Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 181.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Энергетика

Продавец

Bohodir Jalolov

Шўркўл сув омбори эксплуатацияси

Купить
БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ “ Шў рк ў л сув омбори эксплуатацияси ” МУНДАРИЖА Кириш . 5 1. Умумий қисм 25 2 . Техник қисм 36 3 Эксплуатация қисми 45 4. Иқтисодий қисм 6 5 5. Ҳаёт фаолияти хавфсизлиги қисми 6 8 Хулоса ва таклифлар 76 Фойдаланилган адабиётлар 78 Интернет маълумотлар 81 Қишлоқ хўжалигида ер ва сув ресурсларидан мақсадли ҳамда самарали фойдаланиш, ер ва сувдан фойдаланувчиларнинг масъулиятини ошириш масалалари. Ирригация-мелиорация тадбирларини ўтказиш ва сув хўжалигини янада ривожлантириш истиқболлари Кун тартибига қўйилган ушбу мавзу, яъни ер ва сув ресурсларидан фойдаланиш масаласи, бу нафақат республикамизнинг балки бутун дунё ҳамжамияти олдида турган долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Бугунги кунга келиб сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш минтақада, жумладан республикамизнинг барқарор иқтисодий тараққиётида ҳал қилувчи масалалардан бирига айланди. Мазкур масала сув ресурсларининг танқислиги, уларнинг сифатини ёмонлашиш жараёнлари ҳамда минтақада шаклланган янги иқтисодий, сиёсий, ижтимоий ва экологик воқелик шароитларида муҳимроқ ва долзарб аҳамият касб этмоқда. Мамлакатимизда фойдаланиладиган сувнинг 80 % дан ортиғи қўшни давлатлар, яъни Тожикистон ва Қирғизистон ҳудудидаги қорликлар ва музликлар ҳисобига шаклланиши эса вазиятни янада мураккаблаштирмоқда. Мазкур ҳолатдан келиб чиқиб, замонавий сув тежамкор технологиялардан фойдаланган ҳолда сувдан самарали фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади. Трансчегаравий сув ресурслардан фойдаланиш ҳолати Охирги йилларда минта азият чекаётган бўлса, суғориладиган майдонлари ёз даврида сув тақчиллигига дуч келмоқда. Бундай ҳолат йилдан йилга кучайиб бормоқда. Нурек, Қайроқум ва Тўхтагул сув омборларининг сўнги 20 йил мобайнидаги фаолияти дарёларнинг қуйи оқимида жойлашган давлатларнинг манфаатларини ҳеч инобатга олмай ишлатилиб келинмоқда. Бундай ҳолатда Тожикистонда қурилаётган Рогун ГЭСи ва Қирғизистондаги Қамбарота ГЭСларини яхши ниятда ишлатишига қандай қилиб ишониш мумкин. Рогун сув омбори Амударёнинг ирмоғи бўлган Вахш дарёсида, Нурек сув омборининг юқори қисмида қурилиши режалаштирилмоқда. Унинг умумий сув ҳажми лойиҳа бўйича 13,3 млрд.м3, шундан фойдалиси 8,6 млрд.м3 ва тўғон баландлиги 347 метрни ташкил этади. Нурек сув омбори билан биргаликдаги фойдали ҳажми 13,1 млрд. м3 ни ташкил этади. Вахш дарёсинин етказиши билан бирга, дарё ҳавзасидаги санитария ва экологик ҳолатининг бузилишига олиб келади. Бундай шароитда Ўзбекистон албатта ўз манфаатларини ҳимоя қила туриб, ўзининг позициясини халқаро тенг ҳуқуқлилик тамойилларидан келиб чиққан ҳолда трансчегаравий дарёларда давлатлараро аҳамиятга эга бўлган ҳар қандай йирик сув иншоотлари қўшни давлатлар билан келишилиши ва албатта халқаро ҳуқуқ меъёрлари доирасида экологик ва ижтимоий- иқтисодий экспертизадан ўтказилишини талаб қилмоқда. Ўзбекистон халқаро тенг ҳуқуқлилик тамойиллари асосида иш юритиб 2007 йилда: БМТнинг Европа иқтисодий комиссияси томонидан 1992 йилда қабул қилинган «Трансчегаравий сув оқимлари ва халқаро кўлларни муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш Конвенцияси»га; БМТ доирасида 1997 йилда қабул қилинган «Халқаро сув оқимлари Трансчегаравий дарёларнинг сув ресурсларидан фойдаланиш борасидаги давлатимизнинг тутган позициясини юқори минбарлардан туриб жаҳон ҳамжамиятига етказишда давлатимиз раҳбарининг шахсан ўзлари ташаббус кўрсатмоқдалар. Сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш чоралари Ҳурматли Президентимизнинг бевосита бошчиликлари ва соҳага бўлган эътиборлари туфайли, мустақиллик йилларида мамлакатимиз сув хўжалигида жуда катта ўзгаришлар қилинди. Жумладан, сув ресурсларини бошқариш тизими такомиллаштирилди, суғориш тармоқларининг техник ҳолати яхшиланди, суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва уларнинг сув таъминотини ошириш борасида кенг кўламдаги ишлар олиб борилди, замонавий сувни тежайдиган технологияларни жорий қилиш, автоматлашган бошқарув ва кузатув тизимини ўрнатиш, қишлоқ хўжалиги каналлар нинг фойдали иш коэффицентини 20 фоизгача ошишига эришилмоқда; Сувнинг қаътий ҳисоб-китобини юритиш Ҳар бир истеъмолчининг сув олиш жойлари сув ўлчаш восита ва иншоотлари билан жиҳозланиши, сув олувчи ва етказиб берувчи ўртасидаги ажратилган лимит доирасида тузилган шартноманинг юритилиши ҳамда унинг бажарилишини таъминланиши сувдан фойдаланиш самарадорлигини сезиларли даражада оширди. Бунда ҳар бир истеъмолчининг қанча сув олаётганлигидан хабардорлиги ва маъсуллиги муҳим омил бўлди. Ўтган йиллар давомида республика бўйича сув истеъмолчиларининг 260 минг донага яқин сув олиш жойлари жиҳозланди; Сув хўжалиги иншоотларининг ишончли фаолиятини таъминлашга йўналтирилган инвестицияларни амалга оширилиши Сув хўжалиги соҳасини ривожлантиришга давлат капитал маблағлари ҳисобидан йилига қа ресурсларидан самарали фойдаланиш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-1958-сонли қарори қабул қилинди. Ушбу қарор билан 2013-2017 йиллар давомида ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, ирригация объектларини таъмирлаш-таклаш, қуриш ва реконструкция қилиш, сувни тежайдиган технологияларни жорий қилиш бўйича прогноз параметрлари белгиланган. Мазкур Давлат дастури доирасида ўтган 2013-2015 йиллар давомида: Умуман олганда, 2013-2015 йиллар давомида Давлат дастури доирасида 720 млрд.сўм маблағлар йўналтирилиб, қуйидаги тадбирлар бажарилди: - 2575 км узунликдаги коллектор тармоқлари реконструкция қилинди ва қурилди; - 36 минг 957 км узунликдаги очиқ ва 1 минг 564 км ёпиқ горизонтал дренаж тармоқлари таъмирланди ва тикланди; - “Ўзмелиомашлизинг” давлат лизинг компанияси орқали 477 дона замонави узунликда босимли қувурлар, 323 млн.м3 сиғимли сув омборларида қурилиш ва реконструкция қилиш ишлари амалга оширилди. Соҳада кадрлар малакасини ошириб бориш, ривожланган хорижий мамлакатлар тажрибасини ўрганиб, амалиётга тадбиқ этиш мақсадида Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 24 февралдаги 39-сонли қарори асосида Тошкент ирригация ва мелиорация институти билан биргаликда жойлардаги 27 та қишлоқ ва сув хўжалиги йўналишидаги таянч касб-хунар коллежларида курслари ташкил этилиб, 32 минг нафардан ортиқ Давлат дастурининг бажаришга жалб этилган ташкилотларнинг раҳбар ва мутахассисларининг малакаси оширилди. Чет эл инвестицияларини жалб этиш Бундан ташқари, соҳанинг муҳимлигидан келиб чиққан ҳолда давлат томонидан чет эл инвестицияларини ҳам жалб этиш ишларига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ҳозирда вилоятидаги сув ресурсларини бошқаришни яхшилаш (Ҳазарбоғ-Оққапчиғай каналлар тизимини реконструкция қилиш)» лойиҳаси амалга оширилмоқда. Ушбу лойиҳалар республикамизнинг барча ҳудудларини қамраб олиб, сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, сув хўжалиги иншоотларини хавфсизлигини ошириш ва уларни модернизация қилишга қаратилган. Суғоришда сувни тежайдиган усулларни ва агротехнологияларни жорий қилиш Экинларни суғоришда сувдан тежамли фойдаланиш тадбирлари орасида бир қатор ташкилий жиҳатлари борки уларга амал қилиш сувдан фойдаланиш самарадорлигини оширишга бевосита хизмат қилади. Жумладан, сувни навбатлаб ишлатиш, ариқларини лойқа ва бегона ўтлардан тозалаш, бетон ва нов ариқларнинг синган ва тешилган жойларини таъмирлаш, сув олиш қулоқларини сувн Пахта ва ғалла майдонларига ҳосил чуқурларини белгиланган ҳажмда ковлаб, уларни маҳаллий ўғит, фекал билан тўлдириб суғоришни «шарбат» усулида ташкил этилиши ҳосилга ҳосил қўшилишини ҳамда тупроқ унумдорлигининг оширилишини барча деҳқонларимиз яхши билишлари ва бу агротехник тадбирларни амалга оширишда масъул эканликларини англаб етишлари лозим. Ҳар гектарига 5 тоннадан маҳаллий ўғит жамғариш талаб этилади. Маҳаллий ўғитни экин майдонларига киритиш тупроқдаги намликнинг узоқроқ муддат сақланишига, тупроқнинг турли таъсирлар натижасида зичланишини камайтиради. Зичлиги кам бўлган тупроқда ҳар бир экиннинг илдиз системаси кучли ўсади ва тупроқдаги озуқа элементларидан янада кўпроқ фойдаланади. "Шарбат" тайёрлаш учун ҳар бир пайкалнинг сув кирадиган жойига ҳандак қазилади. Суғоришдан 5 томчилатиб суғориш тизими, 45 минг 600 гектар майдонда эгатга плёнка тўшаб суғориш усули ҳамда 34 минг гектар майдонда эса ўқ ариқлар ўрнига кўчма эгилувчан қувурлар ёрдамида суғориш усуллари жорий этилиши белгиланган. Ушбу Қарорнинг ижросини таъминлаш ҳамда сувни тежайдиган замонавий суғориш усулларни жорий этган қишлоқ хўжалиги товар ишлаб чиқарувчиларини рағбатлантириш мақсадида Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 21 июндаги “Томчилатиб суғориш тизимини ва сувни тежайдиган бошқа суғориш технологияларини жорий этиш ва молиялаштиришни самарали ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида” ги 176-сонли қарори тасдиқланди. Ушбу қарорда сувни тежайдиган технологияларни жорий этадиган ер эгаларига Суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш жамғармаси маблағлари ҳисобидан ажратиладиган кредит ли бўйича полиэтилен гранула харид қилиш учун ҳар йиллик квоталар ажратилмоқда. Давлат дастурининг шаклланиши Шу ўринда шуни алоҳида таъкидлаб ўтиш лозимки, томчилатиб суғориш тизими ва сувни тежайдиган бошқа технологияларни жорий қилиш Давлат дастурини шакллантиришда Сизлардан ҳар бир фермер хўжалиги ва бошқа ер эгаларига жиддий эътибор беришингизни сўраган бўлардим. Чунки, охирги пайтларда жойлардаги масъул раҳбарларнинг ҳудудий дастурлари шакллантириш жараёнида эътиборсизлиги атижасида дастурга кирган талабгорларнинг бу ҳақда ҳаттоки ўзлари билмаслик ҳолатлари ҳам кўп учраб турибди. Будай вазиятда қандай қилиб прогноз Давлат дастуриинг ижроси ҳақида гапириш мумкин. Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 21 июндаги 176-сонли қарорига асосан томчилатиб суғориш тизимини ва сувни тежайдиган бошқа суғ бошқармалари бошлиқлари, электр тармоғи ҳудудий ташкилоти бошлиқлари киритилган. Ирригация тизимлари ҳавза бошқармаси ҳамда ер ресурслари ва давлат кадастри бошқармаси ҳудудий ишчи гуруҳнинг ишчи органи ҳисобланади. Ҳудди шундай туманларда ҳам туман ишчи гуруҳлари ташкил этилган бўлиб, туман ҳокими – ишчи гуруҳ раҳбари этиб белгиланган. Шунингдек гуруҳ таркибига тижорат банкларининг туман бўлинмалари раҳбарлари, туман қишлоқ ва сув хўжалиги бўлими бошлиғи, туман Фермерлар кенгаши раиси, ирригация тизими бошқармаси раҳбари, туман ер ресурслари ва давлат кадастри бўлими бошлиғи, электр тармоғи туман ташкилоти бошлиғи ҳамда бошқа манфаатдор ташкилотларнинг раҳбарлари киритилган. Ирригация тизимининг тегишли бошқармаси ҳамда ер ресурслари ва давлат кадастри туман бўлими туман ишчи гуруҳининг и тўшаб ҳамда 10000 гектарда кўчма эгилувчан қувурлар орқали суғориш усулларини жорий қилиш белгиланган. Шуни қайд этиш керакки, Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги Сув хўжалиги бош бошқармаси ва унинг тизим ташкилотлари томонидан олиб борилган кузатув ва тадқиқотлар натижалари томчилатиб суғориш ва бошқа сув тежовчи суғориш усулларини жорий этишни кенгайтириш учун қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратилиши лозимлигини кўрсатмоқда : • Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ 1958-сон қарори билан белгиланган маҳаллий ҳокимиятлар қарорлари асосида боғ, токзор ва сабзавотлар етиштириш учун узоқ муддатга ижарага берилаётган ер майдонларида томчилатиб суғориш тизимларини жорий қилиш шарти билан ажратиш тартибига қатъий амал қилиш; • ҳаражатлари давлат бюджети томонидан тўлиқ қо Сувдан фойдаланиш ҳолати Юқорида таъкидланганидек Ўзбекистон йирик сув хўжалиги комплексига эга бўлган мамлакат бўлиб, ўзининг истеъмолчиларини сув билан таъминлаш ҳаражатларини қарийиб тўлалигича давлат бюджетидан молиялаштирмоқда. Жумладан, ҳар бир куб метр сувни истеъмолчига етказиш учун ўрта ҳисобда 36,4 сўм, Наманган, Бухоро ва Қашқадарё вилоятларида 58 сўмдан 85 сўмгача маблағ сарфланмоқда. Шундай бўлсада, қишлоқ хўжалигида сув ресурсларидан мақсадли ва самарали фойдаланишда, суғориладиган майдонларни кўллатиб суғориш, экинларининг суғориш тартиб ва техникасига риоя қилмаслик, сувнинг қатъий ҳисоб-китобини жорий қилинмаганлиги, суғоришнинг замонавий илғор технологияларини қўлланмаслиги, сув истеъмолчилари томонидан сувни беҳудага коллектор-дренаж тармоқларига оқизиб қўйилиши, к этилиши, ҳисобга олиш ва ҳисоботларни белгиланган тартибда юритилиши юзасидан назоратни кучайтиришлари лозимлиги белгилаб қўйилган. Бундан ташқари, сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли тартибини бузганлик учун жавобгарлик янада кучайтирилиб, жарималар миқдори сал кам 650 бараварга оширилди. Унга асосан сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли тартибини бузганлик учун фуқаролар ва мансабдор шахслар Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига мувофиқ маъмурий жавобгарликка тортиладилар. Сувдан фойдаланувчилар ва сув истеъмолчиларига нисбатан улар томонидан қишлоқ хўжалиги, балиқчилик хўжалиги, саноат, энергетика ва коммунал-маиший эҳтиёжлар учун сув олиш тартиби бузилган тақдирда:- сув истеъмолчилари томонидан лимитдан ортиқча сув олинганлиги учун – лимитдан ортиқча олинга Сувдан самарали фойдаланишни ташкил қилиш йўлидаги назорат ишлари бундан кейин янада кучайтирилади. Сув истеъмолчилари уюшмалари (СИУ) фаолияти Республика бўйича бугунги кунда 1503 та СИУ фаолият юритиб келмоқда. СИУлар сув хўжалиги тизимининг энг қуйи ва шу билан бирга энг асосий бўғини ҳисобланади. Сув ресурсларидан тежамли ва самарали фойдаланишимиз уларнинг қандай ишлашига бевосита боғлиқ. СИУларнинг барқарор ишлаши эса уларнинг молиявий ҳолатига бориб тақалади. Бунинг учун эса 1 гектар майдонга ўртача 18-20 минг сўм маблағ ундириш талаб этилади. 2015 йилда республика бўйича 1 гектар майдонга ўртача 7519 сўм, Жиззах вилоятида атиги 985 сўм, Наманган вилоятида 6193 сўм, Тошкентда 5832 сўм, Самарқандда 5028 сўмга тўғри келмоқда. Бир қатор вилоят ва туманлар ҳокимликлари томонидан сув ист бугунги кунда Навоий, Фарғона ва Хоразм вилоятларида 45-60 фоиз, Андижон, Бухоро, Қашқадарё, Наманган, Сирдарё ва Тошкент вилоятларида 65-75 фоиз, Жиззах ва Сурхондарё вилоятларида 96-98 фоиз, Асака, Балиқчи, Бўз, Бухоро, Қоравулбозор, Гулистон, Нишон, Чироқчи, Мингбулоқ, Норин, Тўрақўрғон, Булунғур, Жомбой, Нуробод, Ургут, Қўшработ, Денов, Қизириқ, Қумқўрғон, Олтинсой, Сариосиё, Узун, Шеробод, Шўрчи, Ўртачирчиқ, Боғдод, Учкўприк туманларида эса бирорта ҳам сув истеъмолчилари уюшмасида компьютер мавжуд эмас. Бу эса ўз навбатида сув истеъмолчилари уюшмаларида сув истеъмоли бўйича кундалик мониторинг ва ҳисоб-китобларни юритишга ҳамда сув истеъмоли бўйича шартномаларни ўз вақтида расмийлаштиришга жиддий салбий таъсир кўрсатмоқда. Сув истеъмолчилари уюшмаларида суғориш ва коллектор-дренаж тар Бошқа вилоятларда ҳам аҳвол қониқарли эмас. СИУлар фаолиятини ривожлантириш учун қуйидаги кечиктириб бўлмайдиган вазифаларни бажаришимиз лозим: - СИУларни бино ва иш жойлари билан тўлиқ таъминлаш; - СИУларга тажрибали ва масъулиятли мутахассис раҳбарларни танлаш; - Хизмат кўрсатиладиган ҳар 400 - 450 гектар майдонга биттадан малакали мутахассис - миробларни ишга олиш; - СИУларнинг молиявий ва моддий техник таъминланганлик аҳволини яхшилаш; - Жойлардаги раҳбарлар ва жамоатчилик томонидан СИУлар фаолиятини ривожлантиришни қўллаб- қувватловчи доимий тадбирларни амалга ошириш. Энди олдимизда турган 2016 йил тўғрисида қисқача тўхталиб ўтсак “Ўзгидромет”нинг 2016 йил суғориш мавсумининг сув билан таъминланиши бўйича башоратига кўра тоғлардаги қор заҳираси ва ёғингарчилик миқдори октябрь-янва - Сувнинг тезкор бошқаруви ва ҳисоб-китобини йўлга қўйиш; - Ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш; - Ички ариқларни тартибга солиш; - Қулоқларни гидропостлар билан жиҳозлаш; - Майдонни суғоришга талаб даражасида тайёрлаш; - Суғориш муддатлари ва меъёрларига амал қилиш; - Сувни тажайдиган агротехник тадбирларни ўз вақтида бажариш (культивация, эгат оралаб ва шарбат билан суғориш); - Сув истеъмолчилари уюшмалари фаолиятини қўллаб-қувватлаш. Ушбу ишларни бажариш орқали 2016 йилнинг суғориш мавсумини муваффақиятли ўтказишимиз мумкин бўлади ( 1 ). УМУМИЙ ҚИСМ 20 1.1. Шўркўл сув омборинигеографик жойлашуви Шўркўл Бухоро вилоятининг Конимех ва Ғиждувон туманлари чегара- си ва Зарафшон дарёси қуйи этагида жойлашган. Шофиркон суғориш системаси сувнинг кўп қисмини Ғиждувон, Қизилтепа, Вобкент, Шофиркон туманларининг ерларига етказиб беради. Келажакда жилвон чўлидаги 150000 га ўзлаштирилган янги ерни суғо- риш кўзда тутилмоқда. Шўркўл сув омбори Бухоро вилоятининг Ғиждувон ва Конимех туман- лари чегараси ҳамда Зарафшон дарёсини қуйи етагида жойлашган. Тўғон қуриладиган жой кенг тексликдан иборат бўлиб, Зарафшон дарёси томон оқим ётқизма бўлиб борган. Ҳ амма территория ўзининг текслиги ва шимолий-шарқ томонидан бориб Қоратоғ тизмаларига туташиб келганлиги билан характерланади. Отметкалар жануб ва жанубий-ғарбида денгиз сатғидан 400 метрга пасаяди, шимол баландликка етган жойлар ҳ ам учрайди. Бу жойларда катта жарликлар, дарёлар ва сойлар бор. Ёз ойларидаги қ ор эриш даврида ва ёмғирлар сувини сойлар Шўркўлга қуяди, бинобарин 1969-йилда тошқинлар кузатилган. Шу муносабат билан Шўркўл кўли лойи ҳ алаштириладиган сув омбори тагида жойлашиши кўзда тутилади. Сув келтирувчи канал Зарафшон дарёсидаги Шофиркон сув бошқариш бўғимидан ўз сувини олади. Зарафшон дарёси ва уни қуйи оқими райони учун асосий сув артерияси ҳ исобланади. Шофиркон сув тармоғи суғориш системаси Бухоро суғориш система- сидан Ғиждувон, Қизилтепа, Вобкент, Шофиркон туманларига сув беради. Зарафшон во ҳ асининг бу қисмининг релфи текисиклар ҳ исобга олмаса бўладиган аркасимон тушиш қоялари ва коллеторлар борлиги билан харак- терланади. Зарафшон бассейнини асосий характери шунда текистлик ҳ олатда кўринади. Кўринишдаги мутлоқ баландлиги 255 дан 253 м га ўзгаради. Уларнинг устида оқим келтирган қатламларнинг тўпланиши кузати- лади. Тақирга жануб томондан Зарафшон дарёсининг қадимий чўкиндилари усти қўшилиб кетади. Текистлик кичик – кичик ажратилган лекин жуда кўп тақир – қуруқ ўзан ҳ олида кўринади. Тахминан шимолий – ғарбий йўналишида. Водийнинг кенглиги доимий холатда 200м.дан 300м.гача ўзгаради, унинг қирғоқлари ётиқ ҳ олатда 1м.дан 3м.гача ўзгаради. Ғарбий шамол бўйича водий қумлар билан қопланган бўлади. Массивнинг геологик тузилишида неоген ва тўртламчи давр қатлам-лари борлиги кўринади энг қадимий қатламлари 300м.дан ошиқ чуқурликда учрайди. Неоген чўкиндилари Бу чўкиндилар кенг майдонда учрайди массив чегарасида кўп чуқур- ликлар очилган. Улар сариқ, кул ра Қадимий тўртламчи чўкинди Зарафшон дарёсининг эски конус қисми- да жойлашган. Бу комплекс тош, голечник, юпқа конглемерат чўкиндиси ва цимент жисмлар билан таниш. Гравий ва голька яхши таниш бўлган жинс, у ҳ ар хил формаларга эга. Улар асосан тақир ерларда учрайди. Бу тоғ жинслари бурғулаш ишлари учун тасдиқланган жинс ҳ исобланади. Бу тоғ чўкиндиларни қоплаб турувчи қул- тош, суглинок ҳ ар хил зичликка эса, сабаби бу жинслар қаттиқ шамол таъ- сирида келиб қолган. Текистликларга тўртламчи чўкиндилар ҳ ар хил зичликка эга бўлган жипсланган галичник сифатида таништирилган. Қудуқларнинг қирқимларда майдаланган – кристалланган жипс кўпроқ учрайди, бу жинснинг асосини қуйидаги жинслар ташкил қилади: 1. Вақти вақти билан тўйдирилган суглинок, қумтош, шағаллардир. Бу жинсларнинг чуқурлиги 2-4м га Чўкиндиларнинг ю қ ори неоген қисми текширилган майдонннинг ҳ амма жойида учрайди. Унинг таркибида қумтош, алверитли май ва турли жинслар бор. Асосан сув олиб келувчини қисмини зичланган қум ташкил этади. Алеврий ва лой қумтош сифатида 245-220 чи отмет колорид ётади. Горизонтдаги сув олиб келувчи грунт лой неоген ташкил қилади. 1.3. Ма ҳ аллий қ урилиш материаллари . Грунтнинг физик механик хоссаси. Литологиясига қараб Шўркўл сув омбори қурилаётган жойнинг гурун- ти 4 хил геологик гуру нт га бўлинади: 1. Лойли гурунт 2. Асосини гипс ташкил қилган гурунт 3. Дағал бўлакли гурунтлар. 4. Ярим қояли гурунтлар. Лойли гурунт турига провиювиал енгил суглинок ва супеслар киради. Иш бўлаётган жойнинг кўп қисмини шу гурунт ташкил қилади, қалинлиги эса чегараланган. Умумий ҳ олда уларнинг қалинлиги 0. Лойли гурунтлар тўғон асосини ташкил қила олмайди, сабаби уларнинг остида номустахкам гурунтлар жойлашган бўлади. Қурилишни давом этти- риш учун бу гурунтларни олиб ташлаш керак. 1.4. Шўркўл сув омбори қ урилишини асослаш. Бухоро вилоятининг сув истеъмоли 4005 млн.м 3 ни ташкил этади, жум- ладан Амударёдан 2757 млн. м 3 , Зарафшон дарёсидан 1248 млн. м 3 сув истеъ- мол қилинган. Амударё бош схемасига асосан Бухоро сув хўжалиги райони сув олги- чи, сув хўжалиги 1995 йилда 3965млн. м 3 , 2000 ва 2004 йилларда эса 3915 млн. м 3 ва 3804млн. м 3 м 3 сув оқими олинганлиги аниқланган. Бухоро вилоятининг умумий сувга бўлган талаби (Навоий-конимех во ҳ асини қўшганда) қуйидагича кўринади. 1995-4505млн. м 3 2000-4545млн. м 3 2004-4554 млн. м 3 Ҳ озирги вақтга келиб Бухоро вилояти бош схемасига таққо вегитация даврида сарфланадиган сувни етказиб бера олмайди, вегитация давридаги сув истеъмоли июнь ойида 283 м 3 /с бўлади. 27 1.1 - жадвал Тупроқнинг сув истеъмол ҳисоби Н омланиши Ўлчов бирлиги I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Йил 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Бухро вилоятининг табиий шароитдаги сув истеъмоли W = 254.2 мин. га Бухоро вилоятида аниқ сув олгичлар 2015 йилги ҳ исоб бўйича Оқим сарфи + ортиқча -етишмаган Тақсимланган % ғисобида м 3 /с млн м 3 м 3 /с млн. м 3 м лн. м 3 134.0 358.9 358.9 133.0 321.7 152.0 367.7 46.0 112 147.5 396.4 103.0 275.9 120.5 70 40.7 105.5 50.0 129.6 24.1 124 138.5 369.6 102.0 272.2 96.4 74 28.3 733.6 236.0 64.7 121.9 83 368 985.6 306.0 819.6 166.0 83 330 883.9 260.0 696.4 187.5 79 235 609.1 125.0 324.0 285.0 53 148 396.4 30.0 80.3 316.1 71 6.2 16.1 18.6 48.2 32.1 300 3.4 9.4 7.3 19.5 10.4 220 4827.0 4005.0 282.0 471 1293 83% 28 Пахтачиликда э нг зарбдор пайт ҳи собланган вегитация даврида юз бераётган сув танқислигини фақат сув омборларигина экин майдонларини сув билан таъминлашни режали равишда йўлга қўя олади. Мавжуд шароитда олиб борилаётган навбатдаги ишларнинг бири 450 млн / м 3 сиғимли Шўркўл сув омборини қуришни мақсадга муофиқ иш деб тан олиш керак . Сув омборини сув билан тўлдириш куз ва қиш фасилларида Зарафшон ва Амударё суви орқали амалга оширилади . Бу пайитда сув сиғими 405 млн . м 3 ташкил этади . Бу оқимга қатирчи гидропостидан узоқ йиллар кузатиш давомида Оқдарёдарёсида асос солинган . Бу оқим йўл йўла қўшилиши оқибатида купайиб бориб , Самарқанд вилояти ҳ удудида ҳам бир тўсиқсиз ўтади . Ю қ оридагилардан шундай хулоса чиқариш мумкинки , Шўркўл сув омборини сув билан тўлдиришни Зарафшон дарёси о 1.2 -жадвал Суғориладиган ерларнинг майдони йиллар бўйича Йиллар 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Майдон минг.га Кўпайган сув таъминланган- лик ҳ исобидан Янги ерлар 32.3 - 32.3 - 33.4 - 34.5 - 128.0 3.3 101.0 7.4 86.0 11.5 71.0 16.5 43.0 21.5 26.8 32.3 Суғориш нор- маси м 3 /га Эски суғориладиган ерлар. Янги ерлар 10050 - 10050 - 10050 - 10050 - 10050 16500 10050 16500 10050 13700 10050 12300 10050 12300 - 13700 - 11900 ФИК Эски суғориладиган ерлар. Янги ерлар 0.56 - 0.56 - 0.57 - 0.58 - 0.58 0.825 0.59 0.825 0.60 0.825 0.62 0.825 0.63 0.825 - 0.825 - 0.825 Оқим млн м 3 Кўтарилга сув таъминланган- ликдан. Янги ерлар очишда 100 - 100 - 100 - 100 - 372.9 66.0 292.9 147.1 248.7 192.3 197.4 244.6 121.7 321.3 - 443.3 - 468.6 30 1.5. Сув омборидаги асосий иншоотлар. 1. Тўғон 2. Сув чиқазгич 3. Сув келтирувчи канал. 4. Сув олиб кетувчи канал. Махаллий қурилиш материалларини борлигиддан келиб чиқиб, тўғонинг қуйидаги вариантлари кўриб чиқилган. - Бир жинсли тўғон, таркиби суглинокли; - Ўзанли тўғон, таркиби суглинок ва галечникдан иборат; - Экран тишли тўғон, таркиби суглинок ва галечникдан иборат. Асосий афзалликлари ва камчиликлари назарда тутилган вариантлар қуйидаги схемада берилган. Минимал иш хажмига эга бўлган тўғон тури сифатида экранни суглинокли, галечникдан иборат бўлган тўғон танланади. Сув омбори қурилиши худудида суглинокли кон жами 2 млн. м 3 бўлган створнинг 5 км шимолий – ғарбида жойлашган. Галечникли кон 4 млн. м 3 ҳажимда тўғондан 15 км жанубда жойлашган. Конда материаллар ҳажми чекланганлиги ва у ТЕХНИК ҚИСМ 32 2.1. Сув хўжалиги ҳисоби. 2015 йилги Бухоро вилоятининг сув истеъмоли 4005 млн.м 3 ни ташкил этди, жумладан Амударёдан 2757 млн. м 3 , Зарафшон дарёсидан 1248 млн. м 3 сув истеъмол қилинган. Амударё бош схемасига асосан Бухоро сув хўжалиги райони сув олгичи, сув хўжалиги 1995 йилда 3965млн. м 3 , 2000 ва 2004 йилларда эса 3915 млн. м 3 ва 3804млн. м 3 сув оқими олинганлиги аниқланган. Бухоро вилоятининг умумий сувга бўлган талаби (Навоий-кони мех вохасини қўшганда) қуйидагича кўринади. 1995-4505млн. м 3 2000-4545млн. м 3 2004-4554 млн. м 3 Ҳозирги вақтга келиб Бухоро вилояти бош схемасига таққосланган 500млн. м 3 ҳажмдаги оқимни ололмаяпти. 1.1-жадвалда 1996 йилдаги қишлоқ хўжалиги экинларини суғориш режимига асосан “Средазгипроводхлопок” институти томонидан ишлаб чиқилган тупроқнинг сув и Пахтачиликда энг зарбдор пайт ҳисобланган вегитация даврида юз бераётган сув танқислигини фақатгина 1йўл билан бартараф этиш мумкин, зотан, фақат сув омборларигина экин майдонларини сув билан таъминлашни режали равишда йўлга қўя олади. Мавжуд шароитда олиб борилаётган навбатдаги ишларнинг бири 450 млн/ м 3 сиғимли Шўркўл сув омборини қуришни мақсадга мувофиқ иш деб тан олиш керак. Сув омборини сув билан тўлдириш куз ва қиш фасилларида Зарафшон ва Амударё суви орқали амалга оширилади. Бу пайитда сув сиғими 405 млн. м 3 ташкил этади. Бу оқимга қатирчи гидропостидан узоқ йиллар кузатиш давомида Оқдарё дарёсида асос солинган. Бу оқим йўл йўла қўшилиши оқибатида кпайиб бориб, Самарқанд вилояти ҳудудида ҳам бир тўсиқсиз ўтади. ЮҚоридагилардан шундай хулоса чиқариш мумкинки, Шўркўл сув омборини с Асосий афзалликлари ва камчиликлари назарда тутилган вариантлар қуйидаги схемада берилган. Минимал иш хажмига эга бўлган тўғон тури сифатида экранни суглинокли, галечникдан иборат бўлган тўғон танланади. Сув омбори қурилиши худудида суглинокли кон жами 2 млн. м 3 бўлган створнинг 5 км шимолий – ғарбида жойлашган. Галечникли кон 4 млн. м 3 ғажимда тўғондан 15 км жанубда жойлашган. Конда материаллар хажми чекланганлиги ва уларнинг сезиларли даражада узоқлиги учун минимал ҳажимли тўғон танаси танланади. Қурилиш ҳудудидан бетон ишлари учун материал топилмади. Жами бетон тайёрлаш учун керакли бўлган шағал ва қумни четдан олиб келиш назарда тутилади. Ёриқ тўғон элиментларини нотўғри деформациялашнинг қонуний оқи- батидир. Бунга чўзилиш ва сурилиш соғаларининг хавфли чегараларини вужудга келтирад Бу ерда: Т – сув ўтказмайдиган қатламининг тўғон остидаги чуқурлиги.0 K – асос грунти (галечник) нинг фильтрация коэффициенти. 10 0 K м/сутка жадвал 6 – 1 дан олинади. T K – тўғон танаси грунти (галечник) нинг фильтрация коэффициенти. T K = 10/сутка, бу ҳ ам жадвал 6-1 дан олинади. 2. Тўғон юқори участкасининг қалинлигини топамиз. 4 3 2 1 1 1 1 1 R R R R D     D – берилган тўғоннинг юқори участкаларидаги қалинлиги. 71, 52 3 1 12 001,0 2 1 H 2 21 1 1        m К t R э э эt – экран қалинлиги. э К – экранни ташкил қилган грунт (суглинок) нинг фильтрация коэффициенти. 05,0 10 60 253,1 44,0 T t ,31 44,0 0 2      К R Бу ерда: t – экран тишнинг чуқурлиги 9, 15 013,0 1 2960 1 1 05,0 1 71, 52 1 D 013,0 )5,2 60( 10 4,7 )t T( К t R 2960 5,2 001,0 4,7 К t R 0 3 4 0 3 3         3. Ҳисобий узунликни топамиз.м m H K T K i H H m K D T K H K l T B T T 5, 61 5, 16 45 )3,1 3 27,2( 12 10 60 10 ) 60 12( 12 3 10 9, 15 60 10 12 10 )3,1 27,2( ) ( 1 1 0 1 1 1 0 1                            бу ерда: 1 m – юқори қиялик. 1 H – сув босим баландлиги. 4. Депрессия эгри чизиғини пастки бьефга чиқиш баландлигини ҳ исоблаймиз.    ) ( ) ( 44,0 ) 2( 2 5,0 1 2 2 0 2 2 0 2 0 2 8 8 8 0 2 0 2 2 2 0 8 0 8 0 2 1 0 2 1 H H m K H H m K T T K H H m A m H T K T H H H H H H Lp                       Юқоридаги формула орқали 0 H га ҳ ар хил қиймат бериб, ) ( 0H f Lp  графигини тузиш учун қийматлар ҳ осил қиламиз. Буни жадвал кўринишида олиб борамиз. 0 H 0,5 1 2 3 Lp 600 300,2 149,9 74,95 Жадвалдаги қийматлар асосида ) ( 0H f Lp  боғланиш граф         2 1 0 1 Y H K T K q Y H x TБу ерда ғам у га қиймат бериб жадвал тузилади ва шу жадвал асосида д епр е с сия эгри чизиғини ко о рдинаталари аниқ . ланади у х 10 23,63 8 46,58 6 68,9 4 90,52 2 112,5 2.3. Шўркўл сув омборидаги иншоотларнинг ишлаш ҳолати ва улардаги камчиликлар Сув омборидаги иншоотларни текшириш натижасида қуйидагилар аниқланди: 1. Тўғон. Тўғон қурилиши фақат 560 метр узунликда тўлиқ эмас профилда қу- рилган. Қурилган қисмида юқори қиялик мустахкамланиши бажарилмаган. Дренаж тизими қилинмаган. Тўғон ўнг қирғоғида фильтрация сувлари чиқиб турган ва котлованни тўлдирган. Котлованни ўсимликлар қоплаган. 38 2. Чегаравий дамба. Дамба қурилиши 1977 йилда бошланиб. 1978 йилда тўхтатилган. Котловани бўйича ишлар бажарилган. 3. Сув чиқазгич. Кириш қисми: Дефектлар кузатилмаган. Босимли участкаси: кузатилмади, сувга тўла бўлган. Сув чиқазгич минораси: дефектлар кузатилмаган. Босимсиз галерея: кузатилмади, ичида сув бор эди. Рисберма: рисберма охирида тош ташланмаганлиги туфайли канал бошланғич қисми ювилган. Гидротехник жихозлар: а) авария затворлари ва кўтаргичлар механик жихозлар омборга олиб қўйилган. Затвор металл конструкцияси ишчи холатда; б) авария – ремонт затворлари ва кўтаргичлар. Чап затвор қопламаси зичлагичидан фильтрация ўтиб турибди; в) ишчи затворлар ва кўтаргичлар ишчи холатда; г) кран жихозлари. 50 тоннали электрик кран ишчи холатда; д) электр жихозлари. Затворларни бошқариш элект 7. Сув ўтказувчи иншоотлар сув ўтказиш қобилияти аниқланмаган. 8. Электр таъминоти. Асосан Ғиждувон подстанциясидан олинади, резерв йўқ. 9. Алоқа. Туман Қ ва СХБ билан радиотелефон билан алоқа қилинади, алоқа турғун эмас. 10. Лойиха хужжатлари. Ишчи чизмалар бор, тўлиқ хажмда эмас. Иншоотлар паспорти ва экс- плуатация қилиш қоидалари йўқ. ЭКСПЛУАТАЦИЯ ҚИСМИ 40 3.1. Сув омборини эксплуатация даврида техник назорат қилиш тизими Сув омбрини ишончли ҳолатига баҳо бериш тизимли равишда, лойиҳадан бошланиб, қурилиш даврида ва ундан кейин эксплуатация жараёнида ҳам давом этиши керак. Бу жараёнда гидротехника иншоотларини эксплуатация ташкилотлари, ихтисослашган лойиҳавий ва илмий-тадқиқот ташкилотлари, алоҳида мутахассис-экспертлар томонидан мунтазам кўрикдан ўтказиб туришларига, шунингдек, иншоотлар ҳолатини назорат органлари текшириб туришларига катта эътибор қаратилади. Гидротехника иншоотларини кўрикдан ўтказиш ва текширишларнинг бутун тизимини қўйилган мақсад, вазифа ва муддатга кўра қуйидагиларга бўлиш мумкин: -эксплуатация ташкилоти кучи билан иншоотларни, тошқин сувларни ўтказишга тайёрлаш, тошқин сувлар ўтгандан сўнг, кузги-қишки даврга тайёрл ташкилотлари томонидан жалб этиладиган илмий-тадқиқот институтлари (ИТИ), лойиҳа ташкилотлари мутахассислари ёрдамида муайян жойда текширув ва тадқиқот ишларини ўтказиш; - сув омборини хавфсизлиги бўйича давлат назорати органлари томонидан иншоотларни инспекция текширувидан ўтказиш; -соҳа вазирлиги ва идораси томонидан камида 5 йилда бир марта мутахассислардан иборат комиссия ўтказадиган марказлашган текширувлар. Марказлашган текширувларни ўтказиш ҳақидаги масала кўриб чиқилаётганда, гидротехника иншоотларининг хавфсизлигини таъминлаш бўйича эксплуатация қилувчи ташкилотнинг мажбуриятлари шакллантирилган Ўзбекистон Республикасининг “Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисида”ги 9-моддасини барча бандлари режали тартибда кўриб чиқилади. Қуйидаги тушунчалардан фойдаланиш тавсия этилад Қисман ишга лаёқатсиз (потенциал хавфли) ҳолат- гидротехника иншоотларининг диагностика кўрсаткичларидан агар бирортаси йўл қўйиладиган чегаравий қийматдан катта (кичик) бўлган ёки башорат қилинадиган қийматлар интервали муайян шароит чегарасидан чиққандаги ҳолат. Ишга лаёқатсиз (авария олди) ҳолати- гидротехника иншоотининг устуворлик, мустаҳкамлик ёки сув ўтказмаслик шарти бузилган, уни шикастланиш ҳолатлари вужудга кела бошлаган ҳолат. Гидротехника иншоотларини марказлашган ҳолда текширувдан ўтказишдан мақсад: -гидротехника иншоотларини мавжуд ҳужжатлар, шунингдек, аввалроқ ўтказилган тадқиқотлар, кўз билан қараб чиқиш ва зарур ҳолларда махсус бевосита объектда бажариладиган лаборатория тадқиқотлари асосида техникавий ишончлилигини ва ҳолати хавфсизлигини баҳолаш; -гидротехника иншоотла -объектда ўрнатилган назорат-ўлчов асбоблари (НЎА) нинг самарали кузатишлар олиб бориш учун етарли эканлиги ва ҳақиқий ҳолати, улар томонидан кузатувлар мунтазамлигини ўрнатиш, кузатув маълумотларига ишлов бериш ва уларнинг таҳлилини ўтказиш; -техникавий ҳужжатларнинг ҳолатини текшириш. Гидротехника иншоотларининг марказлашган кўрикдан ўтказиш объектлари бўлиб қуйидагилар ҳисобланади: тўғонлар, гидроэлектростанциялар бинолари, сув ташловчи, сув ўтказувчи ва сув чиқариш иншоотлари, туннеллар, каналлар, коллекторлар, насос станциялари, дарё ўзанлари ва каналлар туби ҳамда ва қирғоқларини, сув омборлари қирғоқларини сув тошқини ва бузилишидан ҳимоя қилувчи иншоотлар, саноат ва қишлоқ хўжалиги корхоналари суюқ чиқиндиларини тўпловчи омборларни ўраб турадиган иншоотлар (дамбалар). Гидротехника вакиллари киритилади. Комиссия таркиби шундай танланадики, унинг таркибига бетон, темир-бетон конструкциялар ва иншоотлар, грунтли иншоотлар, қурилиш материаллари ва бетон ҳамда цементация ишлари, муҳандислик геологияси ва грунтлар механикаси, иншоотлар диагностикаси ва бевосита объектда ўтказиладиган тадқиқотлар, иншоотлар ва қуйи бьеф гидравликаси, механикавий жиҳозлар бўйича мутаҳассислар, шунингдек, гидротехника иншоотлари конструкцияси ва вазифасига кўра бошқа керакли мутахассислар ҳам кириши лозим. Айрим ҳолларда ўта муҳим объектларни кўрикдан ўтказишда фавқулодда вазиятлар вазирлиги (ФВВ) органлари билан келишилган ҳолда комиссия таркибига уларнинг ҳам вакиллари киритилиши мумкин. Эксплуатация ташкилоти комиссияга унинг объектда иш бошлашидан олдин кўрикдан ўтказилаётган объектнинг ҳолларда фавқулодда воқеа рўй бергандан сўнг 1-2 ҳафтадан кечикмасдан эксплуатация ташкилотининг ташаббуси билан иншоотлар текширувдан ўтказилади. 3. 2. Сув омборида техник қаров ишлари Сув омборлари, уларнинг гидромеханик ускуналари, насос – кучланиш қурилмалари, сувни ўлчаш ва ҳисоб-китобини олиб борувчи қурилмаларига техник қаров (уход) ҳар кунлик, даврий ва махсус қаровларни, мўътадил техник ҳолатини таъминлаш учун зарур бўладиган эксплуатацион тадбирларни ўз ичига олиб, уларни қўриқлаш, уларга техник хизмат кўрсатиш, уларни майда – чуйда таъмирлаш ишларини бажариш каби бир неча ишлардан иборат бўлади. Сув омборининг гидромеханик ускуналари устидаги қўқимлар ҳар куни супуриб олиниши, артиб тозаланиши шарт. электр двигателларини иш соатлари ҳисобга олиниб, тайёрловчи заводларнинг кўрсат (мурват)ларни бураб, қисиб тортиб қўйиш, тайёрловчи заводларнинг кўрсатмаларга мувофиқ назорат – ўлчов асбобларини тўғрилаш (регулировка қилиш), лозим бўлса, майда – чуйда таъмирлаш ишларини бажариш ва уларни техник соз ҳолатга келтириш. Ер тешар, кемирувчи (зараркунанда) ҳайвонлар пайдо бўлганлиги (белгилари) сезилса, уларга қарши курашиш хизматига буюртма бериш ва бундай зараркунандаларни йўқотиш чораларини кўриш лозим. Сел келиши мумкин бўлган жойлар, сел ва тошқин бўладиган муддатлар ўрганилиши, бу муддатлардан олдин барча иншоотларни тешиклари тошқин ва сел сувларини беталофат ўтказиб юборишга тайёрлаб қўйилиши керак, бунинг учун, огоҳлантириш воситалари текширилиши, иншоотларни қўқим ушловчи панжаралари, тешиклари олдида тўпланиб қолган чўкинди ва қўқимлар ҳар куни тозалаб олиб ташла Иншоотлар атрофидаги экинзор, дарахтзорларга қараб туриш, уларни суғориш, ерига ишлов бериш, дарахтларни буташ, сел ва тошқин пайтида, кам вақт ичида, тошқинни йўлини тўсиш (беркитиш)га кесиб оладиган қилиб, тайёрлаб қўйиш лозим. Сув муҳофазаси минтақаларидан унумли ва мақсадли фойдаланилади. 3.3. Сув омборининг эксплуатация хизмати ишини ташкил қилишнинг асосий қоидалари Эксплуатация хизматини ишини режалаштиришдан олдин Сув омборининг, улардаги гидромеханик ускуна ва қурилмалар, ёрдамчи қурилма ва ускуналар, машина ва механизмлар, ер қазиш механизмлари, транспорт воситалари, алоқа тизими, назорат йўллари, маъмурий, ишлаб чиқариш, ёрдамчи бинолар, муҳофаза минтақалари, ҳар йили, техник рўйхатдан ўтказилиши, гидротехника иншоотларининг кадастр ҳисоботи тузилиши шарт. Ундан сўнг техник рўйҳ вазирликнинг рухсатномаси ҳисобланади. Режада кўзда тутилмаган, бузулишлар оқибатида вужудга келган таъмирлаш ишларини олиб бориш учун вазирликдан қўшимча рухсат олиш зарур, мазкур рухсатнома йиллик режага ўзгартириш киритишга асос бўлади. Сув омборининг йиллик молиявий – хўжалик режаси эксплуатация тадбирлари сарф – харажатлари, транспорт, ер қазиш техникаси хизмати, штат жадвали бўйича иш ҳақи, хизмат (сервис)ларга тўловлар, кадрларни тайёрлаш ва мутахассисларни қайта тайёрлаш, малакасини ошириш харажатлари, бошқа ташкилотлар бажариши кутилаётган таъмирлаш ишлари бўйича тўловлар, электр таъминоти, янги техника ва асбоб – ускуналар, машина – механизмлар, НЎА, қурилмалар сотиб олиш харажатлари ва бошқа харажатларни эътиборга олиб тузилади. Уни бажарилиши, ҳар йили, аудиторлик хизмати томон Эксплуатацион тадбирларни бажарилиши устидан юқори ташкилотларга ҳар кунлик ахборотлар, ўн кунлик ёки ўн беш кунлик, ойлик тезкор ҳисоботлар бериб борилади. Ахборотлар ва маълумотларни ишончлилиги учун ташкилотнинг бошлиғи ёки бош мухандиси жавобгар бўлади. Эксплуатацион тадбирлар ва капитал таъмирлаш, тизимни ва объектларни қайта қуриш, янгилаш ва яхшилаш бўйича ҳисобот белгиланган шаклларга мувофиқ юқори ташкилотларга тақдим қилинади. Унинг бошлиқ имзолаган ва таркиби қуйида келтирилган тушунтириш хатида солиштирма кўрсатгичлар билан ҳисобот йилида эришилган ютуқлар, ишдаги камчиликлар ва тизимнинг ишини яхшилаш бўйича таклифлар келтирилиши зарур. Эксплуатацион тадбирларни бажарилиши бўйича йиллик-техник ҳисоботининг таркиби 1. Кириш 2. Умумий бўлим. 2.1. Ташкилотнинг тузилмаси (структур 3.1.Сув манбаларининг характеристикаси ва сув тақсимлаш ҳамда етказиб бериш режаси. 3.2.Сув тақсимлаш лимити ва сувни истеъмолчиларга етказиб бериш. 3.3.Сув ўлчаш ишлари ва жорий йилда сувдан фойдаланишнинг таҳлили. Тизимни фойдали иш коэффициенти. 4. Ташкилот тасарруфидаги гидротехника иншоотлари, маъмурий ва хўжалик бинолар, ёрдамчи объектлар, машина ва механизмларни (содержание) ушлаб туриш. 4.1. Кузатиш (надзор) ишлари. 4.2. Сув омборининг техник қаров ишлари. 4.3. Сув омборининг (режали ва режасиз) таъмирлаш ишлари. 4.4. Иншоотларни техник мукаммаллаштириш (модернизация ёки усовершенствование) ишлари. 5. Машина, механизмлар ва ер қазиш техникаларининг ишларини таҳлили. 6. Меҳнат муҳофазаси, техника хавфсизлиги, ёнғин хавфсизлиги ва фуқаролар мудофааси ишлари. 7. Йиллик иш якунлари, со декларациясини тузиши ва уни давлат экспертизасига топшириши лозим бўлади. Гидротехника иншоотининг хавфсизлиги асослаб берилган ҳужжатга гидротехника иншоотининг хавфсизлик декларацияси дейилади. «Гидротехника иншоотларининг кадастрини юритиш тартиби»га мувофиқ иншоотларни кадастри маълумотларини тўплаши, тайёрлаши, кадастр рўйхатидан ўтказишга эришиши, кадастр ҳисоботини тузиши керак бўлади, Давлат сув кадастрини юритади. Эксплуатация хизмати атроф – муҳит ва экологияни сақлаш дастурини ишлаб чиқиши, уни бажарилиши ва амалга оширилишини таъминлаши зарур. Эксплуатация хизматини ишини олиб боришга мўътадил шароит яратиш мақсадида, лозим бўлса, ташқи – иқтисодий, ҳамдўстлик, ҳамкорлик алоқаларини йўлга қўйиш зарур. 3. 4. Сув омборининг техник ҳолатини баҳолашда ҳамда текшириш жараёнида кўри  қияликлардаги қотирмаларнинг ҳолати, шамол тўлқинлари натижасида пастги қияликлардаги участкаларни ҳовуракланиши ва қопламалар остида бетонларни емирилиши ва тупроқни ювилиши, жала ташлаш тизимининг ҳалати. - сув чиқариш иншоотларининг бетонли конструкциялари, силжишлари, чўкишлари, чокларни очилишлари, бетонни дефектлари орқали тупроқларни фильтирланиш оқими билан сизиб чиқишлари, бетон чоклари ва ёриқлари, ишқорланиши ва арматураларни коррозияланиши ҳолатлари; - тўғоннинг, дамбаларнинг ва ёндаги туташликларнинг пастги қияликларида фильтирацияларни чиқиш жойлари; - флютбетанинг, панурнинг, сув урилманинг, сув ташламанинг, рисберманинг ҳолатлари, шикастланишларни, ювилишларни мавжудлиги, иншоотнинг пастги бьефида оқимни сўндирилишини тўлиқлиги; - зовур қурилмаларини ҳам тўлиқ ва ҳам алоҳ - пьезометрларни ўлчаш ва уларни ҳисобларга муносиблиги натижари бўйича тўғоннинг жисмидаги депрессия эгри чизиғининг амалдаги ҳолати. Сув омбори алоқа воситалари билан таъминланганлиги: - алоқа воситаларини мавжудлиги, сифати ва тури. Объектни қўриқлашни ташкил этилишини текшириш (қўриқлаш тури, постларнинг сони). Сув омбори таъмирлаш ва реконструкция қилиш ҳамда техник ҳолатини ишончлилигини ва хавфсизлигини таъминлаш бўйича тадбир режаларини ва аввал берилган кўрсатмаларни бажарилишини текшириш: - юқори ташкилот томонидан тасдиқланган Сув омбори таъмирлаш ва реконструкция қилиш бўйича тадбир режаларини мавжудлиги, улардаги Сув омбори ишончлилиги ва хавфсизлиги ишларини таъминлаш учун иш ҳажмларини етарлилиги; - аввал берилган кўрсатмаларни, тавсияларни, текшириш актларини, тасдиқланган Сув омборини ишончли ҳолатига баҳо бериш тизимли равишда, лойиҳадан бошланиб, қурилиш даврида ва ундан кейин эксплуатация жараёнида ҳам давом этиши керак. Бу жараёнда гидротехника иншоотларини эксплуатация ташкилотлари, ихтисослашган лойиҳавий ва илмий-тадқиқот ташкилотлари, алоҳида мутахассис-экспертлар томонидан мунтазам кўрикдан ўтказиб туришларига, шунингдек, иншоотлар ҳолатини назорат органлари текшириб туришларига катта эътибор қаратилади. Ушбу кузатув журналларида гидротехника иншоотларини тўлиқ ва унинг алоҳида элементларини амалдаги меъёр (норматив) лардан келиб чиқиб, текширув пайтидаги ҳолатини ҳисобга олган ҳолда мустаҳкамлиги ва устуворлигини заҳираси етарли эканлигини аниқлаш хамда иншоотда ўрнатилган назорат-ўлчов асбоблари (НЎА) нинг самарали кузатишлар олиб бориш учун етар ________________________________________________________________ (журнал номи ва кузатиш объектнинг номи) Бошланади: ___________ Тугатилади: _________ Ушбу журналда рақамланган ва шунур билан мустаҳкамланган ____ варақ бор Форма 1а (титул варағининг ички томони) Журнал юритиш учун жавобгар шахслар Ф.И.Ш. Лавозими Лавозимига жойлашган сана Имзо Форма 2 ( ) Иншоотни техник ҳолатини кўздан кечириш журнали Об-ҳовани кузатиш санаси (ҳарорат қор, ёмғир в.ҳ.к) Кузатиш жойи Кузатиш ва дефект тўғрилаш чоралари Камчиликлар ва дефект тўғрилаш чор а лари Бажариш муддати (бажарувчининг Ф.И.О.) Бажарилганлиги ҳақида маълумот 1 2 3 4 5 6 Эслатма : 1). 3 – устундаги ёзувларда деформация ва шикастлар бўлса уларнинг тасвири ва чизмаси ўлчамлари кўрсатилган ҳолда ёзиб боради: 2). 4- 3). 6- устунда бажарувчининг лавозими ва имзоси, бажарилиши санаси, бажарилган ишни текширган шахснинг имзоси ва текшириш санаси қўйилади. Форма 3 (пьезометрдаги сув сатҳини кузатиш журнали ) Створ № _____ Пьезометр № _____ Ўлчаган санаси Ҳовуздаги сув сатҳининг белгиси (м) Пьезометр оғзининг б елгиси (м) Пьезометр оғзидаги сув сатхигача бўлган масафа Пьезометрик сатҳ белгиси, (м) Эслатма Амалдаги Проект бўйича 1 2 3 4 5 6 7 Эслатма : 1). 4- графадаги учта кетма кет ўлчов натижаларни ўртача қиймати ёзилади. Улар бир-бири билан 2 см дан кўп фарқ қилмаслиги керак. 2. 6- графада ювилма тўпловчи ёки қуйилма тўпловчининг ювилувчи ёки тўпланиш ярусидаги сатҳининг прокетдаги қиймати қўйилади. 3). 7- графадаги ювилувчи тўпланувчининг пьезометрли дарвоза атрофида ювилиш тўхтаган к Ўлчов санаси Ховуздаги сув сатҳи белгиси, (м) Дарвоза 1, ПК... Дарвоза 2, ПК... 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Эслатма. 1). ҳар бир дарвоза учун графалар сони пьезометрлар сонига тенг бўлиши керак (проект бўйича) 2). ведомост 4- формада рақамларга асосан тўлдирилади 3). ҳар бир дарвозадаги пьезометрларларнинг номери жадвалга иншоотнинг қуйи бъефдан бошлаб кетма-кет ёзилади Форма 5 (Фильтрланувчи сув (сизот сув ) сарфини ўлчаш журнали ) Ўлчаш санаси Ўлчаш жойи Сув ташлама Ҳажмларда ўлчаш усули Сув ҳароррати (°С) Заррачаларнинг миқдори , (мг/л) Бажарувчининг Ф.И.Ш.босим, (см) сарф, (л/с) Идиш хажми, (л) Тўлиш вақти, (с) сарф, (л/с) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Форма 6 (Сув омборининг лойқа босишини (заиление) кузатиш журнали ) НЎА пикет дарвозасидаги номер Марка ( м. мм м. мутлоқ ўлчами , мм 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Илова: Бошланғич ҳолатдан пастга силжиши (-) минус белгиси билан, юқорига кўтарилиши (+) плюс белгиси билан олинади. Форма 7 ( Сув омборининг горизонтал силжишларини назорат қилиш журнали ) Пикет дарвоз аси №Марка белгиси ва номери Ўлчов Цикли 1 2 3 ва ҳ.к. Ўлчов сана Коорд инатл ар X Y Ўлчов сана Координ атлар X Y Силжиши, мм Ўлчов сана м Коор дина тлар Х Y Силжиши, мм Қўшни циклла р орасид а (6)-(4) Ўлчов бошида н бери , мм (6)- (4) Қўшни циклла р орасид а (10)-(6) Ўлчов бошида н бери , мм (10)-(4) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 59 ИҚТИСОДИЙ ҚИСМ 60 Йиллик эксплуатация харажатларини аниқлаш Эксплуатация харажатлари сув омборидан иншоотлар бўғимининг ишчи холатида сақлабш учунинг учун сарфланади, ва ишлаб чиқарилаётган махсулотларнинг тан нархини белгилайди. У қуйидаги харажатлар йиғиндисидан иборат: 1.Эксплуатация ходимларининг йиллик иш хаққи фонди –ИХФ 2. Асосий фондларни тиклаш учун амартизация ажратмалари - А 3. Жорий таъмирлаш харажатлари - ЖТ 4. Махсус харажатлар – МХ 5. Бошқа харажатлар – БХ 1. Сув омбори эксплуатация ходимларининг йиллик иш хаққи фонди қуйидагича аниқланади. ИХФ = ОИХ*12*п = 450*12*10 = 54,0 млн сум П – Эксплуатация ходимларини сони 10 та ОИХ - ойлик ўртача иш хақи – 450 000 сўм 12 – бир йилик ойлар сони 61 2. Умумий йиллик иш хаққи фондини аниқлаш А. Иш хақи фондига ажратмалар. ИХФ к = 0.4 ИХФ = 0.4* 54,0 = 21,6 млн сум Б. Қўшимча иш хаққи фонди ∆ = 0.15*ИХФ = 0.15* 54 = 8,1 млн сўм В. Умумий йиллик иш хаққи фонди. ∑ИХФ = ИХФ + ИХФ А + ∆ = 54 + 21,6 + 8,1 = 83,7 млн сум 3. Амартизация ажратмалари. А тик = = = 128,9 млн.сум 0.9 К со = 0.9*2864,1 = 2577,7 млн.сум 4. Жорий таъмирлаш амартизацияси ЖТ = = = 25,78 млн сўм 5. Махсус харажатлар. МХ = 0.005*К со = 2864.5*0,005 = 14,2 млн сўм 6. Бошқа харажатлар. БХ=(∑ИХФ +ЖТ+МХ) * 0,15=(83,7 + 25,78+14,2)*0,15 = 45,0 млн сўм Юқоридаги хисоблар жамланиб йиллик эксплуатация харажатлари миқдори топилади. Йиллик эксплуатация харажатлари № Харажатлар таркиби ифодаси Қиймати млн сум таркиби 1. 2. 3. 4. 5. Йиллик иш хаққи фонди Амортизация ажратмаси Жорий т Эксплуатация харажатлари солиштирма бирлиги =Э со / w н = 473 800 000 / 32 300 = 14 668,73 сўм / га 1. 1 м 3 сувнинг таннархи. Т сув = Эсо/ W = 473 800 000 / 426,6 х 10 6 = 1,11 сўм / м 3 W = Q * t = 27 х 15,8 х 10 6 = 426,6 х 10 6 м 3 Q - сув чиқаргич сарфи Q = 27 м 3 /сек t - вегитатсия даври секундда t = 15,8*10 6 сек ҲАЁТ ФАОЛИЯТИ ХАВФСИЗЛИГИ 63 Ҳаёт фаолияти хавфсизлигининг назарий асослари. Ҳаёт фаолияти хавфсизлиги фани ишлаб чиқариш амалиётда ва ҳаётда инсонлар нормал ҳаёт кечириши, ишлаб чиқариш амалиётида эса ишловчи- ларга нормал меҳнат шароитини яратиш ҳисобига кишиларни жароҳат олиши, касалланиши ва заҳарланишини камайтириб меҳнат унумдорлигини оширишга қаратилгандир. Бунинг ҳисобига ишлаб чиқариш корхоналари иқтисодий самарадорликка эришилади. Ўзбекистоннинг бозор иқтисодиёти муносабатлари шароитида фаолият кўрсатишига ўтиши, давлат корхоналарининг сони камайиб бориши, хусусий характердаги корхоналарни кўпайиб бориши кузатилмоқда. Бу корхоналарда ҳаёт фаолияти хавфсизлиги ва меҳнат муҳофазаси хизматини маълум дара- жада назоратдан чиқишига сабаб бўлмоқда. Масалан ирригация тизимлари бошқармаларида меҳнат муҳофазаси бўйич Хусусан “Меҳнат муҳофазаси тўғрисида” қонун (1997 йил), “Экологик хавфсизлик” (2000 йил) тўғрисида, “Меҳнат кодекси”, “Гидротехник иншоотлар хавфсизлиги” (1999 йил). Аҳолини ва ҳудудларни табиий ҳолда- ги ва техноген хусусиятли фавқулодда вазиятларда мухофаза қилиш (1999 йил), Ўзбекистон давлат стандартлари (2000) “Фавқулодда вазиятларда хавфсизлик (2000) ва бошқалар”. Юқорида кўрсатилган манбаларнинг пировард мақсади инсонларнинг ҳаёт фаолияти хавфсизлигини таъмин- лашдир. Ушбу ишни бажаришда ҳам ишловчиларни ҳаёт фаолияти хавф- сизлигини таъминлаш асосида вазифани амалга ошириш мақсад қилиб қўйилади. Меҳнат муҳофазаси. Шўркўл сув омбори қурилиши жараёни аниқ бир лойиҳа режалар асосида олиб борилади. Ушбу режада техника хавфсизлиги қоидалари ва меъёрларига риоя қилиш ҳам кўрсатиб ўтилган техникалар доимо чанг кўтариладиган жойларда ишлайди. Кабинадаги суня- нгич ва ўтиргичлардан бўртган жойлар, пружинани чиққан жойлари бўлмас- лиги керак. Ўтиргичлар ҳ айдовчининг ўлчамларига мослаштирилади, яъни кўтарилади, ўлчамларига мослаштирилади, яъни кўтарилади, туширилади, ётқизилади, сурилади ва бошқалар. Механизмларни ёқилғи билан заправка қилиш, бунинг учун кўчма ёқил ғ и қуйиш механизмларидан фойдаланиш мелиоратив техникалардан фойдаланиш характерлидир. Улар керакли жи ҳ озлар билан таъминланади, яъни ёқилғи ҳ айдаш насоси (насос ва қўл насоси). Ёқилғи қуйиш машиналари норматив бўйича ёнғинга қарши мосламалар билан жиғозланади. Механизмларнинг гидросистемасидан (шланг, насос, вентиллар, гидро- цилиндрлар, распредилителлар) суюқлик оқмаслиги керак, жи ҳ ознинг ўз- ўзидан ҳ аракат Ўлчамлари ҳа ддан ташқари катта бўлган техникаларни ташишда давлат йўл ва автомобил инспекцияси билан келишилади. Бунга наряд-рухсатнома берилиши лозим. Бу ишда маршруртни ҳ айдовчиларга тушинтирилади, улар аниқ тасаввурга эга бўлиши керак. Ташилаётган (юклаб) техника кабинасида ва устида одамлар бўлмаслиги керак. Техникаларни темир йўл транспорти билан ташилганда темир йўл маъмурияти кўрсатмаларига тўлиқ амал қилинади. Шатакка олинадиган ғилдигакли техникалар, вагонлар вазни буксирга олувчи механизм вазнидан камида 2 марта кам бўлиши керак. Акс ҳ олда рухсат этилмайди. Буксирга олаётган машина ёки тракторнинг қуввати буксирга олинаётган техника қувватидин кам бўлмаслиги керак. Шатак мосламаси кераклича мустаҳкамликка 3 га бўлиши лозим. Уни ишлатганда кафолат мосламалари ҳ ам яхши ма ҳ кам Ёнғин хавфсизлиги. Сув омбори бошқарув биноларида ёнғин хавфсизлиги бўйича маъсул шахс бўлади. У шу бинонинг ёнғин хавфсизлигини таъминлаш учун маъсул ҳ исобланади. Сув омбори бошқарув биносида ўт ўчириш ящиги, ўт ўчиргичлар кўз курадиган жойшга жойлаштирилади. Шу бил а н биргаликда ёнғин хавфсизлигига доир тарғибот ва ташвиқот материаллари жойларга ўрнатилиб қўйилади. Биринчи тиббий ёрдам. Сув омборидан фойдаланишда ишчи ходимлар жабрланиши мумкин. Бундай ҳ олларда уларга биринчи тиббий ёрдам кўрсатилади. Сув омбор- ларида ишчи ходимларда асосан қуйидаги жарохатланишлар кўп учрайди: Тупроқ билан кўмилиб қолган киши жуда оғир аҳволга тушиб қолиши мумкин. Чунки кишининг тупроқ босган жойларидаги қишлоқ тўқималарида қон айланиши секинлашуви ёки камайиши натижасида нафас олиш қийинлашади. Туп жойни яхлатиш зарурдир. Бу тадбир оғриқни қолдириш билан биргаликда зарар етмаган жойларга ҳ ам путур етказмасликни таъминлайди ваш у ўринда беморни касалхонага олиб боришда ёрдам беради. Бундай ҳ олатни сақлаш синган ёки чиққан жойга фанер, картон шиналар қўйиш ёрдамида таъминлаш мумкин. Шиналарни қўйиш ва уни боғлаш вақтида имкон қадар лат еган жойни аввалги ҳ олатини ўзгартирмасликка ҳ аракат қилиш керак. Қовурғалар синган ҳ олатда йўталиш, нафас олиш ва ҳаракат натижа- сида қаттиқ оғриқлар сезилади. Оғриқларни олдини олиш учун беморнинг кўкрак қисмини бинт ёки со ч иқ ёрдамида нафас чиқарган пайтда боғлаб қўйиш керак. Шуни таъкидлаб ўтиш керакки, жаро ҳ атланган жойга йод суртиш ёки иссиқ компресс қўйиш қатъиан манн этилади. Чунки бу ҳ олат оғриқни янада кучайишига олиб келади. Қўл суя ўтиб у ҳалок бўлиши мумкин. Агар сувдан қутқарилган кишининг териси оқарган бўлса, унинг нафас йўлларига сув кирмаганлигини билдиради. Бундай ҳ олда зудлик билан бурун ёки оғизга ҳ аво пуфлаш, юкни массаж қилиш усули билан суъний нафас олдиришга киришиш зарур. ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР 70 Ушбу БМИ да Шўркўл сув омбори лойихаси бажарилди. Дастлабки маълумотлардан фойдаланиб, лойиғанинг муғимлиги асосланди. Меъёрий ғужжатлардан фойдаланиб, сув омборидаги иншоотлар конструкциялари ишлаб чиқилди. Бундан ташқари, Шўркўл сув омборида ГТИ нинг эксплуатация қилиш хавфсиз лилигини ошириш ва фойдаланишни такомиллаштириш учун қуйидаги тадбирларни амалга ошириш керак: 1. Шўркўл сув омбори тўғони қурилишини охирига етказиш. 2. Шўркўл сув омборидаги иншоотларнинг юқорида келтирилган камчиликлари тўлиқ тузатилиши ва амалга оширилиши лозим. Кузатувлар шуни кўрсатадики сув омбори ишчи холатда, аммо унинг техник холати ва хавфсиз лилигини ошириш учун қуйидагилар тавсия қилинади: - Сув омборида 170 млн. м 3 дан ортиқ сув тўлдириш мумкин эмас; - Сув чиқаргич техник холатини тўлиқ текшириб чиқи ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 72 1. Қишлоқ хўжалигида ер ва сув ресурсларидан мақсадли ҳамда самарали фойдаланиш, ер ва сувдан фойдаланувчиларнинг масъулиятини ошириш масалалари. Ирригация-мелиорация тадбирларини ўтказиш ва сув хўжалигини янада ривожлантириш истиқболлари. Қ ва СХ вазирининг ўринбосари Ш. Хамроев маърузаси. 2016 йил 2. Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» ги қонунни 1993 йил 3. Ўзбекистон Республикасининг “Гидротехника иншоотларининг хаф- сизлиги тўғрисида” ги қонунни 20 август 1999 йил, 826-1-сон 4. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Гидротехника иншоотларининг хафсизлиги тўғрисидаги қонунни амалга ошириш чора- тадбирлари тўғрсида”ги қорори. 16 ноябр 1999 йил, 499 сон 5. Бакиев М.Р., Носиров Б., Хўжа қ улов Р. Гидротехника иншоотлари. Т.: 2007. – 361 б. 6. Розанов 12. Бакиев М.Р., Мажидов И.У., Носиров Б., Хўжа қ улов Р., Рахматов М. Гидротехника иншоотлари. Т.: 2008. – 1,2 жилд. 13. Кавешников Н.Т. Эксплуатация и ремонт гидротехнических сору- жений.– Москва: Агропромиздат, 1989.–272 с. 14. Бакиев М.Р., Турсунов Т.Н., Кавешников Н.Т. Гидротехника иншоот- ларидан фойдаланиш. Т., 2008. 15. Газиназарова С. «Шикастланган кишиларга дастлабки тиббий ёрдам кўрсатиш» мавзусидаги тажриба ишини бажаришга мўлжалланган услубий кўрсатма Тошкент. ТИКХМИИ 1998. 23б. 16. КМК 3.07.01.96. Гидротехник иншоотлар. Тошкент: 1996. 17. КМК 2.06.04– 97. Гидротехника иншоотларига бўладиган юкланиш ва таъсирлар . (Тўл қ ин, муз ва кемалар ор қ али). Тошкент: 1998 . 18. КМК 2.06.01-97. Гидротехник иншоотлари лойихалаштиришнинг асосий низомлари. Тошкент, 1997. 19. Сув омболарин И Н Т Е Р Н Е Т М А Ъ Л У М О Т Л А Р Опыт борьбы с заилением водохранилищ в странах мира и России Воронежское водохранилище–водохранилище внутригородское. Поми- мо отложения наносов, приносимых вместе с речным стоком р. Воронеж и поступающих с прилегающих склонов, значительный объем осадков образу- ется в результате обрушения берегов и отмирания водной растительности и в самом водохранилище. При осаждении речных наносов вследствие малых скоростей в пределах водохранилища происходит их сортировка: наиболее крупные наносы откладываются в его верхней части, более мелкие сносятся ниже, наиболее мелкие (ил) разносятся по всему ложу водохранилища. Механизм заиления и осадкообразования В общем виде механизм заиления и осадконакопления в водохрани- лище включает следующие процессы: 1) поступление и хемогенной седиментации (хемогенные отложения возникают в результате химических реакций, протекающих в водохранилище). Размыв берегов, являющийся следствием ветрового влияния и завис- ящий от состава пород и морфологического строения берега, наиболее интен- сивно протекал в первые годы существования водохранилища. Со временем интенсивность размыва берегов стала ослабевать, усиливаясь лишь в годы с повышенной ветровой активностью. Уменьшению прочности береговых пород способствовали их перемен- ное смачивание, сопровождающееся химическим выветриванием. Органическое вещество в водохранилище образуется в результате жизнедеятельности животных и растительных организмов. В верховье водо- хранилища (V гидрологический район) его основным источником является высшая водная растительность. Общее кол Через источники седиментационного материала осадконакопление свя- зано с процессами, происходящими на водосборе и в водохранилище, и поэтому является сложным многофакторным нестационарным процессом. Интенсивность осадконакопления, с одной стороны, зависит от поступления аллохтонного и автохтонного вещества, а с другой – от наносоудержива- ющей способности водохранилища. Наносоудерживающая способность водо- хранилища оценивается по отношению количества отложившегося материала к общему поступлению седиментационного материала за тот же период. Количественным выражением механизма заиления и осадкообразова- ния в водохранилище является баланс вещества. Уравнение седиментацион- ного баланса водохранилища имеет вид Rп+Rб+Rр+Rорг+Rхем=Rо+Rс+Rхоз+ D Rвзв+ D R, (1) где Rп и Rб – приток наносов из р. ность водохранилища изменяется в широких пределах. Известны случаи почти полного заиления малых водохранилищ в течение 3-5 лет. Такая же судьба постигла и некоторые большие водохранилища. Штеровское водо- хранилище на р. Миус в Донбассе за первые пять лет эксплуатации заилилось на 85%. Водохранилище Рионской ГЭС в Грузии за 10 лет эксплуатации заилилось на 83%. Детальный анализ изменения морфометрических харак- теристик Воронежского водохранилища за прошедшие 35 лет эксплуатации, выполненный в ОАО «Стройинвестиция» показал, что изменение этих харак- теристик вызвано не только заилением и занесением водохранилища, но и проведением гидромеханзированных работ по намыву песка для укрепления берегов, расширения площади подземных водозаборов и ликви-дации мелководной, что особо необходимо в V яются сотнями, тысячами (Мингечаурское водохранилище на р. Кура) и даже десятками тысяч лет (Камское на р. Кама). Для прогноза срока заиления и занесения Воронежского водохра- нилища необходимо количественно оценить все компоненты, входящие в формулу (2). Твердый сток р. Воронеж. Из всех рек бассейна Дона р. Воро- неж наименее мутная. Средняя годовая мутность воды во входном створе Воронежского водохранилища равна 74 г/м 3 что, например, в 3,6 раза меньше мутности Дона у Задонска (270 г/м 3 ) и в 8,3 раза – р. Сосны у г. Ельца (620 г/ м 3 ). Суммарный модуль водной эрозии водосбора водохранилища харак- теризуется небольшой величиной всего 9,8 т/км 2 ·год, что в 10 раз меньше аналогичного показателя для Сосны у г. Ельца и в 4 раза – Дона у г. Задон- ска. Средняя годовая величина слоя смыва во входном створе водохранилища составляет 5,8 кг/с, расход влекомых наносов равен 0,5 кг/с. Годовой сток взвешенных наносов равен 190 тыс. т или 144 тыс. м 3 , влекомых наносов – 16 тыс. т или 12 тыс. м 3 . Полный сток наносов реки (взвешенных и влекомых) – 206 тыс. т (156 тыс. м 3 ). За 35 лет в верховье водохранилища вместе с речной водой р. Воронеж поступило 5,46 млн. м 3 речных наносов. Если предположить, что все они осели в верховье водохранилища, т.е. в самой ценной в хозяйственном отно- шении части (на участке от железнодорожных мостов до с. Черто-вицкого), то объем осевших здесь наносов составляет 11,6% от современного объема участка или слой равномерно распределенных по площади наносов равен 0,22 м. Суммарное количество наносов. Наносы в водохранилище поступают не только с речн весной на участке от места выклинивания подпора до железнодорожных мостов. В черте города мутность воды уменьшается почти в 3 раза, так как значительная часть наносов осаждается в верховье водохранилища. Продукты фитопланктона и высшей водной растительности. Кроме материалов техногенного происхождения, поступающих с берегов и водо- сборной площади, в образовании донных отложений определенную роль играют различные органические остатки. Непосредственных наблюдений за такими осадками на водохранилище не производилось и поэтому их вели- чину определим косвенным путем по литературным источником. 81
Купить
  • Похожие документы

  • Turar joy va jamoat binolarining elektr yuklamalarini, yoritish yuklamasini hisoblash
  • Biomassa energiyasidan foydalanish va ular asosidagi energetik qurilmalar texnologiyasini rivojlantirish
  • Yo‘l harakati qoidalari test savollari to‘plami
  • Avtotest savollariga to'liq javoblar
  • Faxriy yorliq

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha