Sklertech texnologiyasi bo’yicha B-Y456 markali polietilen markasini ishlab chiqarish bo’limining loyihasi (Q=132000 ty). - Техника и технология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	193.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Июнь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Техника и технология

Продавец

Nurali Axmedov

Дата регистрации 24 Октябрь 2024

40 Продаж

Sklertech texnologiyasi bo’yicha B-Y456 markali polietilen markasini ishlab chiqarish bo’limining loyihasi (Q=132000 ty).

Купить

Sklertech texnologiyasi bo’yicha B-Y456 markali polietilen markasini ishlab chiqarish
bo’limining loyihasi (Q= 1320 00 t/y).
Reja:
Kirish.
I. U mumiy qism
1.1.Texnologik jarayon asoslari va qo’llaniladigan katalizatorlar .
II.Texnologik qism
2.1.Moddiy balans
2.2.Issiqlik balans
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Poliolefin birikmalarining eng oddiy vakillaridan
biri - polietilen, etilenni polimerlash yo’li bilan olinadi. Ma’lumki, dunyoda
individual uglevodorodlar ichida ishlatilishi hajmi bo’yicha etilen birinchi o’rinda
turadi. Buning sababi etilen asosida katta hajmda va keng ishlatiladigan polimerlar
va oddiy organik birikmalar sintez qilinadi. Bular qatoriga polietilen,
polivinilxlorid, polistirol va boshqalar kiradi. Etilendan oksidlash orqali etilen
oksidi, etilenglikol va bir qancha kerakli bo’lgan organik moddalar sintez qilinadi.
Etilen neft va gaz mahsulotlaridagi etanning truba shaklidagi pechlarda
pirolizi orqali olinishi aytib o’tilgan. Dunyoda neft qazib chiqarish bo’yicha
Saudiya Arabistoni 1-o’rinda turadi. Ya’ni, dunyoda qazib chiqariladigan neftning
25% ini tashkil etadi. Takkoslash uchun: Irok-10%, Quvayt-9,4% Eron-9,3%.
Hozirgi paytda respublika boy gaz, gaz kondensat va neft zahiralariga ega.
Ayniqsa, Qashqadaryo viloyati respublikada bu soha bo’yicha birinchi o’rinda
turadi.
Sho’rtangaz kimyo majmuasi (ShGKM) 2001 yildan boshlab bir yiliga:
125 ming tonna polietilen xom ashyosi;
102 ming tonna gaz kondensati;
142 ming tonna suyultirilgan gaz maxsulotlarini ishlab chiqara boshladi.
Bundan tashqari Qoraqalpog’iston Respublikasi Surgili gaz konida
qurilayotgan “Uz-Kor G az” kimyo majmuasini misol qilsak bo’ladi. 2006-yil mart
oyida birinchi prezidentimiz I.A.Karimov Koreya prezidenti bilan loyihani amalga
oshirish to’g’risidagi shartnomaga qo’l qo’ydilar. Hozirda bu majmua ishga
tushgan. Majmua 2016-yilda o’z maxsulotlarini ishlab chiqara boshlaydi. Majmua
ishga tushganidan keyin yiliga 4.5 mlrd kuba metr tabiiy gazni qayta ishlab 387
ming tonna har xil markali polietilen va 83 ming tonna polipropilen sintez qiladi.
Mamlakatimizda eksport qiluvchi korxonalarning raqobatbardoshlik
ustunliklarini ro‘yobga chiqarish, eksport tarkibini diversifikatsiyalash va
mahsulotlarni sotishning yangi tashqi bozorlarini faol o‘zlashtirish bo‘yicha aniq
2

maqsadga yo‘naltirilgan ishlar olib borish hozirgi kunning muhim masalalaridan
biri hisoblanadi.
Respublikamizda kimyo sanoatini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng
muhim ustuvor vazifalaridan biri ishlab chiqarishni takomillashtirish, mahalliy
xom ashyolar asosida mahsulot ishlab chiqarishni tashkil etish, yangi ish o‘rinlarini
yaratishni ta’minlashdan iborat.
Hozirgi vaqtda turli sohalarda ishlatiluvchi polimer materiallar sanoatini
intensiv rivojlanishi har xil yordamchi moddalarni ishlab chiqarishga bo‘lgan
talabni oshiradi. Bu moddalarsiz polimerlarni mahsulotga qayta ishlab bo‘lmaydi.
Xom ashyo va materiallarni, asosan, kimyoviy usullar yordamida qayta
ishlanadi. Kimyoviy mahsulotlarni ishlab chiqarish va tayyorlashda turli usullardan
foydalaniladi. Jahon moliya-iqtisodiy inqiroz sharoitlarida birinchi navbatda ishlab
chiqarishni modernizatsiyalash, korxonalarning texnikaviy va texnologik qayta
qurollanishi va zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish ishlarini amalga oshirish
lozim.
Polimerlarni qayta ishlab, sifatli maxsulot ishlab chiqarish hozirgi kun
talabi xisoblanadi.
Ishning maqsadi: SKLERTEK texnologiyasi asosida B-Y456 markali
polietilen chiqarish bo’limini loyihalash.
Ishning amaliy ahamiyati: Sho‘rtangazkimyo majmuasining “ Polietilen ”
sexida B-Y456 markali polietilen ishlab chiqariladi. Ishlab chiqarilgan polietilen
granulasi mustahkam, termik barqaror bo‘lib, bitiruv malakaviy ishning amaliy
a h amiyati hisoblanadi.
3

I.UMUMIY QISM
Texnologik jarayon asoslari va qo’llaniladigan katalizatorlar .
Polimerlanish jarayonida etilen va buten-1ni polimer yoki sopolimerga
aylanishi (konversiya) kuzatiladi. Ushbu jarayonida monomer va somonomerlarni
birikib, turli zichlikdagi, suyuqlanma indeksiligidagi hamda molekulyar og‘irligini
taqsimlanishidagi polietilen olish uchun, uch xildagi reaktorlar mavjud:
reaktor № 1- aralashtirgichli avtoklav;
reaktor №3 -quvirli reaktor;
trimmer reaktor i .
Polimerlanish reaksiyasi suyuq fazada katalizatorlar ishtirokida amalga
oshiriladi. Erituvchi sifatida siklogeksan ishlatiladi. Katalizatorlarni ikki xil tizimi
(sistemasi) ishlatiladi: katalizatorlarni standart tizimi (STD) va harorat ta’sirida
ishlov berilgan katalizator tizimi (NTS).
STD tizimli katalizatorda, asosiy katalizator SAV (tо‘rtxlortitan - TiCl
4 bilan
vanadiyning oksiuchxloridi -VOCl
3 20:80 nisbatda) va sokatalizator ST
(uchetilalyuminiy - Al(C
2 H
5 )
3 ) ishlatiladi.
NTS tizimli katalizatorda, asosiy katalizator SAV-2 (titan tо‘rtxloridi va
vanadiyning oksiuchxloridi 50:50 nisbatida) va sokatalizator CD (alyuminiyni
dietilxloridi Al(C
2 H
5 )
2 Cl) va CJ (alyuminiyni dietiletoksidi - Al(C
2 H
5 )
2 OC
2 H
5 )
ishlatiladi.
Reaktorga haydashdan (injeksiya) oldin ushbu katalizatorlarni aralashtirish
natijasida polimerlanishni faol katalizatori hosil bо‘ladi.
Reaksiyani tо‘xtatish va katalizator qoldiqlarini adsorbsiyaga tayyorlash
maqsadida, kerakli vaqtda faolsizlantiruvchilar qо‘shiladi.
Katalizatordan tozalangan polimer eritmasi past bosimda kо‘p bosqichli
separatorlardan о‘tishi natijasida, erituvchi hamda reaksiyaga kirishmagan etilen
va buten-1 lar bug‘lanib chiqadilar va retsikl zonasiga qaytadan ishlatish uchun
yо‘naltiriladilar.
4

Polimer lanishda quyidagi reaksi yalar amalga oshiriladi: :
R CH
2 -CH
2 -R
Cl Cl Cl Cl
M + CH
2 = CH
2 M + n(CH
2 = CH
2 )
Cl Cl Cl Cl
(-CH
2 -CH
2 -)
n - CH
2 -CH
2 -R
Cl Cl
M + H
2
Cl Cl
H
Cl Cl
M + H- CH
2 (-CH
2 -CH
2 -)
n - CH
2 -CH
2 -R
Cl Cl
Q о ‘llaniladigan katalizatorlar.
Texnologik jarayonda katalizatorlar etilenni va somonomerni polietilenga
о ‘tishi uchun nisbatan oz miqdorda lozimdir. CAB, CAB-2 katalizatorlari va
CT,CD,CJ xamkor katalizatorlari aloxida-aloxida yetarli darajada polimerlanishni
yuzaga keltira olmaydilar. Katalitik markazlar yaratilishi uchun ular birga
qо‘shilishlari kerak. Katalizatorlar etilenni polimerga о‘tishining optimal miqdorini
ushlab turish uchun zarur bо‘lgan tezlikda va nisbatda qо‘shilishi kerak (odatda
93-96%). Sclairtech texnologik jarayonida katalizator/xamkor katalizatorlar uchun
ikkita tashkil qiluvchi qо‘llaniladi. Ularning ikkalasi xam S iegler-Natta
koordinatsion turdagi katalizatorlarga asoslangan.
Birinchisi standart katalizatorlar sistemasig‘a (STD) kiradi. Standart
katalizatorda (STD) katalizatorning ikkita tarkibiy qismi qо‘llaniladi – tarkibiy
qismi uzgaruvchan valentli metall (CAB) va faollashtirilgan metall alqillari
5

xamkor katalizator (CT). CAB katalizator oqimi 25-50 o
S xaroratda va 12000-
20000 kPa bosimda 30 soniya davomida ST xamkor katalizatori bilan
aralashtiriladi va reaktor №3 ning kirish qismiga beriladi. Eritma oqimi reaktor №1
va trimmer reaktordan о‘tadi. Trimmerdan chiqishda oqimga faolsizlantiruvchi –
pelargon kislotasi (PG) beriladi va u katalizator va xamkor katalizatorni
faolsizlantiradi. PG ning sarfi CATS:PG/CATS=2,35÷2,5 CATS=CAB
mol/hr+CTmol/hr nisbatdan aniqlanadi.
Ikkinchi katalizator qurilma – katalizatorga issiqlik ishlovi beruvchi (NTS)
qurilmasidir. Bu qurilmada katalizatorga issiqlik ishlovi berish (NTS) uchun uchta
tarkibiy qism q о ‘llaniladi. Birinchisi, xarorati 25-50 0
C, bosimi 1150-19500 kPa
b о ‘lgan S A V-2 katalizator oqimi gorizontal aralashtirgich HX-123A da xarorati
25-50 0
C, bosimi 11500-19500 kPa b о ‘lgan CD xamkor katalizator bilan 15-30
soniya davomida aralashtiriladi. Bu jarayon sovuq aralashtirish b о ‘limi nomi bilan
ma ’lum . Ikkinchisi xarorati 240-265 0
C, bosimi 11500-19500 kPa bо‘lgan
siklogeksan bilan 1450-1500 kg/h sarf bilan aralashtirish. Siklogeksanning sarfi
FV-21122 klapani orqali FIC-21122 nazoratchi tomonidan rostlanadi. TIC-21123
nazoratchi tarafidan xaroratning yuqori “H” va quyi “L” qiymatlarida signal berish
bilan TV-21123 uch y о ‘nalishli klapan yordamida xarorat 180-260 0
C oraligida
rostlanadi. Siklogeksan katalizator bilan 60-90 soniya aralashtiriladi.YEA-2112
issiqlik almashgichdan chiqish quvuri PSV-122 ximoya klapani bilan
ximoyalangan b о ‘lib, u 19130 kPa bosimga urnatilgan. Uchinchisi, siklogeksan
katalizator bilan aralashtirilgandan s о ‘ng reaktor №1 ga kirish qismida xarorati 25-
50 0
C, bosimi 11500-19500 kPa b о ‘lgan xamkor CJ katalizator beriladi. Reaktor
qurilmasiga kirishdan oldin ishlov berish vaqti 1 soniyadan 2 soniyagacha.
Umumiy o qim reaktor aralashtirgichining eng quyi bug‘raklarining ostidan
beriladi. Bu qisqa vaqt katalizator faolligini tiklash davrini minimumga tushiradi.
II.TEXNOLOGIK QISM.
6

21 . B-Y456 markali polietilen i shlab chiqarish texnologiyasi
B-Y460 –markali polietilen
№ Material nomi О‘lchov birligi Ma h sulot
xajmi Sarf
normasi Yillik
talab
miqdori,
tonnaMaxsulot
xajmi Sarf
normasi
1 Prisadka AO8, Irganox
10 10 t/y kg/t 10000 0,4 4,0
2 Pelargon kislotasi, PG t/ y kg/t 10000 1,09 10,9
3 2,4 –pentandion, PD t/y kg/t 10000 0.69 6,9
4 SAV Katalizatori t/y kg/t 10000 0,195 1,95
5 ST Katalizatori t/y kg/t 10000 0,189 1,89
Retsikldan kelayotgan siklogeksan EA-2208 issiq almashgichdan 140 - 165
0
C harorat va 600 - 900 kPa bosimda havo bilan sovitiluvchi ES-2101 apparatiga
kelib tushadi. Siklogeksan uzatilayotgan quvirni ES-2101 ga kirish tarafiga PV-
21004 klapan o‘rnatilgan. Klapan PIC-21004 dan taksimlovchi boshkaruv tizimi
(bundan keyin - DCS) orqali boshqariladi. Tashuvchi quvir yana harorat indikatori
TI-21277 hamda harj (rasxod) indikatori FI-21001 bilan ta’minlangan.
Siklogeksanni 50 ÷ 80 0
S gacha sovitilgan oqimi, 22 ÷ 35 0
S gacha sovitilish
uchun EA-2101 suvli sovitgichga uzatiladi. Ushbu issiq olmashgichni yuzasi 477
m 2
ni tashkil etadi. Uzatish quvirlarning XSA (xavo bilan sovitish apparati) ES-
2101 dan chiqishida haroratni yuqori “H” va quyi “L” kattaliklarida ishlovchi
haroratni signalli (ovozli) indikatori o‘rnatilgan.
Issiq almashgichdan chiqish joyida butena-1 ni o‘tkazuvchi quvir ulangan
bo‘lib, asosiy oqim 22 ÷ 35 °S harorat va 500 - 860 kPa bosimda siklogeksanni
tozalagichlari FF-2101 A/V ga uzatiladi va u yerda katalizatorni
zaharlovchilardan tozalanadi.
7

2.2.1-rasm. Rekatsiya zonasining prinsipial sxemasi
Qo‘shimchalar (aralashmalar) silikagelda adsorbsiyalanib yo‘qotiladilar. FF-
2101 A/V ga kirish joyida S-105 namuna olish asbobi o‘rnatilgan bo‘lib, u namlik
va qo‘shimchalarni tahlil qiladi. Undan tashqari kirishda haroratni yuqori “H”
qiymatida signal beradigan TI-21007 indikatori ham o‘rnatilgan.
FF-2101 A/B ni aylanib o‘tuvchi aylanma (bundan keyin – baypas) yo‘li
bo‘lib, ushbu yo‘lda sarf nazoratchi FIC-21036 ni FV-21036 klapani orqali
oqimni tutish hajmiga past bosimli separator (bundan keyin LPS) tashlovchi
(o‘tkazib yuboruvchi) nazoratchi yordamida ushlab turiladi.
Somonomer kolonnasi ( S M) ning sug‘orish nasosidan GA-2215 47 ÷ 57 0
S
haroratli va 1000 ÷ 1200 kRa bosimli somonomer buten-1 issiq almashgich EA-
2114 ga tushadi . YEA-2114 dan chiqish quvir o‘tkazgichida bosimni ortib ketishini
oldini olish maqsadida, 1665 kRa bosimga mo‘ljallangan saqlagich klapani (SPPK)
PSV-189 o‘rnatilgan . Saklagich klapanidan ortiqcha bosim fakelga tashlab
yuboriladi. Harorat joyida TG-21099 monometri yordamida o‘lchanadi. .
8

Sovitilgan somonomer oqimi ( 25 ÷ 35 0
C ) FT-21002 sarfni o‘lchagichi
orqali o‘tadi. Oqimni sarfi, oqim qiymatini yuqori “H”, past “L” va juda past “LL”
qiymatlarini signal orqali bildirib turuvchi kontrolyor (nazorat qiluvchi) FIC-
21002 orqali ushlab turiladi. Somonomer qiymatini rostlash esa sarf klapani FV-
21002A/V orqali amalga oshirilib, siklogeksan oqimiga FF-2101 A/V ga kirish
yoki FF-2101A/B dan chiqish joyida uzatiladi.
Issiqlik almashgich YEA-2101 dan chiqayotgan oqimdan hamda FD-
2104A/V dan chiqayotgan oqimdan, oqim tarkibida suv bor-yo‘qligini aniqlash
maqsadida namuna olinadi. Javob suvni yuqori “H” qiymatida signal beruvchi AI-
21019 tahlil qilish asbobidan DCS ga chiqariladi. FF - 2101 A/B dan chiqayotgan
oqimdagi suvni miqdori 2 rrm bo‘lsa, FF - 2101 A/V ni ishini to‘xtatib, filtrlovchi
qavatni (qatlam) regenirlash kerak. Regenirlash issiq azot yordamida o‘tkaziladi.
Siklogeksan tozalagichi FF-2101 A/Bda 10,2 tonna silikagel va 0,4 tonna
faollashtirilgan alyuminiy oksidi sharchalari bo‘lib, ular buten-1 va siklogeksan
eritmasidan suv va ketonlar kabi aralashmalarni adsorbsiyalab ajratadilar.
Alyuminiy oksidi ustidan umumiy qalinligi 200 mm li, 6, 12 i 20 mm,
kattalikidagi inert keramik sharchalar bilan uch qavat qilib berkitilgan. Ushbu
keramik sharlar regenirlash jarayonida adsorbent materiallarini joyidan siljishini,
hamda ularni yumshab suyuqlikka aralashishini oldini oladilar.
Silikagel va alyuminiy oksidi 30 0
C haroratda o‘z og‘irligiga nisbatan
taxminan 1,0 % ketonlarni adsorbsiyalaydilar. Shuning uchun tozalanib
chiqayotgan siklogeksan oqimini har kuni tarkibidagi ketonlarga taxlil qilib turib
yutilayotgan ketonlarni umumiy miqdorini aniqlash zarur. Shunda tozalagichlarni
regenirlash vaqti aniqlanadi va ular oqim yo‘lidan bo‘shatilib regenirlanadi.
Silikagel ketonlardan tashqari suv, atsetilatseton (faolsizlantiruvchi) va boshqa
aralashmalarni ham adsorbsiyalaydi. Silikagel regenirlashda harorat ko‘tarilishi
jarayonida ko‘p miqdordagi suvni yutgach maydalana boshlaydi.
Mo‘tadil(normal) sharoitlarda ekspluatatsiya qilinganda tozalovchi
agent(modda) tozalash yo‘lida uch kun ishlaydi va undan keyin uni regenirlash
zarur. Mo‘tadil sharoit bo‘lib 22-35 0
C va 500-860 kPa hisoblanadi.
9

Texnologik jarayonga kirish teshigida o‘rnatilgan oqimni taqsimlash xalqasi,
erituvchi oqimini to‘ldirgich qavati satxi, hamda yuqorigi regenirlash texnologik
yo‘lining yuqori qavati ekrani bo‘yicha bir-xil qilib tarqatib berib regenirlash sikli
davomida to‘ldirgichni yuvib chiqilishini (erituvchi bilan olib chiqib ketilishini)
oldini oladi. Tozalash agenti tubida o‘rnatilgan teshikli plastina (varaq) silikagel
qatlamini saqlab turadi. Erituvchini uzatish filtri esa siklogeksanni tozalovchi
agent (modda) chiqishida joylashgan. Siklogeksanni tozalovchi FF-2101A/V ni
quyish joyida bosimni ortib ketishidan saqlash maqsadida, asbobni quyish joyiga
o‘rnatilgan 1765 kPa bosimli saqlash klapanlari PSV-102 va PSV-103 o‘rnatilgan.
Siklogeksanni tozalovchi agentlar (moddalar) tozalash yo‘lidan regenirlash
uchun quyidagi holllarda olinadilar:
Tozalangan oqava suvlar tarkibidagi ketonlar miqdori 0,2 ppm dan
ortganida;
Tozalangan oqava suvlar tarkibidagi atsetilatseton miqdori 0,4 ppm dan
ortganida;
Tozalash agenti (moddasi) texnolgik jarayonida ko‘zda tutilgan vaqt
davomida ishlatilganida;
Yonlama ta’minotli reaktor № 1.
Past suyuqlanish ko‘rsatkichli polimerlar reaktor ichida aralashish
qirqimini kuchaytirish uchun xom ashyoni yon tarafdan berilishini talab qiladi.
Xaroratni rostlash rejimini reaktor №1 ning yon taraflari va tub qismi oraligida
taksimlanadi. Reaktorni yumshoq ta’minlash qurilmasini boshqarish va reaktor №
1 ni boshqarish o‘rtasidagi farq shundaki, reaktor № 1 ni yon devorlaridagi kulda
boshkariladigan pona surilmasi (klinoviy zadvijkalar) ochiq bulib, yonaki
ta’minlovchi sarf “L” quyi oqim ida signal beruvchi FIC-21088 nazoratchi
tomonidan rostlanadi.
Reaktor № 1 da polimer ishlab chiqarishda , yonaki ta’minot oqim ini
kiritish reaksiyani to‘xtatishni talab qilmaydi.
Yonaki ta’minot rejimidagi Reaktor № 1 da klapanlar xolati:
I - 50% ga ochiq
10

II - yopiq
III - ochiq
Bu rejimda o qim baypas orqali issiq o qim bilan birlashadi va 45-60 0
S
xarorat bilan yonaki uzatishga 10000-30000 kg/h sarf bilan keladi va o qimning bir
qismi reaktor №3 orqali o‘tib reaktor №1 ning tub qismiga 50000-85000 kg/h sarf
bilan keladi. Termik ishlov berilgan katalizator (bundan keyin - NTS) xam reaktor
№1 ning quyi qismiga beriladi.
TIC-21090 nazoratchi avtoklav reaktorning oldindan tanlangan
uchastkasida YEA-2103 reaktorni ta’minlovchi isitgich va baypas quvurning
rostlovchi klapani orqali kerakli o qimni o‘tkazish bilan xarakatni rostlaydi.
Isitgichdan chiqishdagi xarorat TIC-21084 nazoratchi yordamida rostlanadi va
doimiy qiymatda ushlab turiladi. Reaktor №1 da o‘rtacha haroratni rostlash uchun
unga kirayotgan ta’minlovchi o qimning xarorati o‘zgartiriladi. Reaktor №1 da
polimer ishlab chiqarish davomida yetarli darajada aralashtirishni ta’minlash uchun
aralashtirgich uzluksiz ishlab turadi.
Yonaki uzatishga o qim FV-21088 va HV-21110 klapanlari orqali FIC-
21088 nazoratchi tomonidan rostlanadi. Reaktor №3 ga kirishda xarorat uning quyi
“L” qiymatida signallashtirish bilan TI-21112 xarorat indikatori bilan o‘lchanadi.
Reaktorga berilayetgan o qim bosimi uni o‘rnatilgan qiymatidan yuqori yoki past
qiymatlarga erishganda signal beri li shi bilan PI-21111A asbobi bilan o‘lchanadi.
Reaktorga kirishda bosimning ruxsat etilgan qiymati ortib yoki kamayib ketganda
PAHH-21111 bosimning juda yuqori qiymati va PALL-21111 bosimning juda
quyi qiymati bo‘yicha signalizatsiya ishga tushishi sodir bo‘ladi. Bu signallar
faollashganda I-1054 blokirovkasi faollashadi. Bu blokirovka DC-2101
re aktorning aralashtirgichi (meshalka) ni to‘xtatadi. Kirishdagi bosim PG-21017
orqali joyida o‘lchanadi. Reaktor №3 ga kirish quvuri PSV-120 himoya klapani
bilan ximoyalangan bo‘lib, u 18930 kPa bosimga urnatilgan. NTS sistemasi
qo‘llanilganda polimerni suyuqlanish ko‘rsatkichini rostlash uchun vodorod
ikkinchi (J2) nuqtadan beriladi. Polimerlanish jarayoni issiqlik ajralishi
(ekzotermik reaksiya) bilan ketadi. Etilen konversiyasining xar 1% iga xarorat 12-
11

13 0
C ga ortadi. Polimer o qimi (RA) 234-310 0
S xarorat bilan DC-2101 reaktor №1
dan chiqib, trimmer reaktor orqali o‘tadi. DC-2101 dan chiqishda PSV-157 ximoya
klapani bo‘lib, u 19130 kPa bosimga urnatilgan.
Katalizator reaktor №1 ga xaydaladi, shu sababli reaksiya faqat reaktor №1
da ketadi va quvur reaktor HX-121, ya’ni reaktor №3 bundan istisno. Bu rejim tor
molekulyar massa bo‘yicha taqsimlanishga ega polimer ishlab chiqarish uchun
qo‘llaniladi. Oqim reaktor ta’minotini yumshatish uchun reaktor №3 ning kirish
tuynugiga yo‘naltiriladi. Qo‘lda boshqariladigan pona surilmasi “II” yopiq bo‘ladi,
qo‘lda boshqariladigan pona surilmasi “III” ochiq bo‘ladi. HS-21110, HS-21089
va HS-21091lar reaktor №1 rejimini tanlaydi. Xolat o‘zgartirgichlarni va
klapanlarning xolatlarini Reaktor №1 ning ishlash rejimiga mos kelganligini
tekshirib q o‘ yish lozim.
Reaktor № 1 dan utadigan Reaktor № 3 rejimi.
Reaktor №3 → №1 rejimida reaksiya reaktor №3 da ketadi va reaktor №1
da oxiriga yetkaziladi. Bu rejim keng molekulyar massa bo‘yicha taqsimlanishiga
ega bo‘lgan polimerlar ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.
Reaktor №3 → №1 rejimida klapanlar xolati:
I - yopiq
II - yopiq
12

III - ochiq
Bu rejimda reaktor №3 ning kirish qismida xom ashyo xarorati 103 o
C dan
tushmasligi kerak. Aks xolda xosil bo‘lgan polimer eritmada quyqa sifatida
cho‘kmaga tushishi, reaktor devorlarini urab olishi va qisqa vaqt ichida reaktor
devorining butun satxini qoplab quyishi mumkin. TIC-21090 nazoratchi
texnologik jarayonning o qimlarini yo‘nalishini reaktor ta’minotini yumshatuvchi
qurilma orqali o‘tkazish yo‘li bilan reaktor №3 ning kirish tuynigidagi xaroratni
nazorat qiladi. Quvurreaktorning kirish tuynugidagi o qim xaroratini nazorat
o‘lchash nuqtasi – TE – 21112. YEA-2103 reaktorni ta’minlovchi isitgichning
chiqish qismidagi xarorat TIC-21084 nazoratchi orqali rostlanadi. Reaktor №3 ga
kirayotgan o qim xaroratining qiymati 103 0
C dan 120 0
C gacha oraliqda tebranadi.
CAB va CT katalizatorlari reaktor №3 ning kirish qismidan, vodorod esa 1
va 3 (yoki 4,5,6) nuktalaridan beriladi. Berilish nuktalarini o‘zgartirish xisobiga
Se
x kuchlanish eksponentasining qiymatini rostlash mumkin. J3,J4,J5,J6 quyish
nuktalarida soploni yuvish uchun FO-21021, FO-21022, FO- 21027, FO-21026
sarfni cheklovchilar orqali yuqori bosimda suyultiruvchi beriladi. Bu soplolarning
tiqilib qolishini oldini oladi. Reaktorning ta’minotini yumshatuvchi qurilmasidan
o qim reaktor №3 ning kirish tuyni g iga yo‘naltiriladi. Qo‘lda boshqarish III pona
surilmasi ochiladi, qo‘lda boshqarish II surilmasi yopiladi. Bu reaktor №1 da
rejimni rostlash kabi quvurlar sistemasini rostash bo‘lib, undan farqi reaktor №1
dagi kabi o qim bilan yonaki ta’minlash istisno qilingan. Reaktor qurilmasini
yuvishda yonaki ta’minlash uchastkalari xam erituvchi bilan yuvilishi kerak. Bu
ularni polimer bilan to‘lib qolish oldini oladi. Reaktor №1 da yonaki
ta’minlashning pona surilmalari yopiladi. HS-21089,HS-21091 va HS-21110 lar
uchun reaktor №3 ga reaktor №1 orqali rejimi tanlansin.
Reaktor №3 qo‘shilgan reaktor №1.
Reaktor ta’minotini yumshatuvchi o qim bilan reaktorlarni ta’minlovchi
o qim reaktor №1 ning yonaki ta’minlovchisiga va reaktor № 3 ning kirish tuyni g iga
turli nisbatlarda beriladi. TIC-21088 orqali reaktorni ta’minlovchi isitgichdan
kelayotgan issiq o qimni rostlash bilan reaktor №1 da o‘rtacha xaroratni nazorat
13

qiladi. Texnologik jarayonning o qimining xaroratini Reaktor №3 ga kiraverishda
TIC-21084 nazoratchi rostlab, u reaktorni ta’minlovchi isitgichga kelayotgan
issiqlik tashuvchining TV-1084 bug‘ klapanini boshqaradi.
Qo‘lda boshqarish II kanali surilma va yonaki ta’minotning ikkita kanali
ochiladi. HV-21110 100%ga o chi q ligini tekshirish kerak. HS-21089, HS-21091 va
HS-21110 uchun reaktor №3 ga reaktor №1 orqali ishlash rejimi tanlanadi. Qo‘lda
boshqarish III ponali surilma yopiladi. Bunday rejim uchun YEA-2103 reaktorni
ta’minlovchi isitgichning chiqishidagi texnologik jarayonning xaroratini rostlash
kerak. Bu belgilangan uchastkalar ekspluatatsiya bo‘yicha yo‘riqnomada
ko‘rsatiladi. Katalizator/xamkor katalizator o qimini reaktor №3 ning quyilish
tuynigiga va reaktor №1 ning quyilish uchastkasiga ulash kerak. Bu rejim oraliq
molekulyar massa bo‘yicha taqsimlanishga ega polimerlar ishlab chiqarish uchun
qo‘llaniladi.
HX-121 №3 quvur reaktor i .
HX-121 quvurreaktor – bu sig‘imi 6 m 3
bo‘lgan quvursimon reaktordir.
Katalizator/xamkor katalizator kirishdan soploga beriladi. Aralashtiruvchi chiqish
tirqishi katalizator/xamkor katalizator soplosidan chiqishida joylashgan birinchi
flyanetsga o‘rnatilgan. Xarorat qirqimini o‘lchash butun reaktor №3 bo‘ylab
joylashgan 6 ta xarorat nuqtasida quyidagi tartibda amalga oshiriladi: TE-
21114A/B, TE-21115A/B, TE-21116A/B, TE-21117A/B, TE-21118A/B va TE-
21119A/B.
DS-2101 №1 reaktor i .
DS-2101 reaktor №1 sig‘imi 3,8 m 3
bo‘lgan avtoklavreaktoridir. U PSV-
157 ximoyalovchi klapan bilan ximoyalangan bo‘lib, 19130 kPa bosimga
urnatilgan. Idish uglerodli po‘latdan yasalgan bo‘lib, Monel galvanik elektrolitik
qoplama bilan qoplangan kirish soplolar bilan jixozlangan. Butun reaktor bo‘yicha
o‘rnatilgan datchiklar xarorat qirqimini nazorat qiladi. Idish tashki devoridan
yuqori bosimli bug‘ o‘tadi. Xarorat datchiklari quyidagi tartibda joylashgan: TE -
21102A/B, TE-21103 A/B, TE-21104 A/B, TE-21105 A/B, TE-21097 A/B,
TE21098 A/B, TE-21100 A/B, TE-21101 A/B, TE-21099 A/B, TE-21106 A/B.
14

Past xaroratda reaktorning quyi qismidagi TE-21099A/B datchigining qiymati
bo‘yicha DCS da TALL-21099A/B signalizator ishlab ketadi. Reaktorda juda quyi
xarorat bo‘yicha LOS to‘sqich ko‘zda tutilgan. Bu to‘sqich ishga tushsa
reaktorning GD-2108 aralashtirgichini to‘xtatadi.
Trimmer reactor.
Trimmer reaktor adiabatik quvurdir. Trimmer reaktordan foydalanishdan
maqsad reaksion massa adsorberning isitgichiga uzatilguncha polimerlanish
reaksiyasini oxirlatib olishdir. Bu qo‘shimcha vaqt mavjudligi tufayli reaktor №1
konversiyaning quyi darajasida kam miqdordagi katalizator bilan ishlaydi va butun
reaktor qurilmasida etilenni polimerga o‘tish darajasi bir xil ushlab turiladi.
Faolsizlantiruvchi pelargon kislotasi reaksiyaning asosiy qismini to‘xtatish uchun
trimmer reaktordan so‘ng beriladi. Atsetilatseton esa reaksiyani batamom
to‘xtatish uchun adsorberning isitgichidan keyin qo‘shiladi.
2.3. I shlab chiqarishda sarf bo‘ladigan xom - ashyo va materiallar sarf
balansi.
Texnologik jarayon bo‘yicha yiliga 7000 tonna buten-1 ishlab chiqarilib,
turli markali polietilen olishda buten-1 har xil miqdorda somonomer sifatida
ishlatiladi.
1. Buten-1 ishlab chiqarishda etilenni buten-1 ga aylanish miqdori 85%ni
tashkil etadi. Demak, yiliga 7000 t buten-1 ishlab chiqarish uchun sarf bo‘ladigan
etilen miqdori
7000-85
X-100 x=7000*100/85=8058 t.ni tashkil etadi. Reaksiyaga kirishmagan
etilen yoqilg'i gazlari sifatida ajralib chiqadi va yoqib yuboriladi.
Demak, buten-1 ishlab chiqarishda etilenni ishlatish (xarajat qilish)
koeffitsienti 8058 : 7000=1.1763 ga teng.
15

2. 132000 tonna polietilen olishda ishlatiladigan etilen miqdorini
aniqlaymiz. Bir yilda sarf bo‘ladigan etilenning umumiy miqdori 147000 t.ni
tashkil etadi.
147 000 – 7058 =159 942 tonna etilen.
Demak, 132000 tonna polietilen ishlab chiqarish uchun 159 942 tonna
etilen va 6000 tonna buten -1 sarf qilinadi.
3. 132000 tonna polietilen ishlab chiqarish uchun xarajat qilinayotgan
monomerlarni miqdorini aniqlaymiz.
159 942+7000=165 942 tonna
4. Texnologik jarayonda monomerlarning polimerga aylanish miqdori
(konversiya) 95% ni tashkil etadi. Demak, 165 942 tonna monomerlar
aralashmasidan polimerga aylanadigan miqdorini topamiz.
165 942---100
X ---95 x= 159 144 tonna
Demak, polmerlanish jarayonida polimerga aylanmagan monomerlar
aralashmasi (etilen+ buten -1) miqdori:
165942- 159144=7798 tonnani tashkil etadi.
Bu miqdordagi monomerlar aralashmasi texnologik jarayonda qaytmas
yo‘qotiladi.
Demak, buten -1 va polietilen ishlab chiqarish jarayonida hammasi bo‘lib
1058+7798= 8856 tonna etilen (etilen+buten-1 aralashmasi) qaytmas
yo‘qotilayapti.
Endi polietilen ishlab chiqarish texnologik jarayoni oxiridan
polimerlanishda hosil bo‘lgan yo‘qotishlarni hisoblab topamiz.
5. Hosil bo‘lgan polietilen granulalarini elashda kattaligi to‘g'ri kelmagan
granulalar miqdori, polimerga aylanayotgan monomerlar miqdorini 0.296 % ni
tashkil etadi.
159144---100
X --- 0.496 X= 159144 * 0.496/100= 582.3 tonna
16

6. Granulaga qirqish vaqtida sovutish suvida yig'ilib qolgan polimerni
mayda zarrachalari, polimerga aylanayotgan monomerlar miqdorini 0.23% ini
tashkil etadi.
159 144 --- 100
X ---0.23 x = 159 144 * 0.43 / 100 = 497 t.
7. Ekstruderlash jarayonida uchib chiqayotgan siklogeksanni chiqarib
yuborish tirqishidan yo‘qotilayotgan polimer miqdori, polimerga aylanayotgan
monomerlar miqdorini 0.6574 % ini tashkil etadi.
159 144 ---100
X ---0.6574
X=159 144 * 0.6574/100=1049 tonna
8. Qoldiq siklogeksandan tozalashda (bug'latgichda) siklogeksan bug'lari
bilan olib chiqilayotgan polimer miqdori, polimerga aylanayotgan monomerlar
miqdorini 0.183% ni tashkil etadi.
159144 --- 100
X --- 0.183
X= 159144 * 0.183/100= 256.3 tonna
9. Siklogeksanda erigan monomolekulyar (past molekulali) polietilen
miqdori, polimerga aylanayotgan monomerlar miqdorini 1.8% ini tashkil etadi.
159144 --- 100
X --- 1.8
X= 159144 * 1.8/100= 2524.6 tonna
10. Faolsizlantirilgan katalizatorlar bilan cho‘kmaga tushib, olib chiqib
ketilayotgan polimer miqdori, polimerga aylanayotgan monomerlar miqdorini
0.0424 % ini tashkil etadi.
159144 --- 100
X ---0.0424
X= 159144 * 0.0424/100=56.8 tonna
17

Buten -1 ishlab chiqarish material balansi jadvali.
2.3.1-jadval
kirish chiqish
nomi miqdori nomi miqdori
etilen 8 058 t. 1.Buten – 1
2. Yoqilg'i gazlar
bilan chiqadigan
va qaytmas gazlar 7 000 t.
1058 t. (qaytmas)
jami 8 058 t. jami 8 058 t.
Polietilen ishlab chiqarish jarayoni material balansi jadvali.
2.3.2-jadval
Kirish Chiqish
N omi Miqdori (t) N omi Miqdori (t)
1. etilen
2. buten-1 1 5 9942
7 000 1.Polietilen
2.Polimerlashda polimerga
aylanmay yo‘qoladigan
monomerlar
3.Elashda kattaligi to‘g'ri
kelmagan granulalar
4.Granulaga qirqilayotganda
hosil bo‘ladigan polietilen mayda
zarrachalari
5.Ekstruder tirqishidan
chiqayotgan polietilen
6.Siklogeksanda erigan past
molekula massali polietilen
7.Past molekulali polietilen
8.Faolsizlantirilgan katalizator 140000
7798 (qaytmas)
582.3 (qaytar)
497 (qaytar)
1049 (qaytar)
256.3 (qaytar)
2 5 24.6 (qaytmas)
5 6 .8 (qaytmas)
18

qoldiqlari bilan chiqib
ketayotgan polietilen
Jami 1 6 5 942 Jami 1 6 5 942
Buten -1 va polietilen ishlab chiqarishning umumiy material balansi
jadvali.
2.3.3-jadval
Kirish Chiqish
N omi Miqdori N omi Miqdori
1. Buten -1 olish
uchun etilen
2.Polimerlanishga
olingan etilen 7058 t.
149 942 1.Polietilen
2.buten -1 olishda qaytmas
yo‘qotiladigan etilen
3.Polietilen ishlab chiqarishda
hosil bo‘lgan qaytar chiqindilar
4.Polietilen ishlab
chiqarishdagi qaytmas
yo‘qotishlar 1 40 000
1058
1764.6
9177.4
Jami 1 5 7000 Jami 1 5 7000
Ishlab chiqarishda asosiy va yordamchi jixozlarni tanlash .
Loyihani ushbu bo ‘ limida texnologik jarayonda ishlatiladigan barcha
asosiy va qo ‘ shimcha jihoz va dastgohlar tanlanadi . Loyihalashda berilgan yillik
ishlab chiqarish unumdorligidan , hamda har bir jihoz va dastgohni ishlab chiqarish
unumdorligidan kelib chiqib , ushbu jihoz va dastgohlarni texnologik jarayonda
ishlatilishi lozim bo ‘ lgan soni hisoblab topiladi . Ushbu hisob ishlarini bajarish
uchun talaba loyihada ishlab chiqarilishi ko ‘ zda tutilgan mahsulotni ishlab
chiqarish korxonasida qanday amalga oshirilishini ( uzlukli , uzluksiz , necha
smenalik , haftasiga necha kun ishlanadi ) bilishi kerak . Bir yil davomida necha kun
va necha soat mahsulot ishlab chiqarishda sarflanishni hisoblab topilganidan so ‘ ng ,
19

har bir jihoz va dastgohni 1 soatdagi ishlab chiqarish unumdorligiga qarab uni
kerakli soni hisoblab topiladi .
Quyida uzlukli , 2 smenali , haftasiga 5 kun ishlaydigan korxonani bir
yillik ish soatini hisoblab topish namuna sifatida keltirilgan .
365-(52-52-6-3)=252
bu yerda: 365 – bir yillik kunlar soni
52- bir yildagi shanba kunlari soni
52- bir yildagi yakshanba kunlari soni
6- bir yildagi bayram kunlari soni
3- bir yilda rejalashtirilmagan ta’mirlar uchun sarf bo‘ladigan
kunlar soni.
Yuqorida keltirilganidek korxona 2 smenada (har bir smena ish vaqti 8
soatdan bo‘lganida) ishlashini hisobga olsak ,bir yillik ish soatlarini quyidagicha
hisoblaymiz.
252x (8*2) =4032 soat.
Ushbu soatlar hisoblanib topilgach har bir tanlangan jihoz va
dastgohni bir soatlik ishlab chiqarish unumdorligiga topilgan sonini ko‘paytirilsa,
ushbu jihozni bir yilda ishlab chiqarishi mumkin bo‘lgan mahsulot miqdori
aniqlanadi. Masalan soatiga 300 kg (0.3t) mahsulot ishlab chiqarish unumdorligiga
ega jihozni bir yillik ishlab chiqarish unumdorligi
4032x 0,3= 1209,6 t.ni tashkil etadi.
Agar ushbu mahsulotdan yiliga 7000 t. ishlab chiqarish
rejalashtirilgan bo‘lsa, kerakli jihoz soni
7000:1209,6=5,78≈ 6 deb qabul qilinadi. Bunda jihozni foydali ish
koeffitsienti
5,78
― = 0,965 ni tashkil etadi.
6
20

XULOSA
Men o’z Kurs loyiha ishimni bajarish mobaynida shurtangazkimyo
majmuasida polietilen ishlab chiqarishga tegishli barcha ma’lumotlarni malakaviy
amaliyot davrida to’plashga harakat qildim va olgan nazariy bilimlarimga tayanib
bitiruv ishimni bajardim
Avvalo yoritilgan ma’lumotlar va adabiyotlarni o’qib, o’rganib tahlil qilib
chiqdim.
Ishni bajarishda mavzuni dolzarbligi ochib berilib, xom - ashyoning tavsifi
va polietilen ishlab chiqarishda reaktorlar liniyasi rejimini o’zgartirish natijalari
bayon qilindi.
Shundan so’ng mehnat va atrof - muhit muxofazasi, iqtisodiy qismni
bajardim. Shu bilan birga internet ma’lumotlaridan ham foydalandim.
Ishimning so’ngida foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatini keltirdim.
Polietilen ishlab chiqarish liniyasiga avtoklav reaktorini takomillashtirish
mavzusi dolzarb muammolarga qaratilgan bo’lib, olgan amaliy natijalarni ishlab
chiqarish jarayoniga tavsiya etaman.
22

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” farmoni
Toshkent shahri, 2017 yil 7 fevral
2. Sh.M.Mirziyoyev “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz
bilan birga quramiz”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2017 y.
3. Sh.M.Mirziyoyev “Erkin va farovon, demoqratik o‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2016 y.
4. Sh.M.Mirziyoyev “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash
– yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi”, Toshkent, “O‘zbekiston”-
2016 . 5. ,,Plastmassalarni qayta ishlash texnnologiyasi" maruzalar matni
T.Abdurashidov. TKTI 2011- yil,119 bet.
6.SHGKM reglamenti. 2009 - yil. 450 bet.
7.DC - 2101 qurilmasi pasporti.
8 .Ф.Ф. Кошелев, А.Е. Корнев, А.М. Буканов «Общая технология
резины» М. Химия. 1998, 420 с.
9.Материалы международный научно-технический конференции
«Современный проблемы композиционных материалов и пути их решение»
Т. 2011 й. 14-15 март.
10. В.А. Лепетов «Резиновые технические изделия». Л., Химия, 1991,
440 с.
11. Захаров Н.Д. Лабораторный практикум по технологии резины.
М.Химия 1988 й.
12.Красовский B.H. Химия и технология переработки эластомеров. Л .
Химия . 1983 й .
13. Robert O.Ebewele Polymer science and technology . New York 2000 y.
14. Baratov P. Tabiatni muhofaza qilish.T.: ”O‘qituvchi”, 1991.-256b.
1 5.” Polimerlar kimyosi va fizikasi ” M. Askarov, T., 2004, 413 bet
23

Sklertech texnologiyasi bo’yicha B-Y456 markali polietilen markasini ishlab chiqarish bo’limining loyihasi (Q=132000 ty).

Купить