Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 84.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shaxsning motivatsiya sohasi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI PSIXOLOGIYA KAFEDRASI 60310300-PSIXOLOGIYA KURS ISHI Mavzu: Shaxsning motivatsiya sohasi. TOSHKENT-2026 1 Mundarija: Kirish I-BOB. SHAXSNING MOTIVATSIYA SOHASI SIFATIDA 1.1 Motiv va motivatsiya tasnifi……………………………………..……….….5 1.2. Motivlarning turlari va ularning o’zaro ta'siri ……………………................15 II-BOB. MOTIV VA MOTIVATSIYA BIRLAMCHI FAOLIYAT BIRLIGI HAQIDA 2.1. Psixologiyada motivatsiya va motivlarni o’rganish….…………….………..22 2.2.Faoliyat va motivatsiya……………………………..........................…...…..29 Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 2 Kirish Mavzuni dolzarbligi: Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev raisligida 2021-yilning 30-oktabr kuni mamlakatda ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, ilm-fan sohasi rivojini jadallashtirish masalalari muhokamasi bo’yicha videoselektor yig‘ilishi bo’lib o’tdi. “Biz ustozni otaday ulug‘ deb bilgan, doimo ardoqlagan ma’rifatparvar xalqning vakillarimiz. Men ham o’qituvchi, muallim deganda o’zim uchun eng aziz va hurmatli bo’lgan, ziyoli va zamonaviy, samimiy va mehribon insonlarni tasavvur qilaman. Chunki hammamizga ham shu muallim saboq va ta’lim berib, mehribon ota-onalarimiz qatorida tarbiyalagan. Bugungi kunda O’zbekistonning yangi taraqqiyot davri poydevorini yaratyapmiz. Bunda bizning eng yaqin ko’makchilarimiz ustoz va murabbiylar, ilmiy va ijodkor ziyolilardir”, – dedi Prezident yig‘ilishda. Har bir oila, har bir bola hayoti maktab bilan bog‘langani, bu masala davlatning, jamiyatning eng muhim ishi ekani ta’kidlandi. 1 Mamlakat amalga oshirilayotgan ta’lim siyosatining muhim masalalaridan biri yosh avlodni har tomonlama barkamol insonlar qilib tarbiyalashdir. Albatta, barkamol inson deganda ma’naviy jihatdan yetuk o’z Vatanining tarixi buguni va kelajagi uchun qayg’uradigan, shuningdek jamiyatning iqtisodiy taraqqiyotiga o’z hissasini qo’shish ishtiyoqida yonib yashaydigan shaxsni tushunish bugungi kun talabiga mos keladi. Lekin ushbu tushunchaga tahliliy yondashilsa, uning naqadar serqirra murakkab va har tomonlama umuminsoniy qadriyatlarga mos kelishini idrok etish mumkin. Inson hulq-atvorida funksional jihatdan bog‘liq bo’lgan qo’zg‘atuvchi va boshqaruvchi tomonlar mavjud. Psixologiyada inson hulq-atvoridagi qo’zg‘atuvchi holatlarni tasvirlash va tushuntirish uchun qo’llaniladigan tushunchalar orasida motivatsiya va motiv tushunchalari eng umumiy va asosiy bo’lib hisoblanadi. «Motivatsiya» atamasi «motiv» atamasiga qaraganda kengroq tushunchaga ega. «Motivatsiya» so’zi hozirgi zamon psixologiyasida hulq-atvorni determinatsiyalovchi omillardir. Bunga, xususan, ehtiyojlar, motivlar, maqsadlar, intilishlar va boshqa ko’pchilik) tizimini belgilovchi va hulq-atvor faolligini 1 Lex.uz. onlayn. 3 ma’lum darajada tutib turuvchi, rag‘batlantiruvchi jarayon xususiyati sifatida ikkilangan ma’noda qo’llaniladi. Biz motivatsiya tushunchasini birinchi ma’noda qo’llaymiz. Shunday qilib, motivatsiyani inson hulq-atvori, uning kelib chiqishi, yo’nalishi va faolligini tushuntirib beruvchi psixologik xususiyatga ega bo’lgan sabablar yig‘indisi sifatida belgilash mumkin . Tashkilotchi psixologlarning ish beruvchilarni motivatsiyalash hamda bandliklarini ta’minlashga urinishlarida yordamini ko’rib chiqishdan oldin nega har qanday ishchi yuqori standart yoki qiyin maqsadga erishishi mumkinligini batafsil ko’rib chiqamiz. O’sish imkoni bo’lgan har qanday ishda muvaffaqiyatga intiluvchi siz bilgan odamni eslang. Endi undan kamroq harakat qilayotganni eslang. Psixolog Genri Myurrey(1938) birinchi odamning erishuv motivatsiyasini malaka va g’oyalarni egallash uchun, boshqaruv uchun, shuningdek tezda yuqori standartga erishish uchun ahamiyatli yutuqlarga intilishi sifatida ko’rsatgan. Ularning qat’iyligi va real vazifalarni amalga oshirishini kutishingiz mumkin, yuqori darajadagi motivatsiyali odamlar ko’p narsaga erishadi. Kurs ishining maqsadi: Shaxsning motivatsiya soxasini o’rganish; Kurs ishi vazifalari: 1. Motiv va motivatsiya tasnifini o’rganish; 2. Shaxs motivatsiyasi turlarini aniqlash; 3.Shaxsdagi motiv va motivatsiya farqini aniqlash. Kurs ishi obyekti: Shaxsning motivatsiya sohasi sifatida. Kurs ishining predmeti: Motiv va motivatsiyaning ijtimoiy xususiyatlari. Kurs ishining tuzilishi: Reja, kirish, ikki bob, to’rt fasl, umumiy xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 4 I-BOB. SHAXSNING MOTIVATSIYA SOHASI SIFATIDA. 1.1Motiv va motivatsiya tasnifi Inson hulq-atvorida funksional jihatdan bog‘liq bo’lgan qo’zg‘atuvchi va boshqaruvchi tomonlar mavjud. Psixologiyada inson hulq-atvoridagi qo’zg‘atuvchi holatlarni tasvirlash va tushuntirish uchun qo’llaniladigan tushunchalar orasida motivatsiya va motiv tushunchalari eng umumiy va asosiy bo’lib hisoblanadi. «Motivatsiya» atamasi «motiv» atamasiga qaraganda kengroq tushunchaga ega. «Motivatsiya» hozirgi zamon psixologiyasida hulq-atvorni determinatsiyalovchi omillardir. Bunga, xususan, ehtiyojlar, motivlar, maqsadlar, intilishlar va boshqa ko’pchilik) tizimini belgilovchi va hulq-atvor faolligini ma’lum darajada tutib turuvchi, rag‘batlantiruvchi jarayon xususiyati sifatida ikkilangan ma’noda qo’llaniladi. Biz motivatsiya tushunchasini birinchi ma’noda qo’llaymiz. SHunday qilib, motivatsiyani inson hulq-atvori, uning kelib chiqishi, yo’nalishi va faolligini tushuntirib beruvchi psixologik xususiyatga ega bo’lgan sabablar yig‘indisi sifatida belgilash mumkin. Tashkilotchi psixologlarning ish beruvchilarni motivatsiyalash hamda bandliklarini ta’minlashga urinishlarida yordamini ko’rib chiqishdan oldin nega har qanday ishchi yuqori standart yoki qiyin maqsadga erishishi mumkinligini batafsil ko’rib chiqamiz.O’sish imkoni bo’lgan har qanday ishda muvaffaqiyatga intiluvchi siz bilgan odamni eslang. Endi undan kamroq harakat qilayotganni eslang. Psixolog Genri Myurrey(1938) birinchi odamning erishuv motivatsiyasini malaka va g’oyalarni egallash uchun, boshqaruv uchun, shuningdek tezda yuqori standartga erishish uchun ahamiyatli yutuqlarga intilishi sifatida ko’rsatgan. Ularning qat’iyligi va real vazifalarni amalga oshirishini kutishingiz mumkin, yuqori darajadagi motivatsiyali odamlar ko’p narsaga erishadi.Intellekt testi 1foizning yuqorisida bo’lgan 1528 ta kaliforniyalik bolalar hayoti davomida o’rganilgan. Qirq yil o’tgach tadqiqotchilar ko’proq va kamroq kasbiy muvaffaqiyat qozonganlarni solishtirganida motivatsion farqlarni topishdi. O’sha 5 muvaffaqiyatliroqlar izzattalab, quvvatga to’la va qat’iyatliroq edi.Bolaligida ularning faol mashg’ulotlari ko’p bo’lgan. Ulg’ayganida ko’p guruhlarda qatnashishgan va tomoshabindan ko’ra sport musobaqalarining ishtirokchisi bo’lgan ( Golmen,1980). Iqtidorli bolalar qobilyatli o’rganuvchilardir. Tajribali kattalar matonatli ijrochilardir. 2 O’rta maktab va universitet talabalari birgalikda tadqiq qilinganda o’zlashtiish,davomat va obro’ uchun intizomlilik intellektdan ko’ra yuqori ko’rsatgichga ega bo’lgan. Buyumlar, g’oyalar va odamlarni egallash, yuqori standartga erishish uchun “Intizom iste’doddan ustun” degan xulosaga kelishdi tadqiqotchilar. Anjela Dakvort va Martin Seligman nima uchun qiz bolalar ular bilan bir xil iqtidordag i o’g’il bolalardan ko’ra maktabda yuqori baho olishini tushuntiradilar(2005,2006).Biroq intizom iqtidorni takomillashtiradi. Ularning 20- yillari boshida top-skripkachilar o’qituvchi bo’lish niyatidagi boshqa skripkachi talabalardan ikki marta ko’p – 10000soat jamg’arishgan(Erikson va b., 2001,2006,2007). Iqtisod bo’yicha Nobel mukofotini olgan psixolog Gerbert Saymon(1998)ning tadqiqotlaridan 10yil qoidasi deb nomlangan qoida yuzaga keldi: jahon ekpert-klasslari sohasi bo’yicha o’n yildan kam bo’lmagan vaqt ya’ni haftasiga qirq soat, yiliga ellik hafta ishlashgan.Katta olimlar, sportchilar va rassomlar o’rganilganida aniqlandiki ularning barchasi yuqori motivatsiyaga va shaxsiy intizomga ega, o’z maqsadiga erishish uchun kuniga soatlab vaqt sarflashga tayyor ( Blum,1985). Bu yorqin yulduzlar nafaqat o’zining noodatiy talanti, balki kundalik intizomi bilan ajralib turgan. Yuqori natija gallon(4,5litr) ter bilan bir choy qoshiq ilhomning aralashmasiday tuyuladi. Dakvort va Seligman qayd etganidek, o’ta omadli odamlarni o’zi qatori iqtidorli tengdoshlaridan jasorat – uzoq muddatli buyuk maqsadga nisbatan jo’shqin sadoqat ajratib turadi. Shunga qaramay intelligent qo’nq’iroqsifat egrilikdek namoyon bo’ladi,balki yutuq emas. Bu bizga muvaffaqiyat xom iste’doddan-da ko’p narsani qamrab olishini aytadi. Shuning uchun tashkilotchi 2 Rubinshtein S. L: Umumiy psixologiya asoslari. - Sankt-Peterburg: Peter, 2006. 6 psixologlar oddiy ishda ishlovchi oddiy odamlani jalb qilish va motivatsiyalash yo’llarini qidirmoqdalar. Hulq-atvorning paydo bo’lishi, davomiyligi va barqarorligi, yo’nalganlik va ko’zlangan maqsadga erishilgandan so’ng yakunlanishi, kelajakdagi voqealarga moyillik, alohida olingan hulq-atvor aktining mutanosibligi va mazmun jihatidan yaxlitligi, samaradorli gini oshirish kabi tomonlari motivatsion jihatdan tushuntirishni talab etadi. «Nimaga?», «nima uchun?», «nima maqsadda?», «nima evaziga?», «qanday mohiyatga ega?» va boshqa shu turdagi savollarga javob izlash motivatsiyaga muvofiq amalga oshiriladi. Hulq-atvornining istalgan shakli ichki va tashqi sabablar bilan tushuntirilishi mumkin. Birinchi vaziyatda tushuntirishning boshlang‘ich va yakuniy holatlari sifatida sub’ekt hulq-atvorining psixologik xossalari, ikkinchisida – tashqi va faoliyat sharoitlari namoyon bo’ladi. Birinchi vaziyatda motivlar, ehtiyojlar, maqsadlar, tilaklar, qiziqishlar va h.k.lar, ikkinchisida esa – yuzaga kelgan vaziyatdan kelib chiqqan rag‘batlar haqida so’z yuritiladi. Ba’zan inson hulq-atvorini ichdan belgilab beradigan barcha omillar shaxs dispozitsiyalari deb ataladi. U holda muvofiq ravishda dispozitsion va vaziyatli motivatsiyalar haqida hulq-atvorni determinatsiyalashning ichki va tashqi analoglari sifatida so’z yuritiladi. SHuning uchun insonning istalgan harakati ikki tomonlam a: dispozitsion va vaziyatli determinatsiya sifatida ko’rib o’tiladi.Dispozitsiyalar o’z mohiyatiga ko’ra motivlardir.Motiv motivatsiyadan farqli o’laroq, – bu hulq-atvor sub’ektining o’ziga tegishli bo’lgan, uning ma’lum harakatlari amalga oshirishga ichkaridan undovchi barqaror shaxsiy xossasi. Motivni, shuningdek, umumlashtirilgan ko’rinishda ko’pchilik dispozitsiyalarni ifodalaydigan tushuncha sifatida belgilash mumkin. Mavjud bo’lgan dispozitsiyala eng muhimi ehtiyojlar tushunchasi hisoblanadi. Ehtiyoj deb, inson yoki hayvonning ma’lum sharoitlarda ularga normal yashash va rivojlanishi uchun etishmovchilik holatiga aytiladi. Ehtiyoj shaxs holati sifatida muntazam ravishda insondagi 7 organizm (shaxs) uchun etishmovchilik bilan bog‘liq bo’lgan qoniqmaslik hissi bilan bog‘liq Inson ehtiyojlarining asosiy xususiyatlariga qondirish kuchi, paydo bo’lishining davriyligi va usuli kiradi. SHaxsning ahamiyatli ehtiyoji, uning jisga bog‘liq mazmuni, ya’ni, ushbu ehtiyojni qondira oladigan moddiy va ma’naviy madaniyat ob’ektlarining yig‘indisidir. Ehtiyojdan keyingi motivatsion ahamiyatga ega bo’lgan tushuncha – bu maqsad. Maqsad deb, faoliyat bilan bog‘liq bo’lgan, dolzarb ehtiyoji qondiruvchi bevosita anglanuvchi natijaga aytiladi. Psixologik jihatdan maqsad ongning motivatsiyali qo’zg‘atuvchi mazmuni, u inson tomonidan faoliyatining bevosita va yaqin kutilayotgan natijasi sifatida idrok qilinadi. Ehtiyoj tushunchasi: asosiy belgilari va turlari. Inson ehtiyojlarining o’ziga xosligi. INSON EHTİYOJLARI - inson tanasining hayoti va shaxsining rivojlanishi uchun zarur bo’lgan narsalarga bog'liq bo’lgan tajribali, ongli va ongsiz ehtiyojlari. Inson ehtiyojlari: 1) Fiziologik (nafas olish, ovqatlanish, uyqu...). 