Суд психологик экспертизаси мавзусини ўқитишда замонавий технологиялардан фойдаланиш - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	3.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Суд психологик экспертизаси мавзусини ўқитишда замонавий технологиялардан фойдаланиш

Купить

1 “ Психология ” йўналиши бўйича қайта тайёрлаш ва малака ошириш курси тингловчиси Суд психологик экспертизаси мавзусини ўқитишда замонавий технологиялардан фойдаланиш БИТИРУВ ЛОЙИҲА ИШИ

2 Мундарижа КИРИШ.......................................................................................................... 3 I-БОБ. СУД ПСИХОЛОГИК ЭКСПЕРТИЗАСИ МАВЗУСИНИ ЎҚИТИШНИНГ НАЗАРИЙ ВА АМАЛИЙ МАСАЛАЛАРИ 1.1. Суд психологик экспертизанинг устивор йўналишлари.................... 6 1.2. Суд психологик экспертизаси мавзусини ўқитишдаги инновациялар ва илғор хорижий тажрибалар...................................................................... 10 II-БОБ. СУД ПСИХОЛОГИК ЭКСПЕРТИЗАСИ МАВЗУСИДАН ЭЛЕКТРОН ЎҚУВ МОДУЛИ ИШЛАНМАСИ 2.1. Юридик психология фанининг ишчи ўқув дастури (Силлабус)......... 14 2.2. Суд психологик экспертизаси мавзуси бўйича маъруза матни.......... 30 2.3. Суд психологик экспертизаси мавзусидан таълим технологиялари .. 52 2.4. Назорат топшириқлари (ЖН,ОН,ЯНлар бўйича

3 меросларимиздан халқимиз ҳаётида, болалар тарбиясида кенг фойдаланилаётганлиги кишилар ўртасида меҳр-оқибат, инсонийлик, мурувватлилик ва олижаноблик каби юксак фазилатларнинг шаклланишига замин яратиш билан бир қаторда юртимиз фуқаролари турмуш фаравонлигининг ошишига, уларда эртанги кунга нисбатан бўлган ишонч ҳиссининг шаклланишига хизмат қилмоқда. Мамлакатимизда иқтисодий ва сиёсий соҳаларда амалга оширилаётган кенг қамровли ишлар билан бир қаторда, ўсиб келаётган ёш авлоднинг таълим-тарбияси, эртанги куни, жисмоний ва ақлий жиҳатдан баркамол ривожланишлари борасида ҳам кишини қувонтирадиган даражадаги ишлар амалга оширилмоқда. Ўзбекистонда таълим-тарбия тизимини тубдан ислоҳ қилиш, уни замон талаблари даражасига кўтариш, келажак учун баркамол авлодни тарбиялаш ишлари Давлат сиёсатин

4 интилиб яшаш керак. Бугунги кунда қайси давлат юксак тараққиётга эришган бўлса – бу Жанубий Корея ёки Япония бўладими, Европа давлатлари бўладими – буларнинг барчасидан ўрганиш керак. Бу борада биз учун ҳеч қандай мафкуравий чеклашлар йўқ. Биз учун ягона мафкура – бу Ўзбекистоннинг тараққиёти, Ўзбекистоннинг равнақи, Ўзбекистоннинг ҳеч кимдан кам бўлмаслигидир” 1 - деб таъкидлашлари юртимизда баркамол авлодни тарбиялашга алоҳида эътибор берилаётганлигини кўрсатиб турибди. Олий таълим муассасаларининг таълим ва тарбия жараёнларини ташкил этишда таълим тўғрисидаги қонун ҳужжатлари, қонун ости ҳужжатлари жумладан фармонлар, фармойишлар, қарорлар ва буйруқлар каби ташкилий ҳуқуқий ҳужжатлар қўлланилмоқда. Юридик психология фанининг назарий ва амалий муаммолари, фанни ўқитишдаги инновациялар,

5 доирасидаги Суд психологик экспертизаси мавзусини назарий ва амалий таҳлил қилиш; Иккинчидан, Суд психологик экспертизаси мавзусини ўқитишда инновацион таълим технологиялари ва илғор хорижий тажрибалардан фойдаланиш йўлларини ёритиш; Учинчидан, “Юридик психология” фани ўқув дастури мазмун моҳиятини очиб бериш; Тўртинчидан, Суд психологик экспертизаси мавзусидан электрон ўқув модули ишланмасини тайёрлаш ; Бешинчидан, Суд психологик экспертизаси мавзусин и ўқитишни, таълим ва тарбия жараёнини янада такомиллаштириш юзасидан тавсиялар ишлаб чиқиш. Битирув лойиҳа ишининг объектини Бухоро давлат университетининг 5210200 – Психология (умумий психология) бакалавриат таълим йўналишида ўқитилаётган юридик психология фани таркибидаги “ Суд психологик экспертизаси” мавзуси нинг назарий масалалари ва

6 такомиллаштиришда, суд психологик экспертизаларни ташкил этиш ва уни талаб даражасида ўтказиш жараёнида хизмат қилади. Битирув лойиҳа ишининг тузилиши ва ҳажми. Битирув лойиҳа иши кириш, икки боб, еттита параграф, хулоса, тавсиялар фойдаланилган адабиётлар ва иловалардан иборат ҳолда ёритиб берилган. Битирув лойиҳа ишида 30 дан ортиқ адабиётлардан фойдаланилган. Ишнинг асосий ҳажми 99 бетни ташкил этади. I-БОБ. СУД ПСИХОЛОГИК ЭКСПЕРТИЗАСИ МАВЗУСИНИ ЎҚИТИШНИНГ НАЗАРИЙ МАСАЛАЛАРИ 1.1. Суд психологик экспертизанинг устивор йўналишлари

7 Мустақил республикамиз ёшларини янгича ижтимоий муҳитга тайёрлаш, уларни давр руҳида тарбиялаш - шу куннинг долзарб ва устувор вазифаларидан биридир. Ҳозирги кунда Республикамизда амалга оширилаётган ислоҳотларнинг тақдири ёшларнинг маънавий қиёфасига, шахсий баркамоллигига боғлиқ. Бу вазифаларни амалга ошириш инсоний ўзаро муносабатларда демократик тамойилларни онгга тўла сингдиришни тақозо этади. Инсонлар ўртасидаги ижтимоий муносабатлар Шарқда ўзига хос ва ҳар бир миллат психологиясига мос ҳолда шакллантиришдир. Ўз касбининг билимдони бўлиш учун нафақат юридик фанларни, балки ш ахсларнинг руҳий ҳолати ва кечинмаларини ҳам яхши билиш керак бўлади. Бу эса ҳар бир ҳуқуқ идораси ходимидан психология илмининг сир- асрорларидан хабардор бўлиш ва шу асосда қонуний хатти-ҳаракатларни амалга о

8 билдириб, “... кескинлик ва хавф-хатарларнинг тобора ўсиб, геосиёсий қарама-қаршиликлар, ўз таъсир доирасини кенгайтиришга қаратилган курашнинг, радикализм, терроризм ва экстремизм каби таҳдидларнинг кучайиб бораётгани барчамизни ташвиш ва хавотирга солмасдан қўймайди ” 2 , - деб таъкидлади. Мамлакатимизда ҳукм сураётган тинчлик ва барқарорлик, меҳр-оқибат муҳитини асраш, мустақилликнинг қадрига етиш, Ватан тараққиёти учун дахлдорлик туйғусини англаш, ҳар қандай хавф-хатар ва таҳдидларнинг олдини олишда гуманитар ва ижтимоий-иқтисодий (психология) фанларининг ўқитилишини пухта ўйланган тизим асосида ташкил этиш ва уларнинг таъсирчанлигини кескин кучайтиришни бугун бошимиздан кечираётган ҳаётнинг ўзи тақозо этмоқда. Шундай экан, бу жараён ўта аниқ мақсад ва вазифаларни белгилаш асосида ам

9 тизимида ўқитилаётган гуманитар ва ижтимоий-иқтисодий (психология) фанлар олдида турган муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмоқда. Президентимиз И.А. Каримовнинг “Юксак маънавият - енгилмас куч” асарида, илгари сурилган концептуал фикр-ғоялар, илм-фан соҳасида қўлга киритилаётган ютуқлар психология фанлари мазмунини янада такомиллаштиришни талаб этади. Маънавий-маърифий ва таълим-тарбия соҳасидаги ўзгаришлар, дунёда кечаётган глобаллашув жараёнлари ёшларнинг дунёқараши ва тафаккурини шакллантиришда муҳим ўрин тутадиган, маънавий дунёсини бойитадиган, уларнинг онгида маънавий бўшлиқ юзага келишига йўл қўймайдиган гуманитар ва ижтимоий–иқтисодий (психология) фанларини мазмунан такомиллаштириш ҳамда таълим самарадорлигини янада оширишни талаб этади. Ўтган давр мобайнида олий таълим тизимида гу

10 фойдаланиш имкониятини янада кенгайтиради. Бу ўз навбатида, талабаларнинг мазкур фанлар бўйича билимларни чуқур ўзлаштиришларининг асосий омили бўлиб, таълим-тарбия сифати ва самарадорлигини оширади. Айни шундай саъй-ҳаракатлар амалга оширилиши таълим жараёнига замонавий педагогик ва ахборот технологияларини кенг тадбиқ этишни янада жадаллаштириш, профессор-ўқитувчиларни илғор педагогик билимлар ва технологиялар билан қуроллантириш, уларнинг маҳоратини ошириш, хорижий олий таълим муассасалари тажрибасини чуқур ўрганиш ҳамда улардаги самарали усул ва воситаларни миллий таълим тизимимизга жорий этиш имконини яратади. 1.2. Суд психологик экспертизаси мавзусини ўқитишдаги инновациялар ва илғор хорижий тажрибалар Кадрлар тайёрлаш миллий дастурида таъкидланганидек, “Инсон, унинг ҳар томонлама

11 Маълумки мамлакатимиз олий таълим муассасаларида “Юридик психология” фани таркибидаги “Суд психологик экспертизаси” мавзусини ўқитиш жараёнида инновациялар ва илғор хорижий тажрибаларни қўллаш бугунги куннинг долзарб масаларидан бири ҳисобланади. “Суд психологик экспертизаси” мавзусини ўқитишда бугунги кунда ривожланган хорижий мамлакатларда қуйидаги инновациялар ва таълим технологиялари қўлланилмоқда. Мавзуни ўқитиш жараёнида илмийлик, тарихийлик, мантиқийлик, объективлик тамойилларига амал қилган ҳолда замонавий усуллар: “Давра суҳбати”, “Савол-жавоб”, “Бахс-мунозара”, “Ақлий ҳужум”, ”График органайзерлар” “Кластер”, “Бумеранг”, “Ролли ўйин”, “Интерфаол” методлар слайдлар ёрдамида ўтказилади ва машғулотлардаги маълумотлар мультимедиа воситалари ёрдамида презинтация қилинади. Инновацио

12 штатлари, Германия, Япония ва Россия давлатларининг олий таълим муассасаларида таълим ва тарбия жараёнларини ташкил этишда кенг қўлланилмоқда. Биз қуйида дарс жараёнида медиация технологиясини қўллаш масаласини кўриб чиқамиз. Дарс жараёнида Медиацияни қўллаш варианти: Курс талабалари 3-та кичик гуруҳларга бўлинади. Профессор-ўқитувчи 1- ва 2-гуруҳларга ижтимоий низо билан танишиб чиқишни таклиф этади. Ижтимоий низо ёзма, оғзаки ёки карточкаларда бўлиши мумкин. 1- Гуруҳ бир тарафнинг манфаатларини ҳимоя қилади, 2-гуруҳ вужудга келган низо бўйича ўз манфаатларини ҳимоя қилиш учун ўз фикрларини билдиради. 10-дақиқа ўтгандан сўнг хар бир гуруҳнинг аъзоси ўзларини манфаатларини ҳимоясини таъминлаш учун сўзга чиқади ва ҳимоя қилади. 3-Гуруҳ - медиаторлар. Уларнинг вазифалари тарафларни ўзаро

13 С - эшитиш; Э – медиаторнинг ҳар қайси тараф билан алоҳида учрашуви; Г, П – таклифларни генерация қилиш; Э,Ф – эхтиросларнинг фактлардан ажратилиши (муаммонинг асл кўриниши); Р,Р – ресурсларнинг кенгайиши (медиатор тарафларга муаммони ҳал этиш учун нима етишмаслигини тушуниб етишига ёрдам беради ва уларни мутахассисларни олдига юборади; масалан: юристлар, психологлар, экспертлар ...). Н, – тарафларни музокараларда ўзини тутишга ўргатиш; С, - ҳаракатларнинг оқибатлари, саволларга асосан таклифларнинг реал қабул қилиниши ҳолати, ходисаларнинг ривожланиши. Ҳуқуқий, ижтимоий психологик таълимни ҳозирги замон тизими педагог ходимларга анъанавий ва инновацион таълим технологияларини амалиётда оптимал ечимини топишга имкон яратади. II-БОБ. СУД ПСИХОЛОГИК ЭКСПЕРТИЗАСИ МАВЗУСИДАН ЭЛЕКТРОН ЎҚУВ М

14 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМИ ВАЗИРЛИГИ БУХОРО ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ 5210200 - Психология (умумий психология) б акалавриат таълим йўналишлари талабалари учун “ Юридик психология ” фанидан СИЛЛАБУС Тошкент – 2015 5 210200 - Психология (умумий психология) б акалавриат таълим йўналишлари талабалари учун “ Юридик психология ” фанидан Силлабус

15 Бухоро давлат университети 1.Олимов Лазиз Ярашович – Бухоро давлат университети Психология кафедраси катта ўқитувчиси Боғланиш учун телефон: +99865 221-29-66 (иш); +99890-612-64-49 (моб) Электрон почта: lolimov@mail.ru Илмий қизиқишлари: Суд психологик экспертизаларни ташкил қилиш ва унинг ҳуқуқий асослари. Девиант хулқ-атвор муаммоси. 2. Ижтимоий психология; Этнопсихология . 3. Ўтказилиш жойи ва вақти: 7-8- семестр дарс жадвалига асосан. 4. Ўқув фанининг бошқа фанлар билан ўзаро боғлиқлиги: Юридик психология курси умумий психология, тиббиёт психологияси, психодиагностика, девиант хулқ-атвор психологияси, социал психологик тренинг, маънавият асослари, ижтимоий психология, фалсафа, педагогика, криминал психология, каби фанлар муаммолари доираси билан узвий алоқадорликка эга. 5. Ўқув фани

16 Фаннинг асосий мақсади жиноятчиликнинг олдини олиш, фуқароларга ҳуқуқий билимлар бериш асосида фанни ривожлантиришдир. Агар ҳар бир фуқаро ўз ҳақ-ҳуқуқини билса, дунёқараши кенг бўлса, тарбияланган бўлсагина жиноятчилик камаяди ҳамда унинг олди олинади. Қолаверса, талабаларда юридик психология фани ҳақида тасаввурларни шакллантириш, уларнинг ҳуқуқий онг ва маданиятини юксалтириш, мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳотларнинг ҳуқуқий асослари борасидаги билимларини кенгайтириш ҳамда бўлғуси касб эгалари (эксперт психологлар)ни суд психологик экспертиза ўтказишга ва оқилона хулоса чиқаришга ўргатиш касбий шаклланишнинг зарур жабҳаси бўлиб ҳисобланади. Бўлғуси психологларни мавзу бўйича тушунчаларни тўғри шарҳлаш ва қўллай олиш учун зарур билим, кўникма ва малакани шакллантиришдир. Шун

17 5.4.Ўқув фанининг мазмуни: Юридик психологиянинг предмети, тизими ва услублари, билиш жараёнлари, ҳ иссиёт ва ирода жараёнлари, шахс ва унинг индивидуал психологик хусусиятлари, муомала ва ижтимоий гуруҳларда шахслараро муносабат, шахснинг ижтимоий-мослашган дунёқараши психологияси, жиноятчи шахсининг психологик таҳлили, ж иноятнинг психологик таҳлили, уюшган жиноятчиликнинг психологияси, тергов фаолиятининг психологик хусусиятларига умумий тавсиф, в оқеа жойини кўздан кечириш ва гувоҳлантириш п сихологияси, т ергов тактикаси психологияси, тинтув псхологияси, сўроқ қилиш психологияси, таниб олиш учун кўрсатиш психологияси. Юридик психология илмий-амалий фан сифатида биринчидан, қонунга итоатгўйлик хулқи (ҳуқуқий онг, ахлоқ, ижтимоий фикр, ижтимоий стереотиплар); иккинчидан, жиноий хулқ

18 2. Ҳуқуқни муҳофаза қилиш тизими ходимларининг билиш жараёнлари Маъруза-2 Семинар-2 Мустақил таълим-2 Мавзу бўйича слайд тайёрлаш 12-16 та слайд 3. Ҳуқуқни муҳофаза қилиш тизими ходимларининг ҳиссий-иродавий жараёнлари ва уларнинг индивидуал хусусиятлари. Маъруза-2 Семинар-2 Мустақил таълим-2 Ҳуқуқни муҳофаза қилиш тизими ходимларининг ҳиссий-иродавий жараёнлари ва уларнинг индивидуал хусусиятларини ўрганиш усулларини танлаш 4. Ҳуқуқшунослик фаолиятининг ижтимоий- психологик тавсифномаси. Маъруза-2 Семинар-4 Мустақил таълим-4 Ҳуқуқшунослик фаолиятининг ижтимоий- психологик тавсифномасини ёзиш 5. Муомала ва ижтимоий гуруҳларда шахслараро муносабат. Маъруза-2 Семинар-4 Мустақил таълим-4 Т.Лири, Социометрия методлари асосида шахслараро муносабатлар тизимини ўрганиш 6. Шахснинг ижтимоий- мо

19 10 Тергов фаолиятининг психологик хусусиятлари. Маъруза-2 Семинар-4 Мустақил таълим-4 Тергов фаолиятининг психологик хусусиятлари мавзусида Реферат 15 бет. 11 Воқеа жойини кўздан кечириш ва гувоҳлантириш психологияси. Маъруза-2 Семинар-2 Мустақил таълим-4 Воқеа жойини кўздан кечириш ва гувоҳлантириш психологияси мавзусида 8-10 бет ҳажмда ижодий иш ёзиш. 12 Тинтув психологияси. Маъруза-2 Семинар-2 Мустақил таълим-4 Тинтув психологияси бўйича эссе ёзиш 13 Сўроқ қилиш психологияси. Маъруза-2 Семинар-4 Мустақил таълим-4 Сўроқ қилиш психологияси мавзуси бўйича 15 та слайд тайёрлаш 14 Суд психологик экспертизаси. Маъруза-2 Семинар-4 Мустақил таълим-2 Жиноят просессуал кодексида экспертиза билан боғлиқ тегишли моддаларни ўрганиш ва шу асосда 15 бетлик таҳлил ёзиш 15 Суд муҳокамасининг психолог

20 ишлаб чиқиш 18 Маҳкум шахсини ва жазони ўтаб қайтган шахсни қайта тарбиялашнинг психологик воситалари ва шартлари. Маъруза-4 Семинар-4 Мустақил таълим-4 Маҳкум шахсини ва жазони ўтаб қайтган шахсни қайта тарбиялашнинг психологик воситалари ва шартлари бўйича ишланма тайёрлаш 6. Асосий ва қўшимча адабиётлар рўйхати: 6.1. Раҳбарий адабиётлар: 1. Каримов И.А. Асарлар тўплами. 1-2 2 жилдлар. – Тошкент: Ўзбекистон, 1996-2013. 2. Каримов И.А. Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари – олий қадрият. Т. 14., -Тошкент: Ўзбекистон, 2006. 3. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Тошкент: Маънавият, 2008. 4. Каримов И.А. “Она юртимиз бахту иқболи ва буюк келажаги йўлида хизмат қилиш – энг олий саодатдир”. Т.: “O‘zbekiston”, НМИУ, 2015 . 5. Каримов И.А. Бизнинг йўлимиз – демoкрaтик ислoҳoтлaрни чу

21 1. Березин Ф.Б., Мирошников Н.П., Рожанец Р.В. Методика многостороннего исследования личности. М., 2005. 2. Богданов В.М. Психологические особенности профессионального мышления работников уголовного розыска. Омск. 1994. 3. Богинский В.Е. Рефлексивное управление при допросе. Учебное пособие. Харьков 1993. 4. Быков В.М. Особенности расследования групповых преступлений. Ташкент, 2003. 5. Волков Б.С. Мотивы преступлений. Казань, 2003. 6. Глазырин Ф.В. Психология следственных действий. Волгоград, 2003. 7. Глаточкин А.В., Пирожков В.Ф. Психология состояния человека лишенного свободы. М., 2003. 8. Исломов З.М. Ҳуқуқ тушунчаси, моҳияти, ижтимоий вазифаси. Ўқув қўлланма. -Тошкент: ТДЮИ, 2004. 9. Лазарев В.В., Липень С.В., Саидов А.Х. Теория государства и права: Учебник. Под ред. акад. Абдурахман

22 4. http: www.Iib.psixology.narod.ru 5. http: www. ziyonet.uz . 6. http: buxdu.uz/ . 7. Билимларни назорат қилиш: Талабаларнинг билим савияси ва ўзлаштириш даражасининг Давлат таълим стандартларига мувофиқлигини таъминлаш учун қуйидаги назорат турларини ўтказиш режалаштирилади: Жорий назорат - талабанинг фан мавзулари бўйича билим ва амалий кўникма даражасини аниқлаш ва баҳолаш усули. Жорий назоратлар аудитория машғулотларида оғзаки ва аралаш шаклларда ўтказилади. Оралиқ назорат - семестр давомида ўқув дастурининг тегишли бўлими тугаллангандан кейин талабанинг билим ва амалий кўникма даражасини аниқлаш ва баҳолаш усули. Оралиқ назоратлар тест ва коллоквиум шаклида ўтказилади. Якуний назорат - семестр якунида муайян фан бўйича назарий билим ва амалий кўникмаларни талабалар томонидан ўзлаш

23 фикрлай билса “ аъло” баҳо қўйилади. 71-85 Яхши Берилган савол мазмунини англаш асосида тегишли билимларни намоён қила олса, этнопсихологиядан келиб чиққан ҳолда савол моҳиятини тушунтириб билса, фикрларни илмий этнопсихологик далиллар асосида баён эта олса. Берилган жавобларда этнопсихология структураси бўйича мавжуд хусусиятлар ва омилларга оид билимлар мавжуд бўлса “ яхши” баҳо қўйилади. 56-70 қониқар- ли Берилган саволга қисман бўлса-да, жавоб берса, айнан савол мазмунидан келиб чиқувчи этнопсихологик тушунчалар ёки далилларни етарли даражада изоҳлай олмаса; жавобда аниқ фактлар ҳамда этнопсихологик билимларни атрофлича ва тўлақонли даражада ифодалай олмаса “ қониқарли” баҳо қўйилади. 0-55 қониқар- сиз Берилган савол талабига мос жавоб ёки билимга эга бўлмаса, ўз фикрларини илмий пс

24 1-саволга 6 балл- дан, 2-саволга 7 баллдан, 3-саволга 8 баллдан Жами: 20 балл 1-10-маъруза машғу- лотлари мавзулари юзасидан тузилган 7 2-ОН Ёзма 3 та савол, 1-саволга 6 балл- дан, 2-саволга 7 баллдан, 3-саволга 8 баллдан Жами: 20 балл Ишчи фан дастурнинг 11-20-маъруза машғу- лотлари мавзулари юзасидан тузилган 8 ЯН Ёзма 3 та савол 10 баллдан 30 балл Фан ишчи дастури маъруза, амалий, мустақил таълим мавзулари асосида тузилган. Жами 100 балл ЮРИДИК ПСИХОЛОГИЯ ФАНИДАН БАҲОЛАШ МЕЗОНИ. I. ЖОРИЙ НАЗОРАТ БЎЙИЧА БАЛЛАР ТАҚСИМОТИ Жорий назорат 3 марта ўтказилиб, 10 баллдан жами 30 балл билан баҳоланади: Семинарларда қатнашиб саволларга тўлиқ жавоб берган талаба 10 баллгача, агар 2 та саволга жавоб берса 7 баллгача, 1 та саволга жавоб берса, 6 баллгача, агар талаба берилган мавзу бўйича конспект

25 -Aгар талаба барча саволларга тўлиқ, аниқ ҳамда ижодий фикрлари билан ёндошган бўлса 17,2-20 баллгача баҳоланади. (86-100%) - Aгар саволларнинг моҳияти умумий очилган, асосий фактлар тўғри баён қилинган бўлса 14,2-17,1 баллгача баҳоланади. (71-85%) - Aгар саволларга умумий жавоб берилган, аммо айрим фактлар тўлиқ ёритилмаган бўлса 11,2-14,1 баллгача баҳоланади. (56-70%) -Агар саволларга етарли жавоб ва асосли фактлар мавжуд бўлмаса, ёки хатоликка йўл қўйса, етарли хулосага кела олмаса 0-11,1 баллгача баҳоланади. (0-55%) 2.2. Оралиқ назоратнинг 1-саволига берилган жавоб учун 0-6 баллгача, 2- саволига берилган жавоб учун 0-7 баллгача, 3-саволга жавоб учун 0-7 баллгача баҳоланади. - Aгар талаба (1 савол бўйича, яъни 6 балл доирасида) тўлиқ, аниқ ҳамда ижодий фикрлари билан ёндошган бўлса 5

26 - Агар саволга етарли жавоб ва асосли фактлар мавжуд бўлмаса, ёки хатоликка йўл қўйса, етарли хулосага кела олмаса, шунингдек саволга умуман жавоб қайтара олмаса 0-3,91 баллгача баҳоланади. (0-55%) III. ЯКУНИЙ НАЗОРАТ ЁЗМА ШАКЛИДА ЎТКАЗИЛАДИ ВА ҚУЙИДАГИЧА БАҲОЛАНАДИ: 3.1. Якуний назорат ёзма шаклида ўтказилиб, қуйидагича баҳоланади: Ёзма баҳолаш ўтказилганда 3 та савол бўлиб: - Aгар талаба барча саволларга тўлиқ, аниқ ҳамда ижодий фикрлари билан ёндошган бўлса 26-30 баллгача баҳоланади. (86-100%) - Aгар саволларнинг моҳияти умумий очилган, асосий фактлар тўғри баён қилинган бўлса 21,3-25,9 - баллгача баҳоланади.(71-85%) - Aгар саволларга умумий жавоб берилган, аммо айрим фактлар тўлиқ ёритилмаган бўлса 16,5-21,2 баллгача баҳоланади. (55-70%) - Агар саволларга етрали жавоб ва асосли факт

27 Реферат илмий раҳбар томонидан баҳоланади. Мустақил иш мавзусини талабаларнинг ўзи танлайди. Бунда қуйидаги шартли равишдаги кўрсаткич ва баҳолаш мезонлари қўлланилиши мумкин: т/р Мустақил иш шакли Баҳолаш кўрсаткичлар и Баҳолаш мезонлари 1 Реферат 1.1. Рефератл аштирилган матн янгилилиги Максимал баҳо – 20 балл - муаммо ва мавзу долзарблиги; - муаммо қўйилиши янгилилиги ва мустақиллилиги, муаммо таҳлили учун танланган янги жиҳатлар шакллантирилиши; - муаллиф мавқеи мавжудлиги, мулоҳаза юритишдаги мустақиллиги 1.2. Муаммо моҳияти очиб берилиши даражаси Максимал баҳо – 30 балл - реферат режасининг мавзуга мослиги; - мавзу мазмунининг реферат мавзуси ва режасига мос келиши; - муаммо асосий тушунчаларининг тўлиқлиги ва очиб берилиши доираси; - материаллар билан ишлаш услуб ва усулл

28 саводлилик Максимал баҳо – 15 балл бўлмаслиги, стилистик тафовутлар йўқлиги; - хатоликлар, қисқартирилган сўзлар, умумий қабул қилинганидан ташқари, бўлмаслиги; - адабий тарз Пировардида реферат 100-балли тизимда баҳоланади ва 5-балли билимни баҳолаш қуйидагича амалга оширилади: 86-100 балл – «аъло» 70-85 балл – «яхши» 51-69 балл – «ўрта» 51 баллдан паст – «қониқарсиз» Дастурда кўзда тутилган материалдаги билимни кундалик баҳолашда баллар ҳисобга олинади. (талабаларга кўрсатмалар тарзида) 1. Ўқитувчи билан маслаҳатлашиб, реферат мавзусини танланг. 2. Танланган мавзу бўйича библиография тузинг. 3. Танланган иш юзасидан тадқиқот иши олиб боринг. У бўйича режа ёки конспект кўринишида ёзувни амалга оширинг – ўзингиз учун мақбул вариантдаги ишчи ёзувни танланг. 4. Танлаб олинган материал

29 -жиноятнинг психологик талқини; -уюшган жиноятчилик психологияси; -тергов фаолиятининг психологик хусусиятларига тавсифи; -тинтув ва сўроқ қилиш психологияси юзасидан ҳам назарий, ҳам амалий жиҳатдан амалий кўникмаларни эгаллаши; - талаба -жиноятнинг психологик талқини; -уюшган жиноятчилик психологияси; -тергов фаолиятининг психологик хусусиятларига тавсифи билан боғлиқ малакаларини эгаллаши лозим. 2.2. Суд психологик экспертизаси мавзуси бўйича маъруза матни. Мавзу: Суд психологик экспертизаси Мавзунинг режаси: 1. Cуд психологик экспертизасининг тарихи. 2. Cуд психологик экспертизасини ўтказиш. 3. Суд психологик экспертизасининг босқичлари. 4. Суд психологик экспертизани ўтказишда эксперт психологнинг вазифаси. 5. Экспертизани ўтказишга қўйиладиган талаблар.

30 6. Суд психологик экспертизанинг асосий вазифалари. Таянч тушунчалар: Экспертиза предмети, ваколати ва экспертиза олдига қўйиладиган масалалар, экспертиза ўтказишнинг зарурийлиги ва экспертизани белгилаш тартиби. Экспертиза саволларини тузишга қўйиладиган талаблар. 1. Cуд психологик экспертизасининг тарихи Суд психологик экспертиза бугунги кунда ҳуқуқшунослик амалиётига чуқур кириб бормоқда. Суд психологик экспертизасининг моҳиятини тўлароқ англаш ва амалиётга кенг тадбиқ этиш учун эса унинг шаклланиш йўлини, тарихини билиш талаб этилади. Ҳуқуқбузарлик жараёнидаги иштирокчиларнинг (айбланувчи, жабрланувчи ва гувоҳлик берувчи) психик хусусиятларини тадқиқ қилиш ва ўрганишга қизиқиш қадим-қадимдан мавжуд бўлган. Кишилик жамиятининг тараққий этиб бориши, бир ижтимоий тузумнинг иккинчи бир

31 Ҳуқуқшунослик амалиёти тарихидан маълум бўлишича, илк марта 1810 йилда Наполеон “жиноят кодекси”га ўз хатти-ҳаракатларини бошқара олиш ёки бошқара олмаслик (внменяемость, невменяемость) лаёқатини аниқлаш тушунчасини киритди. ХIХ асрнинг иккинчи ярмига келиб, бир қатор мамлакатларнинг жиноят процессуал кодексларига айбланувчининг ўз хатти-харакатларига жавоб бера олиш ёки жавоб бера олмаслигини аниқлашга доир тиббий тушунчалар ҳам киритила бошланди. Россияда 1864 йилда жиноят ишлари бўйича судлов низомига психиатрик экспертиза ўтказиш зарурлиги тўғрисидаги кодекс қўшилган эди. Ушбу психиатрик экспертиза таркибида психологик экспертиза ўтказиш ҳам кўзда тутилган. Шу вақтдан эътиборан Россияда психологик экспертиза ўтказила бошланди. Асримизнинг ўрталарига келиб, экспериментал психология с

32 Ўзбекистонда ХХ асрнинг 70-80-йилларидан бошлаб, психология, ҳуқуқшунослик психологияси, криминал психология фанлари муайян даражада ривожланиш босқичига қадам қўйди. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, бу соҳадаги ўзгаришлар янада яққол сезила бошлади. Қонунчилигимиз асоси ривожланган дунё мамлакатлари тажрибасидан фойдаланилган ҳолда халқаро талаблар асосида қайта кўриб чиқилиб, янгиланди ва такомиллаштирилди. Суд экспертизалари ва шу жумладан, суд психологик экспертизасига нисбатан янгича ёндашувлар юзага келди. 2. Cуд-психологик экспертизасини ўтказиш Суд психологик экспертизаси Ўзбекистон Республикаи ЖПКнинг тегишли моддасига биноан терговчи томонидан чиқарилган қарорга кўра тайинланади. Судда эса кўрилаётган ишда психологик мазмундаги вазиятларнинг мавжудлиги ҳақида ва уларнинг терг

33 фикр-мулоҳазаларини очиқ-ойдин айта олмаслигига олиб келиши мумкин. Шунингдек, айбланувчи ўз жиноятини тергов жараёнида тан олмаган бўлса, психологик экспертиза жараёнида жиноятни содир этганлигини бўйнига олиши мумкин. Бундай вазиятда эксперт айбланувчининг жиноятни содир этганлигини тан олганлигини таъкидлаб, жиноятнинг содир этилиш ҳолатларини экспертиза хулосасида кўрсатиши мақсадга мувофиқ. Бизнинг назаримизда, психологик экспертизанинг бундай вазиятларни ёритиб бериши кўрилаётган ишнинг муваффақиятига ижобий таъсир кўрсатади. Бироқ, унутмаслик керакки, психологик эксперт ушбу хулосаларни фақат ўрганилаётган айбланувчига нисбатангина бериши зарур. Агарда экспертиза учун қўшимча маълумотлар олиниши лозим бўлса, эксперт-психолог бошқа мутахассисларни ҳам экспертизага таклиф қилиш ҳуқ

34 институтларининг психолог илмий ходимлари жалб қилиниши мақсадга мувофиқдир. 3. Эксперт комиссияси таркибида ҳуқуқшунослик психологияси бўйича мутахассис ходим ҳамда ҳуқуқшунос бўлиши шарт. Чунки, олий ўқув юртлари психология бакалавриат йўналишини тугатган психологлар кўпинча экспертизанинг ҳуқуқий асосларига, процессуал моҳиятига тааллуқли бўлган ҳуқуқий тушунчаларни етарлича билмасликлари мумкин. 4. Катта ёшдаги шахсни суд психологик экспертизасидан ўтказишга умумий ва юридик психология мутахассисларини жалб қилиш мақсадга мувофиқдир. Вояга етмаган ёшларни суд-психолог мутахассиси билан биргаликда болалар психологияси мутахассиси, кекса ёшдаги кишиларни эса геронтопсихология йўналишидаги мутахассислар иштирокида суд- психология экспертизасидан ўтказиш лозим. Психологик-психиатрик ком

35 5. Экспертларни сўроқ қилиш. Эксперт психолог вазифаси нуқтаи назаридан экспертизани ишга доир материални ўрганишдан бошланади. Шунингдек, тақдим қилинган иш бўйича махсус адабиётлар билан танишиш ва методика танлаш жараёни ҳам амалга оширилади. Сўнгра дастлабки асосий эксперимент ўтказилади. Эксперимент натижаларини қайта ишлаш ва уни асослаш, хулоса қилиш ҳамда уни суд ёки терговга тақдим қилиш ҳам психолог-экспертнинг вазифасига киради. Психологик экспертиза хулосасининг асослилиги, уни ташкил этиш, ўтказиш, тўғри методика танлаш мутахассисларнинг малакасига, назарий ва амалий билимига боғлиқдир. Жиноятни очишда суд экспертизаларининг аҳамияти катта. Жумладан, суд психологик экспертизаси ҳам жиноятларни очишга, жиноятчининг руҳиётини аниқлашга, адолатли жазо тайинлашда катта ёрдам бе

36 6. Айбланувчи, жабрланувчи ва гувоҳлик берувчининг бераётган кўрсатмаси унинг характер хусусиятига тўғри келмаётганлигига шубҳа пайдо бўлган пайтда; 7. Ёзилган матн муаллифини аниқлаш зарурияти туғилган пайтда; 8. Айбланувчи, жабрланувчи ва гувоҳнинг шахс ва индивидуал- психологик, ёш ва ақлий ривожланиш даражасига кўра содир этилган жиноий ҳаракатнинг моҳиятини, оқибатини тушуниш ва аниқ баҳолай олиш ҳамда тўғри кўрсатма бера олиш лаёқатига эга эканлигини ойдинлаштиришда; 9. Жабрланувчининг жинсий муносабатларга боғлиқ жиноят мазмун ва моҳиятини тўғри идрок қила олиш қобилиятини аниқлашда; 10. Вояга етмаган ёшдаги айбланувчининг руҳий хасталикка боғлиқ бўлмаган ҳолдаги ақлий қолоқлик (психик ривожланишдан ортда қолиш) хусусиятига кўра ўз хатти-ҳаракатларига жавоб бера олиш қобилиятини

37 туғилганида, уларнинг психик ҳолатларини аниқлаш мақсадида; 16. Гувоҳ ёки жабрланувчининг ишга алоқадор шарт - шароитларини тўғри идрок қилиш ҳамда кўргазма бериш қобилиятларига шубҳа туғилган кезларда уларнинг руҳий ва жисмоний соғломлигини аниқлаш учун; 17. Иш учун аҳамиятли бўлган, лекин тегишли ҳужжатлар бўлмаган ҳолларда айбланувчи, гумондор ва жабрланувчининг неча ёшга кирганини аниқлаш учун экспертиза ўтказилиши шарт бўлиб ҳисобланади. Шунингдек, суд психологик экспертиза жиноятнинг содир этилиш вақтида шахснинг психологик хусусиятларини, жиноий хатти-ҳаракатнинг психологик мазмунини, содир тилган жиноий ҳаракатга нисбатан айбланувчи ёки жабрланувчининг хатти-ҳаракат, мақсад ва мотивини аниқлашда ҳам қўлланилиши мумкин. Бироқ, суд психологик экспертизаси жиноятнинг ёки мазкур ҳар

38 орқали жабрланувчининг олган тан жароҳатлари, уларнинг даражаси, келиб чиқадиган оқибатлари аниқланади. Суд психиатрия экспертизаси ҳам барча турдаги жиноятлар келиб чиққанда ўтказилади. Бундай экспертиза орқали жиноятчи, жабрланувчиларнинг жисмоний соғломлиги, ақлий жиҳатдан ақли расолиги, кўргазма бериш учун ўз хатти - ҳаракатларини идора қила олиш-қилмаслиги, суд залида ўзини тўғри тута олиши, саволларга тўғри, адолатли жавоб бера олиши ёки олмаслиги аниқланади. Одатда суд психиатрия экспертизаси суд психологик экспертизасини ўтказишдан аввал олиб борилади ва гумондор, жиноятчи шахсига хатти - ҳаракатларига жавоб бера олиши ёки олмаслиги тўғрисида хулоса берилади. Суд психологик экспертизаси тергов жараёнида жиноятчининг жиноий хатти - ҳаракатлари аниқ бўлмаган ҳолларда, шунингдек, б

39 психологик экспертизасини тайинлаш, уни ўтказиш пайтида терговчи ва эксперт ўртасидаги психологик муносабатлар сезиларли роль ўйнайди. Уларнинг муносабатлари ўзаро ҳурмат, ҳамкорлик ва ишонч асосига қурилмоғи лозим. Агар давлат экспертизаси муассасаси ҳудудида экспертиза ўтказишнинг имкони бўлмаса, терговчининг ўзи ана шундай муассаса ва экспертни (мутахассисни) қидириб топади. Бундай муассаса ва экспертни танлашда уларнинг савияси, холислиги, иш натижасидан манфаатдор эмаслиги ҳал қилувчи шартлар бўлиб ҳисобланади. Экспертга бирор бир тарзда психологик тазйиқ ўтказилишига йўл қўйиб бўлмайди. Тергов амалиётининг таҳлили шуни кўрсатадики, экспертга терговчи ўз нуқтаи назарини ўтказиш, хизмат лавозимидан фойдаланиб, психологик тазйиқ ўтказиш, экспертиза тадқиқотлари муддатини қисқартиришн

40  жиноятчи, гумонланувчи, жабрланувчилар билан индивидуал суҳбатлар олиб боради;  улар устида психологик тест ўтказади;  тест натижалари ва суҳбат, кузатиш услублари орқали жиноий хатти - ҳаракатларни психологик жиҳатдан таҳлил қилади;  экспертиза натижаларига асосланган ҳолда психологик экспертиза хулосасини тайёрлайди ва терговчига тақдим этади;  тайёрлаган хулосаси асосида агар суд жараёнида гувоҳлик берилиши талаб қилинса судда қатнашади. 4. Суд-психологик экспертизани ўтказишда эксперт психологнинг вазифаси Суд психологик экспертизасининг предмети айбланувчи, судланувчи, гувоҳлар ва жабрланувчиларнинг кўргазмалари ҳаққонийлигини тасдиқлаш эмас, балки сўроқ қилинаётган шахснинг ўзига хос хусусиятларига кўра исботланиши зарур фактларни идрок қилиш, хотирасида сақлаш ҳамда баён эт

41 хулосаларининг илмий асослангани ва далилланишини таъминлашда психолог-экспертнинг маҳорати, касб фазилатлари катта роль ўйнайди. Жиноят содир этилган пайтда шахс хулқ-атворининг алоҳида хусусият касб этишига сабаб бўлган бошқа ҳолатларни тадқиқ қилиш ҳам суд психологик экспертизани ваколатига киради. Аффектдан ташқари уларнинг қаторига чарчоқ, қаттиқ қўрқув, оғир мусибат, (депрессия) тушкунлик кабиларни қўшиш мумкин. 5 . Экспертизани ўтказишга қўйиладиган талаблар. Тергов ва суд амалиётида туғиладиган психологик масалаларни ҳал қилиш эксперт-психологга бир қатор қўшимча талабларни қўяди. Жумладан, психолог - эксперт процессуал кодекснинг эксперт тадқиқотларига оид қисмини, дастлабки тергов ва суд суриштирувнинг махсус шартларини билиши лозим. Демак, психолог - экспертда қуйидаги касбий

42 қуйидагича тартибда экспертиза ўтказади:  айбланувчи, жабрланувчилар билан индивидуал суҳбат ўтказади;  уларнинг психологик хусусиятларини (идроки, диққати, ҳиссиёти, темпераменти, характери, иродаси кабиларни) аниқлайди;  кузатиш, суҳбат, психологик тест каби методикаларни ўтказади;  айбланувчига очилган жиноят иши билан батафсил танишиб чиқади;  ўтказилган тадқиқотлар натижаларига асосланган ҳолда экспертиза хулосаси тайёрлайди. Суд психологик экспертиза натижаларини таҳлил қилишда айбланувчининг жиноятни нечанчи марта содир этганлигига эътиборини қаратади. Шунингдек, унинг оилавий психологик муҳитини аниқлашга ҳаракат қилади. Бундан ташқари, экспертизага оид адабиётлар билан танишади. Демак, судга оид психологик экспертизанинг жиноий хатти- ҳаракатларни аниқлашдаги аҳамияти жуда

43 бундай экспертиза комиссиясида экспертиза раҳбари бўлмайди, натижада барча аъзолар тенг ҳуқуқлилик асосида фаолият юритадилар. Бу эса экспертиза юзасидан одилона, илмий асосли хулоса қилинишига олиб келади. Экспертиза хулосасида психолог-эксперт олдига қўйилган саволлар кўрсатилиб, уларга аниқ жавоблар берилиши керак. Шунингдек, хулосада қандай методикалар қўлланилганини, у ким томонидан ишлаб чиқилганлигини ҳамда олинган натижалар фандай хулоса қилинганлиги ҳақидаги фикр очиқ-ойдин баён этилиши лозим. Юқоридагилардан хулоса қилиб айтиш мумкинки, жиноий жавобгарлик ишларида суд психологик экспертизасини қўллаш бугунги куннинг талаби бўлиб, у фақат кўрилаётган ишнинг одилона баҳоланишига, фуқаролар ҳақ- ҳуқуқларининг ҳимояланишига олиб келади. Психологик экспертиза жиноятнинг содир этили

44 Суд экспертизасининг асосий мақсади, юридик психология ёки амалиётда тўпланиб, ишлаб чиқилган аниқ маълумотлар асосида, тадқиқотни ўтказиш ва терговчи, аниқлаш органи ёки суд томонидан қўйилган саволларга жавоб бериш. Эксперт ўзининг хулосаси билан суд ва терговчига иш ҳолларини аниқлашда, уларга юридик баҳо бермай туриб, ёрдам беради. В.В. Романов таъкидлаганидек, “суд психологик экспертизанинг асосий мақсади суд ва дастлабки тергов органларига жиноий ишлар бўйича исботлаш предмети таркибига кирувчи психологик мазмунга эга махсус саволларни янада чуқурроқ тадқиқ этишда ёрдам бериш, жиноий ишлар предмети эса фуқаролик баҳслари исботлаш предметининг таркибий элементи, қонунда акс эттирилган бир қатор ҳуқуқий тушунчаларнинг психологик мазмунини тадқиқ этишда кўмаклашиш”. М.В. Костицкий та

45 ҳаракатларида (физиологик ва психологик) ўзгаришларнинг намойишини тадқиқ этиш, ҳамда ноқулай ташқи омиллар натижасида, вояга етмаган айбланувчининг ақлий ривожланишидаги қолоқликни аниқлашни, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолларни вояга етмаган томонидан тўғри баҳолаш ва қабул қила олишнинг субъектив имкониятини аниқлаш деб билади. Б. Петелиннинг психологик экспертизага бағишлаган бир қатор асарларида таъкидлашича, суд психологик экспертизанинг вазифаларига қуйидагиларни киритиш мумкин: физиологик аффектни аниқлаш; вояга етмаганларнинг руҳий хасталиги билан эмас, балки уни психикасининг шаклланиш хусусиятлари билан боғлиқ бўлган, ақлий ривожланиш даражасини аниқлаш; шахсга хос бўлган эмоционал реакциялар шакли орқали жараён қатнашчилари психик фаолиятининг индивидуал хусусиятларини аниқлаш;

46 1.Психик соғлом гувоҳлар, жабрланувчилар ва айбланувчиларнинг, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолларни қабул қилиш ва улар ҳақида тўғри кўрсатмалар беришни аниқлаш. Бундай вазифани ҳал этиш мақсадида суд-психологик экспертизани тайинлаш учун қуйидаги сабаблар хизмат қилиши мумкин: мувофиқ шахснинг ёши кичик эканлиги, интеллектуал ривожланишнинг паст даражаси, фаол нутқга эга эмаслиги, феъл-атвор хусусиятлари ҳақида маълумотлар; қабул қила олиш шароитларининг баҳолашига асосланган, иш учун муҳим бўлган жиҳатларни қабул қилиш ва улар ҳақида кўрсатмалар бериш қобилиятига шубҳа бўлса (воқеалар тезлиги, бир вақтдаёқ субъектга таъсир ўтказадиган қўзғовчиларнинг кўплиги, қабул қилиш вақтида юқори психик зўрланиш ва бошқалар); қабул қилинаётган қўзғовчининг феъл- атвори ҳақида маълумотлар (куч – заиф

47 Психик соғлом бўлган ўсмирнинг ривожалинишидаги қолоқлигига қуйидаги ҳолатлар ишора қилиши мумкин: унга нисбатан педагогик эътиборсизлик, хулқ-атворидаги болалик асоратлари, ўзининг ҳуқуқбузар ҳаракатларига нисбатан енгил хаёл муносабати, ўсмир ҳулқ-атворининг объектив мазмуни ва у кўзлаётган субъектив мақсадлар билан номутаносиблиги ҳақида маълумотлар; ўсмирнинг ўз тенгдошларидан фарқланиши ҳақида гувоҳлик кўрсатмалари. 4. Ҳуқуқбузар ҳаракатларини содир этиш пайтида, унинг онги ва хатти-ҳаракатларига жиддий таъсир ўтказадиган, айбланувчининг физиологик аффект ҳолати ёки бошқа эмоционал ҳолатларининг мавжудлиги ёки йўқлигини аниқлаш. Бундай вазиятларда суд-психологик экспертизанинг тайинланиши учун сабаблар қуйидагича: салбий эмоционал кечинмалар тўпланишига, мустаҳкам нерв-психик зўриқ

48 қийинлаштрувчи ёки тўсиқловчи индивидуал психологик хусусиятларни аниқлаш (авиацияда, автомобил ва темир йўл траспортида ва ҳ.). Ишлаб чиқаришда ва транспорт ҳодисалари сабабларининг текшируви билан боғлиқ суд психологик экспертизасини тайинлаш сабабларига энг аввало, техникани бошқариб турган, бегона қўзғовчи ҳаракатлари туфайли, кучли эмоционал зўриқиш туфайли чарчаб қолган, ўзини йўқотиш ҳолатида бўлган ёки бошқа психологик омиллар туфайли инсонларнинг касбий ва индивидуал психологик имкониятлари вазият талабларига жавоб бера олмаган ҳолатларда. 7. Ўлим олди даврида, шахснинг ўз жонига қасд қилишига олиб келадиган психик ҳолатнинг мавжудлиги ёки йўқлигини аниқлаш. Бу ўз навбатида, ўлимдан кейинги суд психологик экспертиза ўтказилишини талаб қилади. Бу экспертиза фойдали бўлиши мумкин

49 бири айбланувчи шахсининг эксперт психологик тадқиқотидир. Таъкидлаш жоизки, синалаётган кишининг “психологик портрети” тўлиқ бўлмаслиги мумкин, унда одатда шахс психикасининг баъзи бир томонлари намойиш этилган. Юқоридагилардан кўриниб турибдики, Ўзбекистонда инсон омилига катта аҳамият берилиб келимоқдаки, содир этилган турли жиноятларнинг асл моҳияти ва келиб чиқиш сабаблари, ижтимоий хавфлилик даражасидан келиб чиққан ҳолда, маълумотларни конкретлаштириш ва янада мукаммал бўлишида суд психологик экспертизаларнинг, хусусан вояга етмаганларнинг судда ва бошқа тергов ҳаракатларида иштирок эта олиши, шунингдек, воқеа натижасида унинг кейинги руҳий ҳолатига қолдирган из (асорат)нинг қандайгилиги, содир этилган жиноий хатти-ҳаракат вақтида айбланувчининг руҳий ҳолатини инобатга олиш ва бу

50 1. Суд психологик экспертизаси қандай ташкиллаштирилади? 2. Суд психологик экспертизасини ўтказишда нималарга эътибор бериш керак? 3. Қандай ҳолларда суд психологик экспертизаси тайинланади? 4. Суд психологик экспертизаси қандай босқичда ўтказилади? 5. Суд психологик экспертизасини ўтказишда қандай талаблар қўйилади? 6. Экспертизанинг қандай турлари фарқланади? 7. Эксперт-психологда қандай касбий фазилатлар бўлиши керак? Таълим технологиялари 14-МАВЗУ Суд психологик экспертизаси (2 соат) 1.1 Маърузада таълим технологияси Машғулот вақти-2 соат Талабалар сони 140 нафаргача Машғулот шакли Муаммоли-кўргазмали маъруза Маъруза режаси 1. Cуд психологик экспертизасининг тарихи. 2. Cуд психологик экспертизасини ташкиллаштириш. 3. Cуд психологик экспертизасини ўтказиш. 4. Суд психологик экспертиз

51 жавоб, суҳбат, тушунтириш, кластер Таълим бериш шакллари Оммавий, жамоавий, гуруҳларда ишлаш Таълим бериш воситалари Ўқув қўлланма, компьютер технологиялари, слайдлар, маркерлар Таълим бериш шароити Техник воситалардан фойдаланишга ва гуруҳларда ишлашга мўлжалланган аудитория, ўқув хонаси Мониторинг ва баҳолаш Оғзаки назорат, савол-жавоб Суд психологик экспертизаси мавзусининг технологик харитаси Иш босқичлари ва вақти Фаолият мазмуни Таълим берувчи Таълим олувчилар Мавзуга кириш (15 дақиқа) 1. Маъруза машғулоти номини айтади, Проектор орқали маъруза машғулоти режаларини экранга чиқаради. Машғулот мавзуси, унинг мақсади ва ўқув фаолияти натижаларини эълон қилади. Тинглайдилар Тинглайдилар 2-босқич асосий босқич (55 дақиқа) 2.1 Талабалар билимини фаоллаштириш мақсадида савол-жавоб усулин

52 3.Якуний босқич (10 дақиқа) 3.1 Мавзу бўйича якуний хулосалар қилади. Мазкур мавзу бўйича эгалланган билимларнинг долзарблиги ва аҳамиятли эканини алоҳида қайд этади ҳамда келажакда ушбу билимлардан қаерларда фойдаланиши мумкинлиги тўғрисида маълумот беради. 3.2 Мустақил ишлаш учун вазифа беради: Ўтилган мавзу бўйича Б/Б/Б жадвалини тўлдириб келиш. Иккинчи мавзу бўйича кейинги ўқув машғулотига тайёрланиб келиш. Савол берадилар. Вазифани ёзиб оладилар 2.3. Суд психологик экспертизаси мавзусидан таълим технологиялари КЕЙСЛАР Вазиятли масалалар! Муаммони таҳлил қилиш ва ечиш жадвали Муаммони тасдиқловчи далиллари Муаммони келиб чиқиш сабаблари Муаллиф томонидан таклиф қилинган ечим Гуруҳ ечими 1-вазият 1990 йил 28 апрелда Навоий вилояти Қизилтепа туманида туғилган Ғиждувон шаҳар “МУАТТАР Т

53 Фуқаро Ш. ўзининг қасддан содир қилган жиноий ҳаракатлари билан Ўз.Рес. ЖКнинг 128 – моддаси 1 – қисмида кўрсатилган жиноятини содир қилган. Кейс юзасидан саволлар: 1. 25.10.1999 йилда туғилган вояга етмаган О.нинг психологик ҳолати аниқлансин, унинг психологик ҳолати меъёрида-ми? 2. У психологик ҳолатига кўра ўзи билан бўладиган ҳаракатларни хусусияти ва аҳамиятини, шунингдек юқоридаги воқеа тафсилотини, унга нисбатан содир бўлган шаҳвоний ҳаракатлар моҳияти ва аҳамиятини тушунадими? 3. У ҳозирги психологик ҳолатига кўра тўғри кўрсатув бериш ва бошқа тергов ҳаракатлари ўтказиш ҳамда судда иштирок этишга қодирми? 2-вазият 2014 йил 15 август куни соат 22:30 ларда фуқаро Х. Бухоро туман “Фарход” МФЙ ҳудудида жойлашган “Зарафшон” фермер хўжалиги экин ерида 1999 йил 07 январъ куни туғилган

54 Б) Вояга етмаган Р. психологик ҳолатига кўра ўзи билан бўладиган ҳаракатларини хусусияти ва ахамиятини, шунингдек юқоридаги воқеа тавсилотини тушунадими? В) Вояга етмаган Р.нинг ҳозирги психологик ҳолатига кўра тўғри кўрсатув бериш ва бошқа тергов ҳаракатларини ўтказиш ҳамда судда иштирок этишга қодирми? 3. Мазкур вазиятни қандай баҳолайсиз ва Сиз қандай йўл тутган бўлар эдингиз? Жадвални тўлдиринг: Вазият тури Вазиятнинг келиб чиқиш сабаблари Мазкур вазиятда Сиз қандай қарор қабул қиласиз 3-вазият Д исмли фуқаро бир ҳафтадан сўнг ишдан қайтиб уйига келганида эшик қулф эканлиги сабабли девордан ошиб ўз ҳовлисига кирганида ётоқхонасининг эшиги олдида 1 жуфт аёл ва 1 жуфт эркак кишининг оёқ кийимини кўради. Эшикни очиб қараса, ўзи ётадиган ёётоқда бегона йигит қизи билан ёлонғоч ҳолда жин

55 Ушбу масалани ечимини топинг? Д. исмли шахснинг воқеа пайтидаги ҳаракатлари қасддан амалга оширилганми? У воқеа содир бўлган вақтда физиологик аффект ҳолатида бўлган бўлиши мумкинми? Агар у физиологик аффект ҳолатида бўлган бўлса, унда онг назорати қандай бўлган? 4-вазият Ички ишлар ходимлари З исмли шахснинг қаршилик қилишига қарамасдан қўрқитиш ва жисмоний куч ишлатиш йўли билан бировнинг пулини олганликда айблаб, унинг турмуш ўртоғи ва вояга етмаган қизи гувоҳлигида машинасини бошқарув рулига ўтириб ИИБ га олиб келган ва қонунда кўрсатилган тегишли моддасида кўрсатилган жиноятни содир қилишган. Кейс юзасидан саволлар: Вояга етмаган яъни 9 ёшга тўлган гувоҳ Ф исмли қизнинг содир бўлган воқеани тўғри идрок қила олиши, унинг воқеани тушунтириш жараёнида фантазия қилиш лаёқатига эагми? У

56 Узоқ муддатли қайнона келин муносабатларидаги келишмовчилик натижасида сўнгги вақтларда қайнона келинини бирга овқатланмаслиги, унинг бирга овқатланишга ҳаққи йўқлигини айтиб, унга овқатланишга рухсат бермайди. Шунда А. исмли келин овқат тайёрлаш мақсадида омборхонада картошка тозалаб турганида қайнонаси ҳақорат қилади. Натижада (ҳомиладорлигини ўзи билмаган ҳолда) келин қўлидаги хўжалик пичоғи билан қайнонасига жароҳат етказиши натижасида қайнона вафот этади. Кейс юзасидан саволлар: А. содир этган ҳаракат вақтида уннг руҳий ҳолати қандай бўлган? Унинг хомиладорлиги руҳий ҳолатига таъсир кўрсатган бўлиши мумкинми? Воқеа содир бўлган вақтда А физиологик аффект ҳолатида бўлганми? А.га нисбатан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг нечанчи моддасига асосан суд ҳукми берилади? 7-вазият

57 Маълумотларни таркиблаштириш ва таркибий бўлиб чиқиш, ўрганилаётган тушунчалар (воқеа ва ҳодисалар, мавзулар) ўртасидаги алоқа ва ўзаро боғлиқликни ўрнатиш усул ва воситалари

58 Мавзу юзасидан маълумотларни таҳлил қилиш, солиштириш ва таққослашнинг йўл ва воситалари Т - ЖАДВАЛ

Ақлий тараққиётни ўрганувчи методларнинг турли туманлиги 59 Экспертиза жараёнида психологнинг ўрганилувчи шахс билан эмоционал яқинлик ўрнатиш ҳолати юзасидан афзалликлар ва камчиликлар АФЗАЛЛИКЛАР КАМЧИЛИКЛАР Суд психологик экспертиза юзасидан синалувчининг ақлий тараққиётини ўрганишда қўлланиладиган методлар бўйича ВЕН ДИАГРАММАСИ Муаммони аниқлаш, таҳлил қилиш ва уни ҳал этишни режалаштиришнинг йўллари ва воситалари

62 2.4. Назорат топшириқлари (ЖН, ОН, ЯНлар бўйича саволлар ва тестлар). Жорий, оралиқ ва якуний назорат учун саволлари. 1. Юридик психологиянинг пайдо бўлиш тарихи ҳақида. 2. Психология сўзининг луғавий маъноси ва фан предмети. 3. Юридик психологиянинг мақсад ва вазифалари 4. Юридик психологиянинг тармоқлари 5. Юридик психология қайси фанлар билан узвий боғлиқ 6. Юридик психология нима учун ўрганилади 7. Психология фанининг тадқиқот методлари 8. Юридик психологияда асосий методологик тамойиллар. 9. Юридик психология фанининг ривожланишига ҳисса қўшган олимлар. 10. Психологик таъсирлар 11. Мулоқот жараёнида психологик алоқани ўрнатиш 12. Кимлар жиноятчи деб аталади? 13. Жиноятчилик нима. 14. Нима учун киши жиноятга қўл уради? Жиноят содир этаётганда нимага ўзини тўхтатиб қололмайди? 15. Ни

63 26. Хотирани ривожлантириш қонуниятлари 27. Тафаккурни шакллантириш усуллари 28. “Ҳиссиёт” ва “эмоция” атамаларининг ўхшаш ва фарқли томонлари 29. Шахснинг муносабатларини акс эттирувчи характер тизимларини айтиб беринг 30. Мулоқотнинг ҳуқуқ идоралари ходимлари фаолиятидаги турлари ҳақида 31. Мулоқотнинг психологик воситалари 32. Жиноятчилар неча типга бўлинади? 33. Психологияда жиноятчи шахс тушунчасига қандай таъриф берилган? 34. Қандай ҳолатларда суд экспертизалари тайинланади? 35. Суд психологик экспертизасини ташкиллаштириш ва ўтказиш 36. Суд психологик экспертизаси босқичлари 37. Гувохлар ва жабрланувчиларни сўроқ қилишга тайёргарликнинг психологик жиҳатлари қандай қисмлардан ташкил топган? 38. Тинтув ўтказишга тайёргарлик мобайнида теровчи нималарга эътибор қаратиши лозим? 39. Ҳу

64 51. Яшириш жойларини танлашда ҳисобга олинадиган психологик омиллар 52. Сўроқ қилиш жараёнига психологик тайёргарлик кўриш 53. Юзлаштириш жараёнида психологик таъсир этиш усуллари 54. Юридик психологиянинг тармоқларидан бири бўлган суд психологиясининг қисмлари 55. Психологик қонуниятлар жараёни босқичлари. 56. Суд психологик тадқиқотда қўлланадиган методлар 57. Тергов интуицияси нима. 58. Тергов ҳаракатида воқеа содир бўлган жойни кўздан кечиришнинг аҳамияти. 59. Ҳуқуқшунослик фаолиятида ҳиссиётларни бошқаришнинг аҳамияти 60. Ҳуқуқшунос фаолиятида идрокнинг ўрни. 61. Диққат ва унинг ҳуқуқшунос фаолиятида тутган ўрни. 62. Хотира ва унинг ҳуқуқшунос фаолиятидаги аҳамияти. 63. Хотирани ривожлантириш қонуниятлари 64. Эслаб қолишнинг усуллари ҳақида. 65. Тафаккур ва унинг ҳуқуқшунослик фаол

65 b. С.М.Бехтеров d. А.Ф.Кони 3. Юридик психология фани қачон мустақил фан сифатида қабул қилинган? a. XVI аср охири XVII аср бошларида b. XVII аср охири XVIII аср бошларида c. XVIII аср охири XIX аср бошларида d. XIX аср охири XX аср бошларида 4.Индивиднинг ҳиссий, ақлий ёки ҳаракатлантирувчи фаоллиги даражасининг оширилишини тақозо этадиган тарзда онгнинг йўналтирилганлиги ва бир нарсага қаратилгани ...... дейилади. a. Сезги c. Диққат b. Идрок d. Тафаккур 5. ..... деганда, маълум бир мақсадли режани амалга ошириш учун нарса ва ҳодисани онгда атайлаб идрок этиш тушунилади. a. Кузатиш b. Моделлаштириш c. Ҳаракат хотираси d. Касбий диққат 6. Юридик психология фани нечанчи йилда ҳуқуқшунослик йўналишидаги барча институтларнинг ўқув дастурларига киритилди? a. 1965 й. c. 1956 й. b. 1964 й. d.

66 12. Психология фанига “стресс” тушунчасини олиб кирган олим ким? a. Г.Селье c. А.Н.Лук b. А.Франс d. И.М.Сеченов 13. Ҳуқуқ тизими органи ходимлари фаолиятида “ўта хавфли шароитда онгнинг юқори даражада самарали ишлаш қобилияти” деб нимага таъриф берилган? a. Диққат c. Хотира b. Тафаккур d. Истеъдод 14. Кулги, йиғи, ғамгинлик, саросима ва бошқалар қандай жараён ифодаси? a. Ҳиссиёт c. Эмоция b. Фрустрация d. Аффект 15. Ватанпарварлик, виждон, меҳр-оқибат каби хислатлар қандай жараён ифодаси? a. Ҳиссиёт c. Эмоция b. Фрустрация d. Аффект 16. Шахснинг хатти-ҳаракатларига ва айрим руҳий жараёнларига муайян вақт давомида тус бериб турувчи эмоционал ҳолат нима деб аталади? a. Эмоция c. Стресс b. Кайфият d. Аффект 17. Мулоқот жараёнида ахборотни бошқа кишига йўллаётган киши қандай номланади? a.

67 21. Шахснинг мулоқотга киришишдан бош тортиши, муомалани тўғри олиб борилишини хохламаслигида мулоқот жараёнида вужудга келадиган қандай тўсиқ намоён бўлади? a. Мотивацион тўсиқ b. Ақлий тўсиқ c. Эмоционал тўсиқ d. Тарбиявий жараёндаги тўсиқ 22. “Жиноятчи шахси ҳақида шахс жиноят содир этган вақтдан бошлаб, то у тузалиш йўлига киргунига қадар, яъни ижтимоий хавфлилик йўқолган вақтгача гапириш мумкин”, - деган фикрни қайси олим баён этган? a. Г.А.Аванесов c. Э.Торндайк b. Г.М.Минковский d. М.И.Еникеев 23. Истеъмолчилик гипертрофияси нима? a. Талон-тарожлик, порахўрлик, талончилик ва босқинчиликнинг асосий шарт-шароитларидан бири b. Алкогол ичимликларни кўп истеъмол қилиш c. Ижтимоий зарур эҳтиёжларнинг ривожланмаганлиги d. Бузилган эҳтиёжлар 24. Руҳий аномалия нима? a. Ўзини оқлаш b. Нор

68 2.5. Суд психологик экспертиза мавзуси юзасидан тақдимот.

69Мавзунинг режаси: 1. C уд -психологик экспертизасининг тарихи. 2. C уд -психологик экспертизасини ўтказиш . 3. Суд -психологик экспертизасининг босқичлари. 4. Суд -психологик экспертизани ўтказишда эксперт психологнинг вазифаси. 5. Экспертизани ўтказишга қўйиладиган талаблар.

86 ГЛОССАРИЙ Аффект - ҳиссий портлаш. В оқеа содир бўлган жой – жиноят, бахтсиз ҳодиса, табиий офат ёки ҳодиса жиноят аломатлари бор, деб қараладиган жой. Жиноий хулқ - жиноятчи шахсининг хулқ-атворидаги оғишишлар, жиноий стереотип. Жиноятчи шахси - жиноятчининг асосий интеллектуал-маънавий хислатлари, ру х ий ва жисмоний х олатининг мажмуидир. Истеъмолчилик гипертрофияси - талон-торожлик, порахўрлик, ўғрилик, талончилик ва босқинчиликнинг асосий шарт-шароитларидан бири. Касб танлаш – ёшларни турли касблар билан таништириш учун керакли тадбирлар тизимидир. Криминоген вазият - бу мазмун бўйича жиноий ниятнинг, жиноят содир қилиш мақсадининг шаклланишига ижобий таъсир қилувчи жиноий натижага эришиш учун қулай ҳисобланган, яъни жиноят содир этишга кўмаклашувчи вазиятдир. Касбий кузатиш - эса

87 Тергов фаолияти – асосий ижтимоий қадриятларни ҳуқуқий қўриқлаш, содир этилган жиноятларни тергов қилиш чоғида ҳақиқатни аниқлаш, айбдор шахсларни судга топшириш. Темперамент – лотинча "темпераментум" сўзидан олинган бўлиб, грекча "кризис" сўзининг таржимаси ҳисобланади, унинг маьноси "қисмларга тегишли ўзаро муносабатлар ёки ўзаро боғланишларни англатади. Тест – инглизча сўздан олинган бўлиб "синаш", "текшириш" деган маьноларни билдиради. Тестлар қисқа, лўнда, жумбоқ, топшириқ шаклида, стандартлашган тартибда бўлиб индивидуал хусусий, гуруҳий, вербал, новербал турлари ишлаб чиқилган. Тинтув – шахсларни, предметларни, хоналарни онгли равишда яширинган объектларни топишда фаол ва мақсадга йўналтирилган ҳолда идрок этилган, кейинчалик тўпланган маълумот

88 Ҳуқуқий онг - ҳуқуқни, одамларнинг ҳам амалдаги, ҳам идеалдаги ҳуқуққа нисбатан муносабатини ифода этувчи тасаввурлар ва ҳис-туйғулар йиғиндиси. Ҳуқуқий мафкура - ҳар хил ҳуқуқий ҳодисалар ҳақидаги нуқтаи назар, тушунча, ғоя ва қарашларнинг илмий умумлаштирилган тизимидан иборат. Ҳуқуқий руҳият - ҳуқуқий ҳодисаларни ҳиссиёт билан тиклаш соҳасидир. Ҳуқуқий тарбия - шахслар ва ижтимоий гуруҳларнинг ҳуқуқий онгига кўрсатиладиган, аниқ мақсадга йўналтирилган, режалаштирилган ва махсус ҳуқуқий тарбия усуллари воситасида амалга ошириладиган педагогик таъсир жараёни. Ҳуқуқбузарлик – ҳуқуқ субъектининг айбли, ҳуқуққа зид, жамият, давлат ва шахс манфаатларига зарар келтирувчи, юридик жавобгарликни келтириб чиқарувчи қилмишидир. Ҳуқуқни бузиш – ўз хатти-ҳаракати оқибатини тушунадиган ва унга жаво

89 Юридик фактнинг нуқсони (дефекти) - ҳуқуқ нормаси талабларига мос келмайдиган, бироқ таъқиқланмаган юридик фактнинг бирор-бир белгиси, хусусияти, тавсифи. Мураккаб юридик таркиб - жамлашни бошлаш юридик оқибат юз беришининг учинчи умумий воситаси – фуқаролик ҳуқуқий муносабат мавжуд бўлишини талаб этадиган таркиб. Жамоат фонди - фуқаролар ёки юридик шахслар томонидан ихтиёрий мулкий бадаллар қўшиш асосида ташкил этилган, ҳайрия, ижтимоий, маданий, маърифий ёки бошқа ижтимоий фойдали мақсадларни кўзлайдиган, аъзолари бўлмаган нодавлат нотижорат ташкилоти. Муассаса - бошқарув, ижтимоий-маданий вазифаларни ёки тижоратчиликдан иборат бўлмаган бошқа вазифаларни амалга ошириш учун мулкдор томонидан ташкил этилган тўла ёки қисман молиявий таъминлаб туриладган ташкилот. Нодавлат нотижорат ташки

90 оладиган, мажбуриятларни бажара оладиган, судда даъвогар ва жавобгар бўла оладиган ташкилот. Ваколат - вакилнинг бошқа шахс номидан муайян юридик ҳаракатлар қилишга ва шу билан у учун ҳуқуқий оқибатларни вужудга келтиришга қаратилган ҳуқуқ. Ишончнома - бир шахс (ишонч билдирувчи) томонидан иккинчи шахсга (ишончли вакилга) учинчи шахслар олдида вакиллик қилиш учун бериладиган ёзма ваколат. ХУЛОСА ВА ТАВСИЯЛАР

91 Битирув лойиҳа ишда белгиланган мақсаддан келиб чиққан ҳолда қуйидаги хулоса ва тавсиялар ишлаб чиқилди: 1. Суд психологик экспертизаси мавзусини (Юридик психология фанини) ўқитишда инновацион педагогик ва ахборот коммуникацион таълим технологияларидан унумли фойдаланиш, хусусан модулли ( ўқитишнинг узлуксизлигини таъминлаш, ўқитишни индивидуаллаштириш, ўқув материалини мустақил ўзлаштириш учун етарли шароит яратиш, ўқитишни жадаллаштириш, фанни самарали ўзлаштиришга эришиш ), мультимедияли (бир вақтнинг ўзида маълумот тақдим этишнинг бир неча усулларидан фойдаланиш) технологиялар орқали талабаларда фан, мавзу бўйича чуқур билим, кўникма ва малакаларни юқори даражада таркиб топтириш; 2. Суд психологик экспертизаси муаммоси билан боғлиқ назарий ва амалий маълумотлар етарли даражада ўрган

92 жалб қилиш орқали юридик психология фани доирасидаги амалий тасаввурларини янада бойитишга эришиш мумкинлиги; 6. Вояга етмаганлар жиноятчилигининг сабаб ва мотивларини, ижтимоий- психологик, шахс ва индивидуал-психологик, ёш, ҳудудий, статистик ва жинсий хусусиятларини ўрганиш ҳамда вояга етмаганлар жиноятчилигини олдини олишга қаратилган профилактик чора-тадбирлар тизимини ишлаб чиқиш, уларнинг самарадорлик даражасини илмий, психологик - педагогик жиҳатдан асослаш. Маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш бўйича Тавсиялар Фуқаролар йиғини маҳалла фаолларига тавсиялар:  Вояга етмаганлар жиноятчилигининг кўпинча ўзи яшаётган ёки яшаш жойидан унчалик узоқ бўлмаган жойларда содир этилаётганлиги ҳолати энг аввало маҳаллаларда соғлом муҳитни юзага келтириш тадбирларини олиб боришни та

93  Маҳалланинг ёшлар билан ишлаш комиссиялари фаолиятини оила, таълим тизими муассасалари ва бошқа ижтимоий институтлар билан ҳамкорлигини янада ривожлантириш;  Ўсмирларнинг қизиқиши, қобилияти ва ақл-заковатини ҳисобга олган ҳолда ижтимоий фаолиятга тортиш, уларнинг ўсмирлар гуруҳлари ва жамоатчилик орасида ўз ўринларини топа олишга кўмаклашиш;  Маҳаллада истиқомат қилаётган вояга етмаганларнинг бўш вақтларини қандай ўтказаётганликларини мактаб, ота-оналар билан ҳамкорликда назорат қилиш;  Маҳалла оилалари ҳаётида соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш; Ички ишлар бўлими вояга етмаганлар билан ишлаш маҳалла профилактика нозирларига тавсиялар:  Ҳуқуқни муҳофаза қилиш ташкилотлари, жумладан маҳалла профилактика нозирлари, маҳалла фаоллари, ота-оналар ва таълим тизими ходимлари билан ҳамко

94 Вояга етмаганлар жиноятчилиги кўпинча ота-оналарнинг болалар ва ўсмирлар психологисияни билмасдан туриб муносабатда бўлишликлари натижасида келиб чиқаётганлигидан келиб чиқиб, ота- оналарни психологик-педагогик билимлар билан қуроллантириш мақсадида махсус психологик тренинглар ташкил этиш. Таълим тизими муассаслари ходимларига маслаҳатлар:  Педагог кадрларни қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш минтақавий марказлари ўқув дастурларига, “Ўқитувчи ва ўқувчи ўртасидаги муносабатларнинг психологик асослари”, “Вояга етмаганлар қонунбузарликлари ва уларнинг олдини олишнинг психологик-педагогик масалалари” номли курс ёки мавзуларни киритиш;  Вояга етмаганлар жиноятчилиги асосан 10-17 ёшга тўғри келаётганлигидан келиб чиқиб, ўқитувчиларнинг айнан шу ёшдаги болалар ва ўсмирлар ўқиётган

95 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ I. Раҳбарий адабиётлар. 1. Каримов И.А. Янгича фикрлаш ва ишлаш – давр талаби. – Тошкент.: Ўзбекистон, 1997. Т.5. -384 б. 2. Каримов И.А. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. Т.7. – Тошкент.: Ўзбекистон, 1999. -139 б. 3. Каримов И.А. Озод ва обод ватан, эркин ва фаровон ҳаёт – пировард мақсадимиз. – Тошкент.: Ўзбекистон, 2000. Т.8. -528 б. 4. Каримов И.А. Ватан равнақи учун ҳар биримиз масъулмиз. – Тошкент.: Ўзбекистон, 2001. Т.9. -439 б. 5. Каримов И.А. Жамиятни эркинлаштириш, ислохотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш- барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. –Тошкент.: Ўзбекистон, 2007, Т. 15. -126 б. 6. Каримов И.А. Юксак маънавият - енгилмас куч. –Тошкент.: Маънавият, 2008. -176 б. 7. Каримо

96 II. Меъёрий- ҳуқуқий хужжатлар. 1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. -Т., 2014. 2. Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 йил. 9-сон, 225- модда. 3. Кадрлар тайёрлаш миллий дастури. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 йил. 11-12-сон, 295-модда. 4. Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2009 йил 11 июндаги 204-сон буйруғи билан тасдиқланган “Олий таълим муассасаларида талабалар билимини назорат қилиш ва баҳолашнинг рейтинг тизими тўғрисида”ги Низом. Ушбу Низомга Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2010 йил 25 августдаги 333-сон ва 2013 йил 13 декабрдаги 470-сонли буйруғлари билан ўзгартириш ва қўшимчалар киритилган ҳамда Ў

97 2. Богданов В.М. Психологические особенности профессионального мышления работников уголовного розыска. Омск. 1994. 3. Богинский В.Е. Рефлексивное управление при допросе. Учебное пособие. Харьков. 1993. 4. Быков В.М. Особенности расследования групповых преступлений. Ташкент, 2003. 5. Васильев B.JI. Юридическая психология. – СПб. «Питер». 2009. 6. Волков Б.С. Мотивы преступлений. Казань, 2003. 7. Глазырин Ф.В. Психология следственных действий. Волгоград, 2003. 8. Глаточкин А.В., Пирожков В.Ф. Психология состояния человека лишенного свободы. М. 2003. 9. Душанов Р. X . Жиноятчи шахс психологияси. Ўқув қўлланма. - Т.: ЎзР ИИВ Академияси, 2011. - 72 б. 10. Душанов Р.Х., Ё.А.Фарфиев. Касбий психология. Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2010. 11. Давлат ва ҳуқуқ назарияси: Дарслик / Х

98 Маърузалар курси / М. Т.– Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2008. – 243 б. 19. Махсудова М.А. Юридик психология. Наманган. 2007. 20. Ратинов А.Р. Судебная психология для следователей. М., 2005. 21. Романов В.В. Юридическая психология. – М.: Юрист. 2006. 22. Симоновой Г.И.. Ресоциализация несовершеннолетних: проектный опыт [Текст] : научно-методическое пособие / под общ. ред.– М.: «Оргсервис – 2000», 2005. – 140 с. 23. Столяренко A.M. Прикладная юридическая психология. – М.: «Юнити». 2005. 24. Султонов Ҳ., Жўраев Н., Иброҳимов. Ватан туйғуси., Т., 1996. 25. Дорошенко В.Социальная психология и этика делового общения / Под ред. и др., М., 1995. 26. Қулахметов А.Б. Вояга етмаганларнинг жиноятларини тергов қилиш. Ўқув қўлланма. – Т.: ЎзР ИИВ Академияси. 2003. – 50 б. 27. Ғ озиев Э

99 ИЛОВАЛАР 1 - илова ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ КОДЕКСИ Ҳужжатнинг рус тилидаги матнига қаранг 1994 йил 22 сентябрдаги 2013-XII-сон Қонун билан тасдиқланган 67-модда. Эксперт Хулоса бериш учун зарур билимга эга бўлган ҳар қандай шахс эксперт сифатида чақирилиши мумкин. Эксперт чақириш, экспертиза тайинлаш ва ўтказиш ушбу Кодекснинг 172 187-моддаларида назарда тутилган тартибда амалга оширилади. 68-модда. Экспертнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари Эксперт: экспертиза қилиш учун тегишли иш материаллари билан танишиш ва ундан керакли маълумотларни ёзиб олиш; ўзига қўшимча материаллар тақдим этилиши ҳақида илтимоснома бериш; башарти ҳал қилиниши лозим бўлган масалалар унинг мутахассислигига оид бўлмаса ёки хулоса бериш учун унга тақдим этилган материаллар етарли бўлмаса, хулоса бер

100 олдига қўйилган саволлар бўйича ёзма хулосалар бериши; ўзи томонидан ўтказилган экспертиза бўйича кўрсатувлар бериши ва бу хулосаларни тушунтириш учун қўйилган қўшимча саволларга жавоб бериши; суриштирувчининг, терговчининг, прокурорнинг рухсатисиз суриштирув ва дастлабки тергов материалларини ошкор этмаслиги; ишнинг тергови ва суд мажлиси вақтида тартибга риоя этиши шарт. Эксперт узрсиз сабабга кўра келмаган тақдирда қонунда назарда тутилган жавобгарликка тортилиши мумкин. Эксперт узрсиз сабабга кўра ўз вазифаларини бажаришни рад этган ёки ундан бўйин товлаган тақдирда, шунингдек била туриб ёлғон хулоса берганлик учун қонунда белгиланган тарзда жавобгар бўлади. 22-БОБ. ЭКСПЕРТИЗА 172 модда. Экспертиза тайинлаш учун асослар 173 модда. Экспертиза тайинлаш ва ўтказишнинг шартлиги 174 мод

101 173-модда. Экспертиза тайинлаш ва ўтказишнинг шартлиги Башарти, иш бўйича: 1) ўлимнинг сабабини, етказилган тан жароҳатларининг хусусияти ва оғирлик даражасини; 2) жинсий алоқада бўлганликни, ҳомиладорлик ҳолатини ва ҳомилани сунъий йўл билан тушириш белгиларини; 3) гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи, жабрланувчининг ёшини, агар бу ҳақда ҳужжатлар бўлмаса ёки ҳужжатлар шубҳа туғдирса; 4) гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчининг, устидан тиббий йўсиндаги мажбурлов чораларини қўллашга доир иш юритилаётган шахснинг руҳий ва жисмоний аҳволини ҳамда уларнинг ғайриҳуқуқий қилмишни содир этаётган пайтда ўз ҳаракатларини идрок этиш ва идора қилиш лаёқатини, шунингдек жиноий жавобгарликнинг аҳамиятини тушуниш, жиноят процессида кўрсатувлар бериш ҳамда ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари

102 экспертиза тайинлаш тўғрисидаги қарорда ёки ажримда асослантирилиши лозим. Суриштирувчи, терговчи, суднинг эксперт этиб тайинланган шахсни чақириш ва унинг экспертиза ўтказиши тўғрисидаги талаби шу шахс ишлаётган корхона, муассаса ёки ташкилот раҳбари учун мажбурийдир. 175-модда. Экспертиза объектлари Эксперт томонидан текшириладиган объектлар жумласига: ашёвий далиллар ва эксперт текшируви учун олинган намуналар; экспертиза орқали далилий аҳамияти аниқланадиган бошқа моддий объектлар; тирик одамнинг бадани; руҳий ҳолати; мурда; ҳужжатлар кириши мумкин. Эксперт текшириши лозим бўлган объектлар, агар уларнинг ҳажми ва хусусиятлари имкон берса, экспертга ўралган ва муҳрланган ҳолда берилиши керак. Текширишни ўтказиш вақтида экспертиза моддий объекти текширув учун қай даражада зарур бўлса

103 ўтказишда ҳозир бўлиши ва тушунтиришлар бериши мумкин, лекин у эксперт текшируви ўтказиш ва хулоса тузишда иштирок этмайди. 177-модда. Комиссиявий экспертиза Мураккаб экспертизалар бир ихтисосдаги экспертлар комиссияси томонидан ўтказилиши мумкин. Экспертлар ўзаро маслаҳатлашиб, умумий фикрга келганларидан кейин хулосани имзолайдилар. Экспертлар ўртасида келишмовчилик рўй берганда ҳар бир эксперт келишмовчилик чиққан барча ёки айрим масалалар бўйича алоҳида хулоса беради. Суриштирувчи, терговчи ёки суднинг комиссиявий экспертиза ўтказиш тўғрисидаги талаби экспертиза муассасасининг раҳбари учун мажбурийдир. Агар экспертиза ўтказиш экспертиза муассасасига топширилган бўлса, унинг бошлиғи комиссиявий экспертизани ўтказишни ўзи ташкил қилишга ҳақлидир. Эксперт текширувини тўла ёки қисман ў

104 3) ўзи кўрсатган шахслар орасидан эксперт тайинланишини илтимос қилиш; 4) эксперт хулоса бериши учун унинг олдига қўшимча саволлар қўйиш, қўшимча материаллар тақдим этиш; 5) экспертиза ўтказилаётганда суриштирувчи, терговчи, суднинг рухсати билан ҳозир бўлиш, экспертдан текширув вақтида қўллаётган усулларининг ва олинган натижаларнинг моҳиятини тушунтириб беришни талаб қилиш, экспертга тушунтиришлар бериш; 6) эксперт хулосаси билан танишиб чиқиш ва қўшимча ёки қайта экспертиза ўтказиш тўғрисида илтимос қилиш ҳуқуқига эга. Санаб ўтилган ҳуқуқлардан тиббий йўсиндаги мажбурлов чоралари қўлланаётган шахс ҳам, агар бунга унинг руҳий ҳолати имкон берса, фойдаланади. 180-модда. Экспертиза тайинлаш тўғрисидаги қарор ёки ажрим Экспертиза тайинлаш тўғрисида суриштирувчи, терговчи қарор, суд эса

105 Қарор ёки ажримда муайян эксперт кўрсатилмаган бўлса, экспертиза муассасасининг раҳбари шу муассаса ходимларидан қайси бири экспертиза ўтказиши тўғрисида фармойиш чиқаради. Бу ҳақда у экспертизани тайинлаган суриштирувчи, терговчи ёки судга хабар беради. Экспертиза муассасасининг раҳбари экспертиза ўтказишни ташкил қилади, текшириладиган объектнинг сақланишини таъминлайди, экспертизани ўтказиш муддатини белгилайди. Экспертиза муассасасининг раҳбари экспертиза муассасасида ишламайдиган мутахассисларни экспертизани тайинлаган суриштирувчи, терговчи ёки суднинг розилиги билангина экспертиза ўтказиш учун жалб этишга ҳақлидир. 183-модда. Экспертиза муассасасидан ташқарида экспертиза ўтказиш Экспертиза экспертиза муассасасидан ташқарида ўтказиладиган бўлса, суриштирувчи, терговчи ёки суд экс

106 эксперт ишнинг қайси материалларидан фойдаланганлиги, қайси ашёвий далиллар, намуналар ва бошқа объектлар текширувдан ўтказилганлиги; хусусан қандай текширишлар ўтказилганлиги, қандай усуллардан фойдаланилганлиги ва уларнинг ишончлилик даражаси; қўйилган саволларга берилган асосли жавоблар, шунингдек иш учун аҳамиятли бўлган ва эксперт ўз ташаббуси билан аниқлаган ҳолатлар кўрсатилиши лозим. Эксперт хулосасида жиноят сабаблари ва унинг содир қилинишига имкон берган шарт-шароитлар, шунингдек уни бартараф қилишга доир ташкилий-техникавий тавсиялар кўрсатилган бўлиши мумкин. Текшириш ўтказилганидан қолган ашёвий далиллар, намуналар, бошқа объектлар, шунингдек фотосуратлар, схемалар, чизмалар эксперт хулосасига қўшиб қўйилиши зарур. Агар экспертга берилган материалларнинг етарли эмаслиги ё

107 2 - илова ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ БУХОРО ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ ПСИХОЛОГИЯ КАФЕДРАСИ РЕСПУБЛИКА МИЛЛИЙ ҒОЯ ВА МАФКУРА ИЛМИЙ-АМАЛИЙ МАРКАЗИ “ГЛОБАЛЛАШУВ ШАРОИТИДА ЁШЛАРНИ ЁТ ҒОЯ ВА МАФКУРАЛАРДАН МУҲОФАЗА ҚИЛИШНИНГ ИЖТИМОИЙ ПСИХОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ” МАВЗУСИДАГИ ИЛМИЙ-АМАЛИЙ АНЖУМАН МАТЕРИАЛЛАРИ ТЎПЛАМИ БУХОРО − 2015

108 Л.Я. Олимов, Л.Р. Остонова, Н.С.Саноқулова Бухоро давлат университети СУД-ПСИХОЛОГИК ЭКСПЕРТИЗАНИНГ МАҚСАДИ ВА ВАЗИФАЛАРИ Суд психологик экспертиза ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларнинг амалиётида кенг қўлланилади. Суд экспертизасининг бошқа турлари каби у ўзинининг аниқ мақсадлари ва вазифаларига эга. Суд экспертизасининг асосий мақсади, юридик психология ёки амалиётда тўпланиб, ишлаб чиқилган аниқ маълумотлар асосида, тадқиқотни ўтказиш ва терговчи, аниқлаш органи ёки суд томонидан қўйилган саволларга жавоб бериш. Эксперт ўзининг хулосаси билан суд ва терговчига иш ҳолларини аниқлашда, уларга юридик баҳо бермай туриб, ёрдам беради. В.В. Романов таъкидлаганидек, “суд психологик экспертизанинг асосий мақсади суд ва дастлабки тергов органларига жиноий ишлар бўйича исботлаш предмети таркиб

109 Б. Петелиннинг психологик экспертизага бағишлаган бир қатор асарларида таъкидлашича, суд-спихологик экспертизанинг вазифаларига қуйидагиларни киритиш мумкин: физиологик аффектни аниқлаш; вояга етмаганларнинг руҳий хасталиги билан эмас, балки уни психикасининг шаклланиш хусусиятлари билан боғлиқ бўлган, ақлий ривожланиш даражасини аниқлаш; шахсга хос бўлган эмоционал реакциялар шакли орқали жараён қатнашчилари психик фаолиятининг индивидуал хусусиятларини аниқлаш; фавқулотда вазиятда шахс хулқ-атворини тушуниш учун шахснинг психологик хусусиятлар мажмуини баҳолаш; ишни тўғри кўриб чиқиш учун аҳамиятли бўлган индивидуал психологик хусусиятларнинг умумий психологик харктеристикасини бериш; гувоҳлар ва вояга етмаганларнинг воқеа ва унинг алоҳида ҳолларини тўғри қабул қила олиш қобилиятини

110 бўлмаган жабрланувчининг психик ривожланишига нисбатан таҳмин; баъзи бир феъл-атвор хусусиятлари ҳақида маълумотлар (сустлик, паст фаоллик, ўзига ишонч йўқлиги, уятчанглик, одамови ва бошқалар) ёки умумий тарбиянинг ноқулай шароитлари ҳақида (ота-она томонидан бола мустақил бўлишига доимий босим ўтказиши, қийинчиликлардан ортиқча ҳимоя қилиш), мактаб ва оилада жинсий тарбиянинг камчиликлари ҳақида. 3.Психик ривожланишида қолоқ вояга етмаган айбланувчиларнинг ўз ҳаракатлари аҳамиятини тўлиқ англаб олиш қобилиятини аниқлаш ва ўз ҳаракатларини бошқара олиш қобилияти даражасини аниқлаш. Психик соғлом бўлган ўсмирнинг ривожалинишидаги қолоқлигига қуйидаги ҳолатлар ишора қилиши мумкин: унга нисбатан педагогик эътиборсизлик, хулқ-атворидаги болалик асоратлари, ўзининг ҳуқуқбузар ҳаракатларига

111 кучли эмоционал зўриқиш туфайли чарчаб қолган, ўзини йўқотиш ҳолатида бўлган ёки бошқа психологик омиллар туфайли инсонларнинг касбий ва индивидуал психологик имкониятлари вазият талабларига жавоб бера олмаган ҳолатларда. 7. Ўлим олди даврида, шахснинг ўз жонига қасд қилишига олиб келадиган психик ҳолатнинг мавжудлиги ёки йўқлигини аниқлаш. Бу ўз навбатида, ўлимдан кейинги суд-психологик экспертиза ўтказилишини талаб қилади. Бу экспертиза фойдали бўлиши мумкин, агар тергов органлари, ўз жонига қасд қилиш (ўз жонига қасд қилишга этувчи) маълум шахслар томонидан ҳаракатлар содир этилганлиги ҳақида маълумотларга эга бўлсалар, ҳамда ўз жонига қасд қилишни сохта кўриниши ҳақида таҳминлар пайдо бўлганда. 8. Маълум вазиятда ҳаракатларнинг йўналтирилганлигига ва мазмунига жиддий таъсир кўрсата

112 Л.Я. Олимов, Д.С. Тўхтаева, М.Чориева Бухоро давлат университети СУД-ПСИХОЛОГИК ЭКСПЕРТИЗАЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТИ ВА АҲАМИЯТИ Ҳозирги вақтда психология фанининг билимларидан фойдаланмасдан туриб, юқори малакали тергов ёки суд жараёнини, ва шу билан бирга ваколатли органларнинг фаолиятини тасаввур қилиб бўлмайди. Ваҳоланкки, бу соҳада бир нечтагина йўналиш ишлаб чиқилган деб ҳисоблаш мумкин. Булар юридик касб эгаларининг касбий фаолиятида бевосита қўлланилмоқда; тезкор қидирув, тергов ва суд фаолиятида; қисман жиноят содир этган шахсларни қайта тарбиялашда ва билвосита – экспертиза ва консультациялар орқали, юрисдикцияда мутахассис психолог иштирокида. Бироқ, таъкидлаш жоизки, юристларнинг психология соҳасидаги тайёргар-лиги ўсиб бораётган бўлса ҳам, у жиноий ва фуқаролик жараёнлард

113 чиқариш учун бу каби четланишларнинг даражаси ва характерини билиш жуда муҳимдир. Чунки бундай четланишлари мавжуд бўлган шахсларнинг кўрсатмаларидан жиноий суд иш юритишда далиллар манбаи сифатида фойдаланилади ва бу борада кўрсатмаларга танқидий баҳо бериш ва ҳаққонийлик даражасини аниқлаш талаб қилинади. Психология фани ривожланишининг замонавий ҳолати суд-психологик экспертизанинг катта имкониятлари ҳақида далолат беради. Албатта, бу имкониятлар чегарасиз дегани эмас. Ечилмаган муаммолар ҳали жуда ҳам кўп. Масалан, аниқ психологик сабабни аниқлаш имконияти мавжудлигини айтиш мумкин эмас, аммо шахснинг асосий сабаб чизиқлар иерархиясини ва мазмунини аниқлаш реал ҳолатдир. Таъкидлаш жоизки, юридик амалиёт эҳтиёжлари учун унинг қўлланилиши асосан жиноий жараён иштирокчилари кўрсатмала

114 қолган эди. Бу эса ўз навбатида вазифаларни нотўғри, хато белгилашга ва уларни ечиш учун воситаларни ноадекват танлашга олиб келар эди. Психологик экспертизага ҳуқуқий ҳолатларни аниқлаш ваколати берилган эди, фақатгина кўрсатмалар ҳақиқийлигини текшириш эмас, балки уларни исботлаш, қонунбузарликни содир этган шахс ҳаракатларида айбдорликни аниқлаш воситаси сифатида мустаҳкамлигини текшириш ҳам. Гарчи бунга асос бўлмаса ҳам, қандайдир ишончсизлик ҳалигача ҳам охиригача бартараф этилмаган. Аксинча, қонуний суд ишида мукаммалашиб бораётган амалиётнинг, ўсиб бораётган эҳтиёжлари шароитида, замонавий психологик фаннинг имкониятларига етарлича баҳо бера олмаслик ўринлидир. Ҳозирги вақтда суд-психологик экспертиза назариясида, мавжуд бўлган ҳал этилмаган муаммоларга қарамай, етарли даражада

115 бўлди. Умумий қоида сифатида, зарурият бўлганда илм-фан, техника, санъат ва ҳунар соҳаларидаги махсус билимлардан фойдаланилса, ушбу билимларга эга бўлаган экспертни жалб қилиш мумкин, шу билан бирга психологни ҳам ва суд-психологик экспертизадан ўтказиш тайинланилади. Психологик билим, махсус бўла туриб, психика фаолияти ва ривожланиш қонуниятлари ҳақидаги илмий маълумотларга объектив асосланган, ва бошқа билимлар қатори фуқароларнинг шахс ҳақ-ҳуқуқларини ва мулк муносабатларини муҳофаза қилиш учун, қонунчиликни таъминлаш мақсадида қўлланилиши мумкин. Суд-психологик экспертиза ишнинг тўғри ҳал этилиши учун аҳамиятли бўлган ҳолатлар юзасидан хулоса бериш мақсадида, психология соҳасидаги махсус билимлар асосида эксперт томонидан ўтказиладиган тадқиқотдир. Шундай қилиб, экспертиза - бу м

116 Ҳуқуқий масалалар бевосита суд, терговчи ёки прокурор томонидан ҳал қилинади. Психологик экспертизанинг аҳамияти шундан иборатки, у иш ҳолларини аниқлаш учун энг самарали воситаси сифатида келади, ва судда жиноий ишларни кўриб чиқиш ва тергов жараёнида замонавий илмий психологик воситаларнинг бутун кўламидан фойдаланишга имконият беради. Психологик экспертиза суд-тергов амалиётига психология ютуқларини етказишнинг ва тадбиқ этишнинг асосий йўлидир. Бу махсус психологик билимлар асосида, маълум ҳуқуқий меъёрларни қўллаган ҳолда тайинланадиган ва амалга ошириладиган тадқиқот, унга қонун томонидан исботлаш манбаи аҳамияти берилади ёки бошқача қилиб айтганда исботлаш воситаси деб номланади.

Купить