviy – axloqiy takomili va о‘zini о‘zi himoya qilish............15 II- BOB . Shaxs xavfsizligi va psixologik ximoya mexanizmlari..........................32 2.1. Turli axborot psixologik vaziyatlarda shaxsning ijtimoiy xulqi.................32 2.2. Shaxs, j

Kirish Mavzuning dolzarbligi: Muhtaram Prezidentimiz I.A.Karimovning “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida bugungi murakkab globallashuv davrida ma’naviyat sohasida vujudga kelayotgan dolzarb muammolar, xalqimiz ma’naviyatini asrash va yuksaltirish, ayniqsa yosh avlodning qalbi va onginig turli zararli g‘oya va mafkuralar ta’siridan saqlanish va himoya qilish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Insoniyatning kо‘pming yillik tajribasi shundan dalolat beradiki, dunyodagi zо‘ravon va tajovuzkor kuchlar qaysi bir xalq yoki millatni о‘ziga tobe qilib, bо‘ysundirmoqchi, uning boyliklarni egallamoqchi bо‘lsa, avvalombor, eng buyuk boyligi bо‘lmish milliy qadriyatlari, tarixi va ma’naviyatidan judo qilishga urinadi. Chunki, har qaysi millat yoki xalqning ma’naviyati uning bugungi hayot

girdobiga tortib ketishini, oqibatda ularning ota-ona, oila, el-yurt oldidagi burchi va mas’uliyatini о‘ylamaydigan, faqat bir kunlik hayot bilan yashaydigan xudpisand kimsalarga aylanib qolishi mumkinligini tasavvur qilish qiyin emas. Mana shu achchiq haqiqatni yurtimizdagi har bir inson, har qaysi ota-ona va ustoz- murabbiylar anglab olishi, mas alada xushyorlikni yo’qotmasligimiz, yoshlar tarbiyasida aslo beparvo bо‘lmasligimiz lozim. Xullas, shu yurtda yashayotgan har qaysi inson о‘zligini anglashi, qadimiy tariximiz va boy merosini chuqurroq о‘zlashtirishi, bugungi tez о‘zgarayotgan hayot voqeligiga ongli qarab, mustaqil fikrlashi va diyorimizdagi barcha о‘zgarishlariga daxldorlik tuyg‘usi bilan yashashi zarur. Shu nuqtai nazarda bitiruv malakaviy ish yozish uchun biz tanlagan “ Shaxs

Bitiruv malakaviy ishni tayyorlashda foydalanilgan tadqiqot metodlari. Hozirgi zamon tahdidlari va unga nisbatan psixologik xavfsizlik muammolari aks etgan tarixiy, falsafiy, sosiologik, siyosiy va psixologik adabiyotlarni jurnal va gazeta sahifalaridagi huddi shunday manbalar tahlili, kuzatish, suhbat, intervyu, anketa, test metodlaridan foydalanildi. Bitiruv malakaviy ishning ilmiy va amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishni yortigan materiallardan, undagi dalillar, tavsiya va xulosalardan ta’lim tizimida yoshlarni har tomonlama barkamol, vatanparvar, xalqiga sodiq, iymonli, e’tiqodli qilib tarbiyalashda, ularda psixologik himoya mexanizmlarini shakllantirishda samarali foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishning hajmi. Bitiruv malakaviy ish Kirish, ikki bob va uni tashkil etgan 4 ta

I- BOB . Ochiq ommaviy axborot tizimlari sharoitida shaxsning psixologik о‘zini- о‘zi himoyalashi. 1.1. Ochiq axborot kommunikativ tizimlarida shaxsning kо‘nikmalarini shakllantirish. Axborot asri jadal rivojlanayotgan va axborot globallashayotgan bir zamonda - axborotlashgan jamiyat tamoyillarini yo’lga qo`ymay turib dunyo hamjamiyatiga qo’shilishning iloji yo’q. Bu bevosita fan va texnologiyalar taraqqiyotini hamda ularni boshqarishni takomillashtirish, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishda, mamlakatni modernizatsiya va isloh qilishda, demokratik yangilanishda yaqqol ko’zga tashlanmoqda. O’z navbatida, "jahon iqtisodiy inqirozi ishlab chiqarishni muntazam yangilab, modernizatsiya qilib borish zaruratini kun tartibiga yanada o’tkir qilib qo`ymoqda", - deb qayd qiladi Yurtboshimiz Is

xil toshlarni turli shaklda joylashtirish yordamida, so’ngra papirus yaproqlariga axborotni yozish orqali saqlashgan. Keyinchalik axborot qog‘oz kitoblarda nashr etiladigan bo’ldi. Undan keyin esa, mos qurilmalar kashf etilgach, axborotni saqlash uchun fotoplyonka, gramplastinka, magnit plyonka, hozirgi vaqtda esa turli disklar (egiluvchan, qattiq, kompakt va h.k.) qo’llanila boshlandi. «Axborot» tushunchasi birinchi bor jurnalistika sohasida, ya’ni xabarlarni, yangiliklarni uzatish vositasi sifatida qo’llanilgan. Hozirgi paytda zamonaviy ilmiy adabiyotlarda axborotning ko’plab ta’riflari mavjud, ammo ularning barchasi munozarali tomonlarga ega. Axborotni tadqiq etishning ilmiy jihatlariga qarab, uning ko’plab ta’riflari mavjudligini ko’rish mumkin. Masalan, «axborot tashqi muhitga moslash

N.I.Jukov, A.M.Korshunov, M.I.Setrov, G.I.Saregorodstev, Sh.S.Qo’shoqov va boshqalar) atributiv qarashlar nazariy jihatdan g‘ayriqonuniy funksional xususiyatga egaligini ta’kidlaydilar. Ular o’z-o’zini tashkillashtiruvchi tizimlarni avvalgi evolutsiyadan ajratgan holda ko’rib chiqishadi, o’z-o’zini tashkillashtiruvchi tizimlar «Yerda hayot shakllangan tarixiy davrda vujudga keladi», deya izoh berishadi, ammo ular qanday qilib vujudga kelishi, hayot nimaning hisobiga shakllanishini tushuntirib bermaydilar. Biz «axborot» tushunchasini bugun yuzaga kelgan hodisa sifatida qabul qilmasligimiz kerak, chunki axborotni o’zida ifoda etgan qarashlar Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino kabi mutafakkirlar ta’pimotlarida gnoseologik jihatdan tahlil etilgan. Biroq mazkur olim va faylasuflar axborotning

qilinadi va anglanadi (axborot etkazuvchi). Anglash qabul qiluvchi tomonga belgilarni ma’lum bo’lishini taqozo etadi (axborot qabul qiluvchi). Axborot qabul qiluvchi har bir tushunchani anglash uchun yordam beradigan bilimlar majmuiga ega bo’lishi lozim. Axborotni uzatuvchi tilidan oluvchi tiliga tarjima qilish lozim. Shunday usul bilan olingan axborot tizimi atrof-muhitga o’z munosabatini bildiradi. O’tgan 100 yillik davrda axborot tushunchasi butun hayot jabhalariga shu qadar chuqur singib ketdiki, jamiyat va insonlar unga nisbatan faqat ehtiyojlari kuchaymoqda. Umuman olganda, hozirgi axborotlashtirish davrida jahon stivilizatsiyasi jamiyatni hamda insonlarni axborotlarsiz yashay olmasligini ko’rsatmoqda. Yuqorida ta’kid-langanidek, axborot nutq, teks, tasvir, raqam, formula, rasm va bo

matematik nazariyasi» a sari katta rol o`ynagan. Ayni shu davrlarda N.Viner n ing «Hayvonot va mashina», «Kibernetika yoki bo shqa ruv» asarlari e’lon qilingan edi. Bu asarparda asosan axborot nazariyasi haqida fikr yur i tiladi. Axborot nazariyasining falsafiy-metodologik muammolari orasida markaziy o’rinni ega llaydigan masalalaridan biri «axborot» tushunchasidir. Axborotning yuzaga kelishi hamda rivojlanishida hisoblash texnikasi va boshqa texnik vositalarning o’rni beqiyos, chunki ma’lumotlar bevosita hisoblash texnikasi yordamida qayta ishlanadi. Aloqa va telekommunikatsiya vositalarining rivojlanishi, elektron- hisoblash texnikasining vujudga kelishi va hayotning turli sohalariga kirib borishi axborotning kengroq tushunchasini ishlab chiqishni talab etdi. Umuman axborot tushunchasi k

Hayot, tirik tabiatning paydo bo’lishi, tirik tabiatda axborot va o’z-o’zini tashkillashtirish tizimlarining aloqadorligi, axborot nazariyasi va muvozanatsiz termodinamik yondashuvlarni qo’llash masalalariga oid ko’plab tadqiqotlar olib borilgan. Ularning ko’pchiligida biologik tizimlarga nisbatan o’z-o’zini tashkillashtirish tizimlarida axborotning paydo bo’lishi muammosi hamda uning ahamiyati o’rganiladi. Ularda miqdorli axborot simvollarning saqlanishini ta’minlaydi, ammo xabarning ma’nosi va qadr-qimmati chetda qoldiriladi. Tadqiqotlar natijasida biologiya uchun axborotning miqdori emas, balki qadr- qimmati muhimligi aniqlandi. Masalaga kengroq yondashadigan bo’lsak, axborotning vujudga kelishini o’rganishda XX asrning 70-yillaridagi o’z-o’zini tashkillashtiruvchi materiya to’g’risidag

D.S.Chernavskiyning «Sinergetika va axborot» asari umumlashtirilgan shakldagi qadr-qimmatli axborot genera t siyasining modeliga bag‘ishlangan. Mazkur konsteptsiya o’z ichiga jonsiz tabiatdagi o’z-o’zini tashkillashtirish jarayonlarini ham oladi. Muallif G.Kastler konsteptsiyasiga asoslanib, quyidagi ta’rifni beradi: «Axborot bir nechta mumkin bo’lgan va teng variantlardan birining eslab qolingan tanlovidir». Ushbu ta’rifda axborot aniq materiyaning ma’lum darajasi bilan bog‘lanmaydi, bu ta’rifga asosan axborotni materiyaning barcha tarkibiy tuzilmalariga xos deb hisoblash mumkin. Ammo ushbu olimlar fikrlarining tahlilidan axborot algoritmlari adekvat bo’lgan tasodifiy ketma-ketlikning eslab qolingan tanlovi bo’lib, bu tanlovni mustahkamlash axborotni yaratadi, degan xulosaga kelish mumkin

mezoni deb hisoblanadi. Ushbu tushunchalarning turlichaligiga sabab axborotning maqsad va vazifalari ifodasi inson ilmiy tafakkurining rivoji bilan bog‘liq hodisa ekanligidir. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda axborot tushunchasining ta’riflarini quyidagi turlarga bo’lish mumkin: axborotning paydo bo’lishi hayot fenomeni bilan bog‘liq»; «axborot sub’ektning maqsadli faoliyati bilan bog‘liq»; «axborot tartiblangan, tashkillashgan sharoitlarda vujudga keladi». E.Yanchning fikricha, «axborot biologik tuzilmalarning evolyutsiya jarayonida o’z-o’zini tashkillashtirish qo’llanmasidir». V.Korogodin esa axborotni ma’lum bir algoritm sifatida izohlaydi. Darhaqiqat, axborot algoritmga asoslangan bo’lib, unda ma’lum bir uzviylik aks etadi. Chunki «algoritm» tushunchasi «qat`iy belgilangan qoi

qadr-qimmati muhimdir; - gnoselogik jihatdan ham axborotning qadr-qimmati va bahosi o’z-o’zini tashkillashtirish tizimlari tomonidan generatsiya qilinadi. «Axborot» tushunchasining ilmiy o’rganilishida o’z-o’zini tashkillashtirish hodisasining kashf etilishi muhim rol oynaydi, chunki, axborot o’z-o’zini tashkillashtiruvchi tizimlarning muhim tarkibiy qismidir; - axborot jamiyat uchun faqat texnik muloqot emas, balki insonlararo muloqotda bilim almashinuviga ta’sir ko’rsatadigan ob’ektiv omildir. 14

1.2. Shaxsning ma’naviy – axloqiy takomili va о‘zini – о‘zi himoya qilish “Axborot jamiyati" — alohida izoh talab etadigan so’z birikmasi. U hozir nafaqat olimlar davrasida, balki matbuot sahifalarida ham bot-bot tilga olinmoqda — jamiyatning kelajagi shu tushuncha bilan bog‘lanayotir. Lekin jamiyat rivojida axborot texnologiyalari roli yanayam ortib borishi haqidagi ba’zi va’zlar inobatga olinmasa, bu borada hali ilgari siljish ko’zga tashlanayotgani yo’q. Qolaversa, "axborot jamiyati" atamasini har kim o’zicha tushunib, istifoda qilmoqda. Vaholanki, axborot jamiyati shundoqqina bo’sag‘ada turibdi va uning qanday kutib olinib, qanday talqin etilishi XXI asr tamadduni mazmuniga ko’p jihatdan ta’sir ko’rsatadi. Biz hali ko’p bor bu hodisa mag‘zini chaqishga urinishimizga to’g‘ri

bemisl rivoj topgani shundan dalolat beradi. Bundan tamoman farq qiluvchi keyingi qarashga ko’ra esa, axborot jamiyati faqat uzoq kelajakka daxldor hodisa. Shuning uchun uning xususiyatlari haqida bahs yuritishga ham hali erta. Bu nuqtai nazar bo`yicha, axborot sohasida biz guvoh bo’lib turgan jarayonlar aslida post- industrial jamiyatning anchayin takomilidan o’zga narsa emas. Menimcha, axborot jamiyati haqida bahs ochishning mavridi allaqachon kelgan. Chunki, boya aytganimizdek, insonlar bu jamiyatni qanday tasavvur etishi ijtimoiy munosabatlar shakllanishiga va alal-oqibat sivilizatsiya taqdiriga jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Qolaversa, bu faqat mutaxassislargina muhokama etadigan masala bo’lmay, butun insoniyat bosh qotirishi zarur sanalgan muammodir. Axborot jamiyatiga hozirgi voqelik deb

Men axborot jamiyati haqidagi o’z qarashlarimni ifodalab berish uchun dastavval fan-texnika taraqqiyotining so’ngi holatini, uning dunyodagi iqtisodiy- siyosiy va jug’rofiy-siyosiy vaziyatga ta’sirini hamda jamoaviy umumsayyoraviy aql istilohining ma’no-mohiyatini qanday tushunishim xususida so’zlab berishim kerak bo’ladi. Bugun jamiyatni axborotlashtirish va kompyuter texnikasidan foydalanishda yutuqlar garovi bo’lgan dasturiy vositalar majmui — sun’iy intellekt haqida ko’p gapirilmoqda. Ishlab chiqarish sohasida axborotlashtirish bilan bog‘liq butun boshli tarmoq vujudga keldi. U ilmiy izlanishlarning yangi yo’nalishlari va, hatto, yangi madaniyat paydo bo’lishiga zamin hozirladiki, oqibatda ishlab chiqarish sohasi bilan bir qatorda ma’naviy hayot ham tubdan o’zgarmoqda. Bu jarayon borga

biror falokat ro`y bersa ham, bu bemisl bir falokat bo’ladiki, uni jilovlab olish va bartaraf etish ertangi kunning og’ir va dolzarb muammosiga aylanadi. Qolaversa, bunday falokatlarni ham axborot texnologiyalaridan foydalanmay turib hal etib bo’lmaydi. Ilg’or mamlakatlarda qaror topgan hozirgi tuzum "postindustrial jamiyat" deb atalayotgani bejiz emas. Ushbu davlatlarda energiya resurslari ishlab chiqarishning o’sishi va ishlab chiqarish hajmining orti-shidan mag‘rurlanish kabi industrial jamiyatga xos asosiy belgilar sekin-asta yo’qolib bormoqda. Hattoki energiyadan yuqori tejamkorlik bilan foydalanish, kam energiya talab etuvchi texnologiyalarni joriy etish evaziga bunday resurslarni ishlab chiqarish kamayishi kuzatilmoqda. Texnika va texnologiya sohasida roy berayotgan yuksalis

balki ilgarilab borayotgan texnikaviy sivilizatsiya taqozosidir, ya’ni tadbirkor "ishchi sinfi"ni o’qitish, davolatish va keksaligida nafaqa bilan ta’minlashdan manfaatdor, tamom-vassalom. Shu o’rinda bundan yuz yil avval kapitalizm rivojlanib borishi bilan uning bag‘rida yangi ijtimoiy munosabatlar kurtak yozadi, degan fikrni aytgan E.Bernshteynni eslab o’tish joiz. Marksistlar ayni shu qarashi sababli uni "opportunistlar va renegatlar" ro ` yxatiga tirkagan edi. Yuqorida tilga olingan jarayonlar Yer yuzidagi jug’rofiy-siyosiy vaziyatni ham o’zgartirib yuboradi. Endilikda davlatlarning sayyoraviy ehromi cho’qqisini hozirgidek eng ko’p qurol-yarog‘ ishlab chiqarayotgan ham, yer bag’ridan eng ko’p boylik qazib olayotgan ham, hattoki, eng ko’p hisoblash va boshqa elektron asb

Tayvan hozir postindustrial stivilizastiyaning oldingi marrasini egallab turgan mamlakatlar safiga qo’shilib olgani tasodif emas. Bu davlatda bir necha o’n yillar davomida maktab bitiruvchilarining 30 foizdan ziyodrog‘i universitetlar qoshidagi kollejlar talabasiga aylandi. Demakki, gap mazkur xalqqa (shuningdek, Tinch okeani mintaqasining boshqa xalqlariga ham) xos bo’lgan har bir vazifani vijdonan bajarish an’anasidagina emas. Albatta, an’analarning ahamiyatini yerga urish yaramaydi, ammo boshqa bir masala ham borki, bir necha o’n-yigirma yil ichida har qanday xalq xotirasidan ko’p asrlik an’analarni o’chirib tashlash ham, unga qo’l uchida ish bajarishni "o’rgatish" ham mumkin. Qolaversa, oqilona siyosat yuritishga qodir bo’lgan hukumatsiz, hozirgi taraqqiyotning texnikaviy va ju

keltiruvchi texnik, texnologik va ijtimoiy asoslarni yaratish jarayoni davom etmoqda, xolos. Bugungi voqelikni "postindustrial jamiyat" atamasi aniq ifodalaydi. Bizningcha, axborot jamiyati deb atashga loyiq ijtimoiy tuzilmaning yuzaga kelishida Jamoaviy Intellekt (yoki jamoaviy aql) etakchi rol o`ynaydi. Inson intellekti uning tanasi hayot faoliyatida qanday rol oynasa, jamoaviy aql ham umumsayyoraviy organizm hayot faoliyatida xuddi shunday rol oynay boshlaydigan vaqt kelishiga hali bir muncha bor. Teyyar de Sharden, ayniqsa, Vladimir Vernadskiy ta’limotlarida, umumsayyoraviy aqlning hukmronlik roli haqida ba’zi fikrlar mavjud. Olimning ta’kidlashicha, XX asr boshidanoq insoniyat yer kurrasining asosiy yaratuvchi kuchiga aylandi va ayni sababga ko’ra, u biosferaning ham, odamzodn

rivojlanishning turli yo’llari haqida fikr yuritish va ularga rioya etish layoqatiga ega. Binobarin, hozirgi ijtimoiy jarayonlarga doir imkoniyat darajamizni belgilab olish va ularga ozmi-ko’pmi ta’sir ko’rsatish qo’limizdan keladi. Bu haqda so’z yuritishdan avval "Jamoaviy Intellekt" tushunchasiga izoh berishim zarur. Sun’iy intellekt bilan jamoaviy intellekt mutlaqo boshqa-boshqa tushunchalar, biroq ikkisining ham insoniyat taqdiriga ko’rsatadigan ta’siri beqiyos. Sun’iy intellekt inson ixtiro etgan va barpo qilgan tizimdir. Jamoaviy intellekt esa tabiiy hodisa, shaxs va jamiyatning aniq maqsadni ko’zlagan aralashuvisiz hozirgacha davom etib kelayotgan murakkab tadrijiy jarayon mahsulidir. Oliy nerv tizimi, ya’ni miyaning rivojlanib va antropoidlar hayot faoliyatining murakkablas

ilgariroq) mushtarak ajdodimiz — kramanon paydo bo’lgach, odamning biologik rivoji amalda to’xtagan. Biroq jamoaviy aql rivoj topishda davom etibgina qolmay, hatto bu jarayon yanada tezlashmoqda — fan-texnika taraqqiyoti buning yaqqol dalilidir. Haligacha kishilik jamiyatining axborot tarixi bitilmagan, ammo bugun shusiz ham insoniyat bilimining boyish va texnika taraqqiyotining o’sish sur’ati ijodiy jarayonga jalb etilgan kishilar soni ortishi bilan birga ular o’rtasida axborot almashinuvi tezlashishiga (bunga imkon beruvchi texnologiyalar yaratilishiga) ham bog’liq ekani ayonlashmoqda. Biror kishi yoki biror guruhning (butun boshli xalqlarning ham) o’z qobig’iga o’ralib, axborot almashish tizimidan uzilib qolishi ularning tanazzulga yuz tutishi, bilim, malaka va xotirasini boy berishiga

hovuch "kohin"lar "xususiylashtirib olishi"dan xudo asrasin. Inson ongi va chunonchi, tafakkuri qanday paydo bo’lgani uning o’ziga-da ko’pam ayon bo’lmagan jumboq hisoblanadi. Darhaqiqat, odam miyasi ham barcha hayvonlarniki kabi neyronlardan iborat, biroq faqat u tafakkur yuritishga layoqatli, faqat ugina ong deb ataluvchi fenomenga ega. Antropogenezning qaysidir bir bosqichida ajdodimiz atrof muhitdan ajralib chiqdi. "men"ning "men emas"dan, "biz"ning butun borliqdan farqlanishi sodir bo’ldi. Xo’sh, bu hodisa qanday roy berdi? Miya deb ataluvchi neyron tizimi murakkablasha borishining yuqori bir bosqichida u sifat o’zgarishiga yuz tutdi, degan faraz menga joyali tuyuladi. Ilmiy til bilan aytganda. bifurka t siya (ikkiga bo’linish,tarmoqlanish) hodi

dosh berish uchun bashariy hamjamiyat qaytadan tashkil topishi, uning yangi texnologik asosi barpo etilishi, qolaversa, yangi qadriyatlar tizimi vujudga keltirilishi lozim. “Global ekologik inqiroz" deb nom olgan bu xavf-xatar svilizastiya kuch-qudrati jadal ortgani, aholi mislsiz sur’atda o’sgani, oqibatda esa nufus behad ko’payib ketgani va an’anaviy resurslar sarflab bo’lingani sabab yuzaga keldi va insoniyat bugungidan tamoman farq qiluvchi boshqa taraqqiyot dasturiga muhtoj bo’lib qoldi. Agar ta’bir joiz ko’rilsa, Yer yuzida odam biologik tur sifatida omon qolishi va rivoj topishiga imkon beruvchi boshqacha yondashuvlar, boshqacha tamoyillar kerak bo’lyapti. Bugun postindustrial deb atalgan an’anaviy tamaddun zaxira imkoniyatlarini qariyb sarflab bo’lgani ayonlashmoqda. Bu tamaddu

Biroq axborot jamiyati bugungi sayyoraviy tartibotga muqobil tuzum bo’lmog‘i uchun kompyuter texnikasi va aloqa vositalari yutuqlarigagina tayanib qolmay, ijtimoiy qurilmasida ham tub sifat o’zgarishlari yasashi lozim. Mz’lumki, hozir tamaddunlar, asosan, texnogen va an’anaviy degan ikki turga bo’lib tasniflanadi. Texnogen stivilizatsiya resurslardan yuksak samara bilan foydalanishga, yangidan-yangi texnik echim va tashkiliy innovatsiyalarni qidirib topishga intilishi bilan ajralib turadi. An’anaviy sivilizatsiya mohiyati esa mazkur tamaddun o’zini o’zi takror va takror qayta yaratishida namoyon bo’ladi. Shuningdek, texnogen jamiyatga shaxs mustaqilligi va individualizm xos bo’lsa, an’anaviy jamiyatda jamoa va oila manfaati ustunlik qiladi. Texnogen stivilizatsiyaga Yevroamerika tamaddunin

tamaddunlar majmuida rang-baranglikni saklab qolgdi. Sharq va Garb madaniyatlari sintezisiz dunyo hamjamiyati omon qolishi uchun zarur bo’lgan umumiy dasturni ishlab chiqishga umid bog‘lash qiyin. Xullas, bizningcha, axborot jamiyati eng muhim alomatlardan biri mavjud stivilizastiyalar yagona tizimga, takror aytaman, yagona stivilizastiyaga xos emas, yagona tizimga aylanishi hisoblanadi va shu tizim ichida har bir tamaddun butun insoniyatga asqotadigan afzal jihatlarini saqlab qoladi. Zotan, tashqi qobiq ichki ma’noga putur etkazmasligi lozim. Yana bir dolzarb muammo Ye r yuzi boylab demokratik tuzumni qaror toptirish masalasidir. Faqat demokratik idora usuligina Jamoaviy Aql bir hovuch xudbin kishilar qo’liga o’tib ketmay, butun insoniyat manfaatiga xizmat etuvchi shart-sharoitni yaratish

qoladi. Axborot texnologiyalaridan bexabar yoki ulardan foydalanishga uquvi yo’q xalqlarni ham ana shunday qismat kutib turibdi Ha, axborot jamiyatini "hamla bilan zabt etish" og‘ir kechadi. U tarixning urush qasirg‘asidan xoli bo’lsada, shafqatsizlikda undan qolishmaydigan keskin raqobat bosqichini boshlab beradi. Bunday "hamla bilan zabt etish" oqibatlarini yumshatish zarur, bunga imkoniyat topish xam shart. Ammo bu imkoniyat butun Er kurrasida fuqarolik jamiyati qaror topsagina vujudga keladi. Men axborot jamiyatiga o’tish bosqichini ta h lika va tavakkal pallasi deb atagan bo’lar edim. Chunki bu bosqichda kelgusi jamiyatning ayrim belgilari ko’zga tashlanib qoladi, biroq odamlar xali uni qabul qilishga tayyor bo’lmaydi. Qolaversa, biz har on falokat girdobiga tushib qol

jarayonlarining faqat kuzatuvchisi bo’lib qolaveradi, degan ma’noni anglatmaydi. Chunki insoniyat tarix davomida ba’zi taqiqlarni o’rnatgan, qonunlarni kuchga kiritgan, axloq meyorlarini joriy etgan va ana shu dastaklar evaziga tarixiy jarayon birmuncha o’zgartirilgan. Bu choralar insoniyat taraqqiyotini boshqarishga imkon bermagan bo’lsada, lekin goyo evolyustiya daryosining qirg‘og‘ini shibbalab, unga yo’nalish baxsh eta olgan. Ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlana borishi bilan stivilizastiya qudrati ham, inson aqlining yo’naltiruvchilik roli ham ortadi. Bu hol, avvalo, ayni kezda jamiyat taqdiri ko’proq hal bo’layotgan faoliyat sohalarida kuzatiladi. Jamoaviy Intellektsiz kelgusi jamiyatning insoniyat ijodiy kuch-g‘ayratini uning omon qolishiga safarbar ettiruvchi hech qanday asosi yuza

mo’ljallangan ijtimoiy dastur ishlab chiqilishini taqozo etadi. Ayni dastur barcha ekologik muammolar echimini qamrab olish, ijtimoiy sohadagi qator gumanitar masalalarni hal etish barobarida postindustrial jamiyatning texnologik asoslarini rivoj toptirishga yo’naltirishi lozim. Mazkur dastur xalqaro ahamiyatga molik bo’lishi va BMT doirasida hayotga tatbiq etilishi zarur. Menimcha, u avvaliga ma’rifiy ahamiyat kasb etadi va etuk aql egalarining maslahat anjumani shaklida bo’ladi. Hozirgi eng asosiy masala odamlar bugungi davr xususiyatlarini, ijtimoiy taraqqiyot tamoyillarini, roy berishi mumkin bo’lgan xavf-xatarlarni aniq-ravshan ko’ra bilishi va tabiat bu sohada bizga ato etgan bor imkoniyatni to’g‘ri baholay olishi bo’lsa, ajab emas. Teleko’p-riklar, maxsus nashrlar, yozgi maktablar v

axborot tizimi monopoliya qilib olinishi va bir hovuch kishilar manfaatiga boysundirilishi mumkin ekanini xayolga keltirishning o’zi kifoya. Shu nuqtai nazardan ham axborot jamiyatini shakllantirish butun insoniyatga daxldor masaladir. Ushbu muammoni esa BMTni takomillashtirish masalasidan ayri tasavvur etib bo’lmaydi. 31

II- BOB . Shaxs xavfsizligi va psixologik himoya mexanizmlari. 2.1. Turli axborot psixologik vaziyatlarda shaxsning ijtimoiy xulqi . Mamlakatimizda bo’lib o’tgan xalqaro miqyosdagi anjumanlarning birida daniyalik jurnalist Maykl Andersen bilan tanishib qoldim. U Kopengagen radiosining Markaziy Osiyo boyicha muxbiri ekan. Ma’lumki, aksariyat G‘arb jurnalistlari biryoqlama tanqidga xiyla o’ch bo’ladi. Shov-shuv, sensastiya xukmron bo’lgan muhitda kimnidir badnom etish, sha’nini erga urish odatiy hol o’laroq qabul qilinadi. Ba’zida esa bunga xolislik va jonkuyarlikdan ko’ra g‘arazgoylik mayllari ko’proq aralashadi. Biroq Maykl Andersenni bu toifadagi jurnalistlar sirasiga qo’shib bo’lmasdi. O’zaro muloqot jarayonida men bunga amin bo’ldim. Chunki u axborotning haqiqiy mazmun-mohiyatini boshqa

axborot jamiyatini bunyod etishda axborot texnologiyalarini rivojlantirishdan ham ko’ra aholiga axborot olish imkoniyatini berish muhimroqdir. Bir qarashda bu fikr ancha mu-nozarali bo’lib tuyuladi. Chunki axborot jamiyati g‘oyasining "ota"lari bo’lmish D.Bell, Y.Xayashi, E.Toffler kabi olimlar insoniyatning yangi davrga o’tishida axborot texnologiyalari birlamchi o’rin egallashini e’tirof etgan. Biroq ayni kezlardagi voqelik "uchinchi to’lqin" yuzaga kelishi uchun texnika- texnologiyani rivojlantirishning o’zi kifoya qilmasligini ko’rsatmoqda. Masalan, Afrika qit’asining janubiy mamlakatlarida juda katta tabiiy oltin zaxiralari bor. Ammo shiddat bilan elib borayotgan "taraqqiyot poezdi"dan tushib qolgan (balki unga chiqishga ham ulgurmagan) bu davlatlarda qimmatbah

qilingan. Ushbu rivojlangan mamlakatda axborot magistraliga o’tish borasida ma’lum dastur amalga oshirilyapti. Ana shu maqsadda xukumat tarkibida axborot jamiyati muammolarini o’rganuvchi maslahat kengashi ham tashkil etilgan. "Axborot magistrali", "axborot infrastrukturasi" yoxud "axborot jamiyati" — qanday atalishidan qat’i nazar, bunday konstepstiyalarda bir mushtaraklik ko’zga yakqol tashlanadi: ular "jamiyatdagi jamiki ne’mat inson manfaatlariga xizmat qilishi kerak, fuqaro davlat uchun emas, davlat fuqaro uchun zarur" degan tamoyilga tayanadi. O’xshatish o’rinli bo’lsa, axborot jamiyatiga o’tish borasidagi turli tadbirlar ana shu "yadro"ga jipslashgan. Aslida, daho zotlar tomonidan ilgari surilgan barcha g‘oya, mafkuralar odamzod og‘irini engil

"Yaponiya axborot jamiyati: mavzular va yondashuvlar" (Japan’s information Society: Themes and Visions) deb nomlangan konstepstiyasida insoniyat hayotining yangi tamaddun bosqichida kompyuter va axborot texnologiyalari o’rni keskin oshishini bashorat qilgan (darvoqe, "ax-borot jamiyati" istilosi ilk marotaba ana shu olim tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan). Uning fikricha. "yangi jamiyat" g’oyasi dastlab ikkinchi jahon urushidan keyin kun-payakun bo’lgan yapon davlatini tiklash, uni oyoqqa turg‘azish maqsadiga xizmat qilmog‘i lozim edi. Biroq vaqt o’tishi bilan axborot jamiyati g‘oyasi faqatgina milliy miqyosdagi jarayon bo’lmay, balki global munosabatlarga daxldor masala ekani oydinlashdi. Yapon ilmiy doiralari bashoratiga ko’ra, insoniyat kelgusida qadam- baqada

Tarixdan ma’lumki, bir zamonlar dunyoni zir titratgan Rim imperiyasi mislsiz harbiy kuch-kudratga ega bo’lgan. Uning yordamida bag’oyat ulkan sarhadli davlat bunyod etilgan. Biroq ildizi qon bilan sug’orilgan imperiyani saqlab qolish uchun birgina harbiy qudratning o’zi kifoya qilmas edi Rim imperiyasining birinchilardan bo’lib qog’oz tayyorlash texnikasini o’zlashtirgani ham o’sha kezlarda o’ta muhim ahamiyat kasb etgan. Aniqroq aytganda, papirus qog’ozlariga yozilgan ma’lumotlar butun imperiya boylab muntazam ravishda harakatlangan, ya’ni saltanatda o’ziga xos axborot almashuvi yo’lga koyilgan. Bu esa madaniy qadriyatlarni tez va soz o’zlashtirib borgan davlatning raqiblaridan ustun jihati edi. Imperiya shuhrati yo’lida jon fido qilgan legionerlar jasoratini aslo kamsitmagan holda aytish

mumkin. Lekin "uch to’lqin" nazariyasi mohiyatan teranroq tahlil etilsa, davrlar taqsimotida insonlarning tafakkur tarzidagi evrilishlar birlamchi o’rin tutgani ayon bo’ladi. Agrar davrda inson asosan o’zlashtirma mehnat bilan kun ko’rdi — tabiatdagi mavjud ne’matlardan "bor boricha" qabilida foydalandi. Sanoat inqiloblari bosqichida esa uning tafakkur tarzi keskin o’zgardi: qo’l mehnatidan xalos bo’lgan insoniyat texnika yordamida bunyodkorlik va yaratuvchanlik davriga qadam qoydi. Toffler "uchinchi to’lqin" deya nomlagan axborot jamiyatida esa izlanuvchanlik, tashabbuskorlik va yangilikka intilish hayot mazmuniga aylandi. Agar industrial davrda odamlar uzog‘ini yaqin, og‘irini engil qilgan texnologiya asosiy qadriyat hisoblangan bo’lsa, axborot jamiyatida u o’rnin

mingga etgan. XX asr oxir-lariga kelib esa ilm kishilarining miqdori besh milliondan oshdi. Agar arifmetika hisobini shu taxlitda davom ettiradigan bo’lsak, butun insoniyat tarixidagi olimlarning to’qson foizi zamondoshlarimiz bo’lib chiqadi. Axborot jamiyati to’g’risidagi nazariy qerashlar dastlab paydo bo’lgan vaqtda u futurolog olimlarning kelajak to’g‘risidagi xayoloti sifatida qabul qilingani bor gap. Biroq keyingi o’n yillar ichida rivojlangan mamlakatlar erishayotgan muvaffaqiyatlar axborot jamiyati to’g‘risidagi fikrlar xayolot emasligini, u tobora xayotiy haqiqatga yaqinlashib borayotganini ko’rsatayotir. Aytishlaricha, Birinchi jahon urushi boshlangani haqidagi xabar Turkistonga olti oylik muddatdan so’ng etib kelgan ekan. Bugunchi? Soniyalar ichida dunyoning istag gan hududi bil

ishlatilayotgani ham ana shu omil bilan izohlanadi. “2001 yilga borib mayda do’konlarning ommaviy ravishda yopilishi boshlanadi: bunday do’konlarga ehtiyoj qolmaydi. Odamlar zarur narsalarni Internet vositasida xarid qiladi". Bu — 1997 yili Londonda o’tgan xapqaro anjuman ishtirokchilari tomonidan aytilgan mulohaza. O’shanda jahon matbuoti olimlarning bunday havoyi xulosasi ustidan kulib, kinoya bilan savdo sohasi vakillari ertangi tirikchilik tashvishini qilishi kerakligini yozib chiqqan edi . Albatta, mubolag’amiz bu taxminlar to’liq amalga oshmadi (aslida, asrlar davomida mavjud bo’lib kelgan voqelikning juda qisqa muddatda birdan yo’q bo’lishi tasav-vurga kam sig‘maydi). Lekin aql bovar qilmas bashoratda tilga olinganidek, inson hayotiga zlektron savdo, elektron imzo, elektron korx

Nazariyotchi olimlar axborot jamiyati odamzod oldida turgan ko’plab muammolarni hal etishiga umid bog‘lagan edi. Biroq insoniyat yaratgan boshqe ta’limotlar kabi bu g‘oya ham barcha muammolarga birday echim topa olmasligi tobora ravshanlashib boryapti. Tarixga nazar tashlasak, muvozanatning yo’qolishi har doim talafog va yo’qotishlar darakchisi bo’lib kelgan. Axborot jamiyati muhitida ham ana shu meyor-muvozanat buziladi, ijtimoiy tengsizlik yanada kuchayadi. Ulkan boylik va sarmoyaga ega bo’lgan rivojlangan davlatlar hamda kambag‘al mamlakatlar o’rtasidagi farq keskin oshishi oqibatida xalqaro maydonda yakka hukmronlik — gegemonlik siyosatiga keng yo’l ochiladi. Bu borada biryoqlama (radikal) xususiyatga ega bo’lgan "oltin milliard nazariyasi" ham mavjud. Ushbu nazariyaga ko’ra, a

"International Telecommunications Union" tashkiloti tadqiqotlari dunyo miqyosida kompyuterdan foydalanish borasidagi farq nechog‘liq kattaligini ko’rsatadi. Evropaning San-Marino mamlakati dunyodagi eng kompyuterlashgan davlat sanaladi. Ushbu kichikkina davlatda xar ming kishiga 727 kompyuter to’g‘ri keladi. Ikkinchi o’rinda qayd etilgan AQShda esa bu ko’rsatkich 554 tani tashkil etadi. Afrikaning qashshoq mamla-katlarini qoya turaylik, jahondagi eng yirik hududni egallagan Rossiyada har ming nafar aholi bor-yo’g‘i 43 kompyuter bilan kifoyalanishga majbur. Ko’rinib turganidek, iqtisodiy salohiyati nisbatan bir-biriga yaqin davlatlar o’rtasidagi tafovut ham ancha salmoqli. Shunday bo’lgach, madaniy mustamlakachilik ta’siri ostida qolgan "uchinchi dunyo" davlatlaridagi ahvoln

ta), Yaponiya (21 ta), Rossiya (12 ta), Xitoy (9 ta), Hindiston (9 ta). Albatta, har bir davlat ko’rpasiga qarab oyoq uzatgani, imkoniyati darajasida ish tutgani ma’qul. Lekin axborot uzatishning asosiy vositasi sanoqli davlatlar qo’lida to’plangani boshqalarning ham ular aytayotgan "qo’shiq"qa jo’r bo’lishini taqozo etadi. Ya’ni kimga qancha suv berishni quloq,boshida turgan mirob hal qiladi... Yana bir jiddiy muammo: axborot jamiyati muhitida jahon xalqlarining milliy, madaniy qadriyatlari uyg‘unlashib ketishini kuzatish mumkin. Bunday sharoitda esa dunyo xalqlari, xususan, kam sonli millatlarning milliy an’ana va qadriyatlari xavf ostida qoladi. G‘arb olimlari tomonidan ayni shu jihatni ko’zda tutgan "erituvchi qozon nazariyasi" ham ilgari surilgan. Bu nazariya tarafdorl

yangi tamaddunning qo’sh mehvari bo’lsagina bashariyat royi zaminda sobit qolajak. 1991 yili dunyo siyosiy xaritasida yangi Markaziy Osiyo mustaqil davlatlarining paydo bo’lishi butun Osiyo taraqqiyotiga kuchli ta’sir etuvchi voqea yuzaga kelganidan dalolat berdi. Mazkur mamlakatlarning tashqi dunyo bilan aloqa o’rnatishi va jahon hamjamiyatining mustaqil tarkibiy qismi sifatida Evroosiyoda o’zining markaziy o’rnini tiklashiga olib keldi. Bugungi kunda Markaziy Osiyo mintaqasi jadal transforma t siya jarayonini boshdan kechiryapti. Keyingi yillarda voqealarning rivoji yangi geosiyosiy voqeliklar qaror topishiga ta’sir ko’rsatadi. Bu, o’z navbatida, Markaziy Osiyo va unga tutash mintaqalarda yangi strategik muvozanatning yuzaga kelishiga olib keldi. Boshqa mamlakatlar singari O’zbekiston ha

Majlisning II chaqiriq XI sessiyasidagi ma’ruzasida ta’kid-langanidek, "So’nggi o’n yilliklar davomida roy bergan ko’plab voqealar, ayniqsa, "sovuq urush" tugagani hamda er yuzida xalqaro xavfsizlikka nisbatan yangi tahdid va xurujlar, jumladan, ommaviy qirg‘in qurollarining tarqalish xavfi paydo bo’lgani inobatga olinsa, bizning nazarimizda, BMT Ustavi va uning ayrim moddalarini isloh qilish va qayta ko’rib chiqishni tezlashtirish zarurati tug‘ilmoqda. Shuningdek, mazkur tashkilotning etakchi organi — Xavfsizlik Kengashi tarkibini ham qayta ko’rib chiqish, insoniyatning tinch va osoyishta, farovon hayot ke-chirishini ko’rolmaydigan qabih niyatli kuchlarga qarshi o’z vaqtida tegishli javob bera oladigan, yanada samaraliroq chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqish darkor". Ma

O’zbekiston har jihatdan yalpi xavfsizlikka oid eng asosiy tamoyillarni qo’llab- quvvatlaydi. Xavfsizlik — to’xtovsiz amalga oshib boradigan holat. "Sovuq urush" nihoyasiga etganidan keyin umumiy xavfsizlikka asosan etnik, mintaqaviy, mahalliy mojarolar va davlat ichidagi jangari separatizm tahdid solmoqda. Ayniqsa, bu turdagi ziddiyatlar ayrim davlatlarning manfaatlari va ta’sir doirasini saqlab qolish va muhofaza etish yoki kuchlarning strategik muvozanatini o’z foydasiga o’zgartirish maqsadida siyosiy ta’sirning kuchli quroliga aylanib borayotgan bo’lsa, bu taxdid kuchayib boraveradi. Har bir mintaqada xav-fsizlikni ta’minlash muammolari u qadar mavxum tushunchaga ega emas. Har bir mintaqa o’ziga xos xususiyatlar, tahdidning alohida manbalari va xavfsizlikni saqlash omillariga e

Boshqacha aytganda, barcha toifadagi ekstremist va terroristlarning ijtimoiy negizni aniqlash kerak. Odamlarning nochor ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, ba’zi notinch min-taqalardagi demografik muammolar, yoppasiga ishsizlik va ayniqsa, yoshlar orasidagi betayin turmush xalqaro terrorizm va diniy radikalizmning turli markazlariga o’zining jinoiy maqsadlarini amalga oshirish maqsadida jangovar guruhlarni yig‘ish uchun imkon tug‘diradi. Respublikamiz rahbari o’z ma’ruzalarida keyingi yillar mobaynida dunyo jamoatchiligining xalqaro terrorizmga qarshi kurashda-gi say-harakatini birlashtirish, BMTning terrorizmga qarshi kurashga doir 12 ta konvensiyalarida qayd etilgan majburiyatlar montoringining dunyo miqyosidagi mexanizmini yaratish haqida bosh qotirishga hamisha da’vat etib keldi. 1999 yil davla

"Markaziy Osiyoda xavfsizlikni mustahkamlash: terrorizmga qarshi kurashish boyicha har tomonlama harakatlarni kuchaytirish" mavzuiga doir xalqaro anjuman 2000 yildagi Toshkent anjumanining davomi bo’lib, O’zbekistonning ahamiyatga molik tashabbusi amalga oshganligi tasdig‘i bo’ldi. O’zbekiston BMTning terrorizm va uni qo’llab-quvvatlaydigan, mablag‘ bilan ta’minlaydigan va xalqaro terrorizmga yo’llaydigan manbalariga qarshi kurashga doir barcha o’n ikkita konvensiyaga qo’shilgan davlatlardan biri hisoblanadi. YEXHTga a’zo davlatlarning BMTning antiterroristik konvensiyalar paketida ishtirok etishiga erishishday siyosiy maqsad YEXHT davlatlari tashqi ishlar vazirlarining 2001 yil dekabrdagi Buxarest uchrashuvida tasdiqlangan faoliyat dasturida o’z aksini topgan. Ushbu tashabbuslar b

okeani bandargohlariga chiqib, jahon xo’jalik hayotiga uyg‘unla-shib ketishiga imkon yaratuvchi yangi transport kommunikastiyalarini ochish uchun to’g‘anoq bo’ldi. Bu esa, o’z navbatida, milliy iqtisodiyotning rivojini susaytiradi, holbuki, unumli mahsulot almashinish uchun eng qisqa va barqaror transport kommunikastiyalari zarur. O’zbekiston va butun Markaziy Osiyo mintaqasi Afg‘oniston hududi orqali Hind okeani bandargoxlariga chiquvchi temir yo’l va avtomobil kommunikastiyalarini qurishga doir ko’plab xalqaro idoralar va shirkatlar tomonidan qo’llab-quvvatlanayotgan istiqbolli loyihalarning amalga oshishidan manfaatdordir. Xalqaro ekspertlarning fikrlariga ko’ra, Afg‘oniston nafaqat dunyodagi etakchi qoradori ishlab chiqaruvchilardan biri bo’lib qolmay, Markaziy Osiyo davlatlari va unda

2.2. Shaxs, jamiyat , davlat axborot psixologik xavfsizligi himoya usullari . Milliy ma’naviyatimizning ildizlari uzoq o’tmishimizga borib taqaladi va u o’z ichiga bir necha ming yilliklarni qamrab oladi. Yurtimizda stivilizatsiyalar ancha ilgari shakllangan, ya’ni Termizning 2500 yilligi, Qarshining 2700 yilligi va Samarqandning 2750 yilligi xalqaro miqyosda nishonlanganligi fikrimizning dalilidir Demak, yurtimizda eng qadimiy shaharchilik turmush tarzi, yozuv madaniyati (o’rxun-enisey yozuvlari, Shumer sopol kulchalaridagi yozuvlar, Qadimiy Xorazm yozuvi va boshqalar) shakllangan. Jahondagi eng muhim ilmiy yo’nalishlarning, texnik-texnologik kashfiyotlarning ildizlari ham (irrigastiya, shishasozlik, magnitli qurilmalar, quyosh energiyasini jamlash, lupa va oynalar, bo`yoq tayyorlash va d

tahdidlarni takabburlik (manmanlik), noprofessionallik, ta’lim-tarbiyaga yuzaki yondashish, tarixiy qadriyatlarga e’tiborsizlik va milliy nigilizm tashkil etadi. Tashqi tahdidlar esa yo’naltirilgan mafkuraviy xurujlar tarzida bo’lib, turli shakl va ko’rinishlarda namoyon bo’ladi. Avvalo tashqi tahdidlarg to’xtalib o’taylik. Hozirgi kunda O’zbekistonda millatlararo totuvlik, dinlararo bag‘rikenglik va ijtimoiy hamjihatlikni barbod qilish asosida mamlakatda ijtimoiy barqarorlikni izdan chiqarishga intiluvchi kuchlar mavjud. Bu kuchlar bir tomondan millatlararo nizo chiqarishni maqsad qilib olishgan. Buning uchun ular birinchi navbatda o’zbek va qoraqalpoq xalqi orasiga, o’zbek va tojik, o’zbek va qozoq, o’zbek va qirg‘iz o’rtasiga nizo solishga va bu millat vakillarini bir-biriga qarshi gij-

yaqqol sezilmoqda. Bu haqda O’zbekiston Prezidenti I.A.Karimov 2009 yil 28 aprel kuni Qozog‘iston Respublikasining Olmaota shahrida bo’lib o’tgan Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi ta’sischi davlatlari rahbarlarining kengaytirilgan tarkibdagi uchrashuvida so’zlagan nutqida «Bu borada «bo’lib tashla va hukmronlik qil!» degan prinsip - eskidan ma’lum bo’lgan savdo amalga oshgudek bo’lsa, biz kimlarningdir qo’lida arzimas tangaga aylanib qolishimiz mumkin», - deb juda to’g‘ri ta’kidladi. Shuningdek, xalqimizning tarixiy xotirasini buzishga intilish diniy qadriyatlarini oyoqosti qilish, ma’naviy merosini qadrsizlantirishga intilishlar ham ma’naviy taxdidlar jumlasiga kiradi. 2005 yili «Bi-Bi-Si» teleradiokompaniyasi islom tarixiga oid «Islom - e’tiqod saltanati» deb nomlangan hujjatli film y

Bunday tahdidlarga zarba berish uchun ilm-ma’rifatni yanada yuksaltirish, raqiblarning asossiz da’volarini puchga chiqaruvchi asarlar yozish, xalqning diniy va dunyoviy ma’lumotini takomillashtirish zarur bo’ladi. Prezidentimiz, «G‘oyaga qarshi faqat g‘oya, fikrga qarshi faqat fikr, jaholatga qarshi faqat ma’rifat bilan bahsga kirishish, olishish mumkin» deganida aynan shu yo’lni nazarda tutgan. Xalqning ko’pchiligida diniy tasavvurlar sayozligidan foydalangan turli mafkuraviy markazlar Islom dinini bir yoqlama aqidalashtirishga yoki uni o’ta radikallashtirish maqsadida uni mutaassiblashtirib tasvirlovchi adabiyotlar tarqatishga zo’r berish-moqda. Bunday taxdidlardan himoyalanishda xalqning an’anaviy islomiy qadriyatlariga tayanib ish ko’rish maqsadga muvofikdir. Bunday qadriyatlar insoniy

keladi. Bu ma’naviy taxdidning o’zidir. Bunday sharoitda sog‘lom ma’naviyatga ehtiyoj tug‘iladi. Prezidentimiz I.Karimov shunday sharoitni nazarda tutib, «...odam o’z mustaqil fikriga, zamonlar sinovidan o’tgan hayotiy-milliy qadriyatlarga, sog‘lom negizda shakllangan dunyoqarash va mustahkam irodaga ega bo’lmasa, har turli ma’naviy tahdidlarga, ularning goh oshkora, goh pinhona ko’rinishdagi ta’siriga bardosh berishi amrimaqol»-deb yozadi. Ma’naviy tarbiyada unga qanday shaklda yondashishning ahamiyati juda katta. Masalan, o’qituvchining o’z o’quvchilarini boshqa tillarni o’rganishga rag‘batlantirish maqsadida «Siz ingliz yoki rus tilini puxta egallab olmasangiz - mahallangizdan (yoki qishlog‘ingizdan) chetga chiqa olmaysiz!» - degan da’vati ham mafkuraviy immunitetni «sindirishi (buzishi

imkoniyatlarini kamsitib, pasaytirib baholashi, o’z yurtining qadriga etmaslik, mamlakatida roy berayotgan o’zgarishlar miqyosini anglay olmaslik tarzida namoyon bo’ladi. Milliy nigilizm kasalligiga yo’liqqan yoshlarning mafkuraviy immuniteti zaif bo’lib, ular begona g‘oyaviy ta’sirlarga tez beriluvchan, o’z yurtining manfaatlarini himoya qila olmaydigan, o’z yurtining har qanday yutug‘iga nisbatan befarq va ularni o’ta negativ baholovchi, «qildan qiyiq axtaruvchi” nochor kimsalarga aylanib qolishadi. Bunday kishilar mafkuraviy opponentlarimiz uchun yaxshigina «emish»dir. Milliy nigilizmdan qutulishning asosiy yo’li yoshlarga respublikamizda bugungi kunda olib borilayotgan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy islohotlarning mazmuni va mohiyatini to’g‘ri hamda muntazam ravishda tushuntirib borish

markazlashtirish, davlat tilining elektron modelini tayyorlash ishlarini bir tizimga solish, bu yo’nalishdagi izlanishlarni yuksak darajada rag‘batlantirish bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biridir. Bunday ishlar ayni paytda ma’naviy xavfsizligimizga bo’lgan taxdidlarning oldini olish uchun ham muhim vosita bo’lar edi. Xulosa qilib aytganda, biz o’zimizning axborot fazomizni turli xil ichki va tashqi ma’naviy-mafkuraviy tahdidlardan asrashimiz lozim. Buning uchun yoshlarimiz ongida o’z ona tilida mafkuraviy immu-nitetning shakllanishiga sharoit yaratishimiz va ularda milliy-ma’naviy qadriyatlarga sadoqat ruhini tarbiyalashimiz, bilim doirasi va dunyoqarashini kengaytirishimiz zarur bo’ladi. Bu ma’naviy tarbiyaga taalluqli masaladir. Ma’naviy tarbiyagina ma’naviy taxdidlarga bas ke

kelmoqda. Insoniyat yozuv ixtiro qilingunga qadar taxminan uch million yil og‘zaki aloqa qilgan bo’lsa, undan ming yil keyingina sanoat asosida kitob bosishni o’rgandi. Undan besh yuz yil o’tib telefon, radio va televideniyaga ega bo’ldi. An’anaviy eshituv-ko’ruv vositalaridan kompyuterlarga o’tish uchun esa atigi ellik yilcha vaqt kerak bo’ldi, xolos. Ana shu tarixiy haqiqatning o’zi inson tafakkuri taraqqiyoti, fan-texnika rivoji bilan bo’lgan olamshumul o’zgarishlar dinamikasini ko’rsatadi. Kompyuterlarning yuzaga kelishi esa butun Er sharini yagona axborot makoniga aylantirdiki, natijada har bir mamlakat takdiri bilan ham, butun dunyo taqdiri bilan bog‘liq bo’lgan voqelik yuzaga keldi. Butun O’zbekiston ana shu yagona axborot tizimining faol sub’ektiga aylandi. Uning dunyo bilan aloqas

tarzimizni mensimaydigan axborotlar xuruj qilmokda, hayotimizga shiddat bilan kirib kelmokda.Bu o’z o’zidan axborot soxasida milliy xavfsizlikni ta’minlash muammosini ko’ndalang qilib qoymoqda. Hozirgi zamon axborot tizimi, uning juda keng imkoniyatlaridan kelib chiqib aytish mumkinki, O’zbekistonda axborot olish, saqlash, foydalanish va tarqatishning umummilliy manfaat va umummilliy taraqqiyot nuqtai nazaridan boshqaruv mexanizmini yaratish, uning mohiyati va unsurlarni chuqur anglash zarur bo’lib qolmokda.Ana shu hayotiy ehtiyojdan kelib chiqib axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta’minlash tizimini yaratishning quyidagi usullarini qo’llash zarur deb hisoblaymiz: Birinchidan, sostiologik yo’nalish. Bunda axborot olish va tarqatish jarayonida jamiyat taraqqiyotida axborotning ijtimoiy vo

nazariy va amaliy xulosalar chiqarish kerak. Tig‘iz axborotlashgan jamiyatda axborot oqimi ta’sirida shakllanayotgan ijtimoiy fikr fan nuqtai nazaridan izchil o’rganilmog‘i, uning predmeti va metodologiyasini ishlab chiqish muhim bo’lib qoldi. Beshinchidan, axborot tizimida milliy istiqlol g‘oyasining ustuvorligi.Har qanday fuqaro axborot bozoridan "mahsulot" tanlash jarayonida uning qalbida, ruhiyatida, kayfiyatida, fe’l-atvorida, bularning barchasining oqibati sifatida hatti- harakati va munosabatida mafkuraviy immunitet ustuvorligini ta’minlash. Albatta, Uzbekistonda mustaqillikning o’tgan 15 yili mobaynida ommaviy axborot kommunikastiyasi soxasida jiddiy o’zgarishlar yuz berdi.Eng avvalo, har bir fuqaroning so’z va fikr erkinligi, axborot olish va tarqatish huquqi Konstitustiya

Masalaning ikkinchi tomoni ham bor.O’zbekistonda hozirgi mavjud ijtimoiy fikr, jamiyatning umumiy siyosiy- ma’rifiy darajasi zamonaviy axborot xurujiga va uning shiddatiga dosh berolmaydi. Aniqrog‘i, uning butun ko’lamini, mohiyatini, axborot ostidagi yashirin g‘oyani va axborot tarqatuvchi manba maqsadini etarli darajada baholay bilmaydi. Natijada axborot bozorida mavjud bo’lgan asosli, jiddiy, fikrlashga chaqiradigan,taraqqiyotga yordam beradigan axborotlarni etarlicha qabul qila olmaydi. Aksincha engil-yelpi, shov-shuvli, hayotimizdagi mavjud o’tkinchi kamchilik va nuqsonlarni bo’rttirib ko’tarib chiqqan xabarlarga berilib ketadi. Natijada jamiyatda yalpi o’rtacha kayfiyat, ozurda ruhiyat paydo bo’lishiga imkoniyat yaratiladi. Bunday vaziyatda milliy axborot tizimini har tomonlama qo’ll

yo’llaridan biri to’g‘ridan-to’g‘ri har qanday buzg‘unchi g‘oyalarga, jamoatchilik fikrini buzadigan xabarlarga asosli tarzda qarshi tura bilish. Ikkinchi tomondan ayni ana shu qarshi targ‘ibot mexanizmini samarali boshqarishni ta’minlash. Hozirgi zamon axborot tizimida shunday xodisalar mavjudki, unga qarshi chiqish u yoqda tursun, uni boshqarish, tartibga solish ham mumkin bo’lmay qolmoqda. Demak, bunday sharoitda eng maqbul va samarali usullarni ishlab chiqish zarur. Jumladan: Birinchidan, jamoatchilik fikrini o’zgartirayotgan, chalg‘itayotgan vayronkor axborotlar tashqaridan, o’ziga xos himoya qalqoniga ega bo’lgan makonlardan kelayotganligini nazarda tutib, axborot tarqatish borasidagi mojarolarga yo’l qoymay, ularga yuksak siyosiy va kasbiy madaniyat orqali yondashish. Befarqlik, suk

bo’rttirib ko’rsatib, jamoatchilik fikrini chalg‘itishi, uning istiqboliga ishonchini susaytirib yuborishi mumkin. Zotan, bugun jahon siyosati tobora madaniylashib, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar insoniylashib, davlatlararo manfaatlar ustuvorligi yumshab borayotgan bir paytda ommaviy qirg‘in qurollaridan foydalanish, termo- yadro xavfini kuchaytirish, atom, vadorod, turli biologik, bakteriologik va kimyoviy aslahalardan foydalanish ibtidoiy hodisaga aylanib qoldi. Millatlarni yo’q qilish, ularni qirqib tashlash, milliy xususiyatlari, an’analari va urf-odatlarini barbod etish yo’li bilan mamlakatlarni zabt etish sivilizatsiyaviy hodisaga aylandi. Bunday maqsadni amalga oshirishda axborot tizimidan foydalanish keng avj olib bormokda. Mustaqil O’zbekiston esa ana shu jarayonda o’zining yangidan-

huruji avj olayotgan, axborot tarqatish texnologiyalari toboro takomillashib , uning usul va uslublari yangilanib borayotgan bir paytda O`zbekiston ayni ana shu sivilizatsiyaviy jarayonning eng samarali, eng insonparvar usullaridan yana ham kengroq foydalanish imkoniyatlarini qidirmoqda. 62

X U L O S A V A T A V S I YA L A R. Ochiq axborot xurujlari vaziyatida shaxsning о‘zini о‘zi himoya qilishni boshqarishda ayrim jihatlarga alohida e’tibor berish lozim. Avvalo, har bir inson uchun mustaqil fikr zarurligini ta’kidladik. Mustaqil fikrga ega bо‘lgan insongina о‘ziga nisbatan qaratilgan yaxshi yoki yomon ma’lumotning mohiyatiga yetishi va unga nisbatan adekvat reaksiya kо‘rsatishi, himoya mexanizmlarini ishga solishi mumkin. Ikkinchidan, yoshlar turli yot va bemaza axborot xurujlariga berilmasligi uchun biz ularda milliy g‘ururni tinmay tarbiyalashimiz va bunda har bir fan predmeti va tarbiyaviy muloqotlardan oqilona foydalanishimiz zarur.. Milliy g‘ururni ahamiyati shundaki, bunday sifati bor inson boshqalarga qul bо‘lishni, jumladan, axborot xurujlariga tobe bо‘lmaydi. Uchin

tо‘siqlari ham bо‘ladi. B) Bunday sharoitlarda «uchinchi shaxs ta’siri» rо‘y beradi (effekt tretyego litsa). Uning ma’nosi-«bu xabarga hamma ishonaversin, menga ta’sir qilmaydi» deb о‘ylaydi shaxs, lekin ma’lum ma’noda shu fikr ta’sirida u axborot ta’siriga tushib qolgan bо‘ladi. Haligi fikrni о‘zi uchun har ehtimolga qarshi xayolidan о‘tkazadi. V) Ishontiruvchi chaqiriqlarga, masalan, reklama orqali yetkazilayotgan xabarlarga yosh bolalar juda о‘ch bо‘ladi va aynan ular ota-onani kо‘ndiradi. 90% onalar aynan reklama qilingan mahsulotlarni bolalariga xarid qilib olib beradi. Xudi shunday «Internetga» ulanish, uyida zamonaviy kompyuterga ega bо‘lish fikri ham bolalardan chiqadi, bunga ota-onani kо‘ndiradilar ham. Bu ma’noda yoshlar eng himoyalanmaganlar toifasiga kiradi. G) Xabarning asl ma

ogohlantirishlar qarshi argumentlar ishlab chiqish vaqtini kamaytiradi, undan sal avvalroq ogohlantirish esa inson miyasida ma’lumotni qayta ishlashga imkon beradi. D) Tanish narsalar haqida ma’lumotga ega bо‘lgan odamni ishontirish tezroq amalga oshadi. Lekin samarali taktikalardan biri-axborot kanallari orqali berilayotgan ma’lumotlarni ortiqchasiga jamiyat manfaatlariga zid ekanligi, ularning adolatsiz, xudbinlarcha uzatilayotganligi, nimalaridir qonunga xilof ekanligini qayd etish mumkin. Ya’ni, tarbiyachi, о‘qituvchi ochiq tarzda о‘z tnoroziligini bayon etish, targ‘ibotchi fikriga qarshi ekanligini aytish mumkin. Bu holat ham auditoriyani о‘ylashga majbur etadi. Yana о‘ziga xos strategiyalardan biri - ochiq axborot manbalardan ketgan ma’lumotni, undagi ayrim faktlarni ochiq tan olishd

Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati 1. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi - xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. - T.: «О‘zbekiston», 2000. 2. Karimov Islom Abduganiyevich. О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida / I.A. Karimov. - T.: «О‘zbekiston», 2011 — 440 b. 3. Andreyeva G.M. Sotsialnaya psixologiY.. Uchebnik dlya visshix uchebnix zavedeniy / G.M. Andreyeva. - 5-ye izd., ispr. i dop. - M.: «Aspekt Press», 2003. - 364 s. 4. Bodalev A.A. Vospriyatiye i ponimaniye cheloveka chelovekom. — M.: 1982. 5. Bodalev A.A. Psixologiya obsheniY. - M., Voronej, 1996 - S. 10-98. 6. Bodalev A.A. Lichnost i obsheniye. - M.: 2003. 7. Deyl Karnegi. О ‘z- о ‘ziga ishonch hosil qilish va omma oldida s о ‘zlash san’ati. - T.: "Yangi asr avlodi", 2010 - 224 b. 8. Karimova V., Berdiye

15.Shixarev P.N. Sovremennaya sotsialnaya psixologiY. – M.: 1999. 16. Hayot kitobi: Yoshlar uchun ensiklopedik qо‘llanma. – T.: “Sharq”, 2011 – 272 bet. 67

Купить