2) Xavfsizlik va xavfsizlikka bo’lgan ehtiyoj 3) jamiyatda qabul qilinish zarurati 4) hurmat va o’z-o’zini hurmat qilish zarurati 5) o’z-o’zini namoyon qilish zarurati Inson ehtiyojlarining o’ziga xosligi inson faoliyatining ijtimoiy tabiati, birinchi navbatda, mehnat bilan belgilanadi. Shaxsning ehtiyojlari uning xatti-harakatining motivatsiyasida ifodalanadi. Shaxsning yo’nalishi, uning turlari. Qiziqishlari, qadriyat yo’nalishlari, dunyoqarashi ostida shaxsiyat yo’nalishi insonni hayotiy maqsadlariga nisbatan erishishga yo’naltiradigan barqaror motivlar, e'tiqodlar va intilishlar yig'indisini tushunish. Orientatsiya har doim ijtimoiy jihatdan belgilanadi va ta'lim va tarbiya jarayonida individual rivojlanish jarayonida shakllanadi. Bu shaxsning o’z oldiga qo’ygan maqsadlarida, uning manfaatlarida, ijtimoiy ehtiyojlarida, qaramliklarida 8 va munosabatlarida, shuningdek, uning intilishlarida, istaklarida, mayllarida, ideallarida va hokazolarda namoyon bo’ladi. Motiv - bu ehtiyojni qondirish uchun harakat qilish uchun turtki. Motiv - faoliyat yo’nalishini rag'batlantiruvchi va belgilovchi tanlash - ehtiyojning predmeti. Motivatsiya - bu faoliyatni keltirib chiqaradigan impuls. Chet el psixologiya sida xulq-atvorni tartibga solishda motivning tabiati va funktsiyalarining bir qator xususiyatlari aniqlangan 1. Motivning motivatsion va yo’naltiruvchi funktsiyasi. 2. Inson xulq-atvorini ongsiz motivlar bilan aniqlash. 3. Motivlar ierarxiyasi. 4. muvozanat va taranglikka intilish – bu yerda motiv sof energetik tarzda tushuniladi. (K. Levin nazariyasi, gedonistik nazariyalar). Mahalliy psixologiya motivni faoliyat va ong kontekstidan ajratish uchun bu yondashuvlarni tanqid qildi. Leontiev faoliyati nazariyasida qidiruv faoliyati jarayonida ehtiyojlarni ro’yobga chiqarish va shu orqali uning ob'ektlarini ehtiyoj ob'ektiga aylantirish motivning paydo bo’lishining umumiy mexanizmi sifatida qaraladi. Demak: motivning rivojlanishi voqelikni o’zgartiruvchi faoliyat doirasining o’zgarishi va kengayishi orqali sodir bo’ladi. Insonda motiv rivojlanish manbai moddiy va ma'naviy qadriyatlarni ijtimoiy ishlab chiqarish jarayonidir. Otnogenezdagi bunday potentsial motivlar ma'lum jamiyatga xos bo’lgan qadriyatlar, ideallar, manfaatlar bo’lib, ular ichkilashtiri lgan taqdirda harakatlantiruvchi kuchga ega bo’lib, motivga aylanadi. Bu motivlar ma’no hosil qilish vazifasini bajaradi, ya’ni ongda aks ettirilgan voqelikka shaxsiy ma’no beradi. Ma'noni shakllantirish funktsiyalari shaxsning umumiy yo’nalishini boshqarish bilan bog'liq. Xulq-atvorni kuchaytiradigan rag'batlantiruvchi motivlar ham mavjud. Ular juda kuchli bo’lishi mumkin, ammo motivlar to’qnashuvi bo’lsa, mazmunli motivlar egallaydi. Boshqarish funktsiyasi motivlar bilan bevosita emas, balki mexanizm orqali amalga oshiriladi hissiy tuzatish» xatti-harakati. Tuyg'ular sodir bo’layotgan narsaning shaxsiy ma'nosini baholaydi va agar bu ma'no motivga mos kelmasa, ular shaxs faoliyatining umumiy yo’nalishini o’zgartiradi - motivning maqsadga siljishi (imtihon uchun kitob o’qish misoli). . 9 Leontievning fikricha, qidiruv faoliyati jarayonida ehtiyoj odatda o’z ob'ektiga javob beradi. Ehtiyoj ob'ektni qondirayotgan paytda ehtiyojning ob'ektivlashuvi sodir bo’ladi. Bu juda muhim voqea. Bu juda muhim, chunki ob'ektivlashtirish harakatida motiv tug'iladi. Motiv ehtiyoj predmeti sifatida belgilanadi. Xuddi shu hodisaga ehtiyoj tomondan qarasak, shuni aytishimiz mumkinki, ob'ektivlashtirish orqali ehtiyoj o’zining konkretlashuvini oladi. Shu munosabat bilan motiv boshqa yo’l bilan - ob'ektivlashtirilgan ehtiyoj sifatida aniqlanadi. Motiv - bu faoliyatni qo’zg'atuvchi va boshqaradigan, u yoki bu ehtiyojga javob beradigan, ehtiyojni aniqlaydigan yoki uni qondiradigan maqsad. Ya'ni, motivlarning asosiy vazifasi faoliyatni rag'batlantirish va yo’naltirishdir. Ehtiyojning ob'ektivlashuvi va motivning paydo bo’lishidan so’ng, xatti- harakatlar turi keskin o’zgaradi, agar shu paytgacha xatti-harakatlar yo’nalishsiz, qidiruv bo’lsa, endi u "vektor" yoki yo’nalishga ega bo’ladi. U ob'ektga yoki undan uzoqqa yo’naltiriladi - agar motiv salbiy valent bo’lsa. Bir ob'ekt atrofida to’planadigan ko’plab harakatlar motivning tipik belgisidir. Demak, boshqa ta'rifga ko’ra, motiv - bu harakat amalga oshiriladigan narsadir. Biror narsa uchun "biror kishi", qoida tariqasida, juda ko’p turli xil harakatlarni amalga oshiradi. Va bitta motiv bilan bog'langan bu harakatlar majmui faoliyat, aniqrog'i, maxsus faoliyat yoki deyiladi maxsus turdagi tadbirlar. O’z roli yoki funktsiyasi nuqtai nazaridan, bitta faoliyatga "birlashuvchi" barcha motivlar bir xil emas. Qoida tariqasida, ulardan biri asosiy, qolganlari ikkinchi darajali. asosiy motiv Etakchi motiv deyiladi, ikkilamchi motivlar motivlar-rag'batlantirishdir: ular unchalik ko’p ishga tushmaydi, balki bu faoliyatni qo’shimcha ravishda rag'batlantiradi. Keling, motivlar va ong o’rtasidagi munosabatlar muammosiga murojaat qilaylik. Motivlar har doim ham tan olinmaydi, shuning uchun motivlarning ikki toifasi ajralib turadi: tan olinganlar va tan olinmaganlar. Birinchi sinf motivlariga misol qilib, inson hayotining uzoq davrlaridagi faoliyatini yo’naltiradigan buyuk hayotiy maqsadlarni keltirish mumkin. Bu motivlar. Bunday motivlarning 10 mavjudligi etuk shaxslarga xosdir. Ongsiz motivlar ongda boshqa ko`rinishda namoyon bo`ladi. Bunday shakllarning kamida ikkitasi mavjud. Bu hissiyotlar va shaxsiy ma'nolar. Tuyg'ular faqat motivlar bilan bog'liq bo’lgan bunday hodisalar yoki harakatlar natijalari haqida paydo bo’ladi. Agar biror kishi biror narsadan xavotirda bo’lsa, unda bu narsa uning motivlariga ta'sir qiladi. Keling, motivlar va shaxs o’rtasidagi bog'liqlik masalasini ko’rib chiqaylik. Ma'lumki, inson motivlari ierarxik tizimni tashkil qiladi. Odatda motivlarning ierarxik munosabatlari to’liq amalga oshirilmaydi. Ular motivlar to’qnashuvi sharoitida aniqroq bo’ladi. Faoliyat jarayonida yangi motivlar shakllanadi. Faoliyat nazariyasida yangi motivlarni shakllantirish mexanizmi tavsiflanadi, bu motivni maqsadga o’tkazish mexanizmi deb ataladi. Ushbu mexanizmning mohiyati shundan iboratki, ilgari uni amalga oshirish uchun biron bir motiv bilan turtki bo’lgan maqsad oxir-oqibat mustaqil harakatlantiruvchi kuchga ega bo’ladi, ya'ni. o’z motiviga aylanadi. Maqsadning motivga aylanishi faqat ijobiy his-tuyg'ular to’plangan taqdirdagina sodir bo’lishi mumkinligini ta'kidlash muhimdir. Motivlarning quyidagi funktsiyalari ajratiladi: 1. rag'batlantirish (faoliyatga); 2. yo’naltiruvchi (motiv faoliyatni o’ziga qarab yo’naltiradi); 3. maqsad hosil qiluvchi (motiv ehtiyojni qondirishga qaratilgan harakatni hosil qiladi. Maqsadlar harakatlar asosini tashkil qiladi); 4. his yasovchi (motiv harakatlarga ahamiyat, ahamiyat beradi). Biz qilayotgan ish biz uchun shaxsiy ma'noga ega bo’ladi, ya'ni. motiv bilan bog'liq bo’lgan ob'ekt yoki hodisaning ortib borayotgan sub'ektiv ahamiyatini boshdan kechirish. Motivlarni tasniflashning mumkin bo’lgan asoslari. 1) Haqiqiy motivlar - nima qilinmoqda ( professional tanlov, dam olish). Potentsial - harakatni tashkil qila oladiganlar. Aniqlash mumkin bo’lgan variantlar inson hayoti. Ammo ijtimoiy sharoitlar o’zgarishi mumkin, keyin motivlar o’zgaradi. Motivlar o’zgarganda odam qanday bo’ladi. Biz sharoit va hokazo ta'siri 11 ostida o’zimiz uchun yoqimsiz tanlov qilishga majbur bo’lganimizda, potentsial motivlar muhimroq bo’ladi (nevrozlar, chekinish). 2) Etakchi va ikkilamchi motivlar. Shaxsning motivatsion sohasi ierarxiyalangan. Faoliyat bir nechta motivlar bilan rag'batlantiriladi. Inson faoliyati polimotivatsiyalangan, ya'ni. bir vaqtning o’zida ikki yoki undan ortiq motivlar bilan tartibga solinadi. 3) Ma'noli va motivli rag'batlantirish. Zero, inson o’z faoliyatida ob'ektiv ravishda butun munosabatlar tizimini amalga oshiradi: ob'ektiv dunyoga, atrofdagi odamlarga, jamiyatga va o’ziga. Faoliyatni qo’zg'atuvchi ba'zi motivlar bir vaqtning o’zida unga shaxsiy ma'no beradi - ular etakchi yoki ma'no hosil qiluvchi deyiladi. Ular bilan birga mavjud bo’lgan boshqa motivlar qo’shimcha rag'batlantiruvchi omillar sifatida ishlaydi - ijobiy yoki salbiy - ba'zan juda kuchli - bu rag'batlantiruvchi motivlar (ko’pincha harakatlarga bog'liq, boshqa faoliyatdan olingan). 4) Mavzu mazmuni bo’yicha: a) mavzu; b) funksional; c) normativ. Mavzu - faoliyatning yakuniy yo’nalishini tashkil qilish. Har doim nima bo’lishi kerakligini aniq ko’rsating (masalan: uy qurish). Ushbu motivni faqat mavzu mazmunini ko’rsatish orqali berish mumkin emas, u o’zgartirish usulini ham o’z ichiga oladi. Nafaqat ob'ekt, balki unga munosabat bildiruvchi narsa ham (sog'lik yaramas ekan, faoliyat ham bo’lmaydi). Merey: motiv o’zgarishlarning mazmuni va faol xususiyatidan iborat. O’zgartirish usullari: rad etish, voz kechish, sotib olish, yaratish, saqlash, ifodalash, saqlash, tajovuzkorlik, qochish. Funktsional motivlar: masalan, odamlarning muloqot qilish zarurati, yakuniy e'tiborga ega emas. Ular faoliyatni rag'batlantiradilar. Jarayon oxirida emas, balki o’zida yoqimli narsa (kitob o’qish yoqimli). O’yin faoliyati - bu maqsadli element (ular topilmasligi uchun yashirish). Oraliq maqsadlarning rag'batlantiruvchi massasi (oraliq motivatsiyalar). Bu kichik oraliq maqsadlarni ajratish bilan bog'liq 12 bo’lgan motivatsiya (hayvonlardagi analog - instinkt). Normativ: kamroq paydo bo’ladi. Levin: to’siqlar - bu tartibga solinmaydigan, lekin faoliyatni cheklaydigan, individual faoliyatni rag'batlantirmaydigan narsa. axloqiy motivlar. 5) Umumlashtirish darajasi bo’yicha. Dodonov, Merey. Faoliyatni chindan ham rag'batlantiradigan narsa umumiylikning turli darajalarida sodir bo’ladi (Betxoven musiqasini seving yoki uning "Oy nuri sonatasini" seving). Adolat g'oyasi - umumlashtirishning turli darajalari. Umumlashtirilgan, xususiy, individual motivlar. 6) Ogohlik darajasiga ko’ra. Ongli va ongsiz.Ko’pincha odam o’z xatti- harakati sabablarini bilmaydi va sabablarni o’ylab topadi. Motivatsiya - bu haqiqatga hech qanday aloqasi bo’lmagan ongli ravishda o’ylab topilgan motiv. 7) Endogen va ekzogen tarzda aktuallashgan motivlar (aktuallashtirish usuliga ko’ra). Ekzogen - spontan motivatsiya. Ko’rib chiqilgan motivatsiyali hosilalardan dispozitsiyalar (motivlar), ehtiyojlar va maqsadlar inson motivatsion sohasining asosiy tashkil etuvchilari bo’lib hisoblanadi. Shaxsning motivatsion sohasini rivojlanganlik nuqtai nazaridan kenglik, egiluvchanlik va ierarxiyalashti rish ko’rsatkichlar i bo’yicha baholash mumkin. Motivatsion sohaning kengligi deyilganda, darajalarning har birida keltirilgan dispozitsiyalar, ehtiyoj va maqsadlar kabi motivatsion omillarning sifat jihatidan turli-tumanligi tushuniladi. Odamda turli xil motivlar, ehtiyoj va maqsadlar qanchalik ko’p bo’lsa, uning motivatsion sohasi ham shunchalik rivojlangan hisoblanadi. Motivatsion sohaning egiluvchanligi motivatsiya jarayonini quyidagicha xarakterlaydi: yuqori darajadagi motivatsion maylning qondirilishi uchun quyi darajadagi turli xil motivatsion mayllar qanchalik ko’proq qo’llanilgan holatda motivatsion soha ham shunchalik darajada egiluvchan bo’ladi. Masalan, bir individ uchun bilim olishga bo’lgan ehtiyoj faqat televidenie, radio va kino hisobiga qondirilsa, boshqasi uchun xuddi shunday ehtiyojni qondirish vositasi turli 13 kitoblar, davriy matbuot, odamlar bilan muloqot hisoblanadi. Keyingi holatda motivatsion soha egiluvchanroq bo’lib sanaladi. Ierarxiyalashtirilganlik – bu alohida olingan motivatsion sohasidagi har bir tuzilish darajasining xususiyati. Bir xil dispozitsiyalar (motivlar, maqsadlar) boshqalaridan kuchliroq bo’lib tez-tez hosil bo’lib turadi; boshqalari kuchsizroq bo’ladi, va kamroq dolzarblasht iriladi. Ma’lum darajadagi motivatsio n hosilalarningdolzarblashtirish kuchi va chastotasidagi farqlar qanchalik ko’p bo’lsa, motivatsion sohaning ierarxiyalanganligi ham shunchalik yuqori bo’ladi. Motivlar, ehtiyojlar va maqsadlard an tashqari, inson hulq- atvori qo’zg‘atuvchilari sifatida, shuningdek, qiziqishlar, muammolar, tilak va maqsadlar ham ko’rib chiqiladi. Qiziqish deb, bilish xususiyatiga ega bo’lgan, to’g‘ridan- to’g‘ri bir xil, ayni damda dolzarb bo’lgan ehtiyoj bilan bog‘lanmagan, alohida motivatsion holatga aytiladi. Muammo ma’lum maqsadga erishishga yo’naltirilgan harakatni bajarishda organizm engib o’tishi zarur bo’lgan to’siqlarga duch kelganida paydo bo’ladi. Tilaklar va maqsadlar – bu darhol yuz beradigan va ko’pincha bir-birini almashtirib turadigan, harakat bajarish sharoitlarining o’zgarishlariga javob beradigan motivatsion sub’ektiv holat. Inson hulq-atvori motivatsiyasi ongli va ongsiz bo’lishi mumkin. Bu inson hulq-atvorini boshqaruvchi ba’zi ehtiyoj va maqsadlar inson tomonidan anglanishini, boshqalarining esa anglanmasligini bildiradi.Shunday qilib, motivlar anglangan yoki anglanmaganbo’ lishi mumkin. Shaxs yo’nalganligi shakllanishidagi asosiy o’rinni anglangan motivlar egallaydi. 14 1.2. Motivlarning turlari va ularning o’zaro ta'siri. Motivatsiya- harakatni amalga oshirish va (yoki) maqsadga erishish uchun shaxsning sub'ektiv-shaxsiy qiziqishini belgilaydigan harakat motivatsiyasi. Motivatsiya atamasi frantsuz motividan kelib chiqqan bo’lib, u o’z navbatida lotincha moveo - harakat qilaman. Motivatsiya - bu uning ehtiyojlari bilan bog'liq bo’lgan insonning ichki holati. Motivlar jismoniy va aqliy funktsiyalarni faollashtiradigan, insonni harakatga va maqsadga erishishga undaydigan harakatlantiruvchi kuchdir. Motivlarning funktsiyalari va turlari. Inson motivlarining asosiy turlari oltita komponentni o’z ichiga oladi: Tashqi motivlar. Ular tashqi komponentlardan kelib chiqadi. Misol uchun, agar do’stingiz sotib olgan bo’lsa yangi narsa, va siz buni ko’rgan bo’lsangiz, pul ishlashga va shunga o’xshash narsani sotib olishga undaysiz. Ichki motivlar. Insonning o’zida paydo bo’ling. Masalan, biror joyga borish va vaziyatni o’zgartirish istagida ifodalanishi mumkin. Bundan tashqari, agar siz bu fikrni boshqalar bilan baham ko’rsangiz, kimdir uchun bu tashqi sababga aylanishi mumkin. Ijobiy motivlar. Ijobiy mustahkamlashga asoslangan. Misol uchun, bunday motiv o’rnatishda mavjud - men ko’p ishlayman, men ko’proq pul olaman. Salbiy motivlar. Ular insonni xato qilishdan qaytaradigan omillardir. Misol uchun - men o’z vaqtida turmayman, muhim uchrashuvga kechikaman. Barqaror motivlar. Inson ehtiyojlariga asoslangan va tashqaridan qo’shimcha mustahkamlashni talab qilmaydi. Beqaror motivlar. Ular tashqaridan doimiy mustahkamlashga muhtoj. Ushbu turdagi barcha motivlar uchta asosiy funktsiyani bajaradi: 1. harakat uchun motivatsiya. Ya'ni, shaxsni harakatga undaydigan motivlarni aniqlash; 2.faoliyat yo’nalishi. Inson qanday qilib maqsadga erishishi va ehtiyojlarini qondirishi mumkinligini belgilaydigan funktsiya; 15 3.yutuqga yo’naltirilgan xatti-harakatlarni nazorat qilish va saqlash. O’zining yakuniy maqsadini eslab, inson o’z faoliyatini unga erishishni hisobga olgan holda moslashtiradi. Aytgancha, faoliyatga kelsak, bu erda ham bir qator motivlar mavjud. Bu nafaqat insonning ichki ehtiyojlariga, balki uning ijtimoiy muhit bilan o’zaro munosabatiga ham bog'liq. Marketingda motivatsiya- bu marketing tamoyillarining ajralmas rahbarligi bilan kompaniyaning maqsadlariga erishish uchun rag'batdir. Boshqacha qilib aytganda, motivatsiya - bu rag'batlantirish jarayoni zarur harakat, natijalarga erishish, kompaniyaning maqsadlari, g'ayratli (xodim, mijoz) maqsadlari (va bularning barchasi marketing tamoyillari bo’yicha) bozor ehtiyojlarini eng yaxshi qondirish uchun ajralmas muvozanat bilan. Motivatsiya jarayoni- psixofiziologik rejaning dinamik jarayoni - inson xatti- harakatlarini nazorat qilish istagi. Motivatsiya (rag'batlantirish) tashqi motivatsiyani shakllantirish orqali maqsadga erishish uchun motivatsiya mexanikasidir. Tasdiqlashlar - bu masalaga ijobiy munosabatni shakllantiradigan bayonotlar. Sabab- rag'batlantiruvchi sabab, kerakli, moddiy yoki ma'naviy ob'ektni qo’lga kiritish uchun harakat mexanizmini ishga tushirish uchun sabab, uning qo’lga kiritilishi (yutilishi) inson faoliyatining ma'nosi. Motiv - ongdagi ehtiyojning aks etishi bo’lib, u insonni o’z oldiga maqsad qo’yishga va unga erishish uchun zarur bo’lgan harakatlarni bajarishga undaydi. Motiv ko’pincha ehtiyoj va maqsad bilan aralashib ketadi. Maqsad - maqsadni ongli ravishda belgilash natijasidir. Ehtiyoj, aslida, ongli ravishda qoniqmaslikdir. Motivatsiya bo’lishi mumkin ichki va/yoki tashqi, material yoki emas. ichki motivatsiya (intruziv motivatsiya) - faoliyatning o’ziga xos mazmuni bilan bog'liq bo’lgan motivatsiya, lekin tashqi rag'batlantiruvchi omillar: talablar yoki qo’shimchalar mavjud bo’lmaganda mavjud bo’lgan tashqi sharoitlar bilan emas. Ichki motivatsiya - bu shaxsning ushbu faoliyatning o’zi uchun biron bir 16 faoliyatni amalga oshirish istagi. “Ichki motivatsiya” atamasi birinchi marta 1950 yilda R.Vudvort va R.Uayt asarlarida ta’riflangan. Tashqi motivatsiya (tashqi motivatsiya) - ma'lum bir faoliyat mazmuni bilan bog'liq bo’lmagan, lekin sub'ektga nisbatan tashqi sharoitlar tufayli motivatsiya. Bunday holda, motivatsiya mexanizmini ishga tushiruvchi, uni boshlaydigan va tartibga soluvchi omillar shaxsdan tashqarida bo’ladi. Ichki motivatsiya o’zimiz bilan "oddiy mo’'jiza" yaratishga yordam berishi mumkin, tashqi motivatsiya malakali manipulyatorlar qo’lida jiddiy vositadir. Ijobiy va salbiy motivatsiya. ijobiy motivatsiya ijobiy rag'batlantirishga asoslangan. Salbiy motivatsiya salbiy rag'batlantirishga asoslangan. Demotivatsiy a- rag'batlantiruvch i omillarni, motivlarni, harakatning etishmasligiga undashni bartaraf etish jarayoni. Demotivatsiyalangan odam- istisno qilingan qiziqish, motivatsiya, sabablar, harakat va (yoki) maqsadga erishish sabablari bo’lmagan shaxs. Motivatsiya tizimi- boshqaruv usullari majmui, jumladan: maqsadni belgilash, baholash ichki motivatsiya rag'batlantirish, shaxs tomonidan qo’yilgan maqsadga erishishga qaratilgan joriy motivatsiyani tahlil qilish. Motivatsiyaning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilar: - ehtiyojlar, istaklar, umidlar va boshqalar; -muayyan xatti-harakatlar; -maqsadlar, rag'batlantirish, mukofotlar; -qayta aloqa. Mavjud Motivatsiyaning 2 darajasi: tabiatni muhofaza qilish motivatsiyasi; muvaffaqiyat motivatsiyasi. Tabiatni muhofaza qilish motivatsiyasi- allaqachon yaratilgan narsalarni yo’qotmaslikka qaratilgan motivatsiya. Muvaffaqiyat motivatsiyasi- Maqsadga erishishga qaratilgan motivatsiya. Muvaffaqiyat motivatsiyasi ko’proq hissiy kuch va ko’proq kuch talab qiladi. Mashhur yozuvchi (https://hiddenshell.ru/ uz/neizvestnye-fakty-ob- izvestnyh-pisatelyah-anna-ahmatova/) va menejer X. Jons ta'kidladi: "Dunyodagi 17 eng yuqori qat'iyat bilan, eng kuchli rahbariyat va eng muvaffaqiyatli strategiya bilan kompaniyaning har bir oddiy a'zosi nimaga erishmoqchi ekanligini tushunmaguncha hech narsaga erisha olmaydi. bu natijaga erishish uchun barcha sa'y-harakatlarini qilmaydi". Bugungi kunda bu atama turli olimlar tomonidan o’ziga xos tarzda tushuniladi. Masalan, V.K.Vilyunasning fikricha, motivatsiya motivatsiya va faoliyat uchun javobgar bo’lgan jarayonlarning umumiy tizimidir. K.K.Platonov esa motivatsiya psixik hodisa sifatida motivlarning birikmasidir, deb hisoblaydi. Motiv yetakchi sovet psixologlari A. N. Leontiev va S. L. Rubinshteyn tomonidan ishlab chiqilgan faoliyatning psixologik nazariyasining asosiy tushunchalaridan biridir. Ushbu nazariya doirasida motivning eng oddiy ta'rifi: "Motiv - ob'ektivlashtirilgan ehtiyoj". Motiv ko’pincha ehtiyoj va maqsad bilan chalkashib ketadi, ammo ehtiyoj, aslida, noqulaylikni bartaraf etish uchun ongsiz istakdir va maqsad ongli ravishda maqsad qo’yish natijasidir. Masalan: chanqog'ingizni qondirish - ehtiyoj, suv - motiv, bir shisha suv - bu maqsad. 3 Motivatsiya turlari. Tashqi motivatsiya(tashqi) - ma'lum bir faoliyat mazmuni bilan bog'liq bo’lmagan, lekin sub'ektga nisbatan tashqi sharoitlar tufayli motivatsiya. Ichki motivatsiya(ichki) - tashqi sharoitlar bilan emas, balki faoliyatning mazmuni bilan bog'liq bo’lgan motivatsiya. Ijobiy va salbiy motivatsiya. Ijobiy rag'batlantirishga asoslangan motivatsiya ijobiy deb ataladi. Salbiy rag'batlantirishga asoslangan motivatsiya salbiy deb ataladi. Misol: "agar men stolni tozalasam, konfet olaman" yoki "agar aralashmasam, konfet olaman" konstruktsiyasi ijobiy motivatsiyadir. "Agar men stolga narsalarni tartibga solib qo’ysam, men jazolanmayman" yoki "agar men o’zimni yoqtirmasam, jazolanmayman" konstruktsiyasi salbiy motivatsiyadir. 3 Ilyin E.P. Motivatsiya va motivlar. SPb: Piter, 2000 yil 18 Barqaror va barqaror motivatsiya. Insonning ehtiyojlariga asoslangan motivatsiya barqaror hisoblanadi, chunki u qo’shimcha mustahkamlashni talab qilmaydi. Motivatsiyaning ikkita asosiy turi mavjud: "dan" va "to" yoki "sabzi va tayoq usuli". Shuningdek, gomeostazni saqlashga qaratilgan individual motivatsiyalar bog'riqdan qochish, optimal haroratga intilish va hokazo. Guruh avlodlarga g'amxo’rlik qilishguruh ierarxiyasida joy qidiring xoslikni saqlab qolish, jamoat tuzilmalariva h.k. O’z-o’zini tasdiqlash motivi- jamiyatda o’zini namoyon qilish istagi; o’z-o’zini hurmat qilish, shuhratparastlik, o’z-o’zini sevish bilan bog'liq. Inson boshqalarga o’zining qadr-qimmatini isbotlashga harakat qiladi, jamiyatda ma'lum maqomga ega bo’lishga intiladi, hurmat va qadrlanishni xohlaydi. Ba'zida o’z-o’zini tasdiqlash istagi obro’-e'tibor motivatsiyasi bilan bog'liq (yuqori darajaga erishish yoki uni saqlab qolish istagi). ijtimoiy maqom. Shunday qilib, o’z-o’zini tasdiqlashga intilish, o’zining rasmiy va norasmiy mavqeini ko’tarish, o’z shaxsiyatiga ijobiy baho berish insonni intensiv ishlashga va rivojlanishga undaydigan muhim motivatsion omildir. Boshqa shaxs bilan identifikatsiya qilish motivi- qahramon, but, obro’li shaxs (ota, o’qituvchi va boshqalar) kabi bo’lish istagi. Bu motiv mehnat va rivojlanishni rag'batlantiradi. Bu, ayniqsa, boshqa odamlarning xatti-harakatlarini nusxalashga harakat qiladigan o’smirlar uchun juda muhimdir. Butga o’xshash bo’lish istagi xatti-harakatlarning muhim motivi bo’lib, uning ta'siri ostida odam rivojlanadi va yaxshilanadi. Boshqa odam bilan identifikatsiya qilish butdan (identifikatsiya qilish ob'ektidan) energiyani ramziy "qarz olish" tufayli shaxsning energiya salohiyatining oshishiga olib keladi: kuch, ilhom, qahramon (but, ota) sifatida ishlash va harakat qilish istagi. va boshqalar) qildi. Qahramon bilan tanishish orqali o’smir yanada dadil bo’ladi. Yoshlar o’zlarini tanishtirishga intiladigan va kimdan nusxa olishga harakat qiladigan, yashash va ishlashni o’rganadigan model, butning mavjudligi samarali ijtimoiylashuv jarayonining muhim shartidir. 19 Motivlar va ularning xususiyatlari. Ehtiyoj tan olinsa va ob'ektivlashtirilsa, u motiv shaklini oladi. Motivlar faoliyat uchun motivatsiya funktsiyasini bajaradi va sub'ektning ehtiyojlarini qondirish bilan bog'liq. Motiv sub'ektning faolligiga sabab bo’ladigan va uning yo’nalishini belgilovchi tashqi va ichki sharoitlar majmui deb ham ataladi. Motivlar faoliyat nima uchundir. Keng ma'noda motiv deganda shaxsning faoliyatga, xulq-atvorga har qanday ichki motivatsiyasi tushuniladi, motiv ehtiyojlarning namoyon bo’lish shakli sifatida ishlaydi. Shaxsni muayyan harakat qilishga undaydigan motivlar ongli va ongsiz bo’lishi mumkin. 1. Ongli motivlar - bu shaxsni o’z qarashlari, bilimlari, tamoyillariga muvofiq harakat va xatti-harakatlarga undaydigan motivlar. Bunday motivlarga misol qilib uzoq umr davomida faoliyatni boshqaradigan asosiy hayotiy maqsadlarni keltirish mumkin. Agar inson nafaqat o’zini qanday tutishni (e'tiqodni) anglab etsa, balki bunday xatti-harakatlarning maqsadlari bilan belgilanadigan xatti-harakatlarning o’ziga xos usullarini bilsa, unda uning xatti-harakatlarining motivlari ongli bo’ladi. 2. ongsiz motivlar. A.N. Leontiev, L.I. Bojovich, V.G. Aseev va boshqalar motivlarni ham ongli, ham ongsiz motivlar deb hisoblaydilar. Leontievning fikricha, motivlar sub’ekt tomonidan tan olinmaganda ham, ya’ni u yoki bu faoliyatni amalga oshirishga nima undayotganidan bexabar bo’lsa ham, ular o’zlarining bilvosita ifodalanishida – tajriba, istak, istak shaklida namoyon bo’ladi. istak. Leontiev motivlarning asosan ikkita funktsiyasini ajratadi: motivatsiya va ma'noni shakllantirish. Sezgi shakllantiruvchi motivlar faoliyatga shaxsiy ma'no beradi, ular bilan birga bo’lgan boshqa motivlar rag'batlantiruvchi omillar (ijobiy yoki salbiy) sifatida ishlaydi - ba'zan o’tkir hissiy, affektiv, his-tuyg'ularni shakllantirish funktsiyasidan mahrum. Bu rag'batlantirish. Shu bilan birga, motivlarning ikkala turini farqlash nisbiydir. Bir ierarxik tuzilishda bu motiv ma’no yasovchi vazifani bajarsa, boshqasida esa qo’shimcha rag‘batlantirish vazifasini bajarishi mumkin. Motivning ikkala funksiyasi - qo’zg'atuvchi va his-tuyg'ularni shakllantirishning birlashishi inson faoliyatiga ongli ravishda tartibga 20 solinadigan faoliyat xarakterini beradi. Agar motivning ma’no yasovchi vazifasi zaiflashsa, u faqat tushunarli bo’ladi. Va aksincha, agar motiv "faqat tushuniladi" bo’lsa, unda uning ma'no hosil qiluvchi funktsiyasi zaiflashgan deb taxmin qilish mumkin. X.Xekxauzen motiv vazifalarini faqat harakatning boshlanish, bajarilish, yakunlash bosqichlari bilan bog‘liq holda ko’rib chiqadi. Ustida dastlabki bosqich motiv harakatni boshlaydi, uni rag'batlantiradi, qo’zg'atadi. Amalga oshirish bosqichida motivning aktuallashuvi harakatning doimiy yuqori faolligini ta'minlaydi. Harakatni yakunlash bosqichida motivatsiyani saqlab qolish natijalarni baholash, muvaffaqiyat bilan bog'liq bo’lib, motivlarning mustahkamlanishiga yordam beradi. Motivlar ham faoliyatning o’ziga munosabatiga ko’ra tasniflanadi. Agar bu faoliyatni rag'batlantiruvchi motivlar u bilan bog'liq bo’lmasa, ular ushbu faoliyatga nisbatan tashqi deyiladi. Agar motivlar bevosita faoliyatning o’zi bilan bog'liq bo’lsa, ular ichki deyiladi. Faoliyat motivlarini aniqlashning qiyinligi shundan kelib chiqadiki, har qanday faoliyat bir motiv bilan emas, balki bir nechta motivlar bilan rag'batlantiriladi, ya'ni faoliyat odatda polimotivlanadi. Muayyan faoliyat uchun barcha motivlarning yig'indisi ma'lum bir shaxsning faoliyati uchun motivatsiya deb ataladi. Biz nafaqat har qanday faoliyatning motivatsiyasi haqida, balki umumiy motivatsiya xarakteristikasi haqida ham gapirishimiz mumkin bu odam, bu uning shaxsiyatining yo’nalishiga mos keladigan va uning asosiy faoliyati turlarini belgilaydigan doimiy motivlarning yig'indisini anglatadi. 21 II-BOB. MOTIV VA MOTIVATSIYA BIRLAMCHI FAOLIYAT BIRLIGI HAQIDA 2.1. Psixologiyada motivatsiya va motivlarni o’rganish. Motiv keng ma’noda xulq-atvor determinatsiyasi belgilanishiga qaramay, ko’pgina chet el tadqiqotchilari shaxs motivlarini juda tor ma’noda talqin qilib, uni ilmiy jihatdan tekshiradilar, hattoki ular shartsiz reflektor aktlarining miqdorini, affektiv, stress va ekspressiv reaksiyalarni motiv tizimiga kiritmaydilar. Bir qator psixologlar motivni energetik, ma’noviy va ma’naviy tomonlarini o’zaro solishtiradilar, ular motivni sof ma’nodagi energetik bioquvvat faolligining manbai sifatida talqin qilib, uning ma’noviy va ma’naviy jabhalarini hisobga olmay turib, o’ziga xos ravishda tushuntirishga intiladilar. Jumladan, Z.Freyd (856-1939) motivning qonun -qoidalarini faqat dinamik energetik holat tariqasida talqin qiladi. Bir guruh chet el psixologlarining fikriga qaraganda, motiv – bu tajriba va reaksiyalarning energetik jabhasidan iboratdir (ushbu ta’rifga nisbatan munosabat o’ta bahsli bo’lganligi sababli mualliflarga tanqidiy fikr bildirishni tadqiqotning boshqa bo’limida bildiramiz). O’tgan asrda psixologlari motivlarni tushuntirishda va uning tarkibiy qismlarini belgilashda dinamik va ma’noviy (ma’naviy) tomonlarining uyg‘unligidan kelib chiqqan holda talqin qiladilar. Ularning ayrim namoyandalari qarashlarini tahlil qilish bilan cheklanamiz, xolos. S.L.Rubinshteyn motivning psixologik mohiyati to’g‘risida quyidagi mulohazalarni bildiradi: motivatsiya – bu psixika orqali hosil bo’ladigan determinatsiyadir; motiv – bu shaxs xulq-atvorining kognitivistik jarayonini bevosita tashqi olam bilan bog‘lovchi sub’ektiv tarzda aks etish demakdir. 4 “Motiv inson faoliyatida muayyan maqsadni bajarishga sabab bo’luvchi omil. Motiv shaxsni harakatga va faoliyatga undovchi, ehtiyojning yuksak shakli sifatida paydo bo’luvchi ichki turtki hisoblanadi. Ehtiyoj va instinkt, mayl va hissiyot, ideal va boshqalar motivlar jumlasiga kiradi”. Bizningcha, shaxs o’zining motivlari yordamida borliq bilan uzviy aloqada bo’ladi. Insonning xulq-atvori 4 www.psychology.net.ru 22 (xulqi)ni harakatlantiruvchi kuchi sifatida namoyon bo’luvchi motivlar shaxsning tuzilishida (tarkibida) yetakchi o’rin egallaydi. Motivning tuzilish (strukturaviy) tarkibiga shaxsning yo’nalishi, uning xarakteri, emotsional holati (his-tuyg‘usi), qobiliyati, ichki kechinmalari, faoliyati va bilish jarayonlari kiradi. Psixologiya fanida to’plangan nazariy ma’lumotlarning ko’rsatishicha, shuningdek, bir qator psixologlarning fikricha, xarakter shaxs motivlarining dinamik tomonlari asosini tashkil qiladi, degan ta’limot mavjud. Jumladan, xarakterning u yoki bu sifatlari sof dinamik xususiyatli tavsiflarni tashkil qilsa, qolganlari esa faqat dinamik tabiatinigina emas, balki uning ma’naviy va ma’noviy jabhalarini ham yuzaga keltiradi. Muhokama va natijalar: Motiv hissiyot bilan ham bog‘liq bo’lib, ular xulq-atvor mohiyatidan tashqarida bo’lmaydi, balki hissiy kechinmalar, motivlashgan omillar tizimi bilan uzviy aloqaga egadir. Hissiyotning eng muhim funksiyalaridan biri shundan iboratki, unda insonuchun muhim ahamiyat kasb etuvchi daqiqalar uning uchun qanchalik zaruriyat ekanligini belgilashga xizmat qiladi. Hissiyotning bu sohadagi boshqa bir funksiyasi nisbatan umumiyroq bo’lib, odamning tashqi olamga, shaxslararo munosabatga, his- tuyg‘ularga negizlik muammosi hisoblanib, uning uchun ahamiyatli voqea va narsalarga nisbatan bog‘lovchilik xususiyatiga ega bo’lgan muloqoti zaif emotsional holatlar doirasidan tashqariga chiqib, faol, barqaror, turg‘un jarayonlarni o’z ichiga oladi. Yuqoridagi mulohazalardan tashqari, motivlar funksional-energetik tomonlarini dinamik boshqarish vazifasini amalga oshiradi. E.G‘oziev “motiv – bu shaxs xulq- atvorining kognitivistik jarayoninibevosita tashqi olam bilan bog‘lovchi sub’ektiv tarzda aks etish demakdir”– deb ta’kidlaydi. Insonning qobiliyati bevosita motivlashgan mexanizmlar bilan uzviy bog‘liq bo’lib, ularning muhitini belgilaydi va dinamik, ma’naviy ta’sir etish munosabatini o’zida aks ettiradi. Motiv bilan qobiliyatning munosabatlari psixik faollikning bevosita bajarish negizi hisoblangan faoliyat orqali namoyon bo’ladi. Motivlashgan tizimning tarkiblarini amaliyotda ro’yobga chiqaruvchi nafaqat faoliyatnigina aniqlash bilan cheklanib qolmasdan, balki faoliyatning keyingi istiqbol rivoji yoki 23 uning boshqa sohalar bilan qorishib ketish ehtimoli darajasini ham belgilaydi. Lekin muayyan insonning funksional imkoniyati, faoliyati va xuddi shu faoliyatning ob’ektiv tomonlarin ing yaqqol ro’yobga chiqishi motiv barqarorlashuvi, rivojlanish (takomillashuv) ga yo’nalganligi ham faoliyatning ob’ektiv shart-sharoitiga moslasha boradi. Umuman shakllanish jarayoni, shaxsning rivojlanishi motivning faoliyatiga, faoliyatning esa motivga o’zaro ta’siri bilan tavsiflanadi, bizningcha, mazkur ta’sirning ko’rsatkichi, mezoni vazifasini bajaradi. Motivlarning rivojlanishi tufayli tarbiyaviy talablarni anglashda, ehtiyojlarni ichdan qayta qo’rishda xulq-atvor qoidalari, mezonlari yordami bilan faoliyat doirasining kengayishida, shaxsning borliq bilan munosabati kabilarda o’zgarishlar sodir bo’ladi. Shuni ham ta’kidlab o’tish kerakki, motivlarning rivojlanishi, motivlashgan yangi ma’lumotlarning paydo bo’lishi, faoliyat muhiti doirasidagi o’zgarishlar tufayli amalga oshiriladi. Motiv mexanizmi shaxs sifatlarini qayta qurish, ularni rivojlantirish jarayonining faollashuvi tarzida yuzaga chiqadi, shu bilan birga inson kamol topish jarayoniga, faoliyat muhiti va sharoiti asta sekin yoki tez o’zgarishi – motivlarning takomillashuvi, barqarorlashuvi kabi omillarga ta’sir etadi. S.L.Rubinshteyn motivatsiya to’g‘risida mulohaza qilib, “motivatsiya – bu psixika orqali sodir bo’ladigan determinatsiyadir”, - deb ta’kidlaydi. Insonni mehnat faoliyatida qayta tarbiyalash va muayyan fazilatlarni shakllantirish yuqoridagi mulohazalar mohiyatidan iboratdir. Bu o’rinda faoliyat faol vaziyat hisoblanib, mavjud ehtiyojlar, qiziqishlar doirasidagi psixologik holatlardanuzoqlashib boradi, so’ngra yangi qiziqish, ehtiyoj va intilishlarni shakllantiradi, motivlar mohiyati va shakllarni o’zgartiradi. 5 Shaxsning motivatsion sohasi- bu shaxs motivlarining ierarxik tizimi . Motivatsion sohaning tuzilishi juda murakkab. Shu bilan birga, motivatsiya ma'lum bir ierarxiyaga nafaqat faoliyatning har bir turi doirasida qurilgan, balki turli xil faoliyat turlarining motivatsiyasi ham tartiblangan. 5 Ilyin E.P. Motivatsiya va motivlar. SPb: Piter, 2000 yil 24 Motivatsion soha, shaxsning boshqa tarkibiy shakllari kabi, ko’p sifatlarda namoyon bo’ladi. Shaxsning qaysi o’ziga xos xususiyatlari va fazilatlari osonroq, tezroq va qaysi biri - katta qiyinchilik bilan, sekinroq shakllanishi ustun motivlarning xususiyatlariga bog'liq. Eng ko’p umumiy tuzilishi shaxs o’ziga, jamiyatga va amalga oshirilgan faoliyatga nisbatan namoyon bo’ladigan shaxsiy xususiyatlar to’plamidan iborat; motivatsion ehtiyoj sohasida mos ravishda mavjud shaxs yo’nalishining uch turi : shaxsiy, jamoaviy va biznes. Ulardan birining mumkin bo’lgan ustunligi ushbu yo’nalishga mos keladigan fazilatlar guruhida namoyon bo’ladi. Motivatsiya sohasida alohida joy egallash ijtimoiy motivlar , shaxsning tashkilotdagi faoliyatiga sezilarli ta'sir ko’rsatadi (yuqori obro’ga ega bo’lish istagi, o’zini o’zi qadrlash), shuningdek, shaxsning namoyon bo’lish va rivojlanish istagidan iborat bo’lgan o’zini namoyon qilish, o’zini o’zi anglash motivi. uning qobiliyatlari, ko’nikmalari, fazilatlari. Shaxsiy motivlar ierarxiyasida bu va boshqa motivlar turli yo’llar bilan bog'lanishi, o’zaro ta'sir qilishi, etakchi yoki bo’ysunishi mumkin. Shu sababli, rahbar u yoki bu shaxsni tushunishga harakat qilib, uning motivlari tuzilishini, uning motivatsion sohasini qurish xususiyatlarini tushunishi kerak. Insonning motivatsion sohasi murakkab tuzilishga ega bo’lishidan tashqari, u juda murakkab, nozik dinamikaga ham ega. Motiv keng ma’noda xulq-atvor determinatsiyasi belgilanishiga qaramay, ko’pgina chet el tadqiqotchilari shaxs motivlarini juda tor ma’noda talqin qilib, uni ilmiy jihatdan tekshiradilar, hattoki ular shartsiz reflektor aktlarining miqdorini, affektiv, stress va ekspressiv reaktsiyalarni motiv tizimiga kiritmaydilar. Bir qator psixologlar motivni energetik, ma’noviy va ma’naviy tomonlarini o’zaro solishtiradilar, ular motivni sof ma’nodagi energetik bioquvvat faolligining manbai sifatida talqin qilib, uning ma’noviy va ma’naviy jabhalarini hisobga olmay turib, o’ziga xos ravishda tushuntirishga intiladilar. Jumladan, Z.Freyd (856-1939) motivning qonun - qoidalarini faqat dinamik energetik holat tariqasida talqin qiladi. Bir guruh chet el psixologlarining fikriga qaraganda, motiv – bu tajriba va reaktsiyalarning energetik jabhasidan iboratdir (ushbu ta’rifga nisbatan munosabat 25 o’ta bahsli bo’lganligi sababli mualliflarga tanqidiy fikr bildirishni tadqiqotning boshqa bo’limida bildiramiz). Sobiq sovet psixologlari motivlarni tushuntirishda va uning tarkibiy qismlarini belgilashda dinamik va ma’noviy (ma’naviy) tomonlarining uyg’unligidan kelib chiqqan holda talqin qiladilar. Ularning ayrim namoyandalari qarashlarini tahlil qilish bilan cheklanamiz, xolos. S.L.Rubins hteyn motivning psixologik mohiyati to’g’risida quyidagi mulohazalarni bildiradi: motivatsiya – bu psixika orqali hosil bo’ladigan determinatsiyadir; motiv – bu shaxs xulq-atvorining kognitivistik jarayonini bevosita tashqi olam bilan bog’lovchi sub’ektiv tarzda aks etish demakdir. Bizningcha, shaxs o’zining motivlari yordamida borliq bilan uzviy aloqada bo’ladi. Insonning xulq-atvori (xulqi)ni harakatlantiruvchi kuchi sifatida namoyon bo’luvchi motivlar shaxsning tuzilishida (tarkibida) yetakchi o’rin egallaydi. Motivning tuzilish (strukturaviy) tarkibiga shaxsning yo’nalishi, uning xarakteri, emotsional holati (his-tuyg’usi), qobiliyati, ichki kechinmalari, faoliyati va bilish jarayonlari kiradi. Psixologiya fanida to’plangan nazariy ma’lumotlarning ko’rsatishicha, shuningdek, bir qator psixologlarning fikricha, xarakter shaxs motivlarining dinamik tomonlari asosini tashkil qiladi, degan ta’limot mavjud. Jumladan, xarakterning u yoki bu sifatlari sof dinamik xususiyatli tavsiflarni tashkil qilsa, qolganlari esa faqat dinamik tabiatinigina emas, balki uning ma’naviy va ma’noviy jabhalarini ham yuzaga keltiradi. Motiv hissiyot bilan ham bog’liq bo’lib, ular xulq-atvor mohiyatidan tashqarida bo’lmaydi, balki hissiy kechinmalar, motivlashgan omillar tizimi bilan uzviy aloqaga egadir. Hissiyotning eng muhim funktsiyalaridan biri shundan iboratki, unda inson uchun muhim ahamiyat kasb etuvchi daqiqalar uning uchun qanchalik zaruriyat ekanligini belgilashga xizmat qiladi. Hissiyotning bu sohadagi boshqa bir funktsiyasi nisbatan umumiyroq bo’lib, odamning tashqi olamga, shaxslararo munosabatga, his-tuyg’ularga negizlik muammosi hisoblanib, uning uchun ahamiyatli voqea va narsalarga nisbatan bog’lovchilik xususiyatiga ega bo’lgan 26 muloqoti zaif emotsional holatlar doirasidan tashqariga chiqib, faol, barqaror, turg’un jarayonlarni o’z ichiga oladi. Yuqoridagi mulohazalardan tashqari, motivlar funktsional- energetik tomonlarini dinamik boshqarish vazifasini amalga oshiradi. Ko’plik, birinchi navbatda, faoliyatga ijobiy va barqaror munosabatni ta'minlaydigan motivatsiya mazmunining rivojlanishini aks ettiradi. Bu miqdoriy va sifat ko’rsatkichlari yordamida o’lchanadigan etarli miqdordagi motivlarning mavjudligini nazarda tutadi. Strukturaviy motivatsiya uning ma'lum turlarining mavjudligi, maqsadga muvofiqligi, ba'zan esa motivlarning ayrim turlariga bo’lgan ehtiyojdan kelib chiqqan holda baholanadi. Motivatsiya ierarxiyasi ma’lum bir bo’ysunish tartibiga, darajaga ko’ra motivlarning turli guruhlari “hukmronligi”ni baholash asosida aniqlanadi. Motivatsiya kuchi shaxsning qaytarib bo’lmaydigan istagining ko’rsatkichi sifatida ehtiyoj va motivni anglash darajasi va chuqurligi (tushunish, "topshirish", "qabul qilish") bilan, uning intensivligi bilan baholanadi. Motivlarning barqarorligi da o’zini namoyon qiladi uzoq muddatli saqlash motivatsiyani ng samaradorligi (hech bo’lmaganda tarkibiy motivlarning aksariyati). Bundan tashqari, barqaror motivlar faoliyatda amalga oshirilganda yo’qolmaydi. Masalan, yaxshi daromad motiv sifatida mehnat faoliyati oylik eng yuqori ko’rsatkich bilan yo’qolmaydi ish haqi; rag'batlantirish istagi boshqa minnatdorchilikni qabul qilganda yo’qolmaydi; bo’ysunuvchilarning fikr va takliflarini rahbariyat tomonidan qabul qilinishi ularning yangi ijodiy izlanishlarga intilishlarini susaytirmaydi, ko’pincha yangi izlanishlarga hissa qo’shadi. Odatda, motivlar faqat ba'zi o’zgarishlarga uchraydi - ular ko’payadi yoki kamayadi, bu ko’p jihatdan faoliyat va uni tashkil etish xususiyatlariga bog'liq. Motivatsion sohaning aniqligi, o’ziga xosligi Har bir shaxsning motivatsion sohalari motivatsiyaning mazmuni va tuzilishi, ierarxiyasi, motivlarning mustahkamligi va barqarorligi bilan farqlanishini anglatadi. 27 Motivatsion sohaning xususiyatlarini baholash muhim muvaffaqiyatni bashorat qilish. Tadqiqot shuni ko’rsatadiki barqaror, yuqori samarali inson faoliyati ana shunday omillarni talab qiladi: Muayyan faoliyat uchun motivlarni rivojlantirish (ularning ko’pligi), unga ijobiy munosabatni ta'minlash; Motivlarning etarli kuchi; Motivlarning barqarorligi; Motivatsiyaning ma'lum bir tuzilishi; Motivlarning ma'lum bir ierarxiyasi. Motivatsion soha shaxsiyatni faqat bir tomondan tavsiflaydi.. U bilan birga boshqa sohalar ham bor : hissiy, irodali, intellektual . Ularning hammasi muhim va o’zaro bog'liq. Masalan, motivatsion sohaning intellektualga bog'liqligi birinchisining ikkinchisi ishtirokida shakllanishi va rivojlanishida ifodalanadi. Hissiy soha energiya tomonidan motivatsiyaga ta'sir qiladi. Motivatsiyaning tashqi ko’rinishi, xatti-harakat va faoliyat jarayonida uning dinamikasi uning xususiyatlariga bog'liq. Motivatsion sohaning barqarorligi ko’p jihatdan ixtiyoriy sohaning xususiyatlariga bog'liq. O’z navbatida, motivatsion soha ham ularga ta'sir qiladi. Uning intellektual sohaga ta'siri kognitiv jarayonlarda namoyon bo’ladi, idrokning tanlanganligini, xotira, tasavvur, fikrlash va shaxsning nutq xususiyatlarini belgilaydi. Motivatsiya hissiyotlarga ham ta'sir qiladi, ularning xususiyatlarini belgilaydi. Masalan, xuddi shu hodisalar ba'zi odamlarda quvonch, boshqalarda esa g'azab va g'azabga sabab bo’ladi. O’z xatti-harakatini boshqarish qobiliyati sifatida iroda, shuningdek, uning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri sifatida ixtiyoriy harakatga kiritilgan motivlar bilan o’ralgan. Shunday qilib, mustaqillikni saqlagan holda, motivatsiya shaxsning boshqa sohalari bilan chambarchas bog'liq. 28 2.2. Faoliyat va motivatsiya. Faoliyatning psixologik nazariyasi umumjahon psixologiyasida yaratilgan edi. SHuningdek, u L.S. Vigotskiy, S.L. Rubinshteyn, A.N. Leontev, A.R. Luriya, A.V. Zaporojets, P.YA. Galperin va boshqa ko’pchilik ruhshunoslarning asarlarida yoritib berilgan. Faoliyat – bu sub’ektning olam bilan o’zaro ta’sirlashuvining rivojlanuvchi tizimi. Bunday o’zaro ta’sir jarayonida psixik tasvirning yuzaga kelishi va uning ob’ektda ifodalanishi, shuningdek, sub’ektning voqelik bilan o’z munosabatlarini ro’yobga chiqarishi sodir bo’ladi. Faoliyatning istalgan oddiy akti sub’ekt faolligining ifodalanish shakli bo’lib hisoblanadi, bu esa, har bir faoliyatning undovchi sabablarga ega bo’lishi va ma’lum natijalarga erishishga yo’naltirilishini bildiradi. Shunday qilib, faoliyatni odamga xos bo’lgan, ong tomonidan boshqariladigan, ehtiyojlarni qondirishda yuzaga keladigan, tashqi olam va insonni bilish, shuningdek, ularni o’zgartirishga qaratilgan faollik sifatida ta’riflash mumkin. Faoliyat predmetlilik va sub’ektlilik xususiyatlariga ega. Faoliyat predmeti deb, u bevosita shug‘ullanadigan hodisalarga aytiladi. Masalan, bilish faoliyatining predmeti bo’lib, har xil turdagi axborotlar xizmat qiladi, o’quv faoliyatining predmeti – bilim, malaka va ko’nikmalar, mehnat faoliyatining predmeti – yaratilgan muayyan moddiy mahsulot hisoblanadi. Faoliyat sub’ekti bo’lib odam, individ hisoblanadi. Faoliyatning predmeti va sub’ektidan tashqari, ushbu tushuncha bilan faoliyat vositalari va natijalari ham bog‘liq. Faoliyatni amalga oshirishda odam uchun mehnat vositalari sifatida u yoki bu harakat va muolajalarni bajarishda foydalanadigan asboblar tushuniladi. Faoliyat natijalari bo’lib, moddiy yoki ma’naviy xususiyatga ega bo’lgan yaratilgan mahsulotlar hisoblanadi. Shunday qilib, faoliyat quyidagi belgilari bilan farqlanadi: - faollikning ichki motivga ega shaklidir; - inson faoliyatining mahsuldorligi. Moddiy yoki har tomonlama etuk mahsulotning yaratilishi; 29 - insonning xususiy, oliy, ijtimoiy ehtiyojlaridan kelib chiqadi; - insonning faoliyati o’zi ishlab chiqargan mahsulotda namoyon bo’ladi, faoliyatning bunday ifodalanishi yoki aks etishi o’zida insoniy bilimlar va malakalarni mujassamlashtiradi. Faoliyat nazariyasi to’laligicha A.N. Leontevning ilmiy ishlarida, xususan, «Faoliyat. Ong. SHaxs» asarida (M., 1982) bayon etilgan. Faoliyatning tuzilishi haqidagi tasavvurlar faoliyat nazariyasini to’liq tushuntirib bermasada, uning asosini tashkil etadi. Inson faoliyati murakkab tartibli zinapoyali ketmaketlik tuzilishiga ega. U bir necha qatlam yoki darajalardan iborat. YUqoridan quyiga harakatlanib, ularni nomlab chiqamiz: alohida faoliyatlar darajasi (yoki faoliyatning alohida turlari); harakatlar darajasi; muolajalar darajasi; psixofiziologik vazifalar darajasi. SHunday qilib, faoliyat tuzilishining tarkibiy qismlariga motiv, maqsad, harakat (tashqi, predmetli va ichki, aqliy; interiorizatsiya va eksteriorizatsiya jarayonlari), muolajalar, psixofiziologik vazifalar kiradi. Motiv – bu faoliyatga undovchi sabab. Maqsad – bu istalgan, ya’ni, faoliyatni bajarish bilan erishiladigan natijaning tasviri. Harakat – bu faoliyat tahlilining asosiy birligi. Ta’rifga ko’ra harakat – bu maqsadni amalga oshirishga yo’naltirilgan jarayon. «Harakat» tushunchasiga oid quyidagi xususiyatlarni keltirish mumkin. Birinchi xususiyat: harakat zarur tarkibiy qism sifatida maqsad qo’yish va uni ushlab qolish ko’rinishidagi ong aktini o’z ichiga oladi. Ikkinchi xususiyat: harakat – bu bir vaqtning o’zida hulqatvor akti ham bo’lib hisoblanadi . Shunday qilib, faoliyat nazariyasi avvalgi konsepsiyalardan (bixeviorizm) tafovutlari ko’rsatilgan birlamchi ikki xususiyatlarining ong va hulqatvorning uzluksiz birligini tan olishidan iborat. Uchinchi, juda muhim xususiyat: faoliyat nazariyasi faollik tamoyilini «harakat»tushunchasi orqali ta’sirchanlik tamoyiliga qarama-qarshi qo’ygan holda tasdiqlaydi. Faollik va ta’sirchanlik tamoyillarining alohida har biridan kelib 30 chiqqan holda faoliyat tahlilining boshlang‘ich nuqtasi tashqi muhitga yoki sub’ekt organizmiga joylashtirilishi lozim. To’rtinchi xususiyat: harakat tushunchasi odam faoliyatini ijtimoiy va jismli dunyoga «olib chiqadi». Harakat doimo maqsad bilan bog‘liq bo’ladi. Maqsad harakatni belgilaydi, harakat esa maqsadning amalga oshishini ta’minlaydi. Maqsadning xususiyati orqali harakat xususiyatini aniqlash mumkin. Inson maqsadlarini tahlil qilib, nimalarni aytish mumkin? Avvalambor, ularning juda xilma-xilligini, muhimi esa keng hajmliligini keltirish mumkin. Yirik maqsadlar maydaroq, xususiy maqsadlarga bo’linadi, ular ham o’z o’rnida bulardan ham xususiyroq maqsadlarga bo’linishi mumkin va h.k. SHunga mos ravishda har bir etarli darajadagi yirik harakat quyi tartibli ketma-ketlikning harakatlar tizimida turli darajalarga o’tib turishidan iborat. Masalan, boshqa shahar bilan telefon orqali bog‘lanmoqchisiz. Bu harakatni amalga oshirish uchun (I tartib) siz bir qator xususiy harakatlarni bajarishingiz kerak (II tartib): shaharlararo so’zlashuv telefon tarmog‘iga borib, zarur avtomatni topib, navbatga turishingiz lozim va h.k. Kabinaga kirgandan so’ng, abonent bilan bog‘lanishi ngiz kerak. Lekin buning uchun qator mayda ishlarni bajarishingizga to’g‘ri keladi (III tartib): tanga tashlab, tugmachani bosib turib, ma’lum sonlarni terish kerak bo’ladi va h.k. Muolaja – bu faoliyat bajarilishining navbatdagi quyiroq darajasi. Muolaja deb, harakat bajarilishining usuliga aytiladi. Masalan, ikkita ikki xonali sonlarni ko’paytirish amalini xotirada va misolni ustuncha shaklida yozgan holda echish mumkin. Bu bir xildagi matematik misolning ikki turlicha usuli yoki ikki xil amal bo’ladi. Qo’llaniladig an muolajalarning xususiyati nimaga bog‘liq bo’ladi? Avvalambor, ular harakat amalga oshiriladigan sharoitlarga bog‘liq. Agar harakat maqsadning o’ziga javob bersa, muolaja maqsad qo’yilgan sharoitlarga javob beradi. Bunday sharoitlarga tashqi vaziyatlardan tashqari, shuningdek, faoliyat ko’rsatayotgan sub’ektning imkoniyatlari yoki ichki vositalari ham kiradi. 31 Faoliyat nazariyasida ma’lum sharoitlardan ko’zlangan maqsad masala deb ataladi. Masala echish jarayonini tasvirlashda ularni amalga oshiruvchi harakatlarni ham, muolajalarni ham ko’rsatish lozim. Muolajalar ikki turga bo’linadi: ba’zilari adaptatsiya, moslashish, bevosita taqlid qilish yordamida yuzaga keladi; boshqalari harakatlarni avtomatlashtirish vositasida paydo bo’ladi. Birinchi turdagi muolajalar anglanmaydi, ularni ongimizda, hatto, maxsus vositalar yordamida ham hosil qilish mumkin emas. Ikkinchi tur muolajalar ong chegarasida joylashadi. Ular osongina dolzarb anglanuvchilarga aylanishi mumkin. Har bir murakkab harakat harakatlar ketma-ketligi va «to’shaluvchi» muolajalar qatlamidan iborat. Har bir murakkab harakatda dolzarb bo’lgan ongli va anglanmagan faoliyatlar o’rtasidagi chegaraning belgilanmaganligi harakatlar ketma-ketligini muolajalar ketma-ketligidan ajratib turuvchi chegaraning harakatchanligini bildiradi. Bu chegaraning yuqoriga yo’nalgan harakati muolajadagi ba’zi harakatlarning (asosan, eng soddalarining) o’zgarishini anglatadi. Chegaralarning pastga harakatlanishi esa, aksincha, muolajalarning harakatga aylanishini, ya’ni, faoliyatning maydaroq birliklarga bo’linishini bildiradi. Quyida shunga mos misol keltiramiz. Munozara vaqtida sizda yangi g‘oya tug‘ildi, va siz ifodalanish usulini hisobga olmagan holda, asosan, mazmunidan kelib chiqib, uni bayon qildingiz, deb tasavvur qilamiz. Siz ko’plab, ya’ni, aqliy, nutqli va h.k. muolajalar bilan ta’minlangan harakatni amalga oshirgan bo’lasiz. Ularning barchasi birgalikda g‘oyani bayon qilish faoliyatini amalga oshirgan bo’ladilar. Faoliyat tuzilishidagi eng quyi daraja – psixofiziologik vazifalarniko’rib chiqamiz. Faoliyat nazariyasida bu vazifalarga psixik jarayonlarning fiziologik ta’minoti kiradi. Ularga odam organizmiga xos bo’lgan his etish, o’tmish taassurotlarining qoldiqlarini hosil qilish va qayd etish layoqatlari, motor layoqati va boshqalar kiradi. Mos ravishda sensor, mnemik, motor vazifalar haqida so’z yuritish mumkin. Bu darajaga shuningdek, asab tizimi morfologiyasida mustahkam o’rin tutgan tug‘ma va hayotning birinchi oylarida yuzaga keladigan mexanizlar 32 kiradi. Barcha layoqat va mexanizmlar insonga tug‘ilishi bilanoq beriladi, ya’ni ular irsiyat tomonidan belgilangan bo’ladi. Psixofiziologik vazifalar psixik vazifalarni amalga oshirish uchun faoliyat vositalarini zarur dastlabki shart-sharoitlar bilan ta’minlaydi. Masalan, biror ma’lumotni xotiramizda saqlab qolish uchun tez va sifatli yodda saqlab qolishning maxsus usullaridan foydalanamiz. Lekin agarda biz yodda saqlab qolish layoqatidan iborat mnemik vazifalarga ega bo’lmaganimizda, bu faoliyatni amalga oshira olmagan bo’lardik. Mnemik vazifalar tug‘ma bo’ladi. Bola tug‘ilishi bilanoq katta miqdordagi ma’lumotni yodida saqlay boshlaydi. Dastlab, bu oddiy axborot bo’lib, keyinchalik rivojlanish jarayonida xotirada saqlanishi zarur bo’lgan axborot hajmidan tashqari, yodda saqlashning sifat ko’rsatkichlari ham o’zgaradi. «Korsakov sindromi» deb ataladigan (uni ilk marotaba o’rgangan mashhur rossiyalik psixiatr S.S. Korsakov nomi bilan) xotira kasalligi mavjud. Bunda aynan mnemik vazifa oqsaydi. Bu kasallikda voqealar, hatto, bir necha daqiqa avval sodir bo’lganlari ham umuman yodda saqlanib qolmaydi. Bunday bemorlar, masalan, shifokor bilan kuniga bir necha marta salomlashib, bugun ovqatlanganmi yoki yo’qmi, eslamasligi ham mumkin. Bir bemor onasiga kitobiy asarning o’ziga yoqib qolgan parchasini hozirgina o’qib berganini yodidan chiqarib yuborib, beto’xtov o’qib berardi va, shu asnoda bir necha o’n martalab takrorlardi. Agar bunday bemor biror matnni yod olishga urinib ko’rsa, u shu zahotiyoq matn bilan birga yod olishningrni o’zini ham yodidan chiqarib yuborishi mumkin. Shunday qilib, psixofiziologik vazifalar faoliyat jarayonlarining organik ustqurmasini tashkil etadi, deb xulosa yasash mumkin. Ularga tayanmay turib, harakatlar va muolajalarning bajarilishidan tashqari vazifalar belgilanishining ham imkoniyati mavjud emas. Istalgan faoliyat tuzilishida ichki va tashqi qismlarni ajratish mumkin. Ichki tarkibiy qismlarga markaziy asab tizimi tomonidan boshqariladigan faoliyatlarda ishtirok etadigan anatomik va fiziologik tuzilmalar hamda jarayonlar, shuningdek, faoliyatni boshqarishga taalluqli psixologik jarayonlar va holatlar 33 kiradi. Tashqi tarkibiy qismlarga esa faoliyatni amaliyotda bajarish bilan bog‘liq turli harakatlarni kiritish mumkin (N.A. Bernshteyn). Faoliyatning taraqqiy etib va o’zgarib borishi bilan tashqi tarkibiy qismlarning ichkilariga tizimli o’tishi amalga oshiriladi. Bunda interiorizatsiya, avtomatizatsiya va eksteriorizatsiya ham kuzatiladi. Shunday qilib, tashqi faoliyatdan tashqari ichki, aqliy faoliyatni ham ajratish mumkin. Bunday faoliyatning vazifalari nimalardan iborat? Avvalambor, bu vazifalar ichki harakatlarning tashqi harakatlarni tayyorlashidan iborat. Ular zarur harakatni tezda tanlab olishga imkon yaratib, inson kuchini tejashga, shuningdek, qo’pol xatoliklarga yo’l qo’ymaslikka yordam beradilar. Masalan, odam kitob javonlarini devorga qoqib qo’yish uchun joyni mo’ljallaydi. Bir yo’lni tanlab olib, baholaydi, so’ngra undan voz kechib, ikkinchisiga, uchinchisiga o’tadi, nihoyat, o’ziga mos va qulay holatda to’xtaladi. Garchi bu vaqt ichida bir marta ham «barmog‘ini qimirlatib» qo’ymaydi, ya’ni, biror bir amaliy harakatni amalga oshirmaydi. Harakatlarni miyada «aylantirib chiqish» ularni oldindan o’ylab olishga kiradi. Qanday harakat qilishni o’ylayotgan inson qanday yo’l tutadi? Qandaydir harakatning ro’yobga chiqqanligini tasavvur qilib, uning oqibatlarini ko’rib chiqadi. Ularga qarab, o’zining holatiga mos keladigan harakatni tanlaydi. YOki boshqa misol, ko’p hollarda inson qandaydir quvonchli hodisani kutganida, vaqtdan o’zib, o’sha hodisani bo’lib o’tganday tasavvur qiladi. Natijada o’zini yuzida baxtli tabassum bilan o’tirganini ko’radi. Bu misollar insonning ichki faoliyatiga misol bo’la oladi. U o’zining ikki asosiy xususiyati bilan farqlanadi. Birinchidan, ichki faoliyat tashqi faoliyat kabi tuzilishga ega, ular bir-biridan faqat codir bo’lish shakli bilan tafovutlanadi. Bu ikki faoliyat motivlar yordamida uyg‘otilishini, hissiy kechinmalar bilan birga kuzatilishini, o’zining muolajaviy texnik tarkibi mavjudligini bildiradi. Ichki faoliyatning tashqi faoliyatdan farqi harakatlar real jismlar bilan emas, ularning xayoliy tasviri bilan amalga oshirilishidan, real mahsulot o’rniga g‘oyaviy natija hosil bo’lishidan iborat. Ikkinchidan, ichki faoliyat tashqi faoliyatdan mos harakatlarning ichki holatga 34 o’tkazilish yo’li bilan paydo bo’lgan. Biror-bir harakatni samarali ravishda fikran amalga oshirish uchun uni avvalo amaliyotda o’zlashtirib olib, real natija olish lozim. Masalan, shaxmat o’yinida donalarning yurishi o’zlashtirilib, ularning oqibatlari idrok etilgandan keyingina shaxmat yurishini o’ylab olish imkoniyati tug‘iladi. Shuni ta’kidlab o’tish lozimki, faoliyat nazariyasining mualliflari ichki faoliyat tushunchasi orqali ong va psixik jarayonlar tahlili muammosi bilan to’qnashdilar. Faoliyat nazariyasi mualliflarining fikriga ko’ra, psixik jarayonlar faoliyat nuqtai nazaridan tahlil qilinishi mumkin, chunki istalgan psixik jarayon o’z vazifalari va muolajaviy-texnik tuzilishiga ega bo’lib, ma’lum maqsadda amalga oshiriladi. Masalan, ta’mni idrok qilish ta’m sifatlarining o’zaro farqlari va mos kelish darajalarini aniqlash bilan bog‘liq perseptiv maqsad va vazifalariga ega. Perseptiv vazifaga yana bir misol sifatida aniqlash jarayonini keltirish mumkin. Bunday vazifalarni kundalik hayotimizda muntazam holatda ko’z bilan chamalash masalalarini hal etishda, chehralarni, ovozlarni tanib olishda va h.k.da bajarishga to’g‘ri keladi. Barcha vazifalarni hal etish uchun har biriga mos ravishda farqlash, aniqlash, o’lchash, tanish va boshqa harakatlar ko’rinishidagi perseptiv harakatlar amalga oshiriladi. Psixik jarayonlar (idrok, diqqat, xotira, tafakkur va h.k.)ni faoliyat nazariyasi nuqtai nazaridan faoliyatning alohida shakli sifatida o’rganib, ma’lum axborotlar – faoliyatning umumiy tuzilishi, darajalari, kechish shakllari va h.k.ni qo’llash mumkin va zarurdir. Har qanday faoliyat real shart-sharoitlarda, turli usullarda va turlicha ko’rinishlarda namoyon bo’ladi. Qilinayotgan har bir harakat ma’lum narsaga - predmetga qaratilgani uchun ham, faoliyat predmetli harakatlar majmui sifatida tasavvur qilinadi. Predmetli harakatlar tashqi olamdagi predmetlar xususiyatlari va sifatini o’zgartirishga qaratilgan bo’ladi. Masalan, ma’ruzani konspekt qilayotgan talabaning predmetli harakati yozuvga qaratilgan bo’lib, u avvalo o’sha daftardagi yozuvlar soni va sifatida o’zgarishlar qilish orqali, bilimlar zahirasini boyitayotgan bo’ladi. Faoliyatni ng va uni tashkil etuvchi predmetli harakatla rning 35 aynan nimalarga qarab, avvalo tashqi va ichki faoliyat farqlanadi. Tashqi faoliyat shaxsni o’rab turgan tashqi muhit va undagi narsa va hodisalarni o’zgartirishga qaratilgan faoliyat bo’lsa, ichki faoliyat - birinchi navbatda aqliy faoliyat bo’lib, u sof psixologik jarayonlarning kechishidan kelib chiqadi. Kelib chiqishi nuqtai nazaridan ichki - aqliy, psixik faoliyat tashqi predmetli faoliyatdan kelib chiqadi. Dastlab predmetli tashqi faoliyat ro’y beradi, tajriba orttirib borilgan sari, sekin-asta bu harakatlar ichki aqliy jarayonlarga aylanib boradi. Buni nutq faoliyati misolida oladigan bo’lsak, bola dastlabki so’zlarni qattiq tovush bilan tashqi nutqida ifoda etadi, keyinchalik ichida o’zicha gapirishga o’rganib, o’ylaydigan, mulohaza yuritadigan, o’z oldiga maqsad va rejalar qo’yadigan bo’lib boradi. Har qanday sharoitda ham barcha harakatlar ham ichki-psixologik, ham tashqi - muvofiqlik nuqtai nazaridan ong tomonidan boshqarilib boradi. Har qanday faoliyat tarkibida ham aqliy, ham jismoniy - motor harakatlar mujassam bo’ladi. Masalan, fikrlayotgan donishmandni kuzatganmisiz? Agar o’ylanayotgan odamni ziyraklik bilan kuzatsangiz, undagi etakchi faoliyat aqliy bo’lgani bilan uning peshonalari, ko’zlari, hattoki, tana va qo’l harakatlari juda muhim va jiddiy fikr xususida bir to’xtamga kelolmayotganidan, yoki yangi fikrni topib, undan mamnuniyat his qilayotganligidan darak beradi. Bir qarashda tashqi elementar ishni amalga oshirayotgan - misol uchun, uzum ko’chatini ortiqcha barglardan halos etayotgan bog‘bon harakatlari ham aqliy komponentlardan xoli emas, u qaysi bargning va nima uchun ortiqcha ekanligidan anglab, bilib turib olib tashlaydi.[1] Aqliy harakatlar - shaxsning ongli tarzda, ichki psixologik mexanizmlar vositasida amalga oshiradigan turli-tuman harakatlaridir. Eksperimental tarzda shu narsa isbot qilinganki, bunday harakatlar doimo motor harakatlarni ham o’z ichiga oladi. Bunday harakatlar quyidagi ko’rinishlarda bo’lishi mumkin:  perseptiv – ya’ni, bular shunday harakatlarki, ularning oqibatida atrofdagi predmetlar va hodisalar to’g‘risida yaxlit obraz shakllanadi; 36  mnemik faoliyat, narsa va hodisalarning mohiyati va mazmuniga aloqador materialning eslab kolinishi, esga tushirilishi hamda esda saqlab turilishi bilan bog‘liq murakkab faoliyat turi;  fikrlash faoliyati - aql, faxm-farosat vositasida turli xil muammolar, masalalar va jumboqlarni echishga qaratilgan faoliyat;  imajitiv - («image» -obraz so’zidan olingan) faoliyati shundayki, u ijodiy jarayonlarda hayol va fantaziya vositasida hozir bevosita ongda berilmagan narsalarning xususiyatlarini anglash va hayolda tiklashni taqozo etadi. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, har qanday faoliyat ham tashqi harakatlar asosida shakllanadi va motor komponentlardan iborat bo’lishi mumkin. Agar tashqi faoliyat asosida psixik jarayonlarga o’tish ro’y bergan bo’lsa, bunday jarayonni psixologiyada interiorizatsiya deb ataladi, aksincha, aqlda shakllangan g‘oyalarni bevosita tashqi harakatlarda yoki tashqi faoliyatga ko’chirilishi eksteriorizatsiya deb yuritiladi. Faoliyat turlari yana ongning bevosita ishtiroki darajasiga ko’ra ham farqlanadi. Masalan, shunday bo’lishi mumkinki, ayrim harakatlar boshida har bir elementni jiddiy ravishda, alohida-alohida bajarishni va bunga butun diqqat va ongning yo’nalishini talab qiladi. Lekin vaqt o’tgach, bora-bora unda ongning ishtiroki kamayib, ko’pgina qismlar avtomatlash ib boradi. Bu oddiy tilga o’girilganda, malaka hosil bo’ldi deyiladi. Masalan, har birimiz shu tarzda xat yozishga o’rganganmiz. Agar malakalarimiz qat’iy tarzda bizdagi bilimlarga tayansa, faoliyatning maqsadi va talablariga ko’ra harakatlarni muvaffaqiyatli bajarishni ta’minlasa, biz buni ko’nikmalar deb ataymiz. Ko’nikmalar - doimo bizdagi aniq bilimlarga tayanadi. Masalan, ko’nikma va malakalar o’zaro bog‘liq bo’ladi, shuning uchun ham o’quv faoliyati jarayonida shakllanadigan barcha ko’nikmalar va malakalar shaxsning muvaffaqiyatli o’qishini ta’minlaydi. Ikkalasi ham mashqlar va qaytarishlar vositasida mustahkamlanadi. Agar, faqat malakani oladigan bo’lsak, uning shakllanish yo’llari quyidagicha bo’lishi mumkin: oddiy namoyish etish yo’li bilan; tushuntirish yo’li bilan; 37 ko’rsatish bilan tushuntirishni uyg‘unlashtirish yo’li bilan. Hayotda ko’nikma va malakalarning ahamiyati katta. Ular bizning jismoniy va aqliy urinishlarimizni engillashtiradi. O’qishda, mehnatda, sport sohasida va ijodiyotda muvaffaqiyatlarga erishishimizni ta’minlaydi. Faoliyatni klassifikatsiya qilish va turlarga bo’lishning yana bir keng tarqalgan usuli - bu barcha insonlarga xos bo’lgan asosiy faollik turlari bo’yicha tabaqalashdir. Bu - muloqot, o’yin, o’qish va mehnat faoliyatlaridir. Muloqot - shaxs individual rivojlanishi jarayonida namoyon bo’ladigan birlamchi faoliyat turlaridan biri. Bu faoliyat insondagi kuchli ehtiyojlardan biri - inson bo’lish, odamlarga o’xshab gapirish, ularni tushunish, sevish, o’zaro munosabatlarni muvofiqlashtirishga qaratilgan ehtiyojlaridan kelib chiqadi. SHaxs o’z taraqqiyotini aynan shu faoliyat turini egallashdan boshlaydi va nutqi orqali (verbal) va nutqsiz vositalar (noverbal) yordamida boshqa faoliyat turlarini mukammal egallashga zamin yaratadi. O’yin - shunday faoliyat turiki, u bevosita biror moddiy yoki ma’naviy ne’matlar yaratishni nazarda tutmaydi, lekin uning jarayonida jamiyatdagi murakkab va xilma-xil faoliyat normalari, harakatlarning simvolik andozalari bola tomonidan o’zlashtiriladi. Bola toki o’ynamaguncha, kattalar hatti-harakatlarining ma’no va mohiyatini anglab etolmaydi. O’qish faoliyati ham shaxs kamolotida katta rol o’ynaydi va ma’no kasb etadi. Bu shunday faollikki, uning jarayonida bilimlar, malaka va turli ko’nikmalar o’zlashtiriladi. Mehnat qilish ham eng tabiiy ehtiyojlarga asoslangan faoliyat bo’lib, uning maqsadi albatta biror moddiy yoki ma’naviy ne’matlarni yaratish, jamiyat taraqqiyotiga hissa qo’shishdir. Har qanday kasbni egallash, nafaqat egallash, balki uni mahorat bilan amalga oshirishda faoliyatning barcha qonuniyatlari va mexanizmlari amal qiladi. Oddiygina biror kasb malakasini egallash uchun ham unga aloqador bo’lgan ma’lumotlarni eslab qolish va kerak bo’lganda yana esga tushirish orqali uni bajarish bo’lmay, balki ham ichki (psixik), ham tashqi (predmetga yo’naltirilgan) 38 harakatlarni ongli tarzda bajarish bilan bog‘liq murakkab jarayonlar yotishini unutmaslik kerak. Lekin har bir shaxsni u yoki bu faoliyat turi bilan shug‘ullanishiga majbur qilgan psixologik omillar - sabablar muhim bo’lib, bu faoliyat motivlaridir. Insonning qobiliyati bevosita motivlashgan mexanizmlar bilan uzviy bog’liq bo’lib, ularning muhitini belgilaydi va dinamik, ma’naviy ta’sir etish munosaba¬tini o’zida aks ettiradi. Motiv bilan qobiliyatning mu¬nosabatlari psixik faollikning bevosita bajarish negizi hisoblangan faoliyat orqali namoyon bo’ladi. Motivlashgan tizimning tarkiblarini amaliyotda ro’yobga chiqaruvchi nafaqat faoliyatnigina aniqlash bilan cheklanib qolmasdan, balki faoliyatning keyingi istiqbol rivoji yoki uning boshqa sohalar bilan qorishib ketish ehtimoli darajasini ham belgilaydi. Lekin muayyan insonning funktsional im¬koniyati, faoliyati va xuddi shu faoliyatning ob’ektiv to¬monlarining yaqqol ro’yobga chiqishi motiv barqarorlashuvi, rivojlanish (takomillashuv) ga yo’nalganligi ham faoliyat¬ning ob’ektiv shart-sharoitiga moslasha boradi. Umuman shakllanish jarayoni, shaxsning rivojlanishi motivning faoliyatiga, faoliyatning esa motivga o’zaro ta’siri bilan tavsiflanadi, bizningcha, mazkur ta’sirning ko’rsatkichi, mezoni vazifasini bajaradi. Motivlarning rivojlanishi tufayli tarbiyaviy talablarni anglashda, ehtiyojlarni ichdan qayta qo’rishda xulq-atvor qoidalari, mezonlari yordami bilan faoliyat doirasining kengayishida, shaxsning borliq bilan munosabati kabilarda o’zgarishlar sodir bo’¬ladi. Motivlarning ko’pligi nafaqat ehtiyojlar sonining ko’payishi natijasidir zamonaviy odam balki ularni qondirish vositalari va ob'ektlari ham. Motivlarning bu xossasi bir xil ehtiyojni amalga oshirish odatda nafaqat bir jinsli, balki heterojen motivlar majmui bilan bog'liqligida ham namoyon bo’ladi. Motivatsion sohaning dinamizmi Bu individual motivlar va umuman motivatsiya kuchining o’zgarishida namoyon bo’ladi. Motivlar dinamikasi faoliyatga nisbatan ijobiy yoki salbiy bo’lishi mumkin; har qanday vazifani bajarish istagi zaiflashishi, yo’qolishi yoki kuchayishi, kuchayishi mumkin. 39 Shaxsning motivatsion sohasining dinamikligi motivatsiya strukturasining o’zgarishi, motivlarning asosiy guruhlari ierarxiyasida ham namoyon bo’ladi. 40 Xulosa Ushbu mulohazani alohida ta’kidlab o’tish joizki, motivatsiyaning faoliyat darajasidan tashqari chiqishi ehtimoli yoki faoliyatning motivatsiya doirasidan tashqari chiqishi imkoniyati to’g‘risidagi talqinlar nisbiy xususiyatga ega. Binobarin, motivatsiya faoliyatdan tashqarida va faoliyat esa motivatsiyadan alohidalikka ega degan xulosaga kelmaslik maqsadga muvofiq. Bu holatni yaqqolroq namoyish qilish niyatida quyidagi hayotiy haqiqatga murojaat qilamiz. Har bir talaba oliy maktabga o’qishga kirayotganida unda diplom olish motivi paydo bo’ladi, o’qishga joylashganda esa o’quv predmetlarini o’zlashtirish jarayoni o’qishga nisbatan intilish, ehtiyoj, qiziqish, safarbarlik kabi psixik omillar yuzaga keladi. A.N.Leontevning fikricha, faoliyatning tuzilishi: maqsadga qaratilgan xatti- harakatlar va operatsiyalardan iboratdir. Odatda faoliyat o’zining predmeti va motiviga ega bo’lib, agarda motiv bilan predmet (jism, narsa) o’rtasida mutanosiblik (moslik) vujudga kelsa, demak shundagina u tub ma’nodagi faoliyatga aylanadi. Masalan, bir talaba imtihondan (reytingdan) o’tish uchungina birlamchi manbalarni o’qiydi, lekin boshqasi esa o’zini tekshirish va haqiqiy bilimlarni egallash uchun dars tayyorlaydi. Birinchi holatda talaba yoki o’quvchida motiv imtihonga qaratilgan bo’lib, o’quv predmeti mazmuni bundan mustasnodir, xuddi shu boisdan uning faoliyati faqat xatti- harakatlar tizimidan iboratdir, degan xulosa chiqarishga imkon beradi. Ikkinchi holatda esa motiv o’quv predmetini o’zlashtirishga qaratilganligi sababli uning intilishi faoliyatiga o’sib o’tadi degan fikrga kelishga kafolat beradi. Shaxsning motivatsion sohasini rivojlanganlik nuqtai nazaridan kenglik, egiluvchanlik va ierarxiyalashti rish ko’rsatkichlar i bo’yicha baholash mumkin. Motivatsion sohaning kengligi deyilganda, darajalarning har birida keltirilgan dispozitsiyalar, ehtiyoj va maqsadlar kabi motivatsion omillarning sifat jihatidan turli-tumanligi tushuniladi. Odamda turli xil motivlar, ehtiyoj va maqsadlar qanchalik ko’p bo’lsa, uning motivatsion sohasi ham shunchalik rivojlangan hisoblanadi. 41 Motivatsion sohaning egiluvchanligi motivatsiya jarayonini quyidagicha xarakterlaydi: yuqori darajadagi motivatsion maylning qondirilishi uchun quyi darajadagi turli xil motivatsion mayllar qanchalik ko’proq qo’llanilgan holatda motivatsion soha ham shunchalik darajada egiluvchan bo’ladi. Masalan, bir individ uchun bilim olishga bo’lgan ehtiyoj faqat televidenie, radio va kino hisobiga qondirilsa, boshqasi uchun xuddi shunday ehtiyojni qondirish vositasi turli kitoblar, davriy matbuot, odamlar bilan muloqot hisoblanadi. Keyingi holatda motivatsion soha egiluvchanroq bo’lib sanaladi. Har qanday faoliyat real shart-sharoitlarda, turli usullarda va turlicha ko’rinishlarda namoyon bo’ladi. Qilinayotgan har bir harakat ma’lum narsaga - predmetga qaratilgani uchun ham, faoliyat predmetli harakatlar majmui sifatida tasavvur qilinadi. Predmetli harakatlar tashqi olamdagi predmetlar xususiyatlari va sifatini o’zgartirishga qaratilgan bo’ladi. Masalan, ma’ruzani konspekt qilayotgan talabaning predmetli harakati yozuvga qaratilgan bo’lib, u avvalo o’sha daftardagi yozuvlar soni va sifatida o’zgarishlar qilish orqali, bilimlar zahirasini boyitayotgan bo’ladi. Faoliya tning va uni tashki l etuvchi predmetli harakatlarnin g aynan nimalarga yunaltirilganiga qarab, avvalo tashqi va ichki faoliy at farqlanadi. Tashqi faoliyat shaxsni o’rab turgan tashqi muhit va undagi narsa va hodisalarni o’zgartirishga qaratilgan faoliyat bo’lsa, ichki faoliyat - birinchi navbatda aqliy faoliyat bo’lib, u sof psixologik jarayonlarning kechishidan kelib chiqadi. Kelib chiqishi nuqtai nazaridan ichki - aqliy, psixik faoliyat tashqi predmetli faoliyatdan kelib chiqadi. Dastlab predmetli tashqi faoliyat ro’y beradi, tajriba orttirib borilgan sari, sekin-asta bu harakatlar ichki aqliy jarayonlarga aylanib boradi. Buni nutq faoliyati misolida oladigan bo’lsak, bola dastlabki so’zlarni qattiq tovush bilan tashqi nutqida ifoda etadi, keyinchalik ichida o’zicha gapirishga o’rganib, o’ylaydigan, mulohaza yuritadigan, o’z oldiga maqsad va rejalar qo’yadigan bo’lib boradi. 42 Foydalanilgan adabiyotlar royxati 1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: O’zbekiston, 2017. 2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma majlisidagi nutqi. – Toshkent: O’zbekiston, 2016. 3. Karimov I.A. Asarlar to’plami. 1-21 jildlar. – Toshkent: O’zbekiston, 1996- 2013. 4. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizasiya qilish yo’lini izchil davom ettirish – tarraqiyotimizning muhim omilidir. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi qabul qilinganligining 21 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruza// Xalq so’zi, 2013 yil 7 dekabr. 5. Davletshin M. va b.q. Psixologiya: izohli lug’at. – T.: O’qituvchi, 1996. 6. Davletshin M.G., Shoumarov G’.B. O’zbek oilasining etnopsixologik muammolari: Respublika ilmiy-amaliy anjumani ma'ruzalari qisqacha bayoni. – T., 1993 y. 7. Sviderskaya N.E., Dobronravova I.S. Insonning EEG ritmlarini ongning maxsus holatlarida tashkil etish // Parapsixologiya SSSRda, 1992 yil, No 1, 27-bet. 8. Blagosklonova N.K., Gusev A.N., Koptelov Yu.M., Shapkin S.A. Ekstrasensor ta'sirning EEGda aks etishi // Inson fiziologiyasi, 1994, v.20, № 3, 36-bet. 9. Vygotskiy L.S. Oliy aqliy funktsiyalarning rivojlanish tarixi Sobr. manba: 6 jildda T.3 / Rep. ed. A.V. Zaporojets. - M.: Pedagogika, 1983. - 367 b. P. 10. Maklakov A.G. Umumiy psixologiya. - Sankt-Peterburg: Peter, 2001. - 592 p.: kasal. - ("Yangi asr darsligi" turkumi). 11. Nurkova V.V., Berezanskaya N.B. Psixologiya: darslik. - M.: Yurayt- Izdat, 2004. 43 12. Nemov R.S.: Psixologiya: talabalar uchun darslik. yuqoriroq ped. muassasalar: 3 ta kitobda. - 4-nashr. - M.: insonparvarlik. ed. markaz VLADOS, 2001. - 1-kitob: psixologiyaning umumiy asoslari. - 688 b. . 13. Dormashov Yu.B., Romanov V.Ya. Diqqat psixologiyasi: Darslik / prof.V.P. Zinchenko. - 3-nashr, Rev. - M.: Flinta, 2002. - 376s. . 14. Umumiy psixologiya: talabalar uchun darslik. in-tov // Ed. A.V. Petrovskiy. - 3-nashr, qayta ko’rib chiqilgan. va qo’shimcha - M.: Ma'rifat, 1986. - 463 b. 15. Diqqat psixologiyasi / Ed. Yu.B. Gippenrayter va V.Ya. Romanova. - M.: CheRo, 2001. - 858-yillar. - (seriya: Psixologiyada o’quvchi). 16. Rubinshtein S. L: Umumiy psixologiya asoslari. - Sankt-Peterburg: Peter, 2006. - 713p. 17. Rivojlanish va pedagogik psixologiya: Reader. /Tuz. I.V. Dubrovin, A.M. Parishionerlar, V.V. Zatsepin. - M.: Akademiya nashriyot markazi, 1999. 18. Uznadze D.N. Umumiy psixologiya / ed. I.V. Iedadze. - M.: Ma'nosi; SPb.: Piter, 2004. - 413 p.: kasal. - ("Jonli klassika" seriyasi). 19. Psixologiya_ed. Drujinina V. N_Darslik_2009 - 656s 11. . Klimov E.A. Psixologiya asoslari: Universitetlar uchun darslik. - M.: Madaniyat va sport, UNITI, 1997 yil. 20.Югай A.X., Mираширова Н.A. “Oбщaя психология” – Taшкент 2014 г. С.-358-364. 21.Safayev N.S., Mirashirova N.A. “Umumiy psixologiya nazariyasi va amaliyoti“ TDPU, 2013 y, B.42-64. 22.David G. Myers “Psychology” Hope College Holland, Michigan 2010 y. p.- 479-497. 23. Ilyin E.P. Motivatsiya va motivlar. SPb: Piter, 2000 yil Mavzu yuzasidan internet tarmog‘i bo’yicha veb-saytlar ro’yhati: 1. www.psychology.net.ru 2. 44

MUNDARIJA

Kirish

I-BOB. SHAXSNING MOTIVATSIYA SOHASI SIFATIDA

1.1 Motiv va motivatsiya tasnifi

1.2. Motivlarning turlari va ularning o’zaro ta'siri

II-BOB. MOTIV VA MOTIVATSIYA BIRLAMCHI FAOLIYAT BIRLIGI HAQIDA

2.1. Psixologiyada motivatsiya va motivlarni o’rganish

2.2.Faoliyat va motivatsiya

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить