Ta'lim psixologiyasi 2 - Психология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	295.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Психология

Ta'lim psixologiyasi 2

Купить

Mav zu: Ta'lim psixologiyasi

Ta'lim psixologiyasi
Reja
1. O‘rganish mohiy at i v a t urlari
2. Ta’lim v a o‘qit ish psixologiy asi
3.Faoliy at da t a’lim t i zi mi
4. K o‘ni k malarga o‘rganish
5. Ta’lim j aray oni ga t a’sir k o‘rsat uv chi omil lar
6. Ta’lim j aray oni da bilim v a t ushunchalarning Shak llani shi
7. Fik rlashga o‘rganish
9. Malak ani o‘rgat ish

O‘rgani sh mohiy at i v a t urlari
YOsh o‘sishi jarayonida boladagi barcha xulq va faoliyat o‘zgarishlari o‘rganish omillari bo‘lib
hisoblanadi. O‘rganish ma’lum bir maqsadga erishishga imkon beruvchi faoliyat va xulqdagi tashqi
(jismoniy) va ichki (psixik) o‘zgarishlarni talab qiladi. Boshqacha qilib aytganda, o‘rganish tashqi va
ichki faoliyat (xulq-atvor)dagi maqsadga muvofiq o‘zgarishlarda namoyon bo‘ladi.
O‘rganish – bu faoliyatni maqsadga muvofiq qat’iy o‘zgar-tirishdir. U avvalgi faoliyat natijasida Yuzaga
keladi.
O‘rganishda tushunchalarni ifodalash vositasi sifatida til katta ahamiyatga ega. So‘zlar orqali
ifodalangan tushunchalarni o‘rganish odamning butun insoniyat tarixiy taraqqiyoti davomida
to‘plagan bilimlarini o‘zlashtirishni anglatadi.
Predmetli harakatdan ideal harakatga tasavvur va tushunchalar bilan o‘tish fikrlash orqali amalga
oshiriladi. U har doim ma’lum bir masalani hal etishga qaratiladi.
SHunday qilib, insonning tushuncha va aqliy harakatlarni o‘zlashtirishi uni fikrlashga o‘rgatishni ham
talab qiladi.

Ta’lim v a o‘qit ish psixologi y asi
O‘rganish stixiyali bo‘lishi, insonning boshqa odamlar, atrof-muhit bilan muloqot va o‘zaro harakati
natijasida Yuzaga kelishi mumkin. Lekin, bilim va malakani tabiiy egallash bilan bir qatorda, o‘rganish
ko‘p hollarda maqsadga yo‘naltirilgan holda maxsus tashkil etilgan sharoitlarda amalga oshadi.
Bunday maqsadga yo‘naltirilgan o‘rganishni tashkil etish – t a’lim deb ataladi. Uning eng keng
tarqalgan turi – maktab ta’limi. Lekin ko‘plab boshqa muassasalarda ham ta’lim beriladi, masalan,
rasm chizish, musiqa, o‘z-o‘ziga xizmat qilish ko‘nikmalari va boshqalarga bolalar bog‘chasida
o‘rgatiladi. Ta’lim elementlari oilaviy tarbiyada kuzatiladi (jamiyatda o‘zini to‘g‘ri tutish) va hokazo.
O‘quv jarayonida bilim, malaka, ko‘nikmalar passiv emas, balki o‘qituvchi va o‘quvchining faol
ishtirokida beriladi. Ta’limni o‘rganuvchi va o‘rgatuvchi orasidagi o‘zaro faol harakat jarayoni, deb
tavsiflash mumkin, buning natijasida o‘rganuvchida ma’lum bir bilim, malaka va ko‘nikmalar
shakllanadi. Bu jarayonni boshqarib, sifatli qilish, natijada eng samarali darajaga erishish pedagogika
fanining (nazariya, metodika va amaliyot) asosiy vazifalaridan biri bo‘lib hisoblanadi.

Faoli yat da t a’lim t izimi
O‘quv faoliyati motivlari:
•
Ichki manbalar bilan bog‘langan (tug‘ma, erishilgan ehtiyojlar).
•
Tashqi manbalar bilan bog‘langan (hayotning ijtimoiy shart-sharoitlari).
•
SHaxsiy manbalar bilan bog‘langan (qiziqishlar, intilishlar va boshqalar).
Ta’lim tuzilishi:
•
Tashqaridan berilgan axborotni passiv qabul qilish va o‘zlashtirish.
•
Faol tarzda axborotni mustaqil izlash, aniqlash va undan foydalanish.
•
Tashqi tomondan shakllantirilgan axborotni yo‘naltirilgan holda izlash, aniqlash va undan
foydalanish.
O‘qish va ta’lim harakatlari turlari:
•
Taqlid qilish, so‘zma–so‘z yoki mantiqan qabul qilish va takrorlash, tayyor namuna va
qoidalar bo‘yicha mashq qilish.

Ko‘nik malarga o‘rganish
Ko‘nik ma – avtomatlashtirish (qisman avtomatlashtirish) darajasigacha olib chiqilgan harakatdir.
Inson harakat va faoliyatni ongli yoki ongsiz ravishda amalga oshiradi. Odatda, harakatlarning
yakuniy maqsadi hamda ularning umumiy xususiyatlari anglanadi. Bir tarafdan insonning hech bir
harakati oxirigacha avtomatlashgan bo‘lishi mumkin emas (ya’ni ongdan chiqarib tashlangan),
negaki u oxir oqibatda anglangan maqsad tufayli paydo bo‘ladi va boshqariladi. Boshqa
tomondan, insonning har qanday harakati sezilarli darajada ong ishtirokisiz amalga oshuvchi, turli
faoliyatni bajarishni osonlashtiruvchi ko‘nikmalar tufayli qisman avtomatlashadi. ²arakatlarning
alohida tomonlarining avtomatlashishi ularning tuzilishini o‘zgartiradi va mukammallashtiradi.
Ko‘nikmalar harakatlarning maqsad va shartlariga emas, ularni bajarish usullariga tegishli.
Avtomatlashish ongni harakatlar Yuzaga keluvchi motorli, sensor va intellektual operasiyalarni
nazorat qilishdan ozod qiladi. Bu ma’noda harakatlarni bajarish avtomatlashib qoladi.
^ Ko‘nikmalarga o‘rganish. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchini talab etilayotgan harakatlar, uni
rejalashtirish shakllari bilan batafsil dastlabki tanishtiruv harakatlarni o‘zlashtirishni va ularga mos
ko‘nikmalarni shakllantirishni sezilarli darajada tezlashtiradi. ²arakatlarning bajarilishi sensor va
intellektual faoliyatni tartibga solish va ularni nazorat qilish tashqi vositalari bilan boshqarilsa,
natijalar yanada yaxshiroq bo‘ladi. Bunda tegishli axborotning o‘quvchilarning shaxsiy nutqiga
ko‘chishi muhim. Bu erda quyidagi usullar muhim: o‘quv vazifasini va uni bajarish rejasini og‘zaki
so‘zlab berish, xatolarning og‘zaki tahlili, o‘z-o‘ziga aniq va ravon nutqda hisobot berish va
boshqalar.

5. Ta’l im jaray oniga t a’sir k o‘rsat uv chi omill ar
O‘quv v aziy at lari, t a’lim k onsepsi y asi, o‘quv v a t a’lim faoliy at i , mot iv lari hamda o‘quv manbalari t urli-
t uman bo‘lsa-da, barchasi qanday dir umumiy l ik k a ega. Ularning pirov ard maqsadi – o‘quv chining
k uchini nimanidir o‘rganishga y o‘nalt i rish. A gar o‘quv maqsadiga y o‘nalt iril gan harak at ning o‘zi
bo‘lmasa, unda o‘qishning o‘zi ham bo‘lmay di. ²ar qanday maqsadli o‘rganishning mazk ur univ ersal
k omponent i y odlab ol ish deb ataladi.
YOd olishning birinchi shartini shunday ta’riflash mumkin: o‘rganilishi va o‘zlashtirilishi zarur bo‘lgan narsa
inson tomonidan tashqi va ichki olamdan qabul qilinadigan barcha boshqa narsalardan ajratib olinishi
kerak. Qarash kamlik qiladi – ko‘rish kerak, tinglash kamlik qiladi – eshitish kerak. O‘qituvchining
tushuntirishi bilan bir paytda begona «shovqinlar» oqimi ham mavjud bo‘ladi.
Psixologik tajribalar shuni ko‘rsatadiki, inson bir vaqtning o‘zida ob’ektlarning chegaralangan doirasini
(taxminan 5-9) qabul qilishga qodir. Qolgan barchasi umumiy xira fon sifatida aks etadi yoki umuman
anglanmaydi. Ma’lum bir ma’lumotni tanlash, qayta ishlash va foydalanishda inson shaxsining namoyon
bo‘lishini psixologlar k o‘rsat ma deb ataydilar. SHunday qilib, o‘qishga e’tibor va ko‘rsatma – o‘quvchilarda
psixik va amaliy yo‘naltiril-ganlikning (natijalarga, maqsadga va o‘qish jarayoniga) tashqi ifodasidir.
Agar o‘quv materiali asosiy dastlabki sabab, ichki ko‘rsatma esa shart-sharoit bo‘lib xizmat qilsa, qaytarish
va mashq qilish o‘rganishning asosiy v osi t asi bo‘lib hisoblanadi. Ular o‘zlashtirilgan materialni
mustahkamlash, yodda saqlash, vazifani, uni bajarishning usul va rejalarini rejalashtirish, vazifani
bajarishda og‘zaki o‘z-o‘ziga tushuntirish, xatolar, ularning sabablari va to‘g‘rilash usullarining tahlili va
boshqalar uchun kerak.

Ko‘nikmalarga o‘rgatishning ikki asosiy yo‘li bor.
Birinchisida – sensor farqlanishlar, ya’ni hissiy mo‘ljallarga tayanishni ishlab chiqish asos sifatida
qabul
qilinadi.
Ik k inchisida –motorli farqlar, harakat aktlari ko‘nikmalarga o‘rgatish asosi sifatida qabul qilinadi.
Mazkur konsepsiyalarning har biri pedagogik nazariya va maktab amaliyotida keng qo‘llanadi.
Birinchi konsepsiya sintetik mazmunli metodikaga ega (o‘qishga o‘rgatishda so‘zlar metodi, xorijiy
tillarni o‘rgatishda kontekst metodi) maktablarga tavsiya etilgan. Ishlab chiqarish ta’limida u
predmetli tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Ikkinchi konsepsiya elementli rasmiy tahliliy metodikada
ifodalanadi (o‘qishga o‘rgatishda harf-bo‘g‘in metodi, xorijiy tillarni o‘rgatishda lug‘at metodi va
shunga o‘xshash). Ishlab chiqarish ta’limida u operasion tizim sifatida namoyon bo‘ladi.

Ta’lim jaray onida bilim v a t ushunchalarning shak l lanishi
Ko‘chirish (t at biq et ish) – pedagogik psixologi y ani ng mark aziy masalalaridan biridir.
O‘zlasht irilgan faoli y at ni y angi masal a-larni hal et ishga t o‘g‘ri v a muv aff aqiy at li t at biq et ish
xat olarni k amroq qil ish, y angi faol iy at t urini t ez o‘zlat irishni anglat adi . Inson o‘zl asht irgan
faoliy at ini t o‘g‘ri qo‘ll ay oladigan ob’ek t lar doi rasi qanchali k k eng bo‘lsa, mav j ud k o‘nik mal ar
asosi da u hal qil a oladi gan masal alar doirasi ham shunchalik k eng bo‘ladi.
Oddi y roq qili b ay t ganda, inson harak at l arini ng « k o‘chishi» qanchalik k eng v a ani q bo‘lsa, u
shunchal ik k o‘p narsa o‘rganadi, uni ng o‘qish nat i jalari shunchalik sermahsul bo‘l adi. Bilim
unga o‘z faoli y at ida shunchalik samarali y ordam beradi.
^ Bilimlarning shak llanish asoslari. Harakatning yangi ob’ektga to‘g‘ri va muvaffaqiyatli «ko‘chishi»
shartlari va vazifalari ko‘p jihatdan bilimga bog‘liq. Ular insonning amaliy va anglash faoliyati uchun
muhim bo‘lgan tashqi olamning o‘ziga xos xususiyatini aks ettiradi. Tegishli bilimlarning shakllanishi
va o‘zlashtirilishi yangi ob’ekt, vaziyat va masalalarga duch kelgan insonning maqsadga muvofiq va
samarali harakat qilishi uchun dastlabki shartdir.

Bilimlar shakllanishida har xil faoliyat turlarining roli turlicha bo‘ladi.
Masalan, predmetli faoliyat (manipulyasiyalash va qayta joylashish) narsa va hodisalarning
xususiyatlarini «namoyon etish» uchun, perseptiv faoliyat (qabul qilish va kuzatish) – xususiyatlarning
inson idroki va tasavvurlarida aks etishi uchun, tafakkur faoliyati (analiz va sintez) – xususiyatlarni
taqqoslash va ular orasidan umumiylarini ajratish uchun, nutqiy faoliyat (ifodalash va nomlash) –
mazkur umumiy xususiyatlarni predmet-lardan mavhumlashtirib va tur belgilari sifatida
umumlashtirib mustahkamlash uchun kerak. Bilim o‘rgatish o‘z ichiga bir necha unsurlarni olishi
shundan kelib chiqadi:
1. O‘quvchilarga namoyish etish yoki ularning o‘zlari aniqlashi.
2. Kuzatish.
3. Taqqoslash, qiyoslash, qarama-qarshi qo‘yish.
4. Mavhumlashtirish.
5. Umumlashtirish.

7. Fi k rlashga o‘rganish
Inson t afak k uri faoliy at da shak ll anadi. SHuning uchun o‘quv amaliy ot i oldida
o‘quv chilarni aqli y faoliy at usullarining o‘ziga o‘rgatish vazifasi qo‘yiladi. Bu bilan bog‘liq ravishda
o‘rganish bir vaqtning o‘zida bilimning to‘planishi va undan foydalanish usullarini o‘zlashtirish
jarayoni sifatida tavsiflanadi.
Usullarni o‘zlashtirish, birinchidan, o‘quvchilarning ular bilan tanishuvi orqali, ikkinchidan, mashqlar
– turli materiallarda aqliy faoliyatning mos keluvchi usullarini qo‘llash orqali, uchinchidan, ko‘chish –
yangi masalalarni hal etish uchun usullarni tatbiq etish orqali ro‘y beradi.
SHunday qilib, aqliy faoliyatning shakllanish yo‘li taxminan shunday: usul mazmunini o‘zlashtirish –
mustaqil ravishda uni qo‘llash – yangi vaziyatlarga tatbiq etish.

Malak ani o‘rgat ish
Umumiy psixol ogi y adan ma’l umk i , mav jud ma’lumot lar, bilimlar y ok i t ushunchalardan
foydalanish, ularni narsalarni ng mohiy at i ni ani qlashda qo‘llash, ma’lum bir nazariy v a amaliy
masalalarni muv aff aqiy at li hal qi la oli sh qobili y at i malak a , ya’ni mavjud bilim va ko‘nikmalardan
to‘g‘ri va samarali foydalanish, deb ataladi.
Ko‘pincha o‘quvchilarning o‘zlashtirilgan tushunchalarni aniq masala echimiga qo‘llashi qiyin bo‘ladi.
Bu holatda tushunchalar faoliyat va anglash vositasiga aylanmaydi. Ular keraksiz Yuk bo‘lib qoladi,
amaliyot bilan bog‘lanmaydi, malaka asosi bo‘lib shakllanmaydi.
Bilim harakat va malakani to‘g‘ri tanlashda asos bo‘lib xizmat qilishi uchun: 1) narsa bilimga muvofiq
tushishi, 2) zarurat bo‘li-shi, harakat o‘z echimini topishi kerak.
^ Malakaning shakllanish shartlari. Malakaning muhim unsuri – vazifa turini bilib olish, uning echimi
uchun zarur bo‘lgan vazifa tarkibiy qismi va munosabatlarini aniqlashdir.
Malak aning shak llanishi. Mavjud bilim, ko‘nikmalar asosida yangi harakatlar amalga oshiriladigan
paytdagi echim va faoliyatning o‘zginasi. Bu harakat natijasida yangi bilim va ko‘nikma shakllanadi.

Xulosa
Ta'lim psixologiyasi har doim ushbu ijtimoiy fan ichida unchalik ahamiyatga ega
bo'lmagan tarmoq deb hisoblangan. Biroq, bu tobora dolzarb bo'lib kelmoqda, chunki
uning tadqiqotchilari ishi haqiqatan ham ishlaydigan va o'quvchilarga har kuni duch
keladigan muammolarni engishga yordam beradigan ta'lim tadbirlarini loyihalashtirish
uchun juda muhimdir.

E’tiboringiz uchun rahmat

Ta'lim psixologiyasi 2

Купить

Похожие документы
Shaxsning hissiy va irodaviy jihatlari. Iroda psixologiyasi
Shaxsning individual psixologik xususiyatlari (2)
Shaxsning psixologik tuzulishi
Ta'lim psixologiyasi
Ta`lim psixologiyasi. Tarbiya psixologiyasi