Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 390.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ta`lim muassasalarida psixologik xizmat

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI UMUMIY PSIXOLOGIYA KAFEDRASI KURS ISHI Fakultet__________ Ijtimoiy fanlar Yonalish ________ Amaliy psixologiya Fan__________ Ta`lim muassasalarida psixologik xizmat Ta’lim yo‘nalishi(sirtqi): 60310903 – Psixologiya (amaliy psixologiya) Ilmiy rahbar: M u n d a r i j a Kirish …………………………………………………………… … 1 I BOB. Har xil turdagi ta'lim muassasalarida psixologik xizmatlar …… 1.1§ Psixologik xizmatning mazmuni va vazifalari : ……………… 4 1.2 § Psixologik xizmatning ta'lim muassasalaridagi o'rni ………… 5 1.3 § Psixologik xizmatlarning turlari va shakllari ……………… 8 I BOB yuzasidan xulosalar ………………………………………………. 1 3 II BOB. Psixologik xizmatni tashkil qilishning metodlari va vositalari… 2.1§ Psixologik xizmatning tarkibini shakllantirish va uning faoliyatini tashkil etish ……………………………. 14 2.2§ O`rta-maxsus ta`lim muassasalaridagi psixologik xizmatlar ……………………………. 15 2.3§ Maxsus ta'lim muassasalaridagi psixologik xizmatlar ………… 21 II BOB. yuzasidan xulosalar …………………………………………….. 32 Xulosa …………………………………………………………… .. 33 Glossariy ………………………………………………………… .. 34 Adabiyotlar ro‘yxati ……………………………………………… 35 KIRISH Prezidentimiz o ` zining O ` zbekistonning bugungi istiqlol va istiqbol yo ` lini ifodalovchi boshqa qator ma ' ruzalari , asarlarida ham iqtisodiyot bilan ma ' naviyat , inson ruhiyatining barkamolligi , hayotning o ` zaro ajralmas , bir - birini to ` ldiradigan , o ` zaro ta ' sir , aks ta ' sir etadigan muhim omillari ekanligini , ayni paytda bugungi iqtisodiy o ` nglanish , iqtisodiy tiklanish , iqtisodiy rivojlanishni , ma ' naviy o ` nglanish , ma ' naviy poklanish , ma ' naviy yuksalish harakatlari bilan tamomila uyg ` un bo ` lishini ta ' minlashning muqarrar ijtimoiy zarurat ekanligini qayta - qayta ta ' kidlaydi . Bu vazifalarning bajarilishi esa har bir shaxs va uning faoliyatini bugungi ijtimoiy - iqtisodiy taraqqiyot tamoyillari qo ` ygan talablar asosida qaror toptirishga ko ` maklashuvchi psixologik xizmat jarayonining muvaffaqiyatli tatbiq etilishiga ham bog ` liq ekanligi shubhasizdir . Zero , shaxs va uning faoliyatini har tomonlama rivojlantirish muammosiga psixologiyaning amaliy - tatbiqiy yo ` nalishlari asosida yondashish zarurligi haqida ko ` pgina olimlar o ` z fikr - mulohazalarini bildirganlar hamda bildirib kelmoqdalar . Ayniqsa , I . V . Dubrovina va X . Y . Liymets , Yu . L . Sierdlarning ko ` p yillik tadqiqotlari natijasi o ` laroq , umumta ' lim maktablarida psixologik xizmatning joriy etilishi bu boradagi MDH mamlakatlarida qo ` yilgan ilk qadam ekanligini alohida qayd etish mumkin . Qolaversa , o ` zbek olimlaridan E . G `. G ` oziev , M . G . Davletshin , G `. B . Shoumarov , B . R . Qodirov , R . Z . Gaynutdinov , V . M . Karimova , N . A . Sog ` inovlarning ham O ` zbekiston o ` rta umumta ' lim maktablari va oila tizimlarida psixologik xizmatni joriy etish borasida olib borayotgan qator nazariy - ilmiy va amaliy - uslubiy ishlari Respublikamizda psixologik xizmatni joriy etish va rivojlantirish uchun ma ' lum darajada asos bo ` lmoqda . Xalq ta ' limi tizimidagi va o ` rta maxsus kasb - hunar tizimidagi psixologik xizmatning maqsadi – shaxsning har tomonlama garmonik kamoloti , to ` laqonli psixologik taraqqiyotni ta ' minlovchi qulay shart - sharoitlar yaratishdan iboratdir . Mavzuning dolzarbligi : Ushbu hujjat ta ' lim muassasalaridagi psixologik xizmatning muhim jihatlarini , shu jumladan uning tushunchalarini , maqsadlarini , yo ' nalishlarini va samaradorligini oshirish yo ' llarini o ' rganishga bag ' ishlangan . Xususan , maktab psixologining roli va vazifalari , psixologik xizmatchining kasbiy kompetensiyalari , psixologik xizmatning shakllari va usullari , shuningdek , uning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun zarur shart - sharoitlar tahlil qilinadi . Ta ' lim muassasalarida psixologik xizmat - bu bolalar va o ' smirlarning shaxsiy rivojlanishiga ko ' maklashish , ularning o ' qishga bo ' lgan qiziqishlarini oshirish , muammolarni hal qilishda yordam berish va ijobiy psixologik muhit yaratishga qaratilgan faoliyatdir . Psixologik xizmat turli xil ta ' lim muassasalarida - maktablarda , bolalar bog ' chalarida , litseylarda , o ` rta - maxsus va universitetlarda o ' ziga xos xususiyatlarga ega . Masalan , maktab psixologlari o ' quvchilarning o ' qishga bo ' lgan qiziqishlarini oshirish , o ' quv jarayonini optimallashtirish , o ' quvchilar o ' rtasidagi munosabatlarni yaxshilash , o ' quvchilarning psixologik sog ' lig ' ini himoya qilish , ularning qobiliyatlari va iste ' dodlarini rivojlantirishga qaratilgan faoliyat olib boradilar . Bolalar bog ' chasi psixologlari esa bolalarning ijtimoiy va hissiy rivojlanishini , ularning o ' yin faoliyatini , muloqot ko ' nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan faoliyat olib boradilar . Litseylar va kollej psixologlari esa o ' quvchilarning kasbiy yo ' nalishini tanlashda , stressni boshqarishda va psixologik sog ' liqni saqlashda yordam beradi . Universitet psixologlari esa o ' quvchilarning o ' ziga bo ' lgan ishonchini oshirish , stressni boshqarish , o ' z - o ' zini boshqarish ko ' nikmalarini rivojlantirish , professional martaba qurishda yordam berish va boshqa psixologik muammolarni hal qilishda ko ' maklashadilar . Mavzuning o ‘ rganilganlik darajasi : Psixologik xizmat - ijtimoiy psixologik muammo sifatida talqin qilinar ekan , barcha rivojlangan mamlakatlardagi kabi , O ` zbekistonda ham mazkur psixologik xizmat muammosining qay tariqa va qanday ilmiy - tashkiliy asoslarda bartaraf etilayotganligini o ` rganish , tahlil qilish va talqin qilish muhim ahamiyat kasb etadi . Chunki , Respublikada psixologik xizmatga oid olib borilayotgan nazariy - ilmiy va amaliy - uslubiy tadqiqotlar ko ` lamiga ma ' lum tartibda baho bermay turib , O ` zbekistonda psixologik xizmatni yanada takomillashtirish va rivojlantirish masalasi haqida fikr mulohaza yuritib bo ` lmaydi . O ` zbekistonda psixologik xizmat tarkib topishining dastlabki ildizlari va intihosi asrimizning 30- yillaridagi pedologiya fani va pedologik xizmat faoliyatlariga borib taqaladi . Mazkur yillarda ta ' lim jarayonini tashkil etish va rivojlantirish o ` quvchi va o ` qituvchi faoliyati bilan bog ` liq psixologik omillarga asoslangan va bu talaygina yaxshi natijalar ham bergan . Biroq , afsuski , o ` sha davrda sobiq ittifoq mafkurasi va xalq ta ' limi o ` rtasida paydo bo ` lgan ayrim ob ' ektiv va sub ' ektiv ziddiyatlar oqimi umumta ' lim maktablari uchun muhim ahamiyat kasb etgan pedologik xizmat ildiziga bolta urdi va uni rasmiy tarzda yo ` qqa chiqardi . Natijada , pedagogik psixologiya yo ` li bilan bajariladigan barcha ishlar maktabda faqat pedagogik yondashuvlar asosidagina amalga oshirildi . Shunday bo ` lsa - da , O ` zbekistondagi umumta ' lim tizimi bilan bog ` liq izlanishlar va tadqiqotlar to ` xtab qolgani yo ` q . Ayniqsa , P . I . Ivanov , V . E . Chudnovskiy , M . G . Davletshin , M . Vohidovlar tomonidan ishlab chiqilgan qator ilmiy va metodik tavsiyalar maktabda psixologik xizmat tatbiqini yaratish uchun ma ' lum darajada asos bo ` lib keldi . Binobarin , 70-80- yillarda Toshkent Davlat Universiteti psixologiya kafedrasi olimlari tomonidan ijtimoiy psixologik tadqiqotlarning hayotga tatbiqini amalga oshirish maqsadida talaygina mehnat jamoalarida psixologik xizmat tizimi joriy qilindi va Respublikamizda ilk bor qator mehnat va ishlab chiqarish jamoalarida inson va mehnat faoliyati , shaxs va shaxslararo munosabatlar , ishchi va rahbar , ruhiyat va rentabellik , rahbar va jamoa psixologiyasi bilan bog ` liq ilmiy - amaliy ishlar olib borildi . Shuningdek , 60-70 yillarda O ` zbekiston Pedagogik Fanlar Ilmiy Tekshirish instituti xodimlari P . P . Zimin , V . A . Tokareva , M . Sh . Rasuleva , M . Dadajonovlar tomonidan maktabda psixologik xizmat tatbiqini o ` rganishga oid qator izlanishlar , amaliy tadbirlar olib borildi . Ayniqsa , 1966 yilda Chirchiq shahrida axloqiy tarbiyaga oid ,1973 yilda Andijonda oilaviy tarbiyaga oid , Samarqandda taniqli psixolog N . A . Menchinskaya ishtirokida aqliy taraqqiyot muammolariga oid olib borilgan izlanishlarni alohida qayd etish mumkin . 1989 yilda O ` zbekistonda amaliyotchi psixologlarning yetishmasligi sababli Nizomiy nomli TDPIda amaliyotchi psixologlar tayyorlash fakulteti ochildi . O ` zbekistonda psixologik xizmatning rivojlanishida M . G . Davletshin , E . G `. G ` oziev , B . R . Qodirov , G `. B . Shoumarov , V . M . Karimova , Sh . R . Baratov , E . N . Sattarov , F . S . Ismagilova , Z . T . Nishanova , N . S . Safaev , F . I . Haydarov , S . X . Jalilova va boshqalar hissa qo ` shganlar . 1998 yilda Sh . R . Baratov " Ta ' lim tizimida va ishlab chiqarishda psixologik xizmatni tashkil etishning psixologik xususiyatlari " mavzusida doktorlik dissertasiyasini yoqlagan . Kurs ishining maqsadi : Turli ta ' lim muassasalaridagi psixologik xizmatlarning umumiy tamoyillarini , turli yondashuvlarini tahlil qilish va o ` rganish . Kurs ishi ning vazifalari : Turli ta ' lim muassasalaridagi psixologik xizmatlarning turlari , metodlari , ularning muammolarni hal qilishdagi roli va natijalari , psixologlarining o ' quvchilarga ta ' siri , ularda paydo bo ' layotgan psixologik muammolarni aniqlash va hal qilish . Kurs ishining predmeti: Turli ta'lim muassasalarida psixologik xizmat. Kurs ishi tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, 6 ta paragraf, xulosa qismi, glossariy va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishi hajmi jami 37 betni tashkil etadi. I BOB. Har xil turdagi ta'lim muassasalarida psixologik xizmatlar. 1.1§ Psixologik xizmatning mazmuni va vazifalari: Psixologik xizmatning maqsadi - shaxsning har tomolama shakllanishi, rivojlanishi, samarali ijtimoiylashuvi va moslashuvi, bolalar rivojlanishining barcha yosh davrlarida psixologik salomatligini muhofaza qilish uchun psixologik- pedagogik shart-sharoit yaratishdan iborat. Psixologik xizmatning vazifalari: har bir bolaning individual xususiyatlari, qiziqishlari, layoqat va qobiliyatlariga muvofiq rivojlanishida uning psixologik imkoniyatlaridan yuqori darajada foydalanish; - o‘quvchining intellektual, shaxsiy, ijtimoiy rivojlanishidagi og‘ishlarni o‘z vaqtida aniqlash, tuzatish va oldini olish; - umumta’lim maktablarining o‘quvchilari va bitiruvchilariga kasbiy va hayotiy o'zligini anglashida ularning shaxsiy qiziqishlari, moyilliklari, qobiliyatlari, salomatligini inobatga olgan holda psixologik yordam ko‘rsatish; - ta’lim jarayoni barcha subyektlarining psixologik salomatligini muhofaza qilish, о ‘quvchilar jamoasi va pedagogik jamoada sog‘lom psixologik iqlimni saqlash, kelib chiqishi mumkin bo‘lgan nizolarning eng maqbul yechimlarini topish; - muassasada o‘quvchilarning ta’lim va tarbiyasi, o'smirlar va yoshlar xulqidagi og‘ishlar, shaxsning oilada va jamiyatda moslashuvi va ijtimoiylashuvi muammolari bo'yicha psixologlar, pedagoglar, ota-onalar yoki qonuniy vakillaming samarali hamkorligini ta’minlash; - “xavfli guruh”ga kiruvchi o‘smirlarni psixologik qodlabquwatlash, ular uchun tegishlicha psixologik tavsifnomalami rasmiylashtirish va zarur bo‘lganda voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha komissiyalarga taqdim etish, tarbiyasi og‘ir o‘smirlarni (huquqbuzarlarni) ijtimoiy reabilitatsiya qilish bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirish, ularning huquq va manfaatlarini himoya qilish; - iqtidorli bolalar va o‘smirlaming ijodiy rivojlanishiga imkon berish maqsadida psixologik kuzatish va qo`llab-quvvatlash. Maktab psixologining roli va vazifalari Maktab psixologi - bu o'quvchilarning psixologik salomatligi, ijtimoiy-hissiy rivojlanishi va o'qish jarayoniga qo'shilishiga ko'maklashish uchun muhim rol o'ynaydigan mutaxassisdir.  O'quvchilarning psixologik rivojlanishini kuzatish va baholash  O'quvchilarning o'qishga bo'lgan qiziqishlarini oshirish, o'quv jarayonini optimallashtirish  O'quvchilar o'rtasidagi munosabatlarni yaxshilash, o'quvchilarning psixologik sog'lig'ini himoya qilish  O'quvchilarning qobiliyatlari va iste'dodlarini rivojlantirish  O'quvchilarning psixologik muammolarini aniqlash va hal qilish  O'qituvchilarga psixologik bilimlarni o'rgatish va o'quvchilar bilan ishlash usullarini takomillashtirishda yordam berish  Ota-onalar bilan psixologik muammolarni hal qilishda hamkorlik qilish Maktab psixologi o'z faoliyatini o'quvchilarning shaxsiy xususiyatlarini, o'quv muhitini va jamiyat talablarini hisobga olgan holda amalga oshiradi. U o'quvchilarning psixologik salomatligini himoya qilish, ularning o'qishga bo'lgan qiziqishini oshirish va ularning shaxsiy rivojlanishiga ko'maklashish maqsadida turli xil psixologik usullar va dasturlarni qo'llaydi.  O'quvchilarning psixologik salomatligini himoya qilish va rivojlantirish  O'quvchilarning o'qishga bo'lgan qiziqishini oshirish va o'quv jarayonida samaradorlikni kuchaytirish  O'quvchilarning ijtimoiy-hissiy rivojlanishini rag'batlantirish va ularning o'ziga bo'lgan ishonchini oshirish  O'quvchilarning o'z-o'zini boshqarish va muammolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirish  O'quvchilar o'rtasidagi ijobiy munosabatlarni shakllantirish va sog'lom o'quv muhitini yaratish  O'quvchilarning qobiliyatlari va iste'dodlarini rivojlantirish va ularning shaxsiy rivojlanishiga ko'maklashish  Ota-onalar bilan hamkorlik qilib, bolalarning psixologik rivojlanishini qo'llab-quvvatlash  O'qituvchilarga psixologik bilimlarni o'rgatish va o'quvchilar bilan ishlash usullarini takomillashtirishda yordam berish Psixologik xizmatning ushbu maqsadlarga erishish uchun turli xil usullar va dasturlar qo'llaniladi, shu jumladan individual va guruhli maslahatlar, psixologik testlar, o'quvchilarning shaxsiy rivojlanishini monitoring qilish, psixologik o'yinlar, treninglar va boshqalar. Psixologik xizmatchining kasbiy kompetensiyalari Ta'lim muassasalarida psixologik xizmatni samarali olib borish uchun psixolog quyidagi kasbiy kompetensiyalarga ega bo'lishi kerak:  Psixologiya sohasida chuqur bilimlarga ega bo'lish  O'quvchilarning psixologik rivojlanishini baholash va tushunish  Turli xil psixologik muammolarni aniqlash va hal qilish usullarini bilish  Psixologik maslahat berish va terapiya usullarini qo'llash  O'quvchilar, o'qituvchilar va ota-onalar bilan samarali muloqot qilish  Psixologik tadqiqotlar olib borish va tahlil qilish  O'quvchilarning psixologik salomatligini himoya qilish va rivojlantirish bo'yicha dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish  Psixologik xizmatning samaradorligini baholash Bundan tashqari, psixolog etika qoidalariga rioya qilishi, o'z kasbiy malakasini doimiy ravishda oshirib borishi va o'quvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini maxfiy saqlashi kerak. 1.2 § Psixologik xizmatning ta'lim muassasalaridagi o'rni . Psixologik xizmat AQShda 1800 yillardan boshlab rivojlana boshladi. AQShning birinchi amaliyotchi psixologlari o`z-o`zini tarbiyalash muammosini o`rgangan eksperimental psixologlar edilar. Amerika maktablarida aqliy taraqqiyot koeffitsientini aniqlash keng tarqalib, keyinchalik "Gaydens" xizmatining rivojlanishiga olib keldi. Fransuz maktab psixologiyasining otasi Alfred Bine bo`lib, u bu sohada 1894 yildan ish boshlagan. 1905 yilda Fransiya ta'lim vazirligi Binega umumiy dastur bo`yicha o`qiy olmaydigan bolalarni tekshirish muammosi bilan murojaat qiladi va shu tariqa aqliy taraqqiyotda orqada qolgan bolalarni ajratadigan Bine-Simon testi yaratildi. 1909 yilda Fransiyada maktab psixologik xizmati tashkil etiladi. 1970 yilda Fransiyada psixologik-pedagogik yordam guruhlari psixologik xizmatning asosiy turini tashkil etdi. Bunday guruhlar maktab psixologiyasi bo`yicha bir mutaxassis, ta'lim psixologiyasi bo`yicha bir mutaxassis, psixomotor rivojlanish bo`yicha bir mutaxassisni o`z ichiga oladi. Bunday brigada 800- 1000 o`quvchiga xizmat qiladi, bir maktabda joylashib, bir necha maktabga xizmat qilishi mumkin. 1985 yilda Fransiya pedagog-psixologlarining funktsiyalari aniqlab berildi. Pedagog-psixolog shaxsning har tomonlama rivojlanishi uchun qo`lidan kelgan barcha ishlarni qilishi kerak, bunda u bu ishlarga o`qituvchilarni va otaonalarni ham jalb etishi mumkin. Pedagogik psixolog o`z ishida lozim topsa, maktab va oila tarbiyasiga qarshi chiqishi mumkin, deb maxsus ta'kidlangan. Ko`pchilik Sharqiy Yevropa mamlakatlarida maktab psixologik xizmati tuman yoki viloyat psixologik-pedagogik markazlari shaklida tashkil etilgan. Masalan, 1980 yilda Chexoslavakiyada tarbiya masalalari bo`yicha modda maktab to`g`risidagi qonunga kiritildi. Psixologik xizmatning asosiy mazmuni – sog`lom shaxsning o`sishini ta'minlash, shaxs rivojlanishidagi turli qiyinchiliklarni korreksiya qilish, kasb tanlash muammolaridir. Chexoslavakiyadagi psixolog maslahatchining asosiy funktsiyasi psixodiagnostik faoliyatdan iboratdir. Sobiq sovet psixologiyasida bolalar tarbiyasi va ta'limida psixologiyadan foydalanish borasida urinishlar pedologiya doirasida vujudga keldi. Pedologiya rivojlanayotgan va o`sayotgan shaxsning barcha biologik va ijtimoiy xususiyatlarini qamrab oluvchi fandir. 1936 yilda pedologik qarashlarni to`xtatish haqida qaror qabul qilindi, shu bilan birga rus psixologlari amalga oshirayotgan bola psixologiyasidagi ijobiy izlanishlar ham to`xtab qoldi. Faqat 60- yillarning oxiriga kelib, psixologlarning maktab ishida amaliy ishtirok etishi qayta tiklandi. Sobiq Sovet Ittifoqida birinchi bo`lib Estoniyada 1975 yilda maktabda psixologik xizmat tashkil etildi (rahbari X.I.Liymets, Yu.L.Sierd bo`lib, tarbiyasi qiyin o`smirlar uchun maxsus maktablarda ish olib bordilar). Rossiyada 1982 yilda maktablarda psixolog shtati ochildi. Rossiyada I.V.Dubrovina psixologik xizmatning rivojlanishiga ulkan ulush qo`shgan, u ushbu mavzuda doktorlik dissertasiyasini yoqlagan va bir qancha asarlar muallifidir.1984 yilda Moskvada sobiq sovet ittifoqida psixologiya institutida "SSSRda psixologik xizmat muammolari bo`yicha I umumittifoq anjumani bo`lib o`tdi. Anjumanda maktabda psixologik xizmat sektsiyasi ham ish olib bordi. Psixologik xizmat haqida Nizom Sobiq Ittifoqda 1989- yilda qabul qilingan. Ushbu Nizomga ko`ra psixologlar haftasiga 41 soat ishlashar edi. O`zb е kiston mustaqillikka erishganidan so`ng barcha sohalarda bo`lgani kabi psixologik xizmat sohasida ham bir qancha muvaffaqiyatlarga erishildi. Ulardan biri 1994 - yilda tuzilgan "O`zb е kiston R е spublikasi xalq ta'limida psixologik xizmat, xalq ta'limi tizimida ishlaydigan psixologlarning malakasini oshirish va ularning att е statsiyasi haqida Nizom"ning Xalq ta'limi vaziri J.G`.Yo`ldosh е v tomonidan tasdiqlanishi ( 1996 yil 5 apr е l ) bo`ldi. 2001 yilda bu Nizomga o`zgartirish kiritildi. Nizomga y е ttinchi bo`lim, kasb hunarga yo`naltirish bo`limi ham qo`shildi. Maktablarga maxsus kasb-hunarga yo`naltirish darslari kiritildi. Ushbu darslarni psixologlar o`ta boshlashdi. 2002- yilda Nizomga qayta o`zgartirish kiritildi. Bu o`zgarishning salbiy va ijobiy tomoni bo`ldi. Ijobiy tomoni shundaki, psixolog xonasini jihozlash maktab, lits е y, koll е j ma'muriyati zimmasiga yuklatildi. Salbiy tomoni esa, o`quvchilar konting е ntining ortishida namoyon bo`ldi. Maktabda o`quvchilar soni 1000 nafar va undan ortiq bo`lsa, bir shtat birligi psixolog ajratiladigan bo`ldi. Koll е jlarda 750 va undan ortiq o`quvchilarga 1 shtat birligi psixolog ajratilishi belgilandi. 2010 yilda Nizomga qayta o`zgartirish kiritildi. Psixologik xizmat haqida Nizom (1996 y) 6 bo`limdan iborat. Ular: Umumiy qoidalar quyidagi bandlarni o`z ichiga olgan. 1. Psixologik xizmat xalq ta'limi va oliy o`rta maxsus ta'lim tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. 2. Psixologik xizmat mutaxassislari barcha muammolarni hal qilishda har qaysi shaxsning ―p е dagog, o`quvchi, talaba, ota-onalar manfaati va uning har tomonlama garmonik rivojlanishidan k е lib chiqqan holda yondashadi. 3. Psixologik xizmat mutaxassislari o`z faoliyatlarini tibbiyot xodimlari, d е f е ktologik xizmat, muhofaza qilish tashkilotlari, muayyan komissiyalar, balog`atga y е tmagan o`smirlar insp е ksiyasi, ota-onalar qo`mitasi, ishlab chiqarish jamoasi, jamoatchilik bilan uzviy aloqada amalga oshiradilar. Amaliyotchi psixologlar o`qituvchiga b е rilgan barcha imtiyozlardan foydalanish huquqiga ega. Ularning m е hnat ta'tili muddati barcha o`qituvchilar bilan barobardir. 1996 yildagi Nizomga ko`ra o`quvchilar soni 500gacha bo`lgan maktablarda 1 ta psixolog lavozimi b е lgilanadi. O`quvchilari 500 kishidan ortiq konting е ntdagi maktablarda har 500 o`quvchi uchun ikkinchi psixolog lavozimi b е lgilanadi. Maktabgacha tarbiya muassasalaridagi har bir bolalar muassasasida 1shtat birligida bolalar psixologi lavozimi b е lgilanadi. Koll е j va lits е ylarda har 250 o`quvchi uchun shtatli psixolog lavozimi tayinlanadi. O`quvchilar soni 250 kishidan yuqori konting е ntli hollarda har 250 ta o`quvchi uchun qo`shimcha psixolog shtati b е lgilanadi. Psixoprofilaktika ishlari. 1. Ushbu yo`nalishning asosiy vazifalari har bir yosh bosqichida komil shaxs sifatida е tilishi, aqlan barkamolligini ta'minlashning shart- sharoitini yaratish. 2. Shaxs kommunikativ va int е ll е ktual taraqqiyoti bo`sag`asida vujudga k е lishi mumkin bo`lgan buzilish va nuqsonlarni o`z vaqtida oldini olish. Psixologik maorif yoki ma'rifat o`quvchilar yoki xalq ta'limi xodimlari, aholining psixologik madaniy saviyasini ko`tarishga qaratilgan. Psixologik ma'rifat quyidagi funksiyalarni bajaradi: 1. Psixologik muammolar bo`yicha p е dagogik k е ngashlarda, ilmiy k е ngashlarda ma'ruzalar bilan chiqish. 2. Xalq ta'limi xodimlari o`rtasida psixologiya fanining oxirgi yutuqlarini targ`ib qilish. 3. Ota-onalar, tarbiyachilar va psixologlar ishtirokida psixologik s е minarlar o`tkazish (bog`chada, maktabda). 4. Psixoturkum, ma'ruzalar va s е minarlar tashkil qilish (oliy o`quv yurtlarida). 5. M е todik qo`llanmalar ishlab chiqish. 6. Ota - onalar bilan ma'rifiy suhbatlar o`tkazish. 7. Tajriba ishtirokchilarining kasbiy faoliyati xususiyatlarini hisobga olgan holda ularga psixologik ko`rsatmalar va tavsiyalar ishlab chiqish. Psixodiagnostik ish. Mazkur ishlar o`quvchilarni maktab, koll е j va lits е ylarda o`qitish davomida psixologik-p е dagogik jihatdan chuqurroq o`rgatishga yo`naltirilgan bo`lib, ularning individual xususiyatlarini, ta'lim va tarbiyadagi nuqsonlar sabablarini yoritishga yo`naltirilgandir. 1.3 § Psixologik xizmatlarning turlari va shakllari Psixologik xizmat xodimlari barcha muammolarni hal qilishda bolani har tomonlama va garmonik rivojlanish vazifalariga va uning qiziqishlariga tayanadilar . Amaliyotchi psixolog o ’ z faoliyatini pedagogik jamoa va ota - onalar bilan yaqin aloqada amalga oshiradilar . Psixologik xizmat o ’ z faoliyatida tibbiy , defektologik va boshqa xizmat turlari bilan , bola tarbiyasida yordam ko ’ rsatuvchi jamoachilik xodimlari bilan yaqin aloqada ish olib boradi . Barcha mutaxassislar bilan munosabat tenglik asosida va fikrlarning bir-birini o’zaro to’ldirishi asosida quriladi. Umumiy o’rta ta’lim tizimidagi psixologik xizmatning maqsadi-shaxsning har tomonlama garmonik kamoloti, to’laqonli psixologik taraqqiyotni ta’minlovchi qulay shart-sharoitlar yaratishdan iboratdir. Psixologik xizmatda tadqiqot va ta’sir o’tkazish ob’ekti maktabgacha yoshdagi bolalar, o’quvchilar, o’quvchilar, ota-onalar bo’lib hisoblanadi, ularni alohida yoki guruhiy shaklda tadqiq qilish mumkin.Ta'lim muassasalaridagi psixologik xizmatning asosiy yo'nalishlari quyidagilardir:  O'quvchilarning psixologik salomatligini himoya qilish va rivojlantirish  O'quvchilarning o'qishga bo'lgan qiziqishini oshirish va o'quv jarayonida samaradorlikni kuchaytirish  O'quvchilarning ijtimoiy-hissiy rivojlanishini rag'batlantirish va ularning o'ziga bo'lgan ishonchini oshirish  O'quvchilarning o'z-o'zini boshqarish va muammolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirish  O'quvchilar o'rtasidagi ijobiy munosabatlarni shakllantirish va sog'lom o'quv muhitini yaratish  O'quvchilarning qobiliyatlari va iste'dodlarini rivojlantirish va ularning shaxsiy rivojlanishiga ko'maklashish  Ota-onalar bilan hamkorlik qilib, bolalarning psixologik rivojlanishini qo'llab-quvvatlash  O'qituvchilarga psixologik bilimlarni o'rgatish va o'quvchilar bilan ishlash usullarini takomillashtirishda yordam berish Ushbu yo'nalishlar o'quvchilarning yosh xususiyatlari, ularning psixologik rivojlanish bosqichi va o'quv muhitining o'ziga xos xususiyatlariga qarab moslashtiriladi. Psixologik xizmatning shakllari va usullari Ta'lim muassasalarida psixologik xizmatning shakllari juda xilma-xil bo'lib, ular o'quvchilarning ehtiyojlariga qarab tanlanadi.  Individual maslahatlar: Psixolog o'quvchilarning shaxsiy muammolarini hal qilishga yordam beradi, ularga o'z-o'zini tushunishga, his-tuyg'ularini boshqarishga va qarorlar qabul qilishga yordam beradi.  Guruhli maslahatlar: Psixolog o'quvchilarning muayyan mavzularga oid muammolarini hal qilishga qaratilgan guruhlarni tashkil qiladi. Masalan, o'quvchilarning o'ziga bo'lgan ishonchini oshirish, stressni boshqarish yoki muloqot ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan guruhlar.  Psixologik testlar: Psixolog o'quvchilarning psixologik xususiyatlarini, qobiliyatlarini va iste'dodlarini aniqlash uchun testlarni o'tkazadi.  O'quvchilarning shaxsiy rivojlanishini monitoring qilish: Psixolog o'quvchilarning psixologik holatini va rivojlanishini doimiy ravishda kuzatib boradi.  Psixologik o'yinlar: Psixolog o'quvchilarning ijtimoiy-hissiy rivojlanishini rag'batlantirish va ularning muammolarini hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirish uchun o'yinlardan foydalanadi.  Treninglar: Psixolog o'quvchilarga turli xil mavzular bo'yicha ko'nikmalarni o'rgatish uchun treninglar o'tkazadi. Masalan, stressni boshqarish, muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish, o'z-o'zini boshqarish va boshqalar. Psixologik xizmatning ushbu shakllari va usullari o'quvchilarning ehtiyojlariga qarab moslashtiriladi. Psixolog o'quvchilar bilan ishlashda ularning shaxsiy xususiyatlarini, o'quv muhitini va jamiyat talablarini hisobga oladi. 1.Psixodiagnostik ishlar Psixologik diagnostika — Ushbu diagnostik ishlar majmuasi o’quvchilarni maktabda o’qitish davomida psixologik-pedogogik jihatdan chuqurroq o’rganishga yo’naltirilgan bo’lib, ularning individual xususiyatlarini, ta’lim va tarbiyasidagi nuqsonlarning sababini aniqlashga mo’ljallangandir. Diagnostik ishlar guruhiy yoki yakka tartibda (individual tarzda) o’tkaziladi. Bunday tadbirlar quyidagilarda o’z aksini topadi: — Yosh davr taraqqiyotining muayyan me’zonlariga muvofiqligini aniqlash maqsadida psixolog bolalar, o’quvchilarni, psixologik tekshiruvlardan o’tkazadi, kamolot darajalarini belgilaydi; — o’rta umumta’lim va yangi tipdagi (invastion) maxsus maktablar, o’quvchilarini mazkur muhitga moslashish hususiyatlarini o’rganish. Bolalarni birinchi bosqich ta’limiga qabul qilishda qatnashish, ularni maktab ta’limiga psixologik tayyorgarlik darajasini aniqlash; O’quvchilarni ta’limning bir bosqichidan ikkinchisiga o’tkazishning kompleks psixologik-pedagogik tadqiqotida bevosita qatnashish; — Voyaga etmagan o’smirlarning o’z tengqurlari bilan muomalasi xususiyatini tekshirish, ularning etnoqyofasi va etnomadaniyati xususiyatini inobatga olgan holda psixofiziologik metodikalarni muayyan sharoitga moslashtirish va tadqiqot ishlarini olib borish; — Deviant (qonunbuzarlik) aksil ijtimoiy xulq — atvor sabablari va ularning shakllarini aniqlash; — Giyohvandlik, taksikomanlik, alkogolizm, o’o‘irlik, daydilikning ijtimoiy psixologik ildizlarini tekshirish, ularning omillarini tahlil qilish; — An’anaviy ta’lim-tarbiya metodlarining yutuo‘i hamda kamchiliklarini tadqiqot qilish, innovastion, faol uslublar samaradorligini amaliyotda sinab ko’rish, o’quvchilarning ularga nisbatan munosabatini aniqlash va ana shularga asosan o’qitishni individuallashtirish, tabaqalashtirish bo’yicha o’quv-uslubiy ko’rsatmalar tavsiyalar ishlab chiqish; — Iqtidorli o’quvchilarni tanlashda ishtirok qilish, hamda psixologik tavsiyalar ishlab chiqish; 2.Psixoprofilaktik ishlar Umumiy o’rta ta’lim maktablari amliyotchi psixologlari o’qituvchilar bilan hamkorlikda psixoprofilaktika yo’nalishidagi ishlari mazmuni quyidagilarda ko’rinadi. Psixologik profilaktika — pedagog va ota-onalarda bolalarning har bir yosh davridagi psixik taraqqiyoti haqidagi psixologik bilimlarni egallash ehtiyojlarini tarkib toptirish bilan bola shaxsi va aqliy taraqqiyotida sodir bo’lishi mumkin bo’lgan har qanday salbiy oo‘ishlarning o’z vaqtida oldini olishga qaratilgan psixologik tadbirlardan iboratdir. Jumladan: -o’quvchining muayyan sharoitga moslashishi (ko’nikishi)ga oid (adaptastion) ishlarni olib borish; — Maktabgacha yoshdagi bolalarning bog`cha sharoitiga moslashishi buning uchun ijtimoiy moslashish bilan bog‘liq bo’lgan maxsus guruhlar tuzish, nevrotik holatlarni bartaraf qilish, tarbiyasi qiyin bolalar bilan va ularning ota- onalari, tarbiyachilari bilan alohida ishlashni tashkil qilish;Psixologik xizmat faoliyatining muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun zarur shart-sharoitlar— Ota- onalarga farzandlarining bilimlaridagi uzilishlarni kamaytirish uchun maxsus uslubiy yo’l- yo’riq berish; -o’quvchining qobilyati, mayli, moyilligi, iqtidori, psixologik fazilatlari va xususiyatlarini to’laqonli darajada nomoyon bo’lishini ta’minlash maqsadida ularning aqliy taraqqiyotini aniqlash uchun psixologik konsiliumlar tashkil qilish; -o’quvchilar bilan o’qituvchilar muomala jarayonini yaxshilashga yordam berish; — o’quvchilar o’rtasida aysh- ishratga, giyohvandlikka, engil turmush kechirishga, kino‘ir yo’l bilan boyishga ( chayqovchilik, qizlar orasidagi engil oyoqlikka) ruju qiluvchi shaxslar bilan yakka tartibda ishlashni yo’lga ko’yish; -Oo‘ir kasalliklarga uchragan o’quvchilar, o’qituvchilar ruhiyatini tetiklashtirish yuzasidan tavsiyalar berish; -o’z–o’zini boshqarish imkoniyatini o’rta maktab jamoalari a’zolari o’rtasida aniqlash (bioritmika, emostiya, motivastiya,iroda, qizikish va diqqatni shaxs tomonidan idora qilinishi nazarda tutiladi), tuzatishlar olib borish, buzilishlarni oldini olish; 3. Psixologik ma’rifat va tashviqot ishlar Psixologik ma’rifat va tashviqot — maktabning pedogogik jamoasini, o’quvchilarni va ota–onalarni psixologik bilimlarni egallashga jalb etish, ularning psixologik madaniyatini oshirish maqsadida turli mashg‘ulotlar, o’quvlar, ma’ruzalar uyushtirishdan iboratdir. Umumiy o’rta ta’lim maktablari amliyotchi psixologlarini psixologik maorif va tashviqot yo’nalishidagi ishlari mazmuni quyidagilarni tashkil qiladi; -O’quvchilar, o’qituvchilar, xodimlar ijodiy faoliyati mahsuldorligi, to’garaklar faolligini ko’tarishning tadbirlarini ishlab chiqish, ularning imkoniyatlarini tekshirish, kasb mahoratlarini egallash bo’yicha musobaqalar, munozaralar tashkil qilish; -O’quvchilar, o’qituvchilar, xodimlar o’rtasida bo’sh vaqtni taqsimlash va undan omilkorlik bilan foydalanish muammosini ijtimoiy — psixologik nuqtai- nazardan tekshirish va bo’sh vaqtni maqsadga muvofiq tashkil qilish yo’llari hamda ulardan etnopsixologik bilimlar, ma’naviy qadriyatlarni egallashda foydalanish imkoniyatini psixologik jihatdan tahlil qilish; -O’quvchilarning talabi, ehtiyoji, qiziqishi, ijtimoiy qarashlari, nuqtai nazari, maslagi, turmushga nisbatan munosabati to’o‘risida ma’lumotlar to’plash va ularning faolligini oshirish yuzasidan tavsiyalar ishlab chiqish; -Tarbiya va ta’limning yangi metodlari samaradorligini tekshirish va psixologik tahlil qilish; -Xalq ta’limi tizimining barcha bo’o‘inlari va bosqichlarida ma’ruza o’qish, ota–onalar yio‘ilishida, metod birlashma kengashlarida ishtirok qilish orqali muallimlar, ota-onalarning psixologik madaniyatini oshirishga erishish; 4. Psixologik korreksiya Psixologik korreksiya — psixologik xizmatning mazkur yo’nalishi psixologdan inson shaxsi va individualligini tarkib toptirish jarayoniga faol ta’sir o’tkazishni taqoza qiladi. Rivojlantiruvchi va psixokorrekstion ishlar dasturi, o’z ichiga psixologik va pedogogik muammolarni qamrab oladi. Korrekstion faoliyatning psixologik qismi mutaxasislar tomonidan amalga oshiriladi. Mazkur ishning pedogogik jihati esa psixologning pedagoglar, ota- onalar bilan hamkorligida o’tkaziladi va butun ma’suliyat uning zimmasiga tushadi. — Rivojlantiruvchi va psixokorrekstion ishlar psixolog tomonidan har-xil shakllarda, vaziyatlarda va holatlarda tashkil qilinadi; — Bunda amaliy psixologning maxsus ishi, mashg‘uloti ayrim bolalar, o’quvchilar bilan alohida o’tkazilishi rejalashtiriladi. — Psixologlarning boshqa bir faoliyati maxsus ravishda amalga oshirilib, o’quvchilar guruhlariga tarbiyaviy ta’sir o’tkazishga yo’naltirilgan bo’ladi, — Bu kabi ishlarni ota-onalar, pedogogik jamoa ishtirokida tarbiyaviy tadbirlar tarzida olib borish nazarda tutiladi, — Rivojlantiruvchi va psixokorrekstion ishlar dasturini shunday tuzish kerakki, unda korrekston ishga jalb qilinuvchilar guruhining qadriyatga yo’nalganligi, etnopsixologik va etnomadaniyat xususiyatlari o’z aksini topsin. Korrekstion ishlar ma’lum tartibda, ilmiy tanlov asosida, muayyan seans bo’yicha o’tkazilishi shart. Bunda emostional zo’riqishga uchragan shaxs millati, yoshi, jinsi, individual tipologik xususiyati, ta’sirlanish darajasi hisobga olinishi kerak. Tuzatish ishlari mashg‘ulot, faoliyat, kasb xususiyatiga mos, mutanosib bo’lishi ta’sir o’tkazish samaradorligini oshiradi. Unda yapon uslublarini qo’llash ham zarur ma’lumotlar to’plash va tanglikni yo’qotish imkoniyatini yaratadi. Psixologik xizmatning ushbu yo’nalishida alohida ahamiyat kasb etadigan narsa – bu bolalar, o’quvchilar o’sishida (rivojlanishida) kechikish (orqada qolish), ularda xulqning buzilishi, ta’limda o’zlashtirishning yomonlashuvi bo’lib hisoblanadi. 5. Konsultativ ishlar Psixologik maslahat (konsultatstiya) – bunda o’qituvchilar, ota-onalar va o’quvchilarga shaxsiy, kasbiy va hayotiy muammolarini hal etishga yordam beriladi, ularni o’z psixologik salomatliligini muhofaza qilishga o’rgatiladi. Psixologik maslahat individual, guruhiy tarzda o’tkaziladi, profilaktik va korrekstion xarakterga ega bo’ladi. Bu jarayonda psixolog quyidagi ishlarni amalga oshirishi lozim: -Shaxsga oid, ixtisoslikka doir muammolar yuzasidan o’qituvchilarga keng ko’lamda maslahatlar berish; -Bolalar, o’quvchilar, va ta’lim tarbiya ishi bilan shuo‘ullanuvchi barcha shaxslarga, jumladan ma’muriyat, o’qituvchilar murabbiylar, ota-onalar, ijtimoiy hamda jamoatchilik tashkilotlari hodimlariga aniq maslahatlar berish; -Ota-onalarga bolaning psixik rivojlanish xususiyatlari, shaxs sifatida shakllanishi, odamlarning o’zaro munosabati, bunda farzandning yosh, jins, shaxsiy tipologik xususiyatlari muammosi yuzasidan ilmiy amaliy ma’lumotlar berish; -o’quvchilar, xodimlar, muallimlar o’rtasida sodir bo’luvchi har hil nizolarning psixologik ildizini o’rganish, shaxslararo munosabatlarning asl mohiyatini namoyon qilish, ularni keltirib chiqaruvchi motivlarni tahlil qilish, favqulotdagi vaziyatlarni engillashtirish va ularni tamoman bartaraf qilish yo’llari yuzasidan maslahatlar berish; 6.Kasb- hunarga yo‘naltirish Kasb-hunarga yo’naltirish — o’quvchilarni layoqati, qiziqishi va qobiliyatlariga mos kasb-hunarlarni ongli tanlashga tayyorlashdan iborat tadbirlar majmuasidir. Mazkur yo’nalishlarning uzviy va uzluksiz boo‘liqligi psixologik xizmat mazmunining yahlitliligini ta’minlaydi. Umumiy o’rta ta’lim maktablari amaliyotchi psixologlarni kasb-hunarga yo’naltirish yo’nalishidagi ishlari mazmuni quyidagilar; Yangi tipdagi maktablarga, o’rta maxsus va kasb-hunar kollejlariga o’quvchilarni tanlash mohiyati, vazifasi, monandligi, ularning imkoniyati, istiqboli to’o‘risida ilmiy-amaliy xususiyatiga molik konsultativ ishlarni olib borish, yoshlarni saralash, tanlash, ixtisosga yaroqlik va layoqatlilik darajasi aniqlash, tanlov jarayonida maslahatchi sifatida qatnashadi. Ta'lim muassasalarida psixologik xizmat samaradorligini oshirish yo'llari Ta'lim muassasalarida psixologik xizmat samarali ishlashi uchun quyidagi shart-sharoitlar muhim ahamiyatga ega:  Psixologning kasbiy malakasi va tajribasi  Psixologik xizmat ko'rsatish uchun zarur sharoitlar (xona, jihozlar, materiallar)  Psixologik xizmatning boshqa xodimlar bilan hamkorligi (o'qituvchilar, direktor, ota-onalar)  O'quvchilarning psixologik xizmatga bo'lgan ishonchi va hurmati  Jamiyatning psixologik xizmatga bo'lgan qo'llab-quvvatlashi Ushbu shart-sharoitlar ta'minlangan taqdirda, psixologik xizmat o'quvchilarning psixologik salomatligini himoya qilish, ularning o'qishga bo'lgan qiziqishini oshirish va ularning shaxsiy rivojlanishiga ko'maklashishda muhim rol o'ynashi mumkin. Ta'lim muassasalarida psixologik xizmat samaradorligini oshirish uchun quyidagi yo'llarni qo'llash mumkin:  Psixologik xizmatning faoliyatini rejalashtirish va monitoring qilishni takomillashtirish  Psixologik xizmatning boshqa xodimlar bilan hamkorligini kuchaytirish  O'quvchilarning psixologik xizmatga bo'lgan ishonchini oshirish uchun ochiq muloqot va o'zaro munosabatlarni rivojlantirish  Psixologik xizmat ko'rsatish usullarini takomillashtirish, yangi texnologiyalar va usullarni joriy etish  Psixologik xizmatning faoliyatini o'rganish va baholashni tashkil qilish  Psixologik xizmatning samaradorligini oshirish bo'yicha tavsiyalar berish Ushbu yo'llarni qo'llash orqali ta'lim muassasalarida psixologik xizmatning samaradorligini oshirish va o'quvchilarning psixologik salomatligini himoya qilish, ularning o'qishga bo'lgan qiziqishini oshirish va ularning shaxsiy rivojlanishiga ko'maklashish mumkin. I BOB yuzasidan XULOSA Bugungi psixologik xizmatning qulay va shaxs kamoloti uchun nihoyatda ahamiyatli tomonlari barchaga ma’qul va manzur bo’lgan. Lekin psixologik xizmatning keng targ’ibot qilinishi uchun yuqoridan maxsus rasmiy farmoyishning va amaliyotchi psixologlarning nihoyatda taqchilligi yoppasiga barcha maktablarda xuddi shunday psixologik xizmatni tatbiq etish ishiga birmuncha to’sqinlik qilib kelar edi.1990-yillarga kelib mustaqillik, erk, o’zlikni anglash hislari hukmron bo’lgan O’zbekiston sharoitida inson va jamiyat kamolotini ko’zlovchi barcha ijtimoiy sohalar singari psiixoloogik xizmat tatbiqining keng quloch yoyishi uchun ham o’ziga xos zamin hozirlandi. Bu esa O’zbekiston uchun xarakterli bo’lgan psixologik xizmat rivojlantirilishinning navbatdagi amaliyotchi-psixologlar tayyorlash bosqichiga o’tishni muqarrar qilib qo’ydi. Chunki maktabdagi ijtimoiy- psixlogik iqlimni tahlil qila oluvchi malakali amaliyotchi-psixologlar tayyorlamay turib, O’zbekistonda psixologik xizmat tatbiqini muvaffaqiyatli amalga oshirib bo’lmas ekan. Shunga muvofiq dastavval Toshkentda, so’ngra Buxoroda, keyinchalik Navoiy, Andijon,Samarqand va boshqa viloyatlarda umumta’lim maktablari uchun “Amaliyotchi-psixologlar” mutaxassisligi bo’yicha qayta tayyorlov kurslari ochildi va bu kurslarni muvaffaqiyatli tugatganlar Respublikamizning talaygina maktablarida psixologik xizmat tashkilotchisi, targ’ibotchisi va tadqiqotchisi samarali ish olib bormoqdalar. Psixologik xizmat qanchalik yaxshi yo’lga qo’yilsa,insonlarda uchraydigan turli ruhiy holatlar ham shunchalik oson korreksiya qilinadi.Insonlar o’z hayotida uchraydigan muammolarni bartaraf qilishni o’rganadilar . II BOB. Psixologik xizmatni tashkil qilishning metodlari va vositalari 2.1§ Psixologik xizmatning tarkibini shakllantirish va uning faoliyatini tashkil etish Psixologik xizmatda tadqiqot va ta'sir o`tkazish ob'ekti maktabgacha yoshdagi bolalar, o`quvchilar, maxsus o`quv yurti va oliy maktab, kollej talabalari, o`qituvchilar, ota-onalar bo`lib hisoblanadi, ularni alohida yoki guruhiy shaklda tadqiq qilish mumkin. Psixologik xizmat uch asosiy bo`g`indan tuzilgan: 1) Aniq o`quv muassasasida ishlaydigan bolalar amaliy psixologi. 2) Tuman xalq ta'limi qoshidagi tashhis markazi. 3) Respublika kasb-hunarga yo`naltirish va psixologik-pedagogik tashhis markazi. Psixologik xizmat metodlari turli tuman bo`lishi mumkin: a) xalq ta'limi va o`rta maxsus kasb-hunar ta'limi xodimlari, o`quvchilar, talabalar bilan ma'ruzalar turkumi, aholining psixologik madaniyatini o`stirish maqsadida trening mashg`ulotlari o`tkazish; b) ilmiy ommabop adabiyotlarni yaratish va ularni tarqatish; v) ommaviy axborot vositalarida chiqishlar; Psixologik xizmatning mazmuni: g) psixodiagnostik tadqiqotlar o`tkazish, metodikalar ishlab chiqish (test savol varaqasi, tajriba, kuzatish, suhbat va boshqalar); d) psixologik maslahat berish; e) psixologik konsiliumlar o`tkazish; j) ta'lim va tarbiya beruvchi dasturlardan foydalanib psixodrama, psixokorreksion treninglarni amalga oshirish; z) psixologik tadqiqot ob'ektining psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda o`quv dasturi, o`quv tarbiya rejalarini tahlil qilish va hokazolar. Hozirgi bosqichda psixologik xizmat faoliyatining 2 yo`nalishi: dolzarb va kelajak yo`nalishlari mavjud. Dolzarb yo`nalish o`quvchilar ta'lim tarbiyasidagi qiyinchiliklar, ular xulq-atvoridagi, muloqotdagi va shaxsi shakllanishidagi buzilishlar bilan bog`liq muammolarni hal qilishga qaratilgan. Kelajak yo`nalishi har bir bola individualligini rivojlantirishga, jamiyatda yaratuvchanlik hayotiga psixologik tayyorlikni shakllantirishga qaratilgan. Psixolog pedagogik jamoa faoliyatiga har bir o`quvchi shaxsi garmonik rivojlanish imkoniyatlari haqida asosiy psixologik g`oyani olib kiradi. Ikki yo`nalish ham bir- biri bilan bog`liq. Kollejlardagi va akademik litseylardagi psixologik xizmat o`rta maxsus ta'limining zaruriy tarkibiy qismidir. Bu xizmatning zaruriyligi kollej va akademik litsey ehtiyojlaridan kelib chiqadi. Har bir o`quvchida hayotga ijodiy munosabat va individual xususiyatlarning taraqqiyotini ta'minlaganligini psixologik xizmat to`g`ri tashkil etilgan deyish mumkin. Psixolog o`zining inson xulq-atvori va psixik faoliyati, psixik taraqqiyotning yosh qonuniyatlari haqidagi kasbiy bilimlariga, ularning o`quvchilar va kattalar, tengdoshlari bilan o`zaro munosabat xususiyatlariga, o`quv-tarbiya jarayonini tashkil etishga bog`liqligiga tayanib, bolaga individual yondashuv imkoniyatlarini ta'minlaydi, uning qobiliyatlarini aniqlaydi, normadan chetlashishlarning bo`lishi mumkin bo`lgan sabablarini psixologikpedagogik korrektsiya qilish yo`llarini aniqlaydi. Bu bilan psixologik xizmat maktabda o`quv tarbiya ishining mahsuldorligini oshirishga, ijodiy faol shaxsni shakllantirishga imkon beradi. Psixologik xizmatni uch nuqtai nazardan qarab chiqish mumkin: ilmiy nuqtai nazar, tashviqot nuqtai nazar va amaliy nuqtai nazar. Ilmiy nuqtai nazar, tashviqot nuqtai nazar va amaliy nuqtai nazarlarning birligi psixologik xizmat predmetini tashkil etadi. Ilmiy nuqtai nazar – psixologik xizmatning metodologik muammolarini ishlab chiqishni nazarda tutadi. Bu yo`nalish ijrochilarining asosiy funksiyasi maktab psixologik xizmatida ishning psixodiagnostik, psixokorreksion va rivojlantiruvchi metodlarini ishlab chiqish va nazariy asoslashga bag`ishlangan ilmiy tadqiqotlarni o`tkazishdan iborat. Tashviqot nuqtai nazari xalq ta'limi xodimlarining psixologik bilimlardan foydalanishini nazarda tutadi. Bu yo`nalishda asosiy harakatlantiruvchi shaxslar bo`lib pedagoglar, metodistlar va didaktlar maydonga chiqadi. Amaliy nuqtai nazarni maktab psixologlari amalga oshiradilar. Ularning vazifasi bolalarning maktab ta'limiga tayyorligini aniqlash, o`quvchilarning o`qish faoliyatini osonlashtirish, o`quvchi shaxsini har tomonlama kamol toptirish, o`quvchilarning qobiliyat va moyilliklarini aniqlash, rivojlantirish, talabalar bilan hunarga, kasbga oid suhbat, maslahat ishlarini olib borish, turli xildagi "tarbiyasi qiyin" bolalar bilan ish olib borish kabi asosiy vazifani hal qilishdan iboratdir. Psixologik tashviqot ishlari teleko`rsatuv va radioda chiqish, yakkama-yakka maslahatlar tashkil etish, muloqot treninglari uyushtirishdan iboratdir. Psixologik xizmatning uchala vazifasi o`zaro chambarchas bog`liq, ularning birgalikda olib borilishi maqsadga muvofiq. 2.2§ O`rta-maxsus ta`lim muassasalaridagi psixologik xizmatlar. Xalq ta ’ limi tizimidagi va о` rta maxsus kasb - hunar tizimidagi psixologik xizmatning maqsadi - shaxsning har tomonlama garmonik kamoloti , to ‘ laqonli psixologik taraqqiyotni ta ’ minlovchi qulay shart - sharoitlar yaratishdan iboratdir . Psixologik xizmatda tadqiqot va ta ’ sir o ' tkazish obyekti maktabgacha voshdagi bolalar , o ‘ quvchilar , maxsus o ‘ quv yurti va oliy maktab , kollej talabalari , o ‘ qituvchilar , ota - onalar bo ‘ lib hisoblanadi , ularni alohida yoki guruhiy shaklda tadqiq qilish mumkin . Kollej , litseydagi psixologlar direktorga va boshqarmaga bo ` ysunadi . Kollej , litsey direktorlariga psixologik xizmat haqidagi Nizomda ko ` rsatilgan vazifalar bilan bog ` liq bo ` lmagan vazifalarni kollej psixologiga topshiriq tariqasida berishlariga ruxsat etilmaydi . Psixologik xizmatning eng yuqori darajasi oliy va o ` rta maxsus ta ' lim vazirligi qoshidagi psixologik xizmatni tashkil etish va boshqarishning muvofiqlashtirilgan Respublika tashhis markazi tariqasida xizmat qiladi . Bu markazning psixologlar , pedagoglar va tibbiy xodimlardan iborat 3-5 kishilik doimiy ishlaydigan xodimlari bo ` lishlari zarur . Psixologik xizmatning tuzilishini quyidagi tarzda tavsiya etish mumkin . Xalq ta ' limi tizimida psixologik xizmat uch bosqichdan iboratdir : 1. Yuqori bosqich – psixologiya kafedralari tomonidan psixologik markazlarning buyurtmalariga binoan ilmiy-amaliy hujjatlar, ko`rsatmalar va metodikalar ishlab chiqariladi. 2. O`rta bosqich – psixologik markazlar tomonidan yangi diagnostik amaliyotga tatbiq qilib ko`riladi. 3. Quyi yoki ommaviylashgan darajada barcha amaliy psixologlar faoliyatini yo`lga qo`yadilar. Kollejlardagi va akademik litseylardagi psixologik xizmat o‘rta maxsus ta’limining zaruriy tarkibiy qismidir. Bu xizmatning zaruriyligi kollej va akademik litsey ehtiyojlaridan kelib chiqadi. Har bir o‘quvchida hayotga ijodiy munosabat va individual xususiyatlaming taraqqiyotini ta’minlaganligini psixologik xizmat to‘g‘ri tashkil etilgan deyish mumkin. Psixologik xizmat Respublika tashxis markazining tarkibiy bo‘linmasi hisoblanadi. Psixologik xizmatga Respublika tashxis markazi direktori tomonidan tayinlanadigan va vazifasidan ozod qilinadigan bo‘lim boshlig‘i rahbarlik qiladi. Psixologik xizmatning faoliyati O`zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi huzurida jamoatchilik asosida tashkil etiladigan Kengash tomonidan muvofiqlashtiriladi. Kengash tarkibi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan kelishgan holda ularning vakillaridan shakllantiriladi va xalq ta’limi vaziri tomonidan tasdiqlanadi. O`zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi huzuridagi psixologik xizmat faoliyatini muvofiqlashtiruvchi Kengashning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: - muassasalarda psixologik xizmatning tashkil etilishi va ta’minlanishi yuzasidan muammolarini o‘rganish, ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish; - muassasalarda bolalar ta’lim-tarbiyasi va rivojlanishining psixologik- pedagogik shart-sharoitlarini tahlil qilish, ta’lim sohasidagi innovatsiyalar bilan bog‘liq holda ularni yanada takomillashtirish bo‘yicha tadbirlar belgilash; - psixologik xizmatni takomillashtirish muammolari, xususan, bolalar huquqlari, salomatligi muhofazasi, ijtimoiy himoyasi va moslashuvi, o‘smirlar o‘rtasida huquqbuzarliklaming oldini olish bo’yicha respublika ilmiy-amaliy konferensiyalari va seminarlarini tashkil etish; - Respublika tashxis markazi tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar asosida kadrlar (mutaxassis - psixologlarjni tanlash va ularni joy-joyiga qo‘yish, malakasining oshirilishi va attestatsiyadan o‘tkazilishini nazorat qilish; - psixologlami tadqiqotchilik loyihalari (grantlar)ni ishlab chiqish va ularni bajarishga jalb qilish, tadqiqotlar natijalarini xalq ta’limi tizimi muassasalarida joriy etishlariga yordam berish; - muassasalarda psixologik xizmatning tashkil etilishi holati bo‘yicha Respublika tashxis markazi hisobotlarini ko‘rib chiqish; - Kengash yig‘ilishlarini o‘tkazish (yilning har choragida, yarim yillikda, yilda) hamda uning a’zolari crrtasida hamkorlikni ta’minlash; - psixologik-pedagogik yo'nalishda ta’lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish yuzasidan takliflar ishlab chiqish va Xalq ta’limi vazirligi rahbariyatiga kiritish. Respublika tashxis markazi tomonidan psixologik xizmat yo‘nalishida quyidagilar amalga oshiriladi: - muassasalardagi psixologik xizmatga umumiy rahbarlik qiladi va ushbu xizmat faoliyatini muvofiqlashtiradi; - muassasalardagi psixologik xizmat faoliyatini belgilovcbi va tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlami ishlab chiqadi va o‘rnatilgan tartibda tasdiqlash uchun Xalq ta’limi vazirligiga kiritadi; - o‘quv-tarbiya jarayonining samaradorligini oshirish, shaxsning har tomonlama shakllanishi va uyg‘un rivojlanishi, o‘quvchilar va maktab bitiruvchilarini uzluksiz kasb-hunarga yo‘naltirish vazifalaridan kelib chiqqan holda psixologik xizmat amalga oshirilishining tashkiliy, axborot, ilmiy-metodik ta’minotini yo‘lga qo‘yadi; - psixologlar amaliyotda qo'llashlari uchun o‘quvchilami psixologik- pedagogik tashxisdan o’tkazish metodikalarini (anketalar, testlar, so‘rovnomalarni), kasb-hunarga yo‘naltirish dasturlari va metodikalarini, shuningdek, psixoprofilaktik dasturlami, psixologik treninglarni, tegishli metodik tavsiyalami ishlab chiqadi, tajriba-sinovdan o‘tkazadi va sharoitga moslashtiradi; - psixologlarning oilalarda, о ‘quvchilar jamoasi va pedagogik jamoalarda qulay psixologik iqlim yaratish bo‘yicha tarbiyalanuvchilar va o‘quvchilaming ota- onalari yoki qonuniy vakillari bilan ishlarni tashkil etishlari uchun tavsiyalar ishlab chiqadi va amaliyotga joriy etadi; - psixologik xizmatni amalga oshirish va o‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish bo‘yicha ilg‘or mahalliy va xorijiy tajribalami o‘rganadi, umumlashtiradi va ta’lim amaliyotiga joriy etadi; - muassasalarda psixologik xizmat amalga oshirilishi monitoringini olib boradi; - kadrlami tanlash va joy-joyiga qo‘yish, psixologlarning malakasini oshirish va attestatsiyadan o‘tkazilishi tashkil etilishini, ularga belgilangan tartibda malaka toifalari berilishini nazorat qiladi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligviloyatlar va Toshkent shahar xalq ta’limi boshqarmalari, tuman ( shahar) xalq ta’limi bo‘limlari huzuridagi tashxis markazlari tomonidan psixologik xizmat yo‘nalishida quyidagilar amalga oshiriladi: - muassasalarda psixologik xizmatni amalga oshirilishiga metodik rahbarlik qiladi va faoliyat nazoratini olib boradi; - Respublika tashxis markazi, Respublika bolalar ijtimoiy moslashuvi Markazi, shuningdek, boshqa bolalar tashkilotlari va ilmiy muassasalar tomonidan ishlab chiqilgan psixologik xizmatga doir me’yoriy hujjatlarni, metodik, dasturiy va o‘quv materiallarini amaliyotga joriy etadi; - bolalaming ta’lim-tarbiyasi va ularning rivojlanishi bilan bog‘liq bo'lgari dolzarb muammolar, o‘quvchilar hatti-harakatidagi og ishlarni tuzatish, maktab o'quvchilarining kasbhimar, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari ta’lim yo‘nalishlarini tanlashga tayyorlash bo‘yicha psixologlar faoliyatini tashkil etadi; - psixologlarga bolalar, ularning ota-onalari yoki qonuniy vakillari, shuningdek, ta’lim muassasalari pedagoglari bilan ishiashda metodik va amaliy yordam ko‘rsatadi; - psixologik xizmatni amalga oshirishning mahalliy vaxorijiy tajribalarini o‘rganadi, ulami ta’lim amaliyotiga joriy etadi; - psixologik xizmatning amalga oshiriiishi monitoringini olib boradi, olingan natijalarni tahlil qiladi va umumlashtiradi, tegishli (viloyat, tuman, shaharlar bo‘yicha) ma’lumotlarning kompyuter bankini yaratadi; - psixologlar malakasini oshirish va ulami attestatsiyadan o‘tkazish bo‘yicha chora-tadbirlar belgilash yuzasidan takliflar tayyorlaydi, ularga malaka toifalari berilishininghi sobimyuritadi. Maktabgacha ta’lim, umumta’lim muassasalari, mehribonlik uylari rahbarlarining majburiyatlariga quyidagilar kiradi: - psixologik xizmatning tashkil etilishiga umumiy rahbarlik, psixologning ish rejasini (yillik, choraklik, oylik) ko‘rib chiqish va tasdiqlash; - psixolog samarali faoliyat yuritishi uchun zarur tashkiliy va moddiy - texnik sharoitlarni yaratish; - zarur psixologik adabiyotlar va ilmiy-metodik materiallami, o‘quv, didaktik va ko‘rgazmali materiallar, o‘quv videofil’mlari, muayyan psixologik metodikalami (testlami) xarid qilishga ko‘maklashish; - psixolog bilan birgalikda ota-onalar yoki qonuniy vakillar va pedagoglar uchun o‘tkaziladigan psixologik ma’rifiy tadbirlarni (suhbatlar, ma’ruzalar, seminarlar, treninglarni) tashkil etish; - olingan ma’lumotlar asosida diagnostik, korreksion, profilaktik tadbirlar va psixologik maslahatlami o‘tkazishda psixologga yordam berish; - psixolog faoliyati natijalarini rahbar huzuridagi yig‘ilishlarda, pedagogika kengashlarida, jamoa yigcinlarida ko‘rib chiqish va muhokama etish; - psixolog faoliyatining barcha yo‘nalishlari va natijalarini nazorat qilish, psixologning tegishli ish rejasi bajarilishi yuzasidan oylik, choraklik, yillik hisobotlarini ko‘rib chiqish va tasdiqlash. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida psixologik xizmat xonasining tashkil etilishi, o‘quvchilarning individual-psixologik xususiyatlarini o‘rganish bilan shaxsning har tomonlama kamol topishi, ma’naviy hamda aqliy rivojlanishi, o‘zligini anglashi va qobiliyatlarini namoyon etishlari uchun tegishli sharoitlar yaratishga imkon beradi. Psixologik xizmat xonasining faoliyatiga quyidagi yo‘nalishlar doirasida talablar qo‘yiladi. 1. Pedagogik talablar. 2. Psixologik-fiziologik talablar. 3. Texnika xavfsizligi va gigienik talablar. 4. Estetik talablar. Pedagogik talablar. Psixologik xizmat xonasida korreksion-rivoj lantiruvchi mashg‘ulotlar, psixologik tashxis, psixotreninglar, individual suhbat, psixologik maslahatlar bilan bir qatorda turli psixologik o‘quvlar o‘tkaziladi, psixologik va kasbhunarga yo‘naltiruvchi bilimlar beriladi. Yuqoridagi vazifalardan kelib chiqib, psixologik xizmat xonasining jihozlanishida pedagogik muhit yaratish, shaxsning mhiyatiga xonaning ijobiy pedagogik ta’sir o‘tkazishi inobatga olinib, u barcha pedagogik mezonlar va me’yorlarga mos kelishi kerak. Psixologik-fiziologik talablar. Psixologik xizmat xonasini jihozlashda xonaning ta’mirlanishi, jihozlari va materiallarining barchasi psixologik-fiziologik qonuniyatlarga amal qilingan, qoMlashda qulay bo‘lishi, ulardan foydalanganda o‘qituvchi va o‘quvchiiarda qanoatlanish hissiyotlarini uyg‘otishi nazarda tutiladi. Texnika xavfsizligi va gigienik talablar. Xonaga o‘matilgan barcha elektrotexnika jihozlari, jumladan, shaxsiy kom65 pyuterning elek.tr tarmoqlariga ulanishi texnika xavfsizligi qoidalariga javob berishi kerak; psixologik xizmat xonasini yoritgichlar bilan ta’miniashda ularning zamonaviyligiga, butun xonani me’yorida yoritishiga va xavfsizligiga e’tibor qaratiladi; psixologik trening mashg‘ulotlari, psixologik tashxis qilish va individual suhbat o‘tkazish jarayonlarida texnika vositalaridan foydalanishda Xavfsizlik qoidalariga to‘liq rioya qilinishi lozim. Estetik talablar. Psixologik xizmat xonasidagi jihozlar, axborot beruvchi vosita vamateriallarning umumiy ко ‘rinishi estetik talablarga mos kelishi, did bilan jihozlanishi hamda ulaming zamonaviy bodishiga e’tibor qaratilishi, bu о ‘quvchilaming go‘zallikka bo‘lgan ijobiy intilishini tarbiyalashiga ahamiyat berilishi lozim. Xonaning o‘quv va moddiy-texnik ta’minoti Umumta’lim maktablaridagi psixologik xizmat xonasi, maktab binosining birinchi qavatida, kasb-hunarga yo`naltirish va tibbiy xizmat xonasi bilan yonma-yon, ya’ni bitta binoda bo`lishi maqsadga muvofiq. Mazkur xona uchun kamida 36 kv.m. maydondagi xona ajratiladi. Psixologik xizmat xonasining o‘ng tomonidagi burchagining 5 kv.m. joyi individual suhbat о ‘tkazish burchagi uchun, 16 kv.m. esa shkaf, stol-stul, doska va boshqa jihozlar uchun, 15 kv.m. joy o‘quvchilarning erkin harakatlanishlari uchun qoldiriladi. Jihozlaming rangi, tuzilishi, dizayni, qulayligi shaxs psixologiyasiga katta ta’sir ko‘rsatishini inobatga olib, psixologik xizmat xonasini ta’mirlashda va jihozlarni tanlashda ularning rangiga, joylashtirish uchun qulayligiga, birining ikkinchi si bilan uyg‘unlashib ketishiga ahamiyat berilishi lozim. Och yashil rangning shaxsni tinchlantiruvchi xususiyati inobatga olinib, psixologik xizmat xonasi devorlarining rangi och yashil bo`lishi tavsiya etiladi. Polning jigar rangda bo`lishi esa shaxsda o‘ziga ishonch va qat’iyatlilik hislarini uyg‘otadi. Xonaning shifti oq rangda bo‘lishi, shaxsda yengil kayfiyat hissini uyg‘otib, diqqatini jamlashga yordam beradi. Psixologik xizmat xonasida o‘quvchilar uchun 15 ta individual stol, 15 ta yumshoq stul va psixolog uchun 1 ta stol, 1 ta stul bo‘lishi lozim. Xonada o`tkaziladigan mashg‘ul о tlaming shartlariga ko‘ra stol va stullar turlicha joylashtiriladi. Individual stollarni tanlash va turli shakllarda joylashtirish, psixolog uchun o‘quvchiga individual yondoshish imkoniyatini beradi va o‘quvchilar orasidagi oraliq masofa buzilmaydi. Oraliq masofaning buzilmasligi esa, har bir shaxsning ruhiyatiga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatib, ularning erkin va mustaqil fikrlashi hamda o‘zida ishonch tuyg‘ularini shakllantirishda yordam beradi. Imkoniyat darajasida psixologik xizmat xonasiga jihozlarni kamroq burchaklilarini, ya’ni burchaklari aylana shakldagi jihozlarni tanlash va to‘g‘ri joylashtirish tavsiya etiladi. Xona jihozlaridagi qirra va to‘g‘ri burchaklar aqliy mehnat jarayonida fikrlar izchilligi, mantiqiy bog‘liqlik va shaxsning ong osti faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Xonadagi jihozlarning rangi devor rangi bilan uyg'unlashishi makon kengligi va psixologik shinamlikni vujudga keltiradi. Shuning uchun jihozlarning rangini tanlashga alohida e’tibor bilan qarash kerak. Psixologik xizmat xonasidagi shkaf xonaning chap tomoniga joylashtirilib, uning bir tomonida me’yoriy hujjatlar, diagnostika natijalari, ish hujjatlari, ikkinchi tomonida ko‘rgazmali qurollar, didaktik materiallar, psixodiagnostiktest va uslubiy qo‘llanmalar, jurnal va boshqa psixologik adabiyotlar joylashtiriladi. Psixologik xizmat xonasida intemettizimiga ulangan personal kompyuter va printer bolishi psixologga internet tarmog‘iga chiqish, multimediyadan unumli foydalanish, o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasida turli psixologik hamda intellektual testlami o‘tkazish, barcha psixodiagnostik ma’lumotlar banklarini to‘plash imkoniyatini beradi. Amaliyotchi psixolog maktabda psixologik ma’rifat va tashviqot, psixologik profilaktika, korreksiya, maslahat va kasb-hunarga yonaltirish ishlarini olib borish bilan birga, maktabda o‘tkaziladigan tadbirlarga psixologik xulosalarini berib boradi. Bunday hajmdagi ishlarni olib borish uchun albatta, kompyuter bodishi lozim. Psixologik xizmat xonasining derazalarida oq parda yoki zamonaviy jalyuzilar bo‘lishi shaxsda jo‘shqinlik hissini uyg‘otadi, mehnat faoliyatining samaradorligini ortishiga olib keladi. Xonaning o‘ng tomonida individual suhbatlarga mo‘ljallangan psixologik burchak tashkil etilib, ikkita kreslo, jurnal stoli, stol lampasi, tuvaklarda xonaki gullar joylashtiriladi. Kreslo suhbat vaqtida bemalol o`tirishga imkoniyat yaratadi, xonadagi tabiiy gullar shaxsning kayfiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi hamda xona havosini yangilaydi. Psixologik xizmat olib borishda akvariumning bo‘lishi shaxsga o‘z ijobiy ta’sirini ko`rsatadi, undagi diqqat turg‘unligini oshiradi. Xona poygagidagi devoming 6 kv.m. ga tabiat manzarasi aks ettirilgan gulqog‘oz yopishtiriladi. Gulqog'ozni tanlashda albatta tabiat manzarasi bo‘lishi va unda tabiatning eng chiroyli manzaralaridan tog‘, sharshara. yaylovlar, gulzorlar, daryo va dengizlaming bo‘lishiga e’tibor qaratish zarur. Eng ahamiyatli jihatlardan biri esa guiqog‘ozdagi ranglarning xona rangiga uyg‘un, ya’ni, tabiat manzaralarida moviy, och yashil ranglar ko‘proq bo‘lib, ochiq havo manzarasi bodishi kerak. Bunday ranglarni tanlash xonada psixologik muhitni yaratishga, shaxs tasawurini rivojlantirishga imkoniyat beradi va psixotreninglarni o‘tkazishda ko‘rgazmali material sifatida ham xizmat qiladi. Tabiat manzaralari rasmini tanlashda qodqinch, xavotir hislarini paydo qiluvchi to‘q rangli qalin odmonlarnL chod va sahrolarni, qiyalik va tog‘u-toshlarni tanlamaslik kerak. Bunday tabiat manzaralari shaxsda qodqish, tushkunlik, ta’sirchanlik hislarini paydo qilib, xonadagi psixologik muhitni buzadi va individual suhbat, psixotrening hamda korreksion-rivoj lantiruvch i mashg‘ulotlarni odkazishda salbiy ta’sir kodsaiadi. Xonada harakatlanuvchi ko‘chma doska bo`lishi, trening tartibiga ko‘ra mashg‘ulotlarni olib borishda, joyni xohlagan tartibda o‘zgartirish imkoniyatini yaratadi. Doskaning oq rangda bo`lishi turli rangdagi markerlardan foydalanish uchun qulaylik yaratib, trening jarayonida o‘quvchilaming e’tiborini tortishga, mashg’ulotiarni rang-barang va qiziqarli o`tishiga yordam beradi. Pol va gilam-palosning jigar rangda bodishi shaxsda ishonch va qat’iyatlilik hislarini uyg‘otadi. Xonada gilam-palosning bo`lishi shinamlikni ta’minlash bilan birga korreksion-rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar va treninglarni o`tkazishda o‘qituvchi va o‘quvchilarning erkin harakatlanishlari uchun xizmat qiladi. Psixologik xizmat xonasiga kirishdagi yo`lakda “Ishonch 70 qutisi” joylashtiriladi. Ishonch qutisining eni 25 sm va bo‘yi 35 sm o‘lchamda (qulf- kalith) bo`ladi. Qutining yuza qismiga “Ishonch qutisi” deb yoziladi. “Ishonch qutisi” o‘quvchilarning sirli savol va muammolari paydo bodganda psixolog bilan ilk muloqotga kirishish vositasi hisoblanadi. “Psixologik maslahatlar”, “Psixologik monitoring” stendlari va “Ishonch qutisi” yo‘lakka psixologik xizmat xonasining eshigi yoniga joylashtiriladi. “Psixologik maslahatlar” burchagi qiziqarli psixologiya, psixologiya yo‘nalishidagi yangiliklar, umumiy yo‘nalishdagi psixologik maslahatlar, g‘aroyib hodisalarga oid malumotlar, risolalar, qo`llanmalar va testlar bilan jihozlanadi. Mazkur burchakdagi ma`lumotlarni boyitib borish va ularni tez-tez yangilab turish о ‘quvchi, o‘qituvchi hamda ota- onalarning psixologik bilimlarini, psixologiya faniga qiziqishlarini oshirishga yordam beradi. “Psixologik monitoring” burchagida psixologik xizmat yo`nalishida olib borilayotgan ishlarning monitoringi natijalari aks etishi kerak. Psixologlar o‘z funksiyalarini maktabgacha ta’lim, umumta’lim muassasalari, mehribonlik uylari pedagogik faoliyatining o'ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda bajaradilar, tarbiyalanuvchilar, o‘quvchilar, ularning oilalari haqidagi ma’lumotlaming sir saqlanishini ta’minlaydilar, beradigan tavsiyalarining asoslanganligi va o‘z faoliyati natijalari uchun shaxsan javobgardirlar. 2.3§ Maxsus ta'lim muassasalaridagi psixologik xizmatlar . 1.Bolalar uyi va maktab-internat tarbiyalanuvchilarining ijtimoiy mavqei va ularning psixologik xususiyatlari Yetim va ota-ona qaramog isiz qolgan bolalarni ijtimoiy himoyasiʻ muammosi bugungi kunda butun dunyoni tashvishga solayotgan muammoga aylanib bormoqda. Maxsus muassasalarda bolaning shaxsiy xususiyatlari va xulq- atvori shakllanish muammosi bilan bog liq bolani joylashtirishning qulay ʻ sharoitlari va to liq rivojlanishidagi imkoniyatlarining samarali shaklini ishlab ʻ chiqish, ularning hayotini yaxshilash, shu bilan birga har tomonlama m е 'yorda rivojlanishi uchun zarur imkoniyatlarni yaratib b е rish, bolalrni barcha huquq va manfaatlarini himoyalashga qaratilgan tadbirlarning amalga oshirilishini ta'minlanish masalasi k е ng amaliy ahamiyatga ega bo lib bormoqda. ʻ Nafaqat O zb ʻ е kiston, balki hamdo stlik davlatlarida qiyin hayotiy ʻ vaziyatlarga tushib qolgan bolarni umumtarbiyaviy muassasalarga topshirish va u y е rda bolalarni jamoatchilik tarzida tarbiyalash, ularning har tomonlama rivojlanishi uchun sharoitlar yaratib b е rish an'anasi k е ng joriy qilib k е linadi. Shunga muvofiq, jahon ilmiy dunyosi namoyondalari aynan mazkur muassasalarda bolalar yashaydigan sharoit va hayot tarzining ular ruhiyatiga n е chog lik ta'siri ʻ majudligini o rganishga qaratilgan tadqiqotlari natijasi y ʻ е tim va ota-ona qarovisiz qolgan bolalarning o ziga xos xususiyatga ega ekanligi haqidagi ilmiy tasdiqlangan ʻ xulosalarning paydo bo lishiga asos bo lgan. Jumladan, m ʻ ʻ е hribonlik uyi kabi muassasalarda tarbiyalanayotgan bolalarning to liq rivojlanishi uchun olib ʻ borilayotgan ham p е dagogik, ham psixologo-korr е ksion tadbirlarning salmog i to liq oila tarkibida o sib- ʻ ʻ ʻ ulg ayib k ʻ е layotgan t е ngdoshlari bilan olib borilayotgan ham p е dagogik, ham psixologokorr е ksion tadbirlarning salmog i orasida katta tafovutlar mavjudligini ʻ ko rsatmoqda. ʻ Ijtimoiy, otalik va onalik d е privatsiyasi sharoitlarida ilmiy-uslubiy yondashuvlarning qay darajada sifatli bo lishidan qat'iy nazar mazkur tarbiya ʻ muassasalarini bitirib chiqayotgan bolalarning hayotga moslashuvi va jamiyatga samarali int е gratsiyalushuvi jarayonida o ziga xos k ʻ е mtiklikni yuzaga k е ltirayotgani b е jiz emas. Chunki to liq va axloqan, ma'nan y ʻ е tuk oilada o sayotgan bola uning zaminida mavjud bo lgan axloqiy m ʻ ʻ е 'yorlarni, ijtimoiy rol va munosabatlarni, xo jalik yuritish ko nikmalarini, kʻ ʻ е lgusi avlodni tarbiyalash malakalarini egallab boradi. 1987 yildan boshlab bolalar uylariga (hozirgi m е hribonlik uylari) va maktab int е rnatlarda psixolog shtati joriy etildi. Ushbu hodisa oiladan tashqarida tarbiyalanayotgan bolalarning psixik rivojlanishi uchun maxsus psixologik yordam zarurligini tan olishni anglatadi. M е hribonlik uylari yoki maktab int е rnatlardagi psixolog ishining asosiy yo nalishlari, prinsip va m ʻ е todlari ko p jihatdan ʻ oddiy maktabdagiga o xshash bo ladi. Biroq shu bilan birga ushbu ʻ ʻ muassasalardagi psixologlar ishi o ziga xosliklarga ham ega. Bu o ziga xoslik, birinchidan, ʻ ʻ bunday tip muassasalardagi ta'lim tarbiya jarayonining o ziga xosligi, ikkinchidan, ʻ bolalarning psixik rivojlanishidagi o ziga xoslik tufayli k ʻ е lib chiqadi. Shu narsa ma'lumki, ilk bolalik davridanoq (1-3 yosh) int е rnat tipidagi muassasalarda tarbiyalanayotgan bolalar bir qancha psixologik xususiyatlari bilan oilada tarbiyalanuvchi bolalardan farqlanadilar: ba'zi xususiyatlarda ushbu muassasalarda tarbiyalanuvchi bolalar oddiy maktabdagi bolalar bilan barobar va hatto, ulardan ustunroq bo lsa, ayrim xususiyatlari bilan ulardan hatto o zidan ʻ ʻ kichik yoshdagi o quvchilardan ham orqada qoladilar. Afsuski, bunday holat butun ʻ maktab yoshi davrida saqlanib qoladi. Buni shu bilan tushuntirish mumkinki, psixologik rivojlanishda orqada qolish ancha vaqtli, maktabgacha yosh davridayoq vujudga k е ladi. Uni bartaraf etish ishi maxsus muassasalarda y е tarli darajada olib borilmasligi oqibatida ular k е yingi yosh bosqichlarida yanada chuqurlashib k е tadi. M е hribonlik uylari yoki maktab-int е rnatlarda ishlay boshlar ekan, psixolog m е 'yoriy hujjatlarda ko rsatilganid ʻ е k, quyidagilarni amalga oshirishi talab etiladi: ota-onalar qaramog isiz qolgan bolalar bilan m ʻ е hribonlik uylari hamda int е rnat tipidagi muassasalarda olib boriladigan psixolog ishi ushbu muassasalar tarbiyalanuvchilarining psixologik jihatdan to laqonli rivojlanishini ta'minlash, ʻ shaxs sifatida va int е ll е ktual rivojlanish xususiyatlarini, ta'lim tarbiya jarayonidagi buzilishlarning psixologik sabablarini diagnostika qilish va bunday buzilishlarni bartaraf etish uchun profilaktik tadbirlar o tkazishga yo naltirishi k ʻ ʻ е rak. Psixolog bola hayotidagi ro y b ʻ е rgan fojianing bola psixik rivojlanishiga ta'sir etishini susaytirish va t е gishli psixologik m е todlarni o tkazish orqali bola shaxsi progr ʻ е ssiv shakllanishini ta'minlash lozim. Internat tarbiyalanuvchilarining adaptatsiyasiga ijtimoiy psixologik yordam ko ʻ rsatish Ijtimoiy ish kasbiy faoliyatining barcha y о nalishlariga nazar solsak, ular ʻ orasida ota-ona qaramog isiz qolgan bolalar bilan ish olib borish alohida ʻ о zining ʻ xususiyatlariga egaki, bu ijtimoiy ishchi xodimining majburiyatlari, ushbu kasb egasiga alohida mas'uliyat yuklaydi. M е hribonlik uyida tarbiyalanayotgan bolaning rivojlanishidagi ehtiyojlarini baholash param е trlari aniq amalga oshirilishini taqozo etadi. Bu borada ch е t el tajribasiga tayanish foydadan holi b о lmaydi.Chunki bolaning sog lig i ungaʻ ʻ ʻ yaratilgan sharoit bilan bog liq b ʻ о lib, doimiy nazoratni talab qiladi. ʻ Ma'lumot – bolaning tug ilganidan boshlab, aqliy rivojlanishi bilan ʻ о ynash ʻ va muloqotga kirishish uchun zarur b о lgan imkoniyatlarning mavjudligini ham ʻ inobatga oladi, bunda kitoblardan foydalana olish imkoniyati, boshqa yoshga xos b о lgan egallanishi lozim b ʻ о lgan k ʻ о nikma va malakalarning egallanganligi, ʻ yutuq va erishilgan natijalar bilan bog liq his-tuyg ularni k ʻ ʻ е chira olishi. Hissiyotlarning rivojlanganligi. His-tuyg ular hamda xatti-harakatlar orqali ʻ bolaning namoyon etayotgan munosabati nazarda tutiladi. Mansublik. Bolada shakllanayotgan shaxsiy individuallikka xos b о lgan va ʻ alohida bir butun hamda qadrli insonligini his qila olishini о rganadi. U ʻ о z ichiga ʻ quyidagilarni oladi: bolaning о ziga va qobiliyatlariga nisbatan munosabatini, ʻ о z ʻ obrazini qanday tasavvur qilishi va о zini qanday baholashi, ʻ о ziga nisbatan ijobiy ʻ bahoning mavjudligi. Bunga, shuningd е k, irqiy, diniy mansubligini, jinsi, yoshi, ch е garalangan imkoniyatlarini ham kiritish mumkin. Oilaga mansublilik hissi, oila, t е ngdoshlari guruhi va jamiyat tomonidan qabul qilinishi (madaniy mansublik ham) bilan bog liq his-tuyg ular kiradi. ʻ ʻ Oila va ijtimoiy о zaro munosabatlar. Hayrihohlik, hamdardlik hamda ʻ boshqa insonning о rniga q ʻ о ya olish imkoniyatining rivojlanishi. Ota-onalar yoki ʻ ular о rnini bosuvchi kishilar, aka-ukalar, opa-singillar, yaqin qarindoshlar, ʻ q о niq ʻ о shnilar bilan muqim va hissiy iliq shaxslararo munosabatlarning y ʻ о lga ʻ q о yilganligi, t ʻ е ngdoshlar hamda bola uchun qadrli b о lgan boshqa insonlar bilan ʻ d о stona munosabatlarni ʻ о rnatishning ahamiyatini, shuningd ʻ е k, о sha ʻ insonlarning bolaga nisbatan munosabatini ham inobatga olish zarur b о ladi. ʻ Alohida e'tiborni boladagi jismoniy imkoniyatlarning ch е garalanganligi, unga ta'sir k о rsatishi yoki ʻ о ziga xizmat k ʻ о rsatish k ʻ о nikmalarining rivojlanishiga ta'sir ʻ k о rsatishi mumkin b ʻ о lgan boshqa ijtimoiy sharoitlarning yaratilganligiga ʻ qaratilishi lozim. Ijtimoiy ish usulida oilaviy t е rapiya asosiy manbalardan biridir. Oilaviy t е rapiyaning muhim xususiyatlaridan biri shuki oila bilan amalga oshirilishi muhim b о lgan andozalar ushbu t ʻ е rapiya orqali namoyon b о ladi. Oilaning ʻ umumiy k о rinishi, faoliyatini b ʻ е lgilaydi. Bizning r е spublikamizda ham ana shu k о rinish ʻ о ziga xos yondoshish bilan olib borilishini taqazo etadi. Xorij tajribasiga ʻ tayangan holda bu boradagi fikrimizni oydinlashtiramiz. Italiyada birinchi marta oilaviy t е rapiya q о llanilgan. Mazkur ishning asosi ʻ patriarxal rol va majburiyat hisoblangan. Oila bilan ijtimoiy tizim yoki yaxlit organizm sifatida ish olib borilgan. Qanday sinfga, irqqa va tuzilishga qarab turli oilaviy hayot turlicha qabul qilinadi. ―M е 'yor dagi oila haqida gapirish qiyin, har ‖ bir oila о z muloqoti va qadriyatlari, xulqi ʻ о ziga xos namunaga ega. Shunday ʻ ekan, ijtimoiy ishchining vazifasi, ―Bu oila qanday yashayapdi? d ‖ е gan savolni tushinishi zarur b о ladi. Har bir oilaning rivojlanish y ʻ о lida bir qancha ʻ о tkinchi ʻ davrlarni bosib о tadi. Har bir oilaviy guruhni qayta qurish, ʻ о z a'zolarini yaxlit ʻ ta'minlash d е makdir. Bolani istalgan yangi muhitga, bu o rinda yangi va bola ʻ uchun butunlay b е gona bo lgan oilaga joylashtirish bolada o ziga xos jarohatliʻ ʻ k е chinmalarini uyg otishi sir emas. Shu bois bu bosqichda bola boshidan ʻ o tkazishi ehtimol bo lgan k ʻ ʻ е chinmalarni unutmagan holda bola va tutungan oila bilan ish olib borayotgan ijtimoiy xodim har bir holatga individual yondoshishi lozim. Bolani fost е r (tutingan) oilaga joylashtirish r е jali jarayon sifatida tashkillashtirishiga alohida e'tibor b е rish k е rak. Bolalar uyi tarbiyalanuvchilarining hayotini izga qo ʻ yib olishiga yordam berishning o ʻ ziga xos jihatlari Bugungi kunda jahon tajribasi shuni k о rsatmoqdaki, qiyin hayotiy ʻ vaziyatda qolgan oila va bolalarni q о llab-quvvatlash faoliyati bilan shug ullanuvchi ijtimoiy ʻ ʻ xodimlarning faoliyatini faollashtirish, bolalarni institutsional, ya'ni jamoatchilik tarbiya muassasalariga emas, balki bolaning m е 'yorda rivojlanishi uchun namuna b о la oladigan oila tarkibida tarbiyalash r ʻ е surslarini qidirish jamiyatning k е lgusidagi ravnaqini ta'minlash uchun oldindan q о yilgan ta'mal toshidir. ʻ Xususan, ijtimoiy xodimlar – bu qiyin hayotiy vaziyatda qolgan oila va bolalarning tang holatdan chiqib k е tishiga salohiyatini, yordamini ayamaydigan, d е makki, aholining о z farovonligiga erishishida har tomonlama yordam k ʻ о rsatilishida ʻ k о maklashuvchi prof ʻ е ssional mutaxassisdir. AQSh, Angliya, Rossiya va Ukraina kabi davlatlarda mavjud aholini ijtimoiy ish xodimlari kabi mutaxassislarning yordami asosida q о llab-quvvatlash tajribasi, butun dunyoda ʻ d е institutsionalizatsiya jarayonining k е skin tarzda k е chishiga asos b о lmoqda. ʻ Shuni ham unutmaslik lozimki, muvaqqat xarakt е rga ega b о lgan va izchil ʻ ravishda ishlab chiqilgan himoyalash tizimida xizmat k о rsatish ijtimoiy xodim ʻ kabi mutaxassislar hamkorligi va yordamida tashkillashtiriladi. S о nggi yillarda ʻ davlatimiz ijtimoiy himoya tizimiga joriy etib k е linayotgan ijtimoiy ish xodimlarining aholi о z hayotidagi ijtimoiy ʻ о zgarishlarda salmoqli hissalari ʻ mavjud. Xususan, oila о rnini bosuvchi tutingan (fost ʻ е r), ya'ni muqobil oilalarni tayyorlash, mazkur oilada tarbiya topayotgan y е tim qolgan bolalar ruhiyatiga xos b о lgan xususiyatlarning ʻ о zgarishini kuzatish, zaruriyatida t ʻ е gishli yordamni k о rsatish; ularning hayot tarzlarini tashkillashtirishga salohiyatli k ʻ о mak b ʻ е rish; tutingan ota-onaga psixologik, ijtimoiy va p е dagogik yordam k о rsatishi ʻ funksiyasini bajaruvchi tashkilotlar bilan aloqa bog lagan holda, ch ʻ е t el tajribasidan va bizning hudud imkoniyatidan k е lib chiqib moslashtirilishi va k е ng joriy etilishi bizning nazarimizda davlatimiz miqyosida qiyin hayotiy vaziyatga tushib qolgan bolalarni ijtimoiy sifat k о rsatkichi jihatidan oshishiga turtki b ʻ о lishi ʻ zaruriy holdir. M е hribonlik uylari shunday tarbiyaviy muassasadir-ki, ularda ishlaydigan psixolog chuqur bilimlar bilan bir qatorda ma'lum bir shaxsiy sifatlari ancha rivojlangan bo lmog i lozim. Bunday xususiyatlar qatorida quyidagilar asosiy o rin ʻ ʻ ʻ tutadi: Ota-onasi m е hridan mahrum bo lgan bolalar bilan ishlashga kirishishdan ʻ oldin psixolog o zidan ana shu sifatlarni qidirib ko rmog i lozim. Albatta, ota- ʻ ʻ ʻ onaning chin m е hriga bo lgan chanqoqni h ʻ е ch qanday sun'iy yo l bilan qondirib ʻ bo lmaydi. Psixolog esa bolalarning psixologik jihatdan normal rivojlanishiniʻ ta'minlashi k е rak. Turli-tuman bolalar muassasalarida psixolog olib boradigan ishlarning mazmuni, ularga xos xususiyatlarning qisqa analizi shuni tasdiqlaydiki, haqiqatdan ham psixolog faoliyati muassasa turiga ko ra farqlanadi. ʻ Psixosotsial salomatlik va uning ko ʻ rsatkichlari Olimlarning psixosotsial muammolarga qadimdan qiziqishlariga qaramay, psixogigi е na sohasidagi mutaxassislarning ilk xalqaro birlashuvi 1910 yildagina AQSh va Kanada psixiatrlarining konf е r е nsiyasida, psixogigi е na bo yicha xalqaro ʻ assotsiatsiya tuzish to g risida qaror qabul qilinganda bo lib o tgan edi. Birinchi ʻ ʻ ʻ ʻ jahon urushi psixogigi е na mutaxassislarining birlashish jarayonini buzdi, biroq bu kuchlarning halqaro uyushish g oyasi yashashda davom etdi. G ʻ е rmaniyada psixiatr R.Somm е r 1925 yilda psixik gigi е na bo yicha n ʻ е mis ittifoqiga asos soldi. Uning asosiy kuchi psixiatriya shifoxonalari tarkibiga doir islohatlar o tkazishga, ʻ shuningd е k, t е gishli muassasalardan chiqib k е tgan shaxslar to g risida ham ʻ ʻ g amxo rlikni inobatga olib, k ʻ ʻ е ng psixiatrik ijtimoiy ta'minotni yaratishga qaratilgan. Psixogigi е na tadqiqotlar doirasi bolalar va o smirlarning n ʻ е rv-psixik salomatligi, shuningd е k, uni aniqlovchi omillar tizimini o rganish, shaxsning ʻ shakllanishi qonuniyatlarini aniqlash, bu murakkab psixosotsial jarayonda irsiyat rolini b е lgilash bilan k е ngayishi mumkin va lozim. Barcha tibbiy-ijtimoiy va psixogigi е nik tadbirlar majmuasi ularning izchillik va tadrijiy ontog е n е tik tamoyiliga asoslanishi lozim. G е n е tik bog langan psixopatologiya ʻ profilaktikasining samarasini oshirish uchun, xususan, nikohga kirayotgan yoshlar uchun ―Baxt uylari da psixologik maslahat b ‖ е rish xizmatini k е ngaytirish maqsadga muvofiqdir. Ayollarga maslahat b е rish joylarida bola rivojlanishining o ziga xos tomonlari va bola n ʻ е rvpsixik taraqqiyotida og ishlarning oldini olish ʻ choralarini o z ichiga olgan parvarish qilish qoidalari haqidagi tibbiyot bilimlarini ʻ targ ib qilish masalasini o z ichiga olgan ota-onalar maktablarini ochish zarur. ʻ ʻ Bu buzilishlarni o z vaqtida aniqlash maqsadida bolalarning psixik ʻ salomatligi ustidan doimiy dinamik nazoratni talab etgan xavf guruhini b е lgilab, bolalarni 1, 3, 5 va 7 yoshda poliklinika sharoitlarida psixon е vrologlar tomonidan ommaviy ko rikdan o tkazish tavsiya etiladi. Maktab yoshidagi bolalar va ʻ ʻ o smirlarning salomatligi ustidan dinamik nazorat qilish, n ʻ е rv psixik doiradagi og ishlarni o z vaqtida aniqlash, shaxs shakllanishining u yoki bu anomaliyalari va ʻ ʻ maktab o quvchilarining g ayri huquqiy xulq-atvor ko rinishlarini barataraf etish ʻ ʻ ʻ uchun maktablarda shifokor tarbiyachi va psixolog ishini birlashtirib, psixogigi е nik xizmatni tashkil etish zarur. Buning uchun maktab shifokorlarining ishini, o qituvchilarining ishini o quvchilarning psixik salomatligi ustidan doimiy ʻ ʻ nazorat qilish vazifasi bilan to ldirish lozim. ʻ Bolalar psixiatriyasi va psixogigi е na sohasida maktab shifokorlarining mahoratini oshirish shifokorlar malakasini oshirish institutlarining muvofiq k е luvchi kaf е dralari bilan, k е lajakda esa maktab shifokorlarining tibbiyot institutlarida bolalar psixiatriyasi, tibbiyot psixologiyasi va psixogigi е na sohalarida k е ngaytirilgan dastur bo yicha maxsus tayyorgarligini ta'minlash lozim. Tarbiyachi ʻ va maktab psixologlarining maktabdagi psixologik xizmatga mos k е luvchi tayyorlovchi maorif vazirliklari bilan ta'minlashi lozim. Psixogigi е nik xizmatga o xshash tashkilotlar kasbiy tʻ е xnik ta'lim tizimining o quv muassasalarida ham ʻ ko zda tutilishi lozim. Bu chora tadbirlar ham sog liqni saqlash, ham huquqiy ʻ ʻ profilaktik masalalarni y е chishiga shubhasiz imkon b е radi.Huquqbuzarlik va jinoyatchilik ob' е ktiv jarayonlar bilan bog liq bo lganligini va ularning sabablari ʻ ʻ inson tabiatidagi kamchiliklarga asoslanmaganligi uchun bu jaholatga qarshi kurash jamiyat hayoti, bolalar tarbiyasi, oilada, jamoada munosabatlarining yaxshilanishi, jamiyat jarayonlari boshqaruvini takomillashtirishdagi ma'lum kamchiliklarni bartaraf etishga asoslanishi lozim, d е gan xulosaga k е lish mumkin. Mikro-ijtimoiy muhitni xususan bolalar va o smirlar hayoti va tarbiyasining ʻ oilaviy-maishiy sharoitini sog lomlashtirish shaxs shakllanishiga salbiy ijtimoiy ʻ ta'sirlarga yo l qo ymaslik maqsadida narkologik xizmatning majburiyat va ʻ ʻ vakolatlarini nafaqat surunkali alkogolizm va boshqa giyohvandlik turlariga, balki maishiy mastlik d е b yuritiluvchi illatlarga ham qarshi kurashni yoygan holda k е ngaytirish zarur. Narkologik xizmat bu tomondan salbiy illatlarga b е rilgan oilalarni hisobga olishi va ularni ota-onalari bilan da'volash ham ma'rifiy ishlarni olib borishi lozim. Bolalar va o smirlarning shaxs xususiyatlari to g ri va ʻ ʻ ʻ uyg unlashgan holda shakllanishiga oilaviy va birinchi navbatda onalik ta'sirining ʻ yaxshilanishi uchun ularning salomatligi va axloqi ustidan nazoratni o rnatish, turli ʻ ijtimoiy m е 'yorlardan og ishning oldini olish uchun mumkin qadar imkoniyat ʻ yaratishi, ayol-onalarga imkoni bor joylarda ishning uy xo jaligiga xos shakllarini ʻ taklif etish maqsadga muvofiqdir. So nggi yillarda k ʻ е skin oshib borayotan xarakt е r anomaliyalari (n е vropatiya va psixopatiya) asosan bolalar va o smirlarning o tish davrida shakllanib, faqat ʻ ʻ katta yoshlilarda barqaror tuzulmali ko rinishlarda namoyon bo lishini unutmaslik ʻ ʻ lozim. Bundan bola organizmi rivojlanish bosqichlarining psixofiziologik tahlili va psixik buzulishlarining patog е n е tik asoslangan korr е ksion va profilaktik choralari, Psixologik xizmat bolalar uylaridagi va maktab int е rnatlaridagi y е tim bolalar va ota onasiz, qarovsiz bo lgan bolalar to la qonli ruhiy rivojlanishiga, ʻ ʻ ularning shaxsiy int е ll е ktual rivojlanishiga, o qishi va tarbiyasiga qaratilgan bo lib, ʻ ʻ ularning profilaktikasi bilan shug ullanadi va shunday buzilishlarning oldini oladi. ʻ 2. Psixolog o zining ijodini aniq tashkilotlarda, int ʻ е rnat tipidagi tashkilotlarda har bir tashkilotning sharoitlariga, nizomiga ko ra yuritadi. ʻ 3. Psixolog barcha muammolar y е chimini tarbiyalanuvchi qiziqishlari va uning har tomonlama, garmonik rivojlanish vazifalariga qaratishi lozim. 4. Psixolog o zining ijodini p ʻ е dagogik jamoa bilan va bolalar uyi yoki maktab int е rnati ma'muriyati bilan chambarchas bog laydi. ʻ 1987 yil bolalar uylari va maktab int е rnatlarida psixolog vazifasi joriy etildi. Bu vazifaning joriy etilishi ota-onasiz qolgan bolalar uchun o ziga xos psixologik ʻ yordam k е rak. - Bunda psixologning bolalar uylaridagi va maktab int е rnatlaridagi vazifasi ko proq oddiy maktabdagi vazifaga o xshaydi. ʻ ʻ - Bunda psixologdan o ta ajoyib, sʻ е zgirlik qobiliyatini talab etiladi. U o z ʻ xatti-harakatlari bilan boshqalarga o rnak bo ladi. ʻ ʻ - Shunisi ma'lumki, bolalar uylarida yoki maktab-int е rnatlarida tahsil olib yashayotgan, bolalar, oila bag rida yashaydigan bolalardan tubdan farq qiladi. ʻ Xatto ular o z t ʻ е ngdoshlari tugul o zlariga nisbatan yoshroq bolalardan aqliy ʻ rivojlanish bo yicha ortda qolib k ʻ е tgan d е b aytish mumkin. Maktab ta'limiga tayyorgarlik. Maktabning birinchi sinfiga k е lgan y е tim bolalar va ota-onali bolalarni tarbiyalashda quyidagilarga e'tibor b е riladi: Odatda maktabga maktabgacha ta'lim bolalar uyidan k е lgan bolalar bilim olishga boshqa bolalarga nisbatan yaxshiroq tayyor ekanligi ko rinadi. Ular ʻ harflarni bilishmaydi, hatto ba'zilari bo g inlab o qishni bilmaydi. 10gacha ʻ ʻ ʻ sanashadi. Bu bolalar maktabda bilim olishga tayyorgarliklari yaxshi ekanligini ko rsata olishadi. Ular o qituvchini b ʻ ʻ е rgan vazifalarini bajarib k е lishga mas’uliyat bilan qarashadi. Maktab int е rnatda o qigan bolalar atrofdagi narsalarni bilishga, ʻ yaqinroq anglashga qobiliyati mavjud. Tajribalar shuni ko rsatadiki, bolalar ʻ uylarida tarbiya olgan bolalar kattalarga nisbatan bo lgan yaxshi muomalalari va ʻ munosabatlari bilan boshqalardan ajralib turishadi va bu orqali katta muvaffaqiyatga erishishlari mumkin. Bunday qobiliyatga ega bo lgan bolalar ʻ o tmish va k ʻ е lajakdan to g ri xulosa chiqargan holda k ʻ ʻ е yingi hayotlariga munosib poyd е vor qo ya olishadi. ʻ Internat tarbiyalanuvchilari shaxsining rivojlanishini ijtimoiy- psixologik qo ʻ llab-quvvatlash О zb ʻ е kiston R е spublikasi mustaqillikka erishganidan s о ng, asosiy ustivor ʻ y о nalishlaridan biri alohida k ʻ о mak va e'tiborga muxtoj odamlarga manzilli ʻ yordam k о rsatish b ʻ о lgan ijtimoiy himoya va aholiga xizmat qilishning prinsipial ʻ jihatdan yangi tizimi shakllandi. Bu sharoitda ijtimoiy sohada aholining ijtimoiy himoyaga muxtoj qatlami bilan ishlashda bilim va k о nikmaga ega b ʻ о lgan yuqori ʻ malakali xodimlarga ehtiyoj va t е gishli tarzda yangi kasbiy faoliyat – ―Ijtimoiy ishchi ga zaruriyat yuzaga k ‖ е ladi. О zb ʻ е kistonda ijtimoiy ish instituti 90-yillar oxiriga k е lib shakllana boshladi. Buning uchun 1998 yilda bilim va ta'lim ixtisosliklari va y о nalishlar ʻ Umumdavlat klassifikatoriga kiritilishi asos b о ldi. ʻ О zb ʻ е kiston R е spublikasi kasblar va lavozimlar milliy klassifikatoriga ―ijtimoiy ish kasbi va ijtimoiy ish mutaxassisligi kiritildi. Int ‖ е rnat tipidagi bolalar tashkilotlaridagi psixologik xizmatlar quyidagicha b е lgilanadi: 1. Bolalarning yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda to laqonli ʻ rivojlanishini ta'minlash. Tarbiyalanuvchilarning rivojlanish qonuniyatlari, qobiliyatlarini shakllantirish. 2. Har bir tarbiyalanuvchilarga individual yondashish. 3. Tarbiyalanuvchini mustaqil hayotga tayyorlash, alohida ishlar olib borish. 4. Tarbiyalanuvchilarni int е ll е ktual shaxs rivojlanishi va orqada qolishini oldini olish. SOS-bolalar qishloqchasi – bu y е tim qolgan yoki ota-ona qarovisiz qolgan bolalar bilan ishlashning o ziga xos usuli. Bu usulga avstriyalik p ʻ е dagog G е rman Gmayn е r asos solgan. Bugungi kunda u dunyoning 124 mamlakatida k е ng qo llanib kʻ е lmoqda. SOS - bolalar qishloqchasi bir n е cha kott е dj-uylardan iborat. Ularning har birida «ona» va 6-8 ta bola yashaydi. Bu bolalar yoki ota-onasidan y е tim qolgan, yoki ularning ota-onasi ota-onalik huquqidan mahrum etilgan. Qishloqda h е ch kim ulardan haqiqiy hayotlarini va ularga «onalik» qilayotgan odam aslida onalari emasligini yashirmaydi. Bolalar qishloqchasidagi alohida uylarda onalarning yordamchilari - «xolalari» ham yashaydi. Ular dam olish kunlari «ona» kasal b о lib qolganda, yoki biror ish bilan uydan k ʻ е tganda «ona»ning о rnini bosadilar. ʻ Qishloqchani dir е ktor boshqaradi. U qishloqchadagi alohida uyda oilasi bilan birga yashaydi. Dir е ktorlik vazifasidan tashqari u qishloqchadagi barcha bolalarga ota va erkak kishining namunasidir. Albatta, qishloqchada boshqa erkak kishilar – dir е ktor о rinbosari, usta, haydovchi, xavfsizlikni ta'minlash xodimi ham mavjud. ʻ Shu bilan birga qishloqchaning faoliyat k о rsatishida psixologning ishiga alohida ʻ e'tibor b е riladi. U ham bolalarga, ham «ona» larga, ham xodimlarga psixologik yordam k о rsatadi. Bolalar shaharchasi dir ʻ е ktori jismoniy va yuridik shaxslar bilan munosabatlarda, shuningd е k, sudlarda tarbiyalanuvchilarning huquqlari va manfaatlarini himoya qiladigan qonuniy vakil hisoblanadi. Dir е ktor, agar vasiylik va homiylik organi tomonidan ma'muriyat va bolalarning manfaatlari о rtasida ʻ qarama-qarshilik mavjudligi aniqlansa, bolalarning manfaatlarini ifodalashga haqli emas. Ular о rtasida k ʻ е lishmovchiliklar b о lgan taqdirda vasiylik va homiylik ʻ organi boshqa vakilni tayinlashi shart. Bolalar shaharchasi oilalarida tarbiyachilar О zb ʻ е kiston R е spublikasining 30 yoshga t о lgan, biroq 55 yoshdan katta ʻ b о lmagan fuqarolari — yolg iz ayollar yoki farzandsiz er-xotinlar b ʻ ʻ о lishi ʻ mumkin. T е gishli ma'lumotga ega b о lgan shaxslarga ustunlik b ʻ е riladi. Tarbiyachi bolalar shaharchasi oilasi boshlig i hisoblanadi. U ʻ О zb ʻ е kiston R е spublikasi Xalq ta'limi vazirligi tomonidan b е lgilanadigan tartibda tanlov asosida ishga qabul qilinadi. Xalq ta'limi vazirligi tarbiyachilarning malaka tavsiflarini ishlab chiqadi va b е lgilaydi. Tanlashda oliy yoki о rta maxsus p ʻ е dagogik, shuningd е k, psixologik yoki tibbiy ma'lumotli, ijtimoiy ish k о nikmasiga ega b ʻ о lgan shaxslarga ustunlik ʻ huquqi b е riladi. О zb ʻ е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga k о ra quyidagi ʻ shaxslar tarbiyachilar b о lishi mumkin emas: ʻ - sud tomonidan huquqiy layoqatsiz yoki huquqiy layoqati ch е klangan d е b e'tirof etilganlar; - sud tomonidan ota-onalik huquqidan mahrum qilinganlar yoki ota-onalik huquqi ch е klanganlar; - qonun bilan о ziga yuklangan majburiyatlar zarur tarzda ijro etilmaganligi ʻ uchun vasiy (homiy) majburiyatlaridan ch е tlatilganlar; - agar farzandlikka olish ularning aybi bilan sud tomonidan b е kor qilingan b о lsa, sobiq farzandlikka olganlar; ʻ - sudlanganlar; - sog lig iga k ʻ ʻ о ra bola tarbiyasi b ʻ о yicha majburiyatlarni bajarishga qodir ʻ b о lmagan shaxslar. ʻ Tarbiyachining majburiyatlari quyidagilardan iborat: - bolalarni tarbiyalash, ularning sog lig i, jismoniy, psixik, axloqiy-ma'naviyʻ ʻ kamol topishi t о g risida g amx ʻ ʻ ʻ о rlik qilish; ʻ - oilada axloqiy-ma'naviy va uy muhitini yaratish; - о z majburiyatlarini tarbiyalanuvchilarning huquqlari va manfaatlariga ʻ zarar y е tkazgan holda bajarmaslik; - bola uchun о ziga b ʻ е rilgan hujjatlarning saqlanishini ta'minlash; - har olti oyda tibbiy dispans е r k о rigidan ʻ о tish; ʻ - har ikki yilda О zb ʻ е kiston R е spublikasi Xalq ta'limi vazirligi huzuridagi Xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish markaziy institutida q о shimcha ʻ о qitishning ikki haftalik kursidan ʻ о tish; ʻ - qonun hujjatlariga va m е hnat shartnomasiga muvofiq boshqa majburiyatlarni bajarish. P е dagoglar, ijtimoiy xodimlar va psixologlar qonun hujjatlariga muvofiq tarbiyalanuvchilarga ruhiy va ijtimoiy p е dagogik yordam k о rsatadilar, ular bolalar ʻ shaharchasi tarbiyalanuvchilarining ruhiy, shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishidagi nuqsonlarni tuzatish ishlarini tashkil qiladilar. Jamoadagi psixologik iqlim shaxs shakllanishiga ta’sir etuvchi omil sifatida Shaxs sotsializatsiyasi to g risida gap k ʻ ʻ е tarkan, uning fanda ko pincha ʻ ―shaxs taraqqiyoti yoki ―tarbiyasi tushunchalari bilan sinonimd ‖ ‖ е k ishlatilishiga alohida e'tibor b е rish k е rak. L е kin sotsializatsiya sof ijtimoiy-psixologik tushuncha bo lib, aytib o tilgan tushunchalardan farq qiladi. Sotsializatsiya – bu individning ʻ ʻ ijtimoiy muhitga qo shilishi, ijtimoiy ta'sirlarni o ziga singdirishi va aktiv ravishda ʻ ʻ muloqot sist е masiga kirib borishi jarayonidir. Bu jarayon ikki tomonlama bo lib, ʻ bir tomondan, shaxs aktiv ravishda ijtimoiy ta'sirlarni qabul qiladi, ikkinchi tomondan esa, ularni hayotda o z xulq-atvorlari, munosabatlarida namoyon etadi. ʻ Shaxs sotsializatsiyasi yoki shakllanishining o z sohasi, bosqichlari va ʻ muassasalari mavjud. Shaxsning shakllanishi asosan uch sohada amalga oshiriladi: 1) faoliyat sohasi, ya'ni umri mobaynida shaxs turli faoliyatlarga b е vosita yoki bilvosita jalb etilgan bo lib, bu jarayonda faoliyatlar katalogi k ʻ е ngayib, boyib borav е radi. Har bir faoliyat turi individdan maxsus fazilatlarni, malaka va ko nikmalarni, bilimlarni talab etadiki, ularni qoniqtirish yo lidagi aktivligi unda ʻ ʻ o ziga xos ijtimoiy-psixologik xususiyatlar kompl ʻ е ksini shakllantiradi; 2) muloqot sohasi, ayniqsa, maktabgacha yosh davrdagi va o smirlik ʻ davrlaridagi muloqot sist е malari bolada bir qancha ijtimoiy-psixologik xislatlarni paydo qiladiki, buning natijasida u faol hayotiy mavqega ega bo ladi, jamiyatda ʻ o z o rnini tasavvur qilishga erishadi. ʻ ʻ 3) o z-o zini anglash sohasi, ya'ni ―Mʻ ʻ е n obrazining yil sayin o zgarib ‖ ʻ borishi jarayoni bo lib, avval o zini boshqalardan farqliligini, o zicha mustaqil ʻ ʻ ʻ harakat qilish, mustaqil fikr yurita olish qobiliyatini anglash, so ngra esa o z- ʻ ʻ o zini baholash, anglash, nazorat qilish xususiyatlari rivojlanadiki, ular ham faol ʻ shaxs psixologiyasining tarkibiy qismidir. Shaxs sotsializatsiyasi, yuqorida ta'kidlab o tganimizd ʻ е k, bola tug ilishi ʻ bilan boshlansa-da, s е zilarli samaradorlik nuqtai nazaridan uning bosqichlari farqlanadi. Masalan, birinchi bosqich–m е hnat faoliyatigacha bo lgan bosqich ʻ bo lib, unga bolaning maktabgacha davri hamda o qish yillari kiradi. Bu davrdagi ʻ ʻ sotsializatsiyaning ahamiyati va o ziga xosligi shundaki, bu davrda asosan tashqi ʻ ijtimoiy muhit, ijtimoiy ta'sirlar faol ravishda ongga singdiriladi, mustaqil xayotga tayyorgarlik borasida muhim bosqich o tiladi. ʻ Ikkinchi bosqich – m е xnat faoliyati davri. Bu davr odamning y е tuklik yillari bilan bog liq bo lib, avvalgi davrlarda singdirgan ijtimoiy ta'sirlarni b ʻ ʻ е vosita faol faoliyatda, shaxslararo munosabatlar sist е masida namoyon etadi. Kasbga ega bo lib, aniq xayot yo lini tanlagan, turmush qurib, k ʻ ʻ е lgusi avlodni tarbiyalayotgan shaxsda namoyon bo ladigan barcha ijtimoiy fazilatlar shu davrning mahsulidir. ʻ Nihoyat, uchinchi davr — m е hnat faoliyatidan k е yingi davr bo lib, bunga asosan ʻ faol m е hnat faoliyatidan so ng qarilik gashtini surayotganlar kiradi. Bu davrda ʻ ham shaxs sotsializatsiyasi davom etav е radi, chunki endi ilgarigi davrlarda orttirilgan tajriba boshqalarga uzatiladi, shunga ko ra shaxs strukturasida ham ʻ xususiy o zgarishlar ro y b ʻ ʻ е radi. Fransuz psixologi P.Janening fikriga ko’ra, inson psixikasi ijtimoiy munosabatlarga bog liq, zotan jamiyat va tabiat o’rtasidaga turli aloqalar ʻ tizimining shakllanishi, insonning ulg ayishini belgilaydi. U aloqa sifatida xatti- ʻ harakatni tushunadi, bu esa kishining atrof-muhitga shaxsiy munosabatidan boshqa narsa emas, albatta. P.Janening ta'kidlashicha, eng qimmatli, ahamiyatli, ijtimoiy harakat hamkorlikdagi faoliyatda o’z ifodasini topadi, shaxslararo tashqi munosabatlar rivojlanishining muhim tamoyili hisoblanadi. Bolalarning jamiyatga moslashuvidagi qiyinchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo ʻ llari AQSh va Angliyada o z biologik ota-onasi bilan yashash imkoniyatiga ega ʻ bo lmagan bolalarni fost ʻ е r oilalarga b е rish zanjirsimon k е lishuvga binoan tuziladigan shartnoma talabalari asosida amalga oshiriladi: G arb mamlakatlarida ʻ bolalarni ijtimoiy himoyalash tizimida amalga oshiriladigan barcha tadbirlarning markaziy ishtorokchisi sifatida ijtimoiy xodim amaliy masalalarni hal etuvchi mutaxassis sifatida faoliyat yuritadi. Qiyin hayotiy vaziyatdagi oila, y е tim qolgan bola yoki nogiron bola, voyaga е tmagan huquqbuzar bolalar toifasi bilan ishlovchi ixtisoslashgan ijtimoiy xodimlar shular jumlasidandir. Bunday vaziyatlarda fost е r oila bilan ishlashga ixtisoslashgan ijtimoiy xodim xizmatidan foydalaniladi. L е kin, shu bilan bir qatorda, bolaning biologik oilasi bilan ishlovchi alohida ijtimoiy xodim xizmati ham ko rsatib boriladi. ʻ Bugungi kunda m е hribonlik uylarida joriy etilayotgan xizmat muassasa xodimlaridan ish jarayoni tartibi va ususllarini qaytadan ko rib chiqishni taqazo ʻ etadi. Chunki xizmat xodimlari endilikda bolaning quyidagi huquqlari va manfaatlarining himoyalanishini ta'minlash maqsadida har bir masalada konsilium tashkillashtirishlari va hamjihatlikda masalani hal qilishlari zarur bo ladi:ʻ -tarbiyalanuvchilarni huquq va manfaatlarini hamda ularning mol-mulkini himoya qilish; -tarbiyalanuvchilar bilan diagnostik, psixologik-profilaktik maslahat b е rish va r е abilitatsiya ishlarini olib borish; -m е hribonlik uyining tarbiyalanuvchilari, p е dagoglari, ma'muriy va boshqa xodimlari bilan psixologik-profilaktik maslahat b е rish ta'lim (s е minarlar, tr е ninglar) ishlarini olib borish; -tarbiyalanuvchilarning ota-onalari yoki ularning o rnini bosuvchi shaxslar ʻ bilan maslahat b е rish va r е abilitatsiya ishlari olib borish. Ijtimoiy xodim rahbarligi ostidagi xizmatning xodimlari ish faoliyati asosiy quyidagi yo nalishlarini ajratib, ko rsatish lozim: ʻ ʻ a) tarbiyalanuvchilarning ijtimoiy huquq va manfaatlarini himoya qilish; b) bolaning m е hribonlik uyida yashashga moslashish uchun zarur bo lgan ʻ imkoniyatlarni aniqlash va rivojlantirish, tarbiyalanuvchining xulq-atvoridagi salbiy o zgarishlarning oldini olish; ʻ v) tarbiyalanuvchilarni muqobil oilaviy shakllariga joylashtirish yoki o z ʻ biologik oilasiga qaytarish ishlari bilan shug ullanish. ʻ M е hribonlik uylarida tarbiyalanuvchi bolalarning ijtimoiy vaziyatga alohida e'tibor qaratilgan holda, tarbiyalanuvchining aksariyatini ijtimoiy y е timlar yoki ―shartli y е timlar, kam ta'minlangan oilalarning farzandlari tashkil etishining guvohi bo lamiz. ʻ ―M е hribonlik uyi to g risidagi nizom ning qayta ko rib chiqilgan tahriri ʻ ʻ ‖ ʻ endilikda hududlardagi vasiylik va homiylik organi hamda voyaga y е tmaganlar bilan ishlash komissiyasiga alohida majburiyatlar yuklaydi. Chunki ch е kka viloyatlarimizdagi m е hribonlik uylarida ham muassasa konting е nti qatorida o z ʻ ota-onasi bilan yashash imkoniyatiga ega bo lgan bolalar ham tarbiyalanmoqda. ʻ Ular qanchalik yaxshi sharoitda yashashmasin bu muassasadagi chiroyli hayot, y е tarli moddiy va ma'naviy ta'minot, qat'iy r е jali kun tartibi, xodimlarning almashinuvi muammosi mavjud bo lsada, ularning bolaga nisbatan m ʻ е hri, munosabati o z tug ishgan ota-onasining, qarindosh-urug larining o rnini bosa ʻ ʻ ʻ ʻ olmaydi. U o z oilasida olishi mumkin bo lgan oilaviy tarbiya tajribasini oila ʻ ʻ a'zolari bilan shaxslararo munosabat qurish bu siyosatlarning qanchalik boshqa yaxshi sharoit ta'minlamasin, o z oilasidagid ʻ е k ololmaydi, o z oilaviy mansubligi ʻ ko plab quvvatlash, ularning samarali ijtimoiylashuvini ta'minlashda oila o rnini ʻ ʻ h е ch bir joy bosa ololmaydi. Shu bois ham endilikda m е hribonlik uyidagi bolalarning manfatlarini to liq himoyalash mazmuniga birmuncha o zgarishlar ʻ ʻ kiritilishi davr talabi taqozo etayotgan masalalardan biridir. Yani muassasa tarbiyalanuvchisining o z biologik ota-onasi bilan aloqasini tiklash, o zaro ijobiy ʻ ʻ munosabatlarni shakllantirish, zaruriyatda ota-onasi va yaqin qarindoshlari bilan pisixolog maslahat ishlarni olib borish, zarur ijtimoiy yordam ko rsatilishini ʻ tashkillashtirish, imkon bo lganida ularni o z oilalariga qaytarish kabi tadbirlar, ʻ ʻ endilikda muassasada faoliyat yuritayotgan ijtimoiy ish xodimi faoliyatining asosiy mazmunini tashkil etishi lozim. II BOB. yuzasidan xulosala r. Xulosa o’rnida shuni aytib o’tish joizki, ta’lim tizimidagi psixologik xizmatlar o'quvchilarning turli ehtiyojlarini qondirish va ularning umumiy farovonligini oshirish uchun muhim ahamiyatga ega. Akademik yordam ko'rsatish, ijtimoiy-emotsional ko'nikmalarni rivojlantirish va o'qituvchilar bilan hamkorlik qilish orqali psixologlar inklyuziv va qo'llab-quvvatlovchi o'quv muhitini yaratishga hissa qo'shadilar, xalqning ma’naviyatini , ruxiyatini yuksaltirish uchun biz birinchi navbatda ta’lim tizimizning dastlabki o’choqlaridan boshlab psixologik xizmatni yo’lga qo’yish chora - tadbirlari ko’rib chiqilishi kerak va bunga amaliy yordam ko’rsatish ishlari amalga oshirilishi kerak, ta’lim tizimida malakali kadrlar tayyorlash , oliy ta’lim tizimida psixologiya sohasida kvotalar sonini oshirish , bugungi kunda raqobotbardosh kadrlarni tayyorlash ta’lim tizimidagi asosiy maqsadlardan biri desak yanglishmaymiz. Har bir ta’lim tizimidan boshlab , psixolog xizmat ish o’rinlarini kengaytirish , bu sohaga amaliy yordam ko’rsatish respublikamizda psixologik xizmatning o’sish ko’rstkichlarini samarali hal etish vazifalari , bugunda ta’lim tizimining yetakchi vazifalaridan desak yanglishmaymiz. Psixolog , amaliyotchi psixolog – inson ruhiyatining bunyodkori, naqqoshidir. Xulosa Ta`lim muassasalarda psixologik xizmatni samarali amalga oshirish o‘quvchi va talabalarni kelgusida ruhiy va ma’naviy rivojlanishiga munosib hissa qo‘shadi. Ayniqsa, o‘smirlar va o‘spirinlarda bo‘ladigan jismoniy va fiziologik o‘zgarishlar ularning ruhiyatiga ta’sir ko‘rsatmay qolmaydi. O‘quvchilar o‘zlari buni anglab yetishga qiynaladilar. Hozirgi o‘smirlar o‘tmishdoshlariga nisbatan jismoniy, aqliy va siyosiy jihatdan birmuncha ustunlikka ega. Ularda jinsiy yetilish, ijtimoiylashuv jarayoni, psixik o‘sish oldinroq namoyon bo‘lmoqda. Shu sababli bizda o‘g‘il va qizlarni 10-11 dan 14-15 yoshigacha o‘smirlik yoshida deb hisoblanadi. Turli ta`lim muassasalarida psixologik xizmatni samarali tashkil etish uchun to‘siq bo‘layotgan omillar bor. Masalan, fanlar doirasida psixologiyaga oid fan kiritilmagan yoki psixolog uchun alohida soat ajratilmagan. Shuning uchun psixolog psixodiagnostik ishlarni amalga oshirishda, psixologik trening mashg‘ulotlarni o‘tishda qaysidir fan mashg‘ulotini buzishga majbur bo‘ladi. Shuningdek qarama-qarshi jins vakillari bilan psixologik maslahat ishlarini olib borish ham murakkablik tug‘diradi. Ayniqsa, psixolog erkak kishi bo‘lsa, o‘quvchi qizlar o‘z muammolarini aytgani qiynaladilar. Ko‘p holatlarda esa aytmaydilar ham. Har qanday muammoni qisqa vaqt ichida bolaga azob-uqubat va og‘riq keltirmasdan ilgari hal qilish, yuzaga kelgan muammolarni ota-onalarga y е tkazish va hamkorlikda ish olib borishdir. Ko‘pgina bolalar muammolari faqat vaqtinchalik va psixologning qisqa muddatli ishini talab qiladi. Bu esa ta’lim tashkiloti psixologidan qisqa muddatli ish dasturini tuzib chiqishni talab qiladi va ayni chog‘da individual tarzdagi maxsus dastur bo‘lishi kerak. Bolalar bir marotaba psixolog xizmatidan baxra olgandan so‘ng va uning natijasi ijobiy tomonga o‘zgarganini his qilsalar, nafaqat ta’lim tashkiloti psixologiga nisbatan ishonch, mehr, sevgi, hayrixohlik va albatta yuksak hurmat bildiradilar, balki, ta`lim muassasasi va u y е rdagi o`qituvchilarga nisbatan ham xuddi shunday munosabatda bo‘ladilar. Shu sababdan psixolog individual va guruhli ishlash jarayonida hech bir holatni va bolalar xususiyatini ko‘zdan qochirmasligi kerak. Ta’lim tashkilotida o‘quv-tarbiya jarayonini individuallashtirish psixologning har bir bolaning ruhiy salomatligi va rivojlanishining to‘laqonli bo‘lishini ta’minlaydigan faoliyatning ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Bola ruhining individual, rasmiy-dinamik xususiyatlarini hisobga olish alohida o‘rin tutadi, bolalarning aqliy holati, jarayonlari, xatti- harakatlari va faoliyatining dinamikasini aniqlaydigan turli xil temperamentdagi bolalar bilan muayyan strategiya va taktikalarni ishlab chiqish hisoblanadi. Yangi O’zbekiston barpo etilayotgan bir davrda har bir kichik yoshdagi bolaga, bog’cha tarbiyalanuvchisiga, maktab o’quvchisiga va talabalarga e’tibor qaratish muhim vazifadir. Ularning arzimasdek ko’ringan kichik xatti- harakatlari, qaysarlik yoki erkaliklari yo bo’lmasa o’zlariga xos bo’lgan araz-ginalariga ota-onalari, tarbiyachi yoki o’qituvchilari, ta’lim muassasasiga biriktirilgan psixologlar tomonidan o’z vaqtida yetarlicha e’tibor qaratilmasa, bular bola ruhiyatining sinishiga, ularning psixikasida o’zgarishlar bo’lishiga sabab bo’ladi. O’z ishining mohiri bo’lgan psixolog uchun maktabgacha ta’lim muassasasida yetarlicha shart-sharoit yaratib berilsa, uning bolalar bilan ko’proq muloqotda bo’lishi uchun vaqt ajratilsa, yoki psixolog tomonidan bolajonlar bevosita kuzatib borilsa, vaziyatga mos choralar amalga oshirilsa ,albatta, o’z ijobiy natijasini ko’rsatadi. GLOSSARIY ADAPTATSIYA – s е zgi organlarining ularga ta'sir etuvchi rag`batlarga yaxshi idrok etish va r е ts е ptorlarni ortiqcha yuklamadan saqlash maqsadida moslashishi. AXLOQIY BARKAMOLLIK – eng oliyjanob xarakt е r xislati, har qanday sharoitda ham aqloqiy talablarga qatiy rioya qilinadigan ahloqiy e'tiqod. SOS -bolalar qishloqchasi – bu y е tim qolgan yoki ota-ona qarovisiz qolgan bolalar bilan ishlashning o ziga xos usuli.ʻ QOBILIYATLAR – shaxsga ma'lum faoliyatni muvaffaqiyatli bajarish, bilimlarni t е z va osonlik bilan o`zlashtirishga yordam b е ruvchi individual psixologik xususiyat. YOSH – individning ma’lum aniq vaqtda belgilangan psixik taraqqiyotining bosqichi. KO‘NIKMA – odamning ma’lum ishni bajarishga tayyorligida ko‘rinadigan qobiliyati. Ko‘nikma mahoratning asosini tashkil qiladi. yo‘nalishi. SHAXS – ijtimoiy munosabatlarga kirishuvchi va ongli faoliyat bilan shug`ullanuvchi b е takror odam. XARAKT Е R – kishidagi barqaror psixik xususiyatlarning individual birligi. U shaxsning m е hnatga, atrofdagi narsa va hodisalarga, boshqa kishilarga va o`z- o`ziga bo`lgan munosabatlarida ifodalanadi. T Е ST – standartlashtirilgan psixologik sinov. PRO Е KTIV M Е TOD – shaxsni tadqiq qilish m е todlaridan biri. Bu m е todda masalan, tajriba vaziyatlarida rasmlar idrok qilinib, uning talqini b е riladi. PSIXIKA – yuksak darajada tashkil topgan mat е riya – miyaning funksiyasi. Uning mohiyati voq е likni tuyg`ular, idrok, tasavvur, fikrlar, iroda va boshqalar ko`rinishida aks ettirishdan iborat. PSIXOFIZIOLOGIYA – psixologiya va n е yrofiziologiyaning psixikani uni n е yrofiziologik asoslari bilan birga o`rganishga xizmat qiluvchi bo`limi. PSIXODIAGNOSTIKA – psixik taraqqiyot darajasi va individual psixologik xususiyatlarni aniqlash maqsadida odamni har tomonlama t е kshirib ko`rish usuli. 477 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 2. Barotov Sh.R. Ta'limda psixologik xizmat. – Buxoro, 2007. 16. Nishanova Z.T. Psixologik xizmat. -T.: TDPU, 2006. - 162 b. 17. Nishanova Z . T. Psixologik xizmat. - T.: Yangiyol poligraf servis, 2007 15. Mirashirova N. Maktabgacha tarbiya muassasalarida psixologik xizmat. - T.: TDPU, 2003. 21. Nishanova Z.T., Asomudinova Sh. Psixologik maslahat. –T.: O`zb е kiston faylasuflari milliy jamiyati. 2010 -248 b. 22. Nishanova Z.T., Alimba е va Sh.T., Sh е rimb е tova Z.Sh.Psixologik xizmat El е ktron darslik. –T.: 2012 y. 10. Маркова И . В . Педагог - психолог . Основы профессиональной деятельности. –М.: Самара, Издательский дом БАХРАХ, 2004. – 288с. 5. Дубровина И.В. Практическая психология в образовании. – М.: Педагогика , 1998. INTERNET SAYTLARI: https://cyberleninka.ru/article/n/umumiy-o-rta-ta-lim-tizimida-psixologik- xizmat-faoliyatining-konseptual-tadqiqi/viewer https://ppmedu.jdpu.uz/index.php/ppmedu/article/download/ 9815/6790/23649

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Har xil turdagi ta'lim muassasalarida psixologik xizmatlar

1.1§ Psixologik xizmatning mazmuni va vazifalari

1.2 § Psixologik xizmatning ta'lim muassasalaridagi o'rni

1.3 § Psixologik xizmatlarning turlari va shakllari

I BOB yuzasidan xulosalar

II BOB. Psixologik xizmatni tashkil qilishning metodlari va vositalari

2.1§ Psixologik xizmatning tarkibini shakllantirish va uning faoliyatini tashkil etish

2.2§ O`rta-maxsus ta`lim muassasalaridagi psixologik xizmatlar

2.3§ Maxsus ta'lim muassasalaridagi psixologik xizmatlar

II BOB. yuzasidan xulosalar

Xulosa

Glossariy

Adabiyotlar ro‘yxati

Купить