Sud pretsedenti huquqning manbai sifatida - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	28.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Sud pretsedenti huquqning manbai sifatida

Купить

Sud pretsedenti huquqning manbai sifatida

REJA Kirish Asosiy qism 1. Sud pretsedenti huquqning manbai 2. Yuridik pretsedent 3. Huquqiy pretsedent Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

KIRISH Jamiyat rivojlanishi bilan davlat va huquq shakllari ham birgalikda rivojlanib, o’zgarib bordi. Avvalo, shuni alohida qayd etish kerakki, huquq fanining umumnazariy muammolari orasida huquqiy normalarni ifodalash hamda mustahkamlash shakllari rasman-yuridik mazmundagi huquq manbai sifatida belgilanadi. Huquq manbaining bunday talqini ma’lum darajada shartli bo’lib, ushbu tushuncha boshqacha ma’noga ega bo’lishi mumkin. Masalan, huquq manbai deganda, huquqiy normalar mazmunini belgilovchi ijtimoiy omillarni; huquqni bevosita ijod qiluvchi kuch bo’lgan davlatni; huquq to’g’risidagi axborot manbalarini tushunish mumkin. Tarixdan shu narsa ma’lumki, huquq shakllarining roli sud amaliyotiga borib taqaladi. Yuridik pretsedent huquq shakli (manbasi) sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Ho

1. Sud pretsedenti huquqning manbai Yuridik adabiyotlarda e`tirof etilishicha, huquqning manbai deganda umumiy ma`noda huquqning ifoda etilish shakli tushuniladi. Huquq tushunchasida maxsus huquqiy mazmunnigina emas, balki uning mavjud bo`lishining ichki shaklini ham tushunmoq lozim. Huquqning manbai (shakllari) tushuncha sifatida huquqning davlat bilan bog`ligini bevosita ifodalaydi. Agar huquqning mazmuni bo`lib umumiy yurish-turish qoidalari yigindisi hisoblansa, uning ichki shakli har bir alohida huquq normasining tashkil topish usullari va barcha huquq normalarining bir tizimga birlashishidir, uning tashqi shakli yoki huquqning manbai esa, davlat erkini o`ziga xos hujjatlashtirish, shakllantirish usullari yig`indisidir. Huquqning manbai tushunchasini uni tashqi ifodalash shakli nuqtai

Pretsedent huquqi - ingliz-amerika huquqiy tizimining tarkibiy kismi. Pretsedent huquqi-sud pretsedentlaridan tashkil topadi. Sud pretsedenti huquqning asosiy manbai hisoblanadigan huquqiy tizim ham pretsedent huquqi deb ataladi. Ushbu tizim sudga nafaqat tegishli qonun bo‘lmagan, balki muayyan qonun normasi mujmal bo‘lgan hollarda ham huquq ijodkorligi vazifasini o‘tash imkoniyatini beradi. Angliya, AQSh va ingliz huquqini kabul qilgan boshqa mamlakatlarga xos. Pretsedent huquqi doirasida ikki tarmoq: umumiy huquq va adolat huquqi vujudga kelgan. H uquq manbasi davlat irodasini muayyan huquqiy normativ hujjatlar, qonun aktlarida ifodalash, bayon qilish usuli va shaklidir. H uquqshunoslik fanida huquq manbalarini quyidagi 4 shakli qabul qilingan: -huquqiy odat; - sud pretsedenti; - normati

Y u ridik pretsedent sudning umummajburiy ahamiyatga ega bo’lgan aniq bir ish bo’yicha qaroridir. Normativ huquqiy akt - hozirgi kunda eng muhim bo’lgan huquq shaklidir. Normativ huquqiy akt vakolatli davlat organining belgilangan tartibda qabul qilgan yuridik huquqiy hujjati bo’lib, umummajburiy xulq-atvor qoidalarini o’z ichiga oladi. Normativ hujjatlar huquqiy normalarni belgilab beradi, o’zgartiradi va bekor qiladi. Ularda belgilangan qoidalarning mazmuni bayon etiladi. Belgilangan normalarga umummajburiy tus beradi yoki ilgari belgilangan normalarning amalda bo’lishini bekor qiladi. Normativ huquqiy hujjatlarning turlari davlatning qaysi organi tomonidan qabul qilinganligiga qarab belgilanadi. O’zbekiston Respublikasida huquq manbalari. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va

 Joriy q onunlar - h ozirgi kunda amalda bo’lgan, h ayotning eng mu h im so h alarini tartibga soluvchi va o’z kuchiga ko’ra Konstitutsiyadan keyingi o’rinda turadigan huq u q iy h ujjatlardir.  O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni, q aror va farmoyishlari O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 94-moddasiga asosan, Prezident tomonidan chi q ariladigan umummajburiy kuchga ega bo’lgan normativ huq u q iy h ujjatdir.  Vazirlar Ma h kamasining q arorlari va farmoyishlari O’zbekiston Respublikasi ijro etuvchi h okimiyat oliy organi o’z vakolatlari doirasida chi q aradigan normativ huq u q iy h ujjatdir.  O’zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat k o’mitalari va davlat idoralarining normativ huq u q iy h ujjatlari Konstitutsiya asosida q abul q ilinib, O’zbekiston q onun

tuzgan. 1995 yilda “O’zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to’g’risida”gi qonuni qabul qilingan. Huquqiy davlatda davlat normativ hujjatlarining amal qilishida subordinatsiyaga rioya qilinishiga katta ahamiyat beriladi. Unda huquq manbalari, ya’ni normativ hujjatlarning qat’iy bo‘ysundirilgan tizimi shakllanadi, amal qiladi va rivojlanadi. Bu tizimda har bir aktning o‘rni uning yuridik kuchiga bog‘liq bo‘ladi. Mazkur tizim, ifodali qilib aytganda, huquqiy manbalar «ehromi»ning cho‘qqisi – yuqori yuridik kuchga ega bo‘lgan konstitutsiya hisoblanadi. Hech qanday huquqiy manba konstitutsiya normalari va prinsiplariga to‘g‘ridan to‘g‘ri yoki bilvosita zid bo‘lishi mumkin emas. Aksincha, davlat organlarining barcha normativ hujjatlari va huquqning boshqa manbalari konstitutsiyaga as

__________________________________ 1 Pretsedent huquqi huquqning anglo-sakson tizimi amal qiladigan mamlakatlarda keng qo‘llanadi va amal qiladi (bular: AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada v. b.). Endilikda boshqa qator mamlakatlarda qo‘llanila boshladi. 2-§. Yuridik pretsedent Tarixdan shu narsa ma'lumki, huquq shakllarining roli sud amaliyotiga borib taqaladi. Yuridik pretsedent huquq shakli (manbai) sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Hozirgi davrda dunyoning anglosakson huquqiy tizimiga asoslanuvchi davlatlarida yuridik pretsedentning huquq manbai sifatida o‘rni beqiyosdir. Ammo yevropa qonunchiligi va roman-german huquqiy tizimiga mansub davlatlar sud amaliyotini huquq shakli sifatida tan olmaydilar. «Pretsedent» – lotincha praecedens so‘zidan olingan bo‘lib, «ilgarida bo‘luvchi», «ol

ma'muriy organlar yangi huquqiy normalar yaratish huquqiga ega bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda huquq o‘zining murakkabligi bilan farq qiladi. Bundan tashqari, bu yerda mansabdor shaxsning suii'stemollik qilishi ehtimoli saqlanib qoladi. An'anaga ko‘ra sud qarorlari pretsedent sifatida quyidagicha bo‘lishi mumkin: birinchisi , qonun va odat normalari to‘g‘ri kelmay qolgan taqdirda yangidan huquq normalari yaratiladi, bu inglizlarda 218 original precedent deb nomlanadi, ushbu pretsedent normalari ijtimoiy munosabatlardagi yangi holatlarni tartibga soluvchi manba bo‘lib xizmat qiladi. Bunda sudyalar qonunchilikdagi mavjud bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida huquq normasini yaratadilar. Roman-german huquq tizimiga mansub davlatlarda esa sudyalar huquq ijodkorligi vakolatiga ega bo‘lma

mumkin; ikkinchidan , bu sud qarori kelgusida bo‘ladigan hodisalarga ham xuddi shu qarorni namuna sifatida ishlatish imkonini beradi. Ikkinchi holda sud qarori huquq normasi bo‘lib xizmat qiladi, chunki u oldingi qabul qilingan qarorga (pretsedentga) asoslanadi. Yuqorida ta'kidlanganidek, sud amaliyoti, ya'ni sud pretsedenti huquq shakli xisoblanadigan mamlakat Angliyadir, shu bois yuridik pretsedent bir vaqtda ingliz odat huquqi deb ham nomlanadi. Angliyada to‘plamda yozilgan sud pretsedentiga asoslanish xuddi qonun moddasiga asoslangandek yuridik ahamiyatga ega. Bunga o‘xshash holatlarni yevropa qit'asida uchratmaymiz. Masalan, Fransiya huquqshunosligida, fransuz yuristlari sud amaliyotini huquq normasi sifatida hyech qachon tan olmagan. Ularning fikricha, sudning obro‘si qan

3-§. Huquqiy pretsedent Huquqiy pretsedent - lot. praecedens - «avvalgisi, oldingisi» ma'nosini anglatadi. Sud yoki ma'muriy organning yozma yoki og‘zaki qarori, kelgusida barcha shunga o‘xshash ishlarni ko‘rib chiqish va hal qilish uchun asos bo‘ladigan namuna, etalon, norma sifatida qabul qilinsa, u pretsedent bo‘ladi. Shunday qilib, ma'lum bir ish bo‘yicha qabul qilingan qaror huquqiy norma sifatida tan olinadi. Huquqiy pretsedent umumiy (anglo-sakson) huquqiy tizimi amalda bo‘lgan davlatlar - Angliya, AQSh, Avstraliya, Kanada kabi davlatlarda keng qo‘llaniladi, lekin shu davlatlarda huquqiy pretsedent turlicha qo‘llanishi mumkin. Masalan, Angliyada huquqiy pretsedent quyidagi qoidalarga bog‘liq bo‘ladi: 1) Lordlar palatasi qabul qilgan qaror hamma sudlar uchun majburiydir;

(xatti-harakat qoidasi) bo‘lib qoladi gan yozma yoxud og‘zaki qaroridir. Sud va ma'muriy pretsedent bir-biridan farqlanadi. Albatta, huquqning pretsedent shaklida sud (va ma'muriy) organlar amalda yangi huquqiy normalarni yaratish hokimiyatiga ega bo‘ladi. Bunday holatlarda huquq murakkabligi va chalkashligi bilan ajralib tu radi. Qolaversa, bunda mansabdor shaxslar tomonidan o‘zboshimcha liklar bo‘lishi ehtimoli ham yo‘q emas. Shu o‘rinda sud amaliyotini huquq shakliga kiritishda qonun va urf-odatdagi kabi yakdillik yo‘qligini ham alohida qayd etib o‘tish lozim. Shunday qilib, xususiy ish bo‘yicha qabul qilingan sud hukmi ikki xil ma'noni bildiradi, ya'ni: birinchidan, bu hukm sud fao liyatini taqozo etgan konkret holatni hal qilsa; ikkinchidan, bu hukm kelajakda xuddi shu

yechilganini ko‘rsatib berish hollari tez-tez uchrab turadi. Xalqaro huquq qoidalari ham pretsedent ta'sirida tarkib topadi. Lekin, baribir, sud qarori majburiy norma sifatida tan oli nadigan bo‘lsa, buning uchun alohida muhim asoslar kerak bo‘ladi. Bu o‘rinda gap, hatto sud aholi ko‘z o‘ngida katta obro‘ga ega bo‘lib, bir ish yuzasidan u bildirgan fikr keyin ham shunday qilish kerak ekan, degan qarashni tug‘dirishida ham emas. Zero, sud qarori, unga bo‘lgan hurmatdan qat'i nazar, biron-bir ishonch-e'tiqodni tug‘di rishga qodir. Bu sud qarorining obro‘si faqat axloqiy asosgagina ega bo‘lib qolmasligidan (shunday bo‘lishi ham mumkinligiga qara may) dalolat beradi. Eng muhimi, sudning obro‘si – uning qarash lari va qarorlari davlat hokimiyati tomonidan qo‘llab-quvvatla nishida ha

qarorlari to‘plamlari (reports)da yig‘ilgan pretsedentlar huquqi (Case- Law)dir. Shuning uchun ham Angliyada to‘plamda yozil gan sud pretsedentidan dalil keltirish xuddi qonun moddasiga ishora qilingandek ahamiyatga ega. yevropa qit'asining hyech qaerida boshqa bunday holatni uchrat - maymiz. Jumladan, Fransiyada huquqshunoslik katta tajribaga egaligiga qaramay, fransuz huquqshunoslari hyech qachon sud ama liyoti (jurisprdence)ning huquq normasiga teng ahamiyatini tan olishmagan. Ular buni XIX asr oxiridayoq shunday izohlashgandi: «U (huquq normasi) bilan bog‘liq obro‘-e'tibori qanchalik bo‘lishidan, huquqning biron-bir masalasiga o‘z qarashlarida qan chalik barqaror bo‘lishidan qat'i nazar, u hyech qachon fuqarolar va sudlar uchun majburiy bo‘lgan qoidalarni yaratolmaydi. Agar

baxsh etadi. Ko‘pchilik olimlar asosli ravishda yuridik amaliyot huquqiy qoidalari pretsedent huquqidan boshqa narsa emas, deb hisobla shadi. Shuni ta'kidlash joizki, yuridik fan (huquqiy ta'limot) ham taraqqiyotning muayyan bosqichlarida uning shakli bo‘lib xizmat qi ladi. Chunonchi, eng tanilgan Rim huquqshunoslariga keyinchalik sudlar uchun majburiy bo‘ladigan tushuntirishlar taqdim etish huquqi berilardi. Angliya sudlarida taniqli huquqshunoslar (Brakton, Glenvil) asarlari keng ravishda ishora qilinadigan huquq manbalari edi. Hozirgi vaqtda ham shariat qoidalari muayyan darajada huquq shaklida maydonga chiqadi va bu arab mamlakatlari qonun hujjatlarida tasdiqlab qo‘yilgan. Shunisi qiziqki, Angliya sudlarida ayrim sud qarorlarini chiqarishda hanuzgacha ba'zi huquqshunoslarni

XULOSA Yuridik pretsedent huquq shakli (manbasi) sifatida alohida ahamiyatga ega. Hozirgi davrda dunyoning anglosakson huquqiy tizimiga asoslanuvchi davlatlarida yuridik pretsedentning huquq manbasi sifatida o’rni beqiyosdir. Ammo Yevropa qonunchiligi va roman-german huquqiy tizimiga asoslanuvchi davlatlar sud amaliyotini huquq manbasi sifatida tan olmaydilar. “Pretsedent” – lotincha praecedens so’zidan olingan bo’lib, “ilgarida bo’luvchi”, “oldinda boruvchi” degan ma’noni anglatadi. Yuridik pretsedent deb, ma’muriy yoki sud organining muayyan ish bo’yicha chiqarilgan yozma yoki og’zaki qarorini, kelgusida xuddi shunga o’xshash ishlarni ko’rib chiqishda asos sifatida qo’llanishiga aytiladi. Yuridik pretsedent turlari shartli ravishda ma’muriy pretsedent va sud pretsedentiga bo’linadi. Ma’

ingliz odat huquqi deb ham nomlanadi. Angliyada to’plamda yozilgan sud pretsedentiga asoslanish xuddi qonun moddasiga asoslangandek yuridik ahamiyatga ega. Bunga o’xshash holatlarni Yevropa qit’asida uchratmaymiz. Masalan, Fransiya huquqshunosligida, fransuz yuristlari sud amaliyotini huquq normasi sifatida hech qachon tan olmagan. Ularning fikricha, sudning obro’si qanchalik baland, uning qarori qanchalik to’liqbo’lmasin, u hech qachon hamma fuqarolar uchun majburiy bo’lgan qoidalarni yarata olmaydi. Shunisi e’tiborga molikki, roman-german huquq nazariyotchilari huquqning pretsedent shaklini hech qachon tan olmaganlar, chunki ular sud va ma’muriy organlar huquqni ijod qilishlari emas, balki uni qo’llash faoliyati bilan shug’ullanishlari lozim, deb hisoblaydilar. Anglo-sakson huquqiy tizim

3. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-tom, T.: «O‘zbekiston», 1996. 4. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-tom, T.: «O‘zbekiston», 1996. 5. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo‘lida. T.: «O‘zbekiston», 1997 6. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-tom T.: «O‘zbekiston» 1996. Maxsus adabiyotlar: • Axmedshaeva M., Davlat mexanizmi va hokimiyatlar bo‘linishi. O‘quv qo‘llanma. -T.: TDYuI, 2005 - 66b. • Islomov Z.M. Davlat va huquq nazariyasi. – Toshkent: Adolat, 2007. –916 b. • Saburov N.Davlat va huquq nazariyasi. O`quv-uslubiy qo`llanma. -T.: TDYI, 2008. –108 b. • Najimov M.K., Muhitdinov Z.S. Davlat va huquq nazariyasi. O`quv- uslubiy qo`llanma. - T.: TDYI, 2009. - 172 b.

• Odilqoriev X.T., Tulteev I.T. va boshq. Davlat va huquq nazariyasi: Darslik / Prof.X.T.Odilqoriev tahriri ostida. –T.: Sharq, 2009. –592 b. • Najimov M.K., Muxitdinov Z.S. Davlat va huquq nazariyasi. O’quv- uslubiy majmua. –T.: TDYuI, 2010. -136 b. • Najimov M.K., Muxitdinov Z.S. Davlat va huquq nazariyasi. O‘quv- uslubiy majmua. –T.: TDYuI, 2010. -145 b. • Saburov N. , Saydullaev Sh. Davlat va huquq nazariyasi. O‘quv qo‘llanma. –T.: TDYuI, 2011. -177 b. • Saydullaev Sh. B.T Mirzaraimov Angliyada pretsedent huquqi risola TDYuI, 2008. -61 b.  Elektron resurslari: 1. http://www.gov.uz 2. http://www.lex.uz 3. http://www.ziyonet.uz 4. http://www.tsil.uz

Купить