Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 49.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sotsial motivlar: affiliatsiya va hokimiyat

Купить
MAVZU: SOTSIAL MOTIVLAR: AFFILIATSIYA VA HOKIMIYAT PAGE \* MERGEFORMAT 2 MUNDARIJA: KIRISH ……………………………………………………………...…… ……. … . 3 I BOB. SOTSIAL MOTIVLARNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI ………………………………………………………………………...5 1.1. Sotsial motiv tushunchasining psixologik talqini va ilmiy yondashuvlar………………………………………………………………………..5 1.2. Shaxs rivojlanishida sotsial motivlarning o‘rni va funksiyalari……………….9 Birinchi bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………...13 II BOB. AFFILIATSIYA VA HOKIMIYAT MOTIVLARINING PSIXOLOGIK MOHIYATI VA SHAKLLANISH MEXANIZMLARI ……. 15 2.1. Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining psixologik tabiati va turlari…………………………………………………………………………...15 2.2. Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining o‘zaro munosabati………………….19 Ikkinchi bob bo‘yich xulosa……………………………………………………….21 III BOB. SOTSIAL MOTIVLARNI TADQIQ ETISHNING EMPIRIK NATIJALARI ………………………………………………………..23 3.1. Tadqiqotni tashkil etishning metodik ta’minoti.……………………………...23 3.2. Sotsial motivlar darajasini aniqlash natijalari………………………………...25 XULOSA………………………………………………………………………….27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………………….29 ILOVALAR……………………………………………………………………….31 PAGE \* MERGEFORMAT 2 KIRISH Mavzuning asoslanishi va dolzarbligi. Insonning ijtimoiy xulq-atvorini tushunish zamonaviy psixologiyaning eng dolzarb muammolaridan biri bo'lib qolmoqda. Inson ijtimoiy mavjudot sifatida doimo ikki asosiy kuchning ta'siri ostida yashaydi: boshqalarga yaqin bo'lish, muloqot o'rnatish va guruhga mansub bo'lish istagi — ya'ni affiliatsiya motivi, hamda boshqalarga ta'sir o'tkazish, nazorat qilish va mavqe qozonish istagi — ya'ni hokimiyat motivi. Bu ikki motivatsion kuch shaxsning ijtimoiy hayotini, munosabatlarini va kasbiy muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillar hisoblanadi.Affiliatsiya va hokimiyat motivlari masalasi XX asrning o'rtalaridan boshlab psixologiyaning markaziy muammolaridan biriga aylandi. 1950- yillarda Deyvid Makklelland uch asosiy motivni aniqlagan: yutuq, affiliatsiya va kuch motivlari. Har bir motiv individning turli xil xulq-atvorga ta’sir ko‘rsatadi deya ta’kidlagan. Keyinchalik J. Veroff va boshqa olimlar bu motivlarning individual va madaniy farqlarini chuqur o'rgandilar. Affiliatsiya motivining muammolarini o‘rganilganlik darajasiga keladigan bo‘lsak. O‘zbekiston psixolog olimlaridan Z.X.Abduraxmonova, R.Z.Asamova, F.A.Akramova,D.M.Anvarova, Sh.R.Barotov, B.M.Botirov, M.G.Davletshin, A.A.Fayzullayev, V.M.Karimova, B.R.Qodirov, G‘.B.Shoumarov, R.Z.Gaynutdinov, E.G‘.G‘oziyev, M.T.Isokova, X.X.Jabborov, N.S.Jo‘rayev, M.Mamatov, E.M.Muxtorov, Z.T.Nishonova, N.T.Norqulova, U.A.Qosimov, U.D.Qodirov, N.S.Safayev, B.M.Umarov, O.E.Xayitov, F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova va boshqalar affiliatsiya motivining ayrim muammolari ilmiy tadqiq etilgan. Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi mamlakatlari psixolog-pedagog olimlaridan V.G.Aseyev, G.M.Andreyeva, K.A.Abulxanova-Slavskaya, P.K.Anoxin, B.G.Ananyev, O.V.Allaxverdova, A.A.Bodalyov, L.I.Bojovich, N.A.Bakshayeva, V.K.Buryak, G.A.Dmitrenko, V.N.Gerbachevskiy, V.I.Kovalev, I.V.Kuznetsova, I.S.Kon, B.S.Ilin, O.S.Ionina, A.N.Leontev, A.Megrabyan, A.K.Markova, A.K.Osnitskiy, K.Obuxovskiy, K.K.Platonov, V.A.Petrovskiy, V.N.Panferov, S.L.Rubinshteyn, G.V.Chernikova, N.D.Tvorogova,D.N.Uznadze, N.Y.Voytonis,I.A.Vasilyev, S.S.Yurkovskaya va boshqalarning tadqiqotlarida PAGE \* MERGEFORMAT 2 affiliatsiya motivi bilan o‘quv motivining o‘ziga hos aloqadorligi masalalari ilmiy tadqiq etilgan va o‘rganilgan. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, raqobat kuchayib borayotgan, lekin bir vaqtda hamkorlik zarur bo'lgan zamonaviy dunyo sharoitida affiliatsiya va hokimiyat motivlarining muvozanati shaxs psixologik salomatligi, kasbiy muvaffaqiyati va ijtimoiy moslashuvi uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O'zbekiston sharoitida esa bu motivlarning milliy-madaniy o'ziga xosligi — mahalla instituti, oilaviy ierarxiya va jamoa qadriyatlari kontekstida — alohida o'rganishni taqozo etadi. Tadqiqotning ob'ekti — O'zMU psixologiya yo'nalishi Sirtqi ta’lim 2- bosqich talabalari (N=30) Tadqiqotning predmeti — talabalar motivatsion tizimida affiliatsiya va hokimiyat motivlarining namoyon bo'lish xususiyatlari, ularning darajasi va o'zaro munosabati. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Tadqiqotning maqsadi — Sotsial motivlar: affiliatsiya va hokimiyat motivlarining psixologik mohiyatini nazariy jihatdan tahlil qilish va empirik tadqiqot orqali talabalardagi o‘quv faoliyat motivlari va sotsial motivlarining darajasini, jins farqlari hamda o'zaro munosabatini aniqlash. Tadqiqotning vazifalari. 1.S otsial motivlarning nazariy-metodologik asoslarini o‘rganish. 2.Sotsial motiv tushunchasining psixologik talqini va ilmiy yondashuvlarini ko‘rib chiqish. 3.A ffiliatsiya va hokimiyat motivlarining psixologik mohiyati va shakllanish mexanizmlarini chuqur o‘rganish. 4. Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining psixologik tabiati va turlarini tahlil qilish. 5.Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining o‘zaro munosabati: ikki motivning o‘zaro munosabatini va O‘zbek madaniy kontekstidagi xususiyatlarini ko‘rib chiqish. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Metodlar. Tadqiqotda qo'llanilgan metodlar: 1) nazariy tahlil va umumlashtirish; 2) A.A.Rean va V.A.Yakunin metodikasi. Kurs ishi tuzilishi. Kurs ishi kirish, uch bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati va ilovalardan iborat bo'lib, jami 35 betni tashkil etadi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 I BOB. SOTSIAL MOTIVLARNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI 1.1. Sotsial motiv tushunchasining psixologik talqini va ilmiy yondashuvlar Motiv birinchidan, faoliyat sifatida ishtirok etuvchi ershiladigan moddiy yoki ideal predmet :Faoliyat amalga oshirish lozim bo‘lgan biror-bir narsa uchun uning yo‘nalganligini tanlashni o‘ziga xos qo‘zg‘atuvchi va belgilovchisidir. Motiv ikkinchidan, Shaxs xatti-harakati va harakatlarini tanlashi asosida yotuvchi anglashilgan sabab hisoblanadi. Motivning ong bilan bo‘g‘liqligi, motiv faqat ongda shakllanadi va shaxsning maqsadli harakatini (masalan:ochlik ehtiyoji, taom izlash motiviga aylanadi)belgilaydi. Motiv tushunchasini turli olimlar turlicha talqin qilganlar.L.I.Bojovich bo‘yicha :”Motiv tasavvur va g‘oya; kechinma va tuyg‘ular“.P.A.Rudik esa, ”Motiv hohish-istak, odatlar, fikr va burch tuyg‘usi“.B.K.Vilyunas (1990) motivni ”Mavjudlik shartlari“ deya talqin qiliadilar.Turli olimlar motivga turlicha tariflar berishgan va turli olimlar turlicha talqin qilishgan. Motiv turlari. Motiv turlariga kora bir necha turga bo‘linadi. Ehtiyojlarning mazmuniga ko‘ra bular; biologik, sotsial, muvaffaqiyatga erishish motivlari, muvaffaqiyatsizlikdan qochish motivlari va o‘zini-o‘zi hurmatlash bilan o‘zini o‘zi kamol toptirish motivlari hisoblanadi. Ijtimoiy ehtiyojlar bilan bog‘ligiga ko‘ra bular; g‘oyaviy, sotsial, ahloqiy, estetik. Predmetli mazmunga ko‘ra uchta turga bo‘linadi; predmetli, funksional va me’yoriy.Faoliyat turlariga ko‘ra motiv uch turga bo‘linadi. Bular; Ijtimoiy-siyosiy, kasbiy, o‘quv-bilish kabi bir necha turlariga ko‘ra yo‘nalishlarga bo‘linadi. Yuqoridagi motiv turlaridan sostial motivlarga alohida to‘xtalib o‘tamiz.Ya’ni sotsial motivlar deganda ijtimoiy motivlarni nazarga tutamiz.Ijtimoiy motiv bu insonning jamiyatda yashashi, boshqa odamlar bilan muloqot qilishi va ma’lum bir ijtimoiy guruhga a’zo bo‘lishi bilan bog‘liq ichki turtkilar majmuidir. Nazariy yondashuvlarga keladigan bo‘lsak bir qancha psixologik nazariyalar mavjud. Bulardan, ”Ehtiyojlar irarxeyasi“ ni (A.Maslou) va ”Faoliyat nazariyasi“ni misol qilib keltirishimiz mumkin. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Ijtimoiy motivlarning nazariy va metodologik asoslari — bu inson xulq- atvorining jamiyatdagi o‘zaro aloqalari, guruhlarga mansubligi va e’tirofga intilishi bilan bog‘liq ichki harakatlantiruvchi kuchlarni o‘rganadigan fanlararo yondashuvlar majmuasidir. Ijtimoiy motivatsiya insonning hokimiyatga, hurmatga, tan olinishi va jamoa ichidagi aloqalarni rivojlantirishga bo‘lgan intilishiga qaratilgan.Ijtimoiy motivlar bo‘yicha nazariy yondashuvlar.Nazariy asoslar motivatsiyaning mazmuniy va jarayonli nazariyalariga tayanadi:Ehtiyojlar ierarxiyasi (A. Maslou): Ijtimoiy motivlar (mansublik, sevgi, hurmat ehtiyoji) fiziologik ehtiyojlardan keyin keladi. O‘zlashtirilgan ehtiyojlar nazariyasi (D. MakKlelland): Asosiy ijtimoiy motivlar sifatida quyidagilarni ajratadi: affiliasiya (muloqot va do‘stlikka intilish), hokimiyatga intilish, muvaffaqiyatga erishish ehtiyoji. Ikki omilli nazariya (F. Gertsberg): Motivatsiya “motivatorlar” (tan olinishi, ishga qiziqish) mavjud bo‘lganda ortadi, bu esa ijtimoiy ehtiyojlar bilan bog‘liq. Faoliyat nazariyasi (A.N. Leontev): Ijtimoiy motivlar faoliyat va o‘zaro ta’sir jarayonida shakllanadi va ma’no hosil qiluvchi vazifani bajaradi. Tushunuvchi sotsiologiya (M. Veber): Ijtimoiy xulq-atvor insonning o‘z harakatlariga bergan ma’nosi orqali belgilanadi. O‘rganishning metodologik asoslari. Ijtimoiy motivlarni tadqiq etish metodologiyasi quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: Faoliyat yondashuvi: Motiv — bu predmetlashgan ehtiyojdir. Ijtimoiy motivlar shaxsning real ijtimoiy harakatlari orqali o‘rganiladi. Strukturaviy yondashuv: Ehtiyojlar, qiziqishlar, maqsadlar va motivlar shaxs tizimining elementlari sifatida ko‘rib chiqiladi. Ijtimoiy-psixologik yondashuv: Ijtimoiy motivatsiya turli omillar majmui sifatida qaraladi (korporativ madaniyat, e’tirof, guruh maqsadlari bilan bog‘liqlik). Motivatsiyani ajratish: Moddiy (pul bilan bog‘liq) va ijtimoiy-psixologik (tan olinishi, martaba, ta’lim) rag‘batlar farqlanadi. Asosiy ijtimoiy motivlar: Affiliasiya: Boshqalar tomonidan qabul qilinish, yaxshi munosabatlar o‘rnatishga intilish.Tan olinishi va status: Rahbar tomonidan maqtov, hamkasblar hurmati, jamiyatdagi o‘rni. Hokimiyat: Boshqalarga ta’sir o‘tkazishga intilish. Ma’no bilan bog‘liqlik: O‘z faoliyatining jamiyat uchun ahamiyatini anglash. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Sotsial motivlarning psixologik talqini (ilmiy-nazariy asosda) 1. Nazariy asos va umumiy ta’rif Psixologiya fanida motiv shaxs faoliyatining ichki harakatlantiruvchi kuchi sifatida qaraladi. U ehtiyojlar, qiziqishlar, maqsadlar va qadriyatlar tizimi bilan bog‘liq bo‘lib, inson xulq-atvori va faoliyatini yo‘naltiradi. Sotsial motivlar esa motivatsiyaning alohida turi bo‘lib, insonning ijtimoiy muhit bilan o‘zaro aloqasi jarayonida shakllanadi. Ular shaxsning jamiyatdagi o‘rni, boshqa insonlar bilan munosabatlari va ijtimoiy qadriyatlarni o‘zlashtirishi bilan belgilanadi. Ilmiy nuqtai nazardan, sotsial motivlar ijtimoiy ehtiyojlar asosida yuzaga keluvchi va ijtimoiy xulq-atvorni boshqaruvchi psixologik tizim sifatida talqin etiladi. 2. Klassik psixologik yondashuvlar doirasida talqin. 2.1. Psixoanalitik yondashuv Zigmund Freyd nazariyasiga ko‘ra, inson xulq-atvori biologik instinktlar bilan belgilanadi, biroq ular ijtimoiy muhit ta’sirida qayta shakllanadi. Shu sababli sotsial motivlar instinktiv ehtiyojlarning ijtimoiy me’yorlarga moslashgan shakli sifatida qaraladi. 2.2. Gumanistik yondashuv Abraham Maslou tomonidan ishlab chiqilgan ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasida sotsial motivlar yuqori darajadagi ehtiyojlar tarkibiga kiradi. 2.3. Faoliyat yondashuvi Aleksey Leontyev faoliyat nazariyasiga ko‘ra, motivlar faoliyatning ichki determinantlari hisoblanadi. Ular ijtimoiy faoliyat jarayonida shakllanadi va rivojlanadi. Lev Vygotsky ning madaniy- tarixiy yondashuvi esa sotsial motivlarning kelib chiqishini ijtimoiy muhit, muloqot va madaniy tajriba bilan bog‘laydi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, tashqi ijtimoiy ta’sirlar asta-sekin ichki psixik tuzilmalarga aylanishi (interiorizatsiya) orqali motivlar shakllanadi. 3. Sotsial motivlarning psixologik tuzilmasi. Zamonaviy psixologiyada sotsial motivlar murakkab tizim sifatida qaraladi va ularning quyidagi komponentlari ajratiladi: Kognitiv komponent – ijtimoiy vaziyatni anglash va baholash. Emotsional komponent – ijtimoiy munosabatlarga nisbatan hissiy munosabat. Xulq-atvor (konativ) komponenti – ijtimoiy faoliyatda namoyon bo‘ladigan harakatlar. Qadriyat komponenti – jamiyat qadriyatlari va me’yorlarini qabul qilish darajasi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 4. Sotsial motivlarning funksiyalari. Sotsial motivlar shaxs faoliyatida bir nechta muhim funksiyalarni bajaradi:Yo‘naltiruvchi funksiya – faoliyat maqsadini belgilaydi. Rag‘batlantiruvchi funksiya – faoliyatni faollashtiradi. Regulyativ funksiya – xulq-atvorni boshqaradi. Integrativ funksiya – shaxs va jamiyat o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlaydi. 1.2. Shaxs rivojlanishida sotsial motivlarning o‘rni va funksiyalari Shaxs rivojlanishi murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, biologik, psixologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi. Ushbu omillar orasida sotsial motivlar alohida o‘rin tutadi, chunki ular shaxsning yo‘nalganligini, xulq-atvorini va atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatlarini belgilaydi. Sotsial motivlar ijtimoiylashuv jarayonida shakllanadi va insonning muloqotga, tan olinishi, muayyan guruhga mansubligi hamda ijtimoiy maqomga erishishga bo‘lgan ehtiyojlarini aks ettiradi. Ularni o‘rganish zamonaviy psixologiyaning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi, chunki aynan ular shaxs rivojlanishi va ijtimoiy moslashuv muvaffaqiyatini belgilaydi. Shaxs rivojlanishi murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, biologik, psixologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi. Ushbu omillar orasida sotsial motivlar alohida o‘rin tutadi, chunki ular shaxsning yo‘nalganligini, xulq-atvorini va atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatlarini belgilaydi. Sotsial motivlar ijtimoiylashuv jarayonida shakllanadi va insonning muloqotga, tan olinishi, muayyan guruhga mansubligi hamda ijtimoiy maqomga erishishga bo‘lgan ehtiyojlarini aks ettiradi. Ularni o‘rganish zamonaviy psixologiyaning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi, chunki aynan ular shaxs rivojlanishi va ijtimoiy moslashuv muvaffaqiyatini belgilaydi. Shaxs rivojlanishida sotsial motivlarning roli. Sotsial motivlar shaxs rivojlanishining muhim psixologik omillaridan biri hisoblanadi. Ular insonning jamiyat bilan munosabatini, xulq-atvorini va ijtimoiy yo‘nalganligini belgilaydi. Ilmiy psixologiyada motivlar shaxs faoliyatining ichki harakatlantiruvchi kuchi sifatida qaraladi.Sotsial motivlar shaxsni jamiyatga moslashishga, muloqotga PAGE \* MERGEFORMAT 2 kirishishga, guruhga mansublik hissini saqlashga va ijtimoiy normalarni o‘zlashtirishga undaydi. Shu sababli ular ijtimoiylashuv jarayonining asosiy psixologik mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Lev Vygotsky nazariyasiga ko‘ra, shaxsning barcha yuqori psixik funksiyalari avval ijtimoiy muhitda shakllanadi va keyinchalik ichki psixik jarayonga aylanadi. Demak, sotsial motivlar ham muloqot va ijtimoiy tajriba orqali shakllanadi va asta- sekin ichki ehtiyojga aylanadi. Aleksey Leontyev faoliyat nazariyasida motivlar faoliyat jarayonida paydo bo‘lishini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, shaxs avval maqsadli harakat qiladi, keyinchalik bu harakat ichki motivga aylanadi va shaxs rivojlanishini ta’minlaydi.Shaxsning ijtimoiy yo‘nalganligini shakllantirish. Sotsial motivlar shaxsning jamiyatga va boshqa insonlarga yo‘nalganligini belgilaydi. Ular quyidagi sifatlarni rivojlantiradi: ijtimoiy faollik, muloqotga kirishuvchanlik, mas’uliyat. Sotsial motivlar orqali shaxs hamkorlikka, jamoaga qo‘shilishga va ijtimoiy munosabatlarda faol bo‘lishga intiladi. Shaxsning ijtimoiylashuvi sotsial motivlar ijtimoiylashuvning asosiy mexanizmi hisoblanadi. Ular quyidagilarni ta’minlaydi: ijtimoiy me’yor va qadriyatlarni o‘zlashtirish, ijtimoiy rollarni qabul qilish, ijtimoiy tajriba orttirish. Sotsial motivlar yetarli darajada rivojlanmagan bo‘lsa, shaxsning jamiyatga moslashuvi qiyinlashadi. O‘z-o‘zini anglashning rivojlanishi Sotsial motivlar shaxsning o‘zini anglash jarayoni bilan chambarchas bog‘liq. Tan olinishi va hurmatga bo‘lgan ehtiyoj: o‘z-o‘zini baholashni shakllantiradi, “Men” konsepsiyasini rivojlantiradi, jamiyatdagi o‘z o‘rnini anglashga yordam beradi. Shaxs o‘zini boshqalarning munosabati orqali baholay boshlaydi. Faoliyat va xulq- atvorni boshqarish sotsial motivlar shaxs xulq-atvorini ijtimoiy me’yorlarga mos ravishda boshqaradi. Ular: maqsad tanlashga ta’sir qiladi, faoliyatni yo‘naltiradi, xulq-atvorni tartibga soladi. Shaxsiy rivojlanishni rag‘batlantirish.Sotsial motivlar shaxsni o‘z ustida ishlashga, muvaffaqiyatga erishishga va qobiliyatlarini rivojlantirishga undaydi. Ayniqsa, muvaffaqiyatga erishish motivi shaxs faolligini oshiradi.Sotsial motivlar quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi: Rag‘batlantiruvchi funksiya, Shaxs PAGE \* MERGEFORMAT 2 faoliyatini faollashtiradi va uni ijtimoiy harakatga undaydi. Yo‘naltiruvchi funksiya faoliyatning maqsadi va yo‘nalishini belgilaydi. Tartibga soluvchi funksiya xulq- atvorni ijtimoiy me’yorlar asosida boshqaradi. Integrativ funksiya shaxs va jamiyat o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlaydi. Rivojlantiruvchi funksiya shaxsiy o‘sish va rivojlanishni ta’minlaydi. Mazmun beruvchi funksiya faoliyatga shaxsiy ahamiyat va mazmun beradi. Sotsial motivlarning shaxs rivojlanishiga ta’siri. Kognitiv soha fikrlash, bilim olish va intellektual rivojlanishni rag‘batlantiradi. Emotsional soha empatiya, hissiy barqarorlik va boshqalarni tushunish qobiliyatini rivojlantiradi. Xulq-atvor sohasi, jamiyatga mos xulq-atvor shakllanishini ta’minlaydi. Sotsial motivlarning shakllanish omillari. Sotsial motivlar quyidagi omillar ta’sirida shakllanadi: oila, ta’lim muhiti, jtimoiy muhit, madaniyat va an’analar, individual psixologik xususiyatlar. Sotsial motivlar rivojlanishida quyidagi muammolar yuzaga kelishi mumkin: motivlar to‘qnashuvi, tashqi bahoga haddan tashqari bog‘liqlik, ijtimoiy faollikning pastligi, ijtimoiylashuvdagi qiyinchiliklar. Sotsial motivlarning shakllanishi murakkab jarayon bo‘lib, bir nechta asosiy omillar ta’sirida yuzaga keladi. Avvalo, oila muhiti eng muhim birlamchi omil sifatida ajralib turadi. Bola ilk ijtimoiy tajribani oilada oladi, ota-ona bilan munosabatlar orqali muloqot qilish, hurmat, mehr-oqibat va ijtimoiy me’yorlarni o‘zlashtiradi. Oiladagi tarbiya uslubi va psixologik muhit bolaning kelajakdagi sotsial motivlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Keyingi muhim omil bu ta’lim va tarbiya tizimi hisoblanadi. Maktab va boshqa ta’lim muassasalarida bola jamoa bilan ishlashni o‘rganadi, o‘qituvchi va tengdoshlar bilan munosabatda bo‘ladi. Bu jarayonda muvaffaqiyatga erishish, tan olinishi va ijtimoiy bahoga ega bo‘lish kabi motivlar shakllanadi va mustahkamlanadi. Ta’lim muhiti shaxsning ijtimoiy faolligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, tengdoshlar guruhi va ijtimoiy muhit ham sotsial motivlarning shakllanishida katta ahamiyatga ega. Ayniqsa o‘smirlik davrida shaxsning guruhga moslashish, hurmat qozonish va o‘z o‘rnini topish ehtiyoji kuchayadi. Bu davrda ijtimoiy maqom, obro‘ va tan olinishi bilan bog‘liq motivlar faol shakllanadi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Sotsial motivlarga madaniyat va jamiyat qadriyatlari ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Har bir jamiyatda muvaffaqiyat, hurmat, obro‘ va ijtimoiy rol tushunchalari turlicha bo‘ladi. Shu sababli sotsial motivlar madaniy muhitga bog‘liq holda shakllanadi va rivojlanadi. Zamonaviy davrda ommaviy axborot vositalari va internet muhiti ham muhim omilga aylangan. Ular orqali shaxs turli ijtimoiy modellarga duch keladi, muvaffaqiyat va ijtimoiy hayot haqidagi tasavvurlar shakllanadi. Bu esa ayniqsa yoshlarning sotsial motivlariga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, shaxsning individual-psixologik xususiyatlari ham muhim rol o‘ynaydi. Temperament, xarakter, qiziqish va ehtiyojlar har bir insonda sotsial motivlarning turlicha darajada rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Har bir shaxs tashqi ijtimoiy ta’sirlarni o‘zining ichki xususiyatlari orqali qabul qiladi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Birinchi bob bo‘yicha xulosa Mazkur bobda sotsial motivlarning nazariy-metodologik asoslari, ularning psixologik mazmuni va shaxs rivojlanishidagi o‘rni keng yoritildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, motiv shaxs faoliyatining ichki harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, u ehtiyojlar, qiziqishlar va qadriyatlar tizimi bilan chambarchas bog‘liq holda inson xulq-atvorini belgilaydi. Ayniqsa, sotsial motivlar insonning jamiyatdagi hayoti, boshqa odamlar bilan munosabatlari va ijtimoiy muhitga moslashuvi jarayonida shakllanadigan muhim psixologik omil sifatida namoyon bo‘ladi. Ilmiy yondashuvlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, sotsial motivlar turli nazariyalar doirasida izohlanadi. Xususan, Abraham Maslou ehtiyojlar ierarxiyasida ijtimoiy ehtiyojlarga alohida o‘rin bergan bo‘lsa, Devid Makklelland ularni affiliasiya, hokimiyat va muvaffaqiyatga erishish ehtiyojlari orqali tushuntiradi. Aleksey Leontyev faoliyat nazariyasida motivlarning faoliyat jarayonida shakllanishini asoslab bergan, Lev Vygotsky esa sotsial motivlarning ijtimoiy muhit va muloqot orqali shakllanib, keyinchalik ichki psixik tuzilmalarga aylanishini ta’kidlaydi. Bu yondashuvlar sotsial motivlarning nafaqat ichki psixologik jarayon, balki ijtimoiy hodisa ekanligini ham ko‘rsatadi. Bob davomida sotsial motivlarning shaxs rivojlanishidagi o‘rni alohida yoritildi. Ular shaxsning ijtimoiylashuvi, o‘z-o‘zini anglash, jamiyatga moslashuv va ijtimoiy rollarni egallash jarayonlarida muhim ahamiyat kasb etadi. Sotsial motivlar yordamida shaxs muloqotga kirishadi, jamiyatda o‘z o‘rnini topadi va o‘z faoliyatini ijtimoiy qadriyatlarga mos ravishda yo‘naltiradi. Shu bilan birga, ular shaxsning intellektual, emotsional va xulq-atvor rivojlanishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, sotsial motivlar shaxs rivojlanishining ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, ular insonning ijtimoiy muhit bilan o‘zaro aloqasini ta’minlaydi, xulq-atvorini boshqaradi va ijtimoiy moslashuv samaradorligini PAGE \* MERGEFORMAT 2 belgilaydi. Ularning shakllanishi oila, ta’lim tizimi, ijtimoiy muhit va individual psixologik xususiyatlar ta’sirida yuzaga keladi. Shu sababli sotsial motivlarni chuqur o‘rganish shaxs rivojlanishini tushunishda va samarali ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. PAGE \* MERGEFORMAT 2 II BOB. AFFILIATSIYA VA HOKIMIYAT MOTIVLARINING PSIXOLOGIK MOHIYATI VA SHAKLLANISH MEXANIZMLARI 2.1. Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining psixologik tabiati va turlari Affiliatsiya motivi (lotincha affiliare — birlashtirmoq, qo'shmoq) — shaxsni boshqa odamlar bilan yaqin, issiq va ishonchli munosabatlar o'rnatishga, ijtimoiy guruhga mansub bo'lishga va yolg'izlikdan qochishga undovchi barqaror motivatsion yo'nalish. Bu motiv shaxsning kundalik hayotida do'stlik qurish, muloqotda bo'lish, jamoaga qo'shilish va munosabatlarni chuqurlashtirish istagida namoyon bo'ladi. Hokimiyat motivi (Power motivation) — shaxsni boshqa odamlarga ta'sir o'tkazishga, ularning xulq-atvorini nazorat qilishga, ijtimoiy mavqe va obro' qozonishga hamda o'z irodasini amalga oshirishga undovchi barqaror motivatsion yo'nalish. Hokimiyat motivi shaxs hayotida liderlik pozitsiyasini egallash, raqobatda g'alaba qozonish, boshqalarni ishontira olish va muhim qarorlarni qabul qilish orqali namoyon bo'ladi. Affiliatsiya motivi va bog'lanish nazariyasi. John Bowlby (1969, 1973, 1980) ning bog'lanish nazariyasi affiliatsiya motivining ontogenetik ildizlarini chuqur tushuntirdi. Uning fikricha, inson go'daklik davridan boshlab asosiy g'amxo'r bilan emosional bog'lanish o'rnatishga biologik jihatdan moyil. Bu ilk bog'lanish munosabatining sifati — xavfsiz (secure), tashvishli (anxious), qochuvchi (avoidant) yoki tartibsiz (disorganized) — kelajakdagi barcha ijtimoiy munosabatlar uchun «ichki ishchi model» ni shakllantirib beradi. Mary Ainsworth (1978) laboratoriya tadqiqotlarida go'daklik davridagi bog'lanish tiplarini eksperimental jihatdan aniqladi va ularning kelajakdagi ijtimoiy moslashuv bilan bog'liqligini ko'rsatdi.Affiliatsiya motivining strukturasi. Mehrabian (1970, 1994) affiliatsiya motivini ikki mustaqil komponentdan iborat ekanligini isbotladi. Birinchi komponent — affiliatsiyaga intilish bu boshqalar bilan yaqin bo'lish, do'stlik o'rnatish va ijtimoiy muloqotdan ijobiy tajriba olish istagidir. Ikkinchi komponent — rad etilishdan qo'rquv bu boshqalar tomonidan qabul qilinmaslik, yolg'iz qolish yoki ijtimoiy rad etilish qo'rquvi asosida namoyon bo'ladigan motivdir. Affiliatsiya PAGE \* MERGEFORMAT 2 motivining rivojlanishi — bir necha yillar davomida biologi k , psixologik va ijtimoiy omillarning o'zaro ta'sirida ro'y beradigan murakkab jarayon. Bu jarayonni tushunish klinik psixologiya, ta'lim va ijtimoiy-profilaktik ishlar uchun muhim amaliy ahamiyatga ega. Genetik va temperament omillari. Egizaklar tadqiqotlari affiliatsiya motivida genetik omillarning 30–40% hissasi borligini ko'rsatmoqda (Rushton, 1989). Ekstraversiya — affiliatsiya motiviga eng yaqin temperament xususiyati — irsiy jihatdan aniq asosga ega. Biroq genetik omillar affiliatsiya motivini bevosita belgilamaydi, balki ma'lum motivatsion tendensiyalarga moyillik yaratib beradi. Ijtimoiy muhit va tarbiya bu moyilliklarni yo ko'rib chiqadi, yo kuchaytiradi, yo zaiflashtiradi. Oilaviy omillar. Ota-onaning tarbiya uslubi affiliatsiya motivini shakllantirishda eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Diana Blumberg Baumrind (1967) ning tarbiya uslublari tasnifida «demokratik tarbiya» (authoritative parenting) — issiq munosabat, aniq chegaralar va bolaning muxtoriyatini hurmat qilish birikmasi — affiliatsiya motivining sog'lom rivojlanishiga eng qulay muhitni yaratadi. Avtoritar tarbiya (strict control, low warmth) tashvishli affiliatsiya profilini, ta'masiz (permissive) tarbiya esa qochuvchi profilni keltirib chiqarishi mumkin. Ota-onaning o'zaro munosabati ham muhim: garmonik nikoh sharoitida o'sgan bolalar odamlar bilan munosabatda ko'proq xavfsizlik his qiladi. Tengdoshlar guruhi bilan munosabat. O'smirlik davrida (10–18 yosh) tengdoshlar bilan munosabat affiliatsiya motivining shakllanishida oilaviy ta'sirdan ko'ra muhimroq bo'lib qoladi. Guruhga qabul qilinish, do'stlik o'rnatish va sevgi munosabatlari o'smirning affiliatsiya motivini mustahkamlaydi yoki zaiflashtirishida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Guruhdan rad etilish, bulling yoki ijtimoiy izolyatsiya o'smirda rad etilishdan qo'rquv (FR) ni kuchaytirishi va keyinchalik qochuvchi affiliatsiya profilining shakllanishiga olib kelishi mumkin.Din va ma'naviy qadriyatlar ham affiliatsiya motivining rivojlanishida muhim o'rin tutadi. O'zbek jamiyatida islom dini «birodarlik», «o'zaro yordam» va PAGE \* MERGEFORMAT 2 «jamoat» tushunchalari orqali affiliatsiya motivini ma'naviy jihatdan mustahkamlaydi. Masjid, diniy marosimlar va umumiy ibodat jarayoni affiliatsiya motivining ijtimoiy ifodasini vujudga keltiradi. Hokimiyat motivining asosiy turlari. Devid Makklelland (1975) hokimiyat motivini ikki asosiy turga ajratdi — bu farqlash hokimiyat motivini tushunishda inqilobiy ahamiyatga ega bo'ldi. Birinchi tur: shaxsiy hokimiyat motivi (Personalized Power, PP) — bu hokimiyatni shaxsning o'z manfaati, ulug'lanishi, obro'si va boshqalar ustidan ustunligi uchun qidirish. PP yuqori shaxslar boshqalarni vosita sifatida ko'radi, manipulyatsiyadan foydalanadi, «zero-sum» o'yin mantig'ida — biri yutsa, biri yutqazadi — fikrlaydi va hokimiyatni ko'rsatishdan, boshqalarni bo'ysundirishdan zavq oladi. Ikkinchi tur: ijtimoiy hokimiyat motivi (Socialized Power, SP) — bu hokimiyatni guruh, tashkilot yoki jamiyat manfaati uchun vosita sifatida ishlatish. SP yuqori shaxslar boshqalarga ta'sir o'tkazib, ularni umumiy maqsad sari ilhomlantiradi; «win-win» mentalitetida fikrlaydi; guruh muvaffaqiyatidan shaxsiy g'alabadan ko'ra ko'proq qoniqish oladi. Hokimiyat motivining ijobiy va salbiy ko'rinishlari. Ijtimoiylashgan hokimiyat motivi liderlik, ta'lim, mentorluk va ijtimoiy faoliyat orqali namoyon bo'ladi — bu ijobiy ko'rinish. Shaxsiy hokimiyat motivi esa manipulyatsiya, zo'ravonlik, kontrol va boshqalarni ekspluatatsiya qilish orqali namoyon bo'ladi — bu salbiy, antisosial ko'rinish. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, shaxsiy hokimiyat motivi past o'z-o'zini baholash, narsissizm va makiavelizm bilan korelyatsiya qiladi. O'zbek jamiyatida hokimiyat motivi o'ziga xos madaniy shaklda namoyon bo'ladi. Oiladagi patriarxal tuzilma, «katta-kichik» ierarxiyasi va mahalla oqsoqollarining obro'si hokimiyat motivining institutsional ifodasi hisoblanadi. «Kattaga hurmat» madaniyati hokimiyat munosabatlarini me'yorlashtiradi va ularni ijtimoiy tartibning muhim komponenti sifatida qabul qiladi. O'zbekistonda hokimiyat motivi ko'pincha oilaviy javobgarlik, rahbarlik va jamoa oqsoqolligi bilan uzviy bog'liq — bu ijtimoiy hokimiyat motivining ustunligini ko'rsatadi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Hokimiyat motivining shakllanishiga ta'sir etuvchi omillar. Oilaviy tuzilma — ota-onaning tarbiya uslubi, ayniqsa avtoritarlik yoki erkinlikni cheklovchi yondashuv hokimiyat motivini kuchaytirishi mumkin. Tug'ilish tartibi — katta farzandlar ko'proq hokimiyat motiviga ega bo'lish tendensiyasini ko'rsatadi. Ta'lim muhiti — raqobat, liderlik imkoniyatlari va muvaffaqiyat standartlari hokimiyat motivini rivojlantiradi. Madaniy omillar — individualistik madaniyatlarda shaxsiy hokimiyat motivi kuchliroq namoyon bo'ladi. 1. Affiliatsiya motivining turlari: Affiliatsiya motivi insonning ijtimoiy aloqalarga kirishish va guruhga mansublik ehtiyojini ifodalaydi. Ilmiy adabiyotlarda u bir nechta turlarga ajratiladi: Ijobiy affiliatsiya motivi. Bu tur insonning boshqalar bilan do‘stona, iliq va emotsional yaqin munosabat o‘rnatishga intilishi bilan tavsiflanadi. Shaxs muloqotdan zavq oladi va ijtimoiy aloqalarni qadrlaydi. Salbiy affiliatsiya motivi. Bu tur yolg‘izlikdan qochish va ijtimoiy rad etilishdan himoyalanish ehtiyoji bilan bog‘liq. Asosiy maqsad — yolg‘iz qolmaslik. Normativ affiliatsiya motivi. Shaxsning jamiyat qoidalari va normalariga moslashish orqali guruhga qabul qilinishga intilishi. Bu tur ijtimoiylashuv jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Emotsional affiliatsiya motivi. Mehr, qo‘llab-quvvatlash va hissiy yaqinlikka bo‘lgan ehtiyoj bilan bog‘liq. 2. Hokimiyat motivining turlari: Hokimiyat motivi — bu boshqalarga ta’sir o‘tkazish, ularni boshqarish va ijtimoiy mavqega erishish ehtiyojidir.Shaxsiy hokimiyat motivi. Boshqalarni nazorat qilish, ustunlikka erishish va o‘z irodasini o‘tkazishga intilish. Ijtimoiy (prosocial) hokimiyat motivi. Hokimiyatdan jamiyat foydasi uchun foydalanish, boshqalarga yordam berish va tartibni saqlashga yo‘naltirilgan. Tashkiliy hokimiyat motivi. Rahbarlik, boshqaruv va guruh faoliyatini tashkil etishga yo‘naltirilgan motiv. Genry Myurrey — affiliatsiya ehtiyojini birinchi bo‘lib ajratgan. Devid Makklelland — motivlarni tizimlashtirgan. John French va Bertram Raven — hokimiyat turlarini ilmiy tasniflagan hisoblanadi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 2.2. Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining o‘zaro munosabati Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining o‘zaro bog‘liqligi. Affiliatsiya va hokimiyat motivlari shaxsning ijtimoiy xulq-atvorini belgilovchi asosiy motivatsion tizimlardan hisoblanadi. Affiliatsiya motivi insonning boshqa odamlar bilan yaqin munosabat o‘rnatish, guruhga mansub bo‘lish va emotsional bog‘lanishga intilishini ifodalaydi. Hokimiyat motivi esa boshqalarga ta’sir o‘tkazish, ularni boshqarish va ijtimoiy mavqega erishishga yo‘naltirilgan ehtiyojdir. Ilmiy psixologiyada bu ikki motiv ko‘pincha bir-biriga qarama-qarshi yoki muvozanatlashgan tizim sifatida o‘rganiladi. David McClellandning motivatsiya nazariyasiga ko‘ra, shaxsda uch asosiy motiv (muvaffaqiyat, affiliatsiya va hokimiyat) mavjud bo‘lib, ular bir-biri bilan o‘zaro raqobat yoki muvozanat holatida bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, affiliatsiya va hokimiyat motivlari ham bir vaqtning o‘zida ishlashi mumkin, lekin ularning ustunligi shaxs xulq-atvorini belgilaydi. Affiliatsiya motivi kuchli bo‘lgan shaxslar odatda hamkorlikka, do‘stlikka va ijtimoiy yaqinlikka ko‘proq intiladi. Bunday shaxslar boshqalarga yoqish va ijtimoiy munosabatlarni saqlashni ustuvor deb biladi. Hokimiyat motivi ustun bo‘lgan shaxslarda esa boshqaruv, yetakchilik va ijtimoiy ta’sir o‘tkazish ehtiyoji kuchli bo‘ladi. Shu bilan birga, bu ikki motiv bir-birini inkor etmaydi, balki o‘zaro to‘ldiradi. Masalan, rahbar shaxsda hokimiyat motivi yuqori bo‘lsa-da, samarali boshqaruv uchun affiliatsiya motivi ham zarur bo‘ladi, chunki jamoa bilan ijobiy munosabatlar o‘rnatilmasa, yetakchilik samarasi pasayadi. Xuddi shuningdek, affiliatsiya motivi kuchli shaxs ham ijtimoiy guruh ichida o‘z mavqeini mustahkamlash uchun ma’lum darajada hokimiyat motiviga ega bo‘lishi mumkin. Genry Myurrey ehtiyojlar nazariyasida ham ijtimoiy ehtiyojlar (affiliatsiya) va ustunlikka intilish (dominance) alohida psixogen ehtiyojlar sifatida qaraladi va ular inson xulqining turli vaziyatlarda turlicha namoyon bo‘lishini tushuntiradi. O'zbek jamiyatida ikki motivning muvozanati. O'zbek madaniy kontekstida «katta odam» tushunchasi affiliatsiya va hokimiyat motivlarining muvozanatli PAGE \* MERGEFORMAT 2 birliksini ifodalaydi. «Katta odam» bu nufuzli, lekin bir vaqtda saxiy, g'amxo'r va odamlarga yaqin bo'lgan shaxs. «Katta bo'lish» o'zbek madaniyatida faqat hokimiyat va martabani emas, balki boshqalarga nisbatan mas'uliyat va g'amxo'rlik yukini ham o'z ichiga oladi. Bu ijtimoiy hokimiyat motivining madaniy norma sifatida o'rnatilishini ko'rsatadi. Shu bilan birga, «pul kuchi» va «mansab istagi» kabi fenomenlar shaxsiy hokimiyat motivining madaniy o'zgarishlar fonida kuchayishiga ishora qiladi. Madaniyatlararo farqlar. Triandis (1995) kollektivistik madaniyatlarda hokimiyat motivining ko'proq ijtimoiy guruh ma'naviyatini oshirish, an'analarni saqlash, jamoani birlashtirish shaklda namoyon bo'lishini, individualistik madaniyatlarda esa shaxsiy hokimiyat motivining ustunligini ko'rsatdi. Bu farq affiliatsiya va hokimiyat motivlarining madaniy kontekst bilan o'zaro ta'sirini yaqqol ifodalaydi va O'zbek namunasida tadqiqot o'tkazishda hisobga olinishi zarur omil hisoblanadi. Motivlar konflikt va integratsiyasi. Psixoanalitik nuqtai nazardan affiliatsiya va hokimiyat motivlari o'rtasida doimiy ichki ziddiyat mavjud. Yaqin bo'lish istagi (affiliatsiya) zaiflikni, bog'liqlikni va boshqaga ehtiyojni anglatadi bu hokimiyat istagiga (o'z-o'zini yetarli his qilish, boshqarlarga muhtoj bo'lmaslik) zid kelishi mumkin. Sog'lom psixologik rivojlanish bu ikki motivning integratsiyasini «kuchli bo'lish va yaqin bo'lish» uyg'unligini ta'minlaydi. Bu integratsiya Erikson (1963) ning intimlik va izolyatsiya krizi yaqinlikka intilish va o'zligini yo'qotish qo'rquvi o'rtasidagi muvozanat bilan ham uzviy bog'liq. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa Mazkur bobda affiliatsiya va hokimiyat motivlarining psixologik mohiyati, turlari hamda ularning shakllanish mexanizmlari chuqur tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, affiliatsiya motivi insonning boshqa odamlar bilan yaqin, ishonchli va emotsional munosabatlar o‘rnatishga bo‘lgan ehtiyojini ifodalasa, hokimiyat motivi boshqalarga ta’sir o‘tkazish, boshqarish va ijtimoiy mavqega erishishga yo‘naltirilgan ichki turtki sifatida namoyon bo‘ladi. Har ikki motiv shaxsning ijtimoiy xulq-atvorini belgilovchi muhim psixologik omillar hisoblanadi. Ilmiy yondashuvlar asosida affiliatsiya motivining kelib chiqishi va rivojlanishi tushuntirilib, John Bowlby ning bog‘lanish nazariyasi ushbu motivning ontogenetik ildizlarini asoslab berdi. Mary Ainsworth tadqiqotlari esa bog‘lanish turlarining keyingi ijtimoiy munosabatlarga ta’sirini eksperimental jihatdan isbotladi. Shuningdek, affiliatsiya motivining tuzilmasi Albert Mehrabian tomonidan ikki asosiy komponent — yaqinlikka intilish va rad etilishdan qo‘rquv orqali izohlandi. Bu esa ushbu motivning murakkab psixologik tuzilishga ega ekanligini ko‘rsatadi. Hokimiyat motivi esa David McClelland tomonidan tizimlashtirilib, uning shaxsiy va ijtimoiylashgan turlari ajratib ko‘rsatildi. Shaxsiy hokimiyat motivi ko‘proq individual manfaat va ustunlikka intilish bilan bog‘liq bo‘lsa, ijtimoiy hokimiyat motivi jamiyat va guruh manfaatlariga xizmat qilishi bilan ajralib turadi. Bu farqlash hokimiyat motivining ijobiy va salbiy ko‘rinishlarini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bobda, shuningdek, affiliatsiya va hokimiyat motivlarining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar — genetik xususiyatlar, oilaviy tarbiya, tengdoshlar muhiti, ta’lim tizimi hamda madaniy qadriyatlar tahlil qilindi. Ayniqsa, oila va ijtimoiy muhit ushbu motivlarning yo‘nalishi va rivojlanish darajasini belgilovchi asosiy omillar sifatida ajratildi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining o‘zaro munosabati tahlili shuni ko‘rsatdiki, ular bir-biriga qarama-qarshi emas, balki o‘zaro bog‘liq va muvozanatda faoliyat yurituvchi tizimdir. Affiliatsiya motivi ijtimoiy yaqinlik va hamkorlikni ta’minlasa, hokimiyat motivi yetakchilik va boshqaruvni yuzaga keltiradi. Samarali ijtimoiy faoliyat, ayniqsa rahbarlik jarayonida, ushbu ikki motivning uyg‘unligi muhim ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytganda, affiliatsiya va hokimiyat motivlari shaxsning ijtimoiy rivojlanishida, uning muloqotga kirishishi, jamiyatdagi o‘rnini belgilashi va yetakchilik qobiliyatlarini shakllantirishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ularning o‘zaro muvozanati esa shaxsning psixologik yetukligi va ijtimoiy moslashuv darajasining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 III BOB. SOTSIAL MOTIVLARNI TADQIQ ETISHNING EMPIRIK NATIJALARI 3.1. Tadqiqotni tashkil etishning metodik ta’minoti Muallif: A.Rean va V.Yakunin, N.Badmaeva modifikatsiyasi Metodika nomi: ”Talabalarning motivlarini aniqlash“ metodikasi Savollar soni: 34 ta savol Javob shakli: 1 balldan 5 balgacha baholash. Qo'llanish sohasi: Ijtimoiy psixologiya, Umumiy psixodiagnostika va Eksperimental psixologiya kabi sohalarda bu metodikadan foydalanaish mumkin hisoblanadi. Bu metodika asosan talabalarda qo‘llaniladi. Talabalarning motivlarini aniqlashda samarali metodika hisoblanadi. Mavzuga mosligi: Metodika motivlarni aniqlashga qaratilgan bo‘lib, Talaba shaxsidagi 7 ta motivni aniqlashga yordam beradi. Bular: 1.Kommunikativ motivlar ya’ni aloqa o‘rnatish motivlari. 2. Qochish motivlari. 3. Obro‘-e’tibor motivlari. 4. Kasbiy motivlar. 5. Ijodiy o‘z-o‘zini namoyon qilish motivlari. 6. O‘quv bilish motivlari. 7. Sotsial motivlar kabi yettita ”Sotsial motivlar“ ni aniqlashga qaratilgan metodika hisoblanadi. Mavzu ham Sotsial motivlarga bag‘ishlanganligi sababli metodika mavzuga mos hisoblanadi. Bu metodika orqali talabalarning yetaksi sotsial motivlarini aniqlash mumkin. So'rovnomaning tuzilishi So'rovnomada yettita shkala mavjud. 1. Kommunikativ motivlar shkalasi, bu shkala talabalardagi aloqa o‘rnatish motivlarini aks ettiradi. Kommunikativ motivlar shkalasini aks ettiruvchi tasdiqlarga keladigan bo‘lsak ular: 7, 10, 14 va 32-savollarda keltirilgan. 2. Qochish motivlari shkalasi. Bu shkala talabalardagi yomon vaziyatdan, jazodan, xavfdan, tanqiddan, nizoli vaziyatdan yoki muvaffaqiyatsizlikdan qochishga PAGE \* MERGEFORMAT 2 intilishi bilan bog‘liq ichki motivi hisoblandi.Bu shkalani aks ettiruvchi tasdiqlar quyidagilar hisoblanadi: 6, 12, 13, 15 va 19-savollar. 3. Obro‘-e’tibor motivlari. Bu shkala talabalardagi jamiyatda hurmat, tan olinish, yuqori mavqe va ijobiy baho olishga intilish bilan bog‘liq motivlari. Obro‘-e’tibor motivlari shkalasini aks ettiruvchi tasdiqlar: 8, 9, 29, 30 va 34-savollarda keltirilgan. 4. Kasbiy motivlar.Bu shkala talabalardagi kasbini sevishi, kasbini yaxshi o‘zlashtirishi va shu yo‘nalishda rivojlanishga undovchi ichki motivi hisoblanadi. Kasbiy motivlar shkalasini aks ettiruvchi tasdiqlar: 1, 2, 3, 4, 5 va 26- savollarda keltirilgan. 5. Ijodiy o‘z-o‘zini namoyon qilish motivlari. Talabalardagi ijodiy o‘z-o‘zini namoyon qilish motivlari — bu talabaning o‘z qobiliyatlari, g‘oyalari va ijodiy salohiyatini erkin ifoda etishga intilishi bilan bog‘liq ichki psixologik omillardir. Bu motivlar shaxsning individualligini ochish, yangilik yaratish va o‘zini jamiyatda ko‘rsatishga xizmat qiladi. Ijodiy o‘z-o‘zini namoyon qilish motivlarini aks ettiruvchi tasdiqlar: 27 va 28-savollarda keltirilgan. 6. O‘quv bilish motivlari. Bu talabaning bilim olish, tushunish, o‘rganish va intellektual rivojlanishga bo‘lgan ichki intilishini ifodalovchi psixologik omillardir. Bu motivlar o‘qish jarayonining sifatini, chuqurligini va barqarorligini belgilaydi. O‘quv bilish motivlarini aks ettiruvchi tasdiqlar: 17, 18, 20, 21, 22, 23 va 24- savollarda keltirilgan. 7. Sotsial motivlar bu talabaning jamiyat bilan munosabatga kirishish, guruhga mansublik, boshqalar tomonidan tan olinishi va ijtimoiy rollarni bajarishga intilishi bilan bog‘liq motivlardir. Ular talabaning xulq-atvori, faolligi va o‘qishga bo‘lgan munosabatini sezilarli darajada belgilaydi. Sotsial motivlarni aks ettiruvchi tasdiqlar: 11, 16, 25, 31 va 33-savollarda keltirilgan. PAGE \* MERGEFORMAT 2 3.2. Prosotsial va antisosial motivlar darajasini aniqlash natijalari Kommunikativ motiv Qochish motivlari Obro'-e'tibor motivlari Kasbiy motivlar Ijodiy o'z-o'zini namoyon qilish motivlari O'quv bilish motivlari Ijtimoiy motivlar024681012141618 Chart Title Series1 Tadqiqotda jami 30 nafar sirtqi ta’lim talabalari ishtirok etgan bo‘lib, ularning 22 nafari ayollar, 8 nafari esa erkaklarni tashkil etadi. Bu holat ishtirokchilarning tarkibida ayollar sezilarli darajada ustun ekanini ko‘rsatadi. Shuning uchun olingan natijalar ko‘proq ayol talabalarning fikr va motivatsion holatini aks ettiradi, deb xulosa qilish mumkin. Natijalar tahliliga ko‘ra, talabalar o‘qishga turli sabablar asosida motivatsiyaga ega. Eng yuqori ko‘rsatkichlar asosan ichki motivatsiya bilan bog‘liq omillarda kuzatiladi. Jumladan, ijodiy motivlar va kasbiy rivojlanishga intilish talabalarda kuchli namoyon bo‘lgan. Bu esa sirtqi ta’limda tahsil olayotgan talabalar o‘z bilim va ko‘nikmalarini oshirish, kelajakdagi kasbiy faoliyatida o‘z o‘rnini mustahkamlashga intilishini bildiradi. Shuningdek, kommunikativ motivlar ham ma’lum darajada ahamiyatga ega bo‘lib, talabalar o‘qish jarayonida ijtimoiy muloqot o‘rnatish va jamiyat bilan aloqani kengaytirishga ehtiyoj sezishadi. Bu sirtqi ta’lim jarayonida o‘quvchilarning ijtimoiy faolligi ham muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Bundan tashqari, ayrim tashqi motivlar, masalan obro‘-e’tibor yoki tashqi ta’sir bilan bog‘liq sabablar nisbatan past darajada ekanligi aniqlangan. Bu esa talabalarning o‘qishga kirish qarori ko‘proq ichki ehtiyoj va shaxsiy maqsadlar bilan bog‘liqligini tasdiqlaydi. Umumiy xulosa qilib aytganda, sirtqi ta’lim talabalarida ichki motivatsiya ustunlik qiladi va bu ularning o‘qishga ongli ravishda yondashishini ko‘rsatadi. Gender tarkibidagi farq esa natijalarni talqin qilishda muhim omil bo‘lib, kelgusida erkak va ayol talabalar motivatsiyasini alohida o‘rganish zarurligini bildiradi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 XULOSA Mazkur kurs ishida sotsial motivlar, xususan affiliatsiya va hokimiyat motivlarining psixologik mohiyati, ularning shakllanish mexanizmlari hamda shaxs rivojlanishidagi o‘rni nazariy va empirik jihatdan o‘rganildi. Birinchi bobda sotsial motivlarning nazariy-metodologik asoslari yoritildi. Unda motiv tushunchasining psixologik talqini, sotsial motivlarning mazmuni, tuzilishi va funksiyalari tahlil qilindi. Shuningdek, shaxs rivojlanishida sotsial motivlarning o‘rni, ularning ijtimoiylashuv jarayonidagi ahamiyati va asosiy shakllanish omillari (oila, ta’lim, ijtimoiy muhit, madaniyat) ilmiy jihatdan asoslab berildi. Tahlillar sotsial motivlar shaxs xulq-atvorini yo‘naltiruvchi va tartibga soluvchi muhim psixologik omil ekanini ko‘rsatdi. Ikkinchi bobda affiliatsiya va hokimiyat motivlarining psixologik mohiyati, turlari hamda ularning o‘zaro munosabati chuqur tahlil qilindi. Affiliatsiya motivi insonning ijtimoiy aloqalarga kirishish, yaqin munosabatlar o‘rnatish va guruhga mansublik ehtiyojini ifodalashi, hokimiyat motivi esa boshqalarga ta’sir o‘tkazish va ijtimoiy mavqega erishishga yo‘naltirilganligi asoslab berildi. Shuningdek, bu ikki motivning bir-birini inkor etmasligi, balki o‘zaro muvozanatda shaxsning ijtimoiy yetukligini ta’minlashi ko‘rsatildi. Madaniy va ijtimoiy omillar ularning namoyon bo‘lish shakllariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi ham aniqlandi. Uchinchi bobda esa sotsial motivlarning empirik tadqiqoti natijalari tahlil qilindi. A.Rean va V.Yakunin metodikasi asosida o‘tkazilgan tadqiqotda talabalarda ichki motivatsiya, xususan kasbiy rivojlanish va ijodiy o‘zini namoyon qilish motivlari ustun ekanligi aniqlandi. Shuningdek, kommunikativ va o‘quv-bilish motivlari ham muhim o‘rin egallashi, tashqi motivlar esa nisbatan past darajada ekanligi ko‘rsatildi. Bu holat talabalarning o‘qishga ongli va ichki ehtiyoj asosida yondashishini tasdiqladi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 Umumiy xulosa qilib aytganda, sotsial motivlar shaxsning ijtimoiy xulq- atvori, o‘quv faoliyati va kasbiy rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, ular insonning jamiyatga moslashuvi va o‘zini anglash jarayonini belgilaydi. Affiliatsiya va hokimiyat motivlari esa shaxsning ijtimoiy munosabatlar tizimida muvozanatni ta’minlaydi hamda uning psixologik yetukligini shakllantiradi. Tadqiqot natijalari sotsial motivlarni chuqur o‘rganish ta’lim-tarbiya jarayonini takomillashtirish va shaxs rivojlanishini tushunishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. PAGE \* MERGEFORMAT 2 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI O'zbek va rus tilidagi adabiyotlar 1. G'oziyev E.G'. Umumiy psixologiya. — Toshkent: O'qituvchi, 2002. — 368 b. 2. Xalilova N.X. Umumiy psixologiya. — Toshkent: JDPU nashriyoti, 2010. — 412 b. 3. Nishonova Z.T. Psixodiagnostika va eksperimental psixologiya. — Toshkent, 2009. — 284 b. 4. Leontyev A.N. Deyatelnost. Soznanie. Lichnost. — M.: Politizdat, 1975. — 304 s. 5. Rubinshteyn S.L. Osnovy obshchey psikhologii. — SPb.: Piter, 2002. — 720 s. 6. Adler A. Praktika i teoriya individualnoy psikhologii. — M.: Akademicheskiy proyekt, 2011. — 240 s. Xorij tilidagi adabiyotlar 7. Bowlby J. Attachment and Loss. Vol. 1: Attachment. — New York: Basic Books, 1969. — 428 p. 8. Bowlby J. Attachment and Loss. Vol. 3: Loss. — New York: Basic Books, 1980. — 472 p. 9. Cacioppo J.T., Patrick W. Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. — New York: Norton, 2008. — 320 p. 10. Deci E.L., Ryan R.M. Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. — New York: Plenum, 1985. — 371 p. 11. McClelland D.C. Power: The Inner Experience. — New York: Irvington, 1975. — 427 p. PAGE \* MERGEFORMAT 2 12. McClelland D.C., Boyatzis R.E. Leadership motive pattern and long-term success in management // Journal of Applied Psychology. — 1982. — Vol. 67(6). — P. 737–743. 13. Mehrabian A. The development and validation of measures of affiliative tendency and sensitivity to rejection // Educational and Psychological Measurement. — 1970. — Vol. 30(2). — P. 417–428. 14. Mehrabian A. Evidence bearing on the Affiliative Tendency (MAFF) and Sensitivity to Rejection (MSR) scales // Current Psychology. — 1994. — Vol. 13(2). — P. 97–116. 15. Murray H.A. Explorations in Personality. — New York: Oxford University Press, 1938. — 761 p. 16. Triandis H.C. Individualism & Collectivism. — Boulder: Westview Press, 1995. — 259 p. 17. Veroff J. Development and validation of a projective measure of power motivation // Journal of Abnormal and Social Psychology. — 1957. — Vol. 54(1). — P. 1–8. 18. Winter D.G. The Power Motive. — New York: Free Press, 1973. — 347 p. 19. Winter D.G. Leader appeal, leader performance, and the motive profiles of leaders and followers // Journal of Personality and Social Psychology. — 1988. — Vol. 52(1). — P. 196–202. 20. Mazur A., Booth A. Testosterone and dominance in men // Behavioral and Brain Sciences. — 1998. — Vol. 21(3). — P. 353–363. PAGE \* MERGEFORMAT 2 ILOVALAR Testga yo riqnoma ʻ Keltirilgan motivlarni o zingiz uchun o qishga oid faoliyatda ahamiyatga ʻ ʻ bo yicha 5 balli tizimda baholang: 1 ball motivning eng kam darajadagi ahamiyatga ʻ muvofiq, 5 ball eng yuqori darajasiga Test 1. O‘qiyman, chunki men tanlagan kasbim o‘zimga yoqqani uchun. 2. Bo‘l ғ usi kasbiy faoliyatimning muvaffaqiyatini ta’minlash uchun. 3. Mutaxassis bo‘lishni istayman. 4. Bo‘lғusi kasbiy faoliyatim sohasiga taalluqli dolzarb masalalarga javob qaytarish uchun. 5. O‘zimdagi mavjud iste’dod nishonalarini, tanlangan kasbga qobiliyat va moyillikni to‘liq darajada foydalanishni istayman. 6. Do‘stlarimdan ortda qolmaslik uchun. 7. Odamlar bilan ishlashda chuqur va har tomonlama bilimga ega bo‘lish uchun. 8. Chunki eng yaxshi talabalar qatorida bo‘lishni istayman. 9. Chunki bizning o‘quv guruhimiz institutda eng yaxshisi bo‘lishini istayman. 10. Qiziqarli odamlar bilan tanishish va muloqot qilish uchun. 11. Chunki olingan bilimlar menga hamma kerakli narsaga erishish imkonini beradi. 12. Tanishlarimning men haqimda layoqatli, istiqbolli inson sifatidagi fikrlari o‘zgarmasligi uchun institutni tugatish kerak. 13. Yomon o‘qiganligi uchun muhokamalar va jazolanishdan qochish uchun. 14. O‘qishga oid jamoada hurmatli inson bo‘lishni istayman. 15. Kursdoshlarimdan ortda qolishni istamayman, qoloqlar orasida bo‘lishni xohlamayman. 16. Chunki mening kelajakdagi moddiy ta’minotim darajasi o‘qishdagi muvaffaqiyatim darajasiga bog‘liq. PAGE \* MERGEFORMAT 2 17. Muvaffaqiyatli o‘qish, imtihonlarni “4” va “5” baholarga topshirish. 18. O‘qish menga shunchaki yoqadi. 19. Institutga kirgach uni tugatish uchun o‘qishga majburman. 20. Navbatdagi mashg‘ulotlarga doimiy ravishda tayyor bo‘laman. 21. Aniq o‘qishga oid savollarga javob qaytarish uchun keyingi kurslarda o‘qishni muvaffaqiyatli davom ettirish kerak. 22. Chuqur va mustahkam bilim egallash uchun. 23. Chunki kelajakda ixtisoslik bo‘yicha ilmiy faoliyat bilan shug‘ullanishni o‘ylayapman. 24. Bo‘l ғ usi kasbimda har qanday bilim asqotadi. 25. Chunki jamiyatga ko‘proq foyda keltirishni istayman. 26. Yuqori malakali mutaxassis bo‘lish uchun. 27. Yangi narsalarni bilish, ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanish uchun. 28. Jamiyat, insonlar hayotiy faoliyatining rivojlanishidagi muammolarga javob topish uchun. 29. O‘qituvchilarda yaxshilar hisobida bo‘lish uchun. 30. Ota-onam va atrofdagilarning ma’qullashlariga erishish uchun. 31. Ota-onam, maktab oldidagi majburiyatimni bajarish uchun o‘qiyman. 32. Chunki bilim menga o‘zimga ishonch beradi. 33. Chunki mening kelajakdagi xizmatga doir holatim o‘qishdagi muvaffaqiyatimga bog‘liq. 34. Boshqalar oldida ustunlikka ega bo‘lish uchun yaxshi baholi diplom olishni istayman. Sinov natijalarini qayta ishlash • Shkala 1. Kommunikativ motiv: 7, 10, 14, 32. • Shkala 2. Qochish motivlari: 6, 12, 13, 15, 19. • Shkala 3. Obro‘-e’tibor motivlari: 8, 9, 29, 30, 34. • Shkala 4. Kasbiy motivlar: 1, 2, 3, 4, 5, 26. • Shkala 5. Ijodiy o‘z-o‘zini namoyon qilish motivi: 27, 28. PAGE \* MERGEFORMAT 2 • Shkala 6. O‘quv-bilish motivlari: 17, 18, 20, 21, 22, 23, 24. • Shkala 7. Ijtimoiy motivlar: 11, 16, 25, 31, 33. Test natijalarini qayta ishlashda har bir shkala uchun o‘rtacha ball quyidagi formula asosida hisoblanadi: Natijada har bir respondent uchun alohida o‘rtacha balllar aniqlanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar asosida motivlar darajasi baholanadi va keyingi statistik tahlil amalga oshiriladi. PAGE \* MERGEFORMAT 2

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SOTSIAL MOTIVLARNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI

Sotsial motiv tushunchasining psixologik talqini va ilmiy yondashuvlar

Shaxs rivojlanishida sotsial motivlarning o‘rni va funksiyalari

Birinchi bob bo‘yicha xulosa

II BOB. AFFILIATSIYA VA HOKIMIYAT MOTIVLARINING PSIXOLOGIK MOHIYATI VA SHAKLLANISH MEXANIZMLARI

2.1. Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining psixologik tabiati va turlari

2.2. Affiliatsiya va hokimiyat motivlarining o‘zaro munosabati

Ikkinchi bob bo‘yich xulosa

III BOB. SOTSIAL MOTIVLARNI TADQIQ ETISHNING EMPIRIK NATIJALARI

3.1. Tadqiqotni tashkil etishning metodik ta’minoti

3.2. Sotsial motivlar darajasini aniqlash natijalari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

ILOVALAR

Купить