Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 194.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ta’lim sifatini oshirishda psixologik xizmatning roli

Купить
OʻZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI TOSHKEN T IJ TIMOIY IN N OVA TSIY A UN IVERSITETI “ IQTISODIY OT VA PEDA GOGIKA ” FA KULTETI “ PEDA GOGIKA VA PSIX OLOGI Y A ” KA FEDRA SI TA ’LIM MUA SSA SA LA RIDA PSIX OLOGIK X IZMA T FA N IDA N KURS ISHI MA VZU: TA ’LIM SIFA TIN I OSHIRISHDA PSIX OLOGIK X IZMA TN IN G ROLI Toshk ent – 2026 MUN DA RIJ A : KIRISH ......................................................................................................... ............ 3 I BOB. TA ’LIM TIZIMIDA PSIX OLOGIK X IZMA TN IN G NA ZA RIY -METODIK A SOSLA RI ........................................................................................ 10 1.1. Ta’lim muassasalarida psixologik xizmatning maqsad va vazifalari. ............. 10 1.2. Ta’lim sifatini baholashda psixologik mezonlarning ahamiyati ...................... 16 I bob bo‘y icha xulosa ............................................................................................ 22 II BOB. TA ’LIM J A RA Y ON I ISHTIROK CHILA RIN IN G SA MA RA DORLIGIN I OSHIRI SHDA PSIX OLOGN IN G AMA LIY FA OLIY A TI .................................................................................................. ........ 23 2.1. O‘quvchilarda o‘quv motivatsiyasini shakllantirish va bilish jarayonlarini rivojlantirish ....................................................................................................... ..... 23 2.2. Pedagoglar va ota-onalar bilan hamkorlik — ta’lim sifati garovi ................... 29 II bob bo‘y icha xulosa ........................................................................................... 35 UMUMIY X ULOSA ............................................................................................. 36 GLOSSA RY ................................................................................................... ........ 38 FOY DA LAN ILGA N A DA BIY OTLA R RO‘Y X A TI ......................................... 39 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. O‘z bekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’lim masalasini davlat va jamiyat taraqqiyotining hal qiluvchi omili sifatida baholab, 2019-yil 23-avgustdagi videoselektor yig‘ilishida maktabga nisbatan juda keskin va mazmunli yondashuvni ifoda etgan. U yerda Prezident: “Maktab bu hayot-mamot masalasi, kelajak masalasi” 1 deya ta’kidlaydi. Bu fikr shuni anglatadiki, ta’lim sifati oddiy tashkiliy masala emas, balki millatning kelajak salohiyatini belgilaydigan strategik omildir. Aynan shu nuqtai nazardan qaralganda, psixologik xizmat maktabdagi ichki muhitni sog‘lomlashtirish, o‘quvchini bilim olishga ruhiy jihatdan tayyorlash, undagi qiziqish va motivatsiyani kuchaytirish orqali ta’lim sifatini oshirishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Prezident shu yig‘ilishda maktab masalasi butun jamiyatning burchiga aylanishi kerakligini aytgan bo‘lib, bu psixologik xizmatning ham faqat bitta mutaxassis emas, balki pedagog, ota-ona va jamoa hamkorligidagi tizim ekanini ko‘rsatadi. Ta’lim muassasalarida psixologik xizmatning dolzarbligi, avvalo, ta’lim oluvchilarning shaxs sifatida to‘laqonli rivojlanishini ta’minlash zaruratidan kelib chiqadi. Har bir o‘quvchi yoki talaba o‘ziga xos individual-psixologik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning qobiliyati, qiziqishi, xulq-atvori, emotsional kechinmalari, dunyoqarashi va ijtimoiy faolligi bir-biridan farq qiladi. Ta’lim jarayonida ushbu xususiyatlarni inobatga olmaslik, o‘quvchi shaxsiga individual yondashuvning yetarli bo‘lmasligi o‘zlashtirish darajasining pasayishiga, darsga qiziqmaslikka, ichki ruhiy tanglikning kuchayishiga va natijada ta’lim sifatining izdan chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Psixologik xizmat esa aynan ana shu individual farqlarni aniqlash, ularni tahlil qilish va ular asosida ta’lim subyektlariga mos psixologik-pedagogik tavsiyalar ishlab chiqish orqali ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Mazkur mavzuning dolzarbligi yana shundaki, bugungi kunda ta’lim muassasala rida o‘quvchilarn ing bilim olishga bo‘lgan motivatsiy asini mustahkamlash muammosi juda muhim sanaladi. Ko‘plab hollarda ta’lim sifati 1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi Oʻzbekiston strategiyasi. – T.: “Oʻzbekiston” nashriyoti, 2021, - 464 b. 3 pastligi o‘quvchining imkoniyati pastligidan emas, balki uning o‘qishga nisbatan ichki qiziqishi sustligi, o‘ziga ishonchi yetishmasligi, oilaviy muammolar, tengdoshlar bilan munosabatdagi qiyinchiliklar yoki kuchli stress holati bilan bog‘liq bo‘ladi. Psixologik xizmat bu borada o‘quvchilarning ichki resurslarini faollashtirish, ularda o‘z-o‘zini anglash, maqsad qo‘yish, mustaqil fikrlash, muvaffaqiyatga intilish va ijobiy “Men” konsepsiyasini shakllantirishga yordam beradi. Bunday ko‘mak, o‘z navbatida, o‘quv faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, bilimlarn i puxta egallash, mustahk am intizom va yuqori o‘zlashti rish ko‘rsatkichlarini yuzaga keltiradi. Shuningdek, ta’lim sifatini oshirishda pedagog shaxsining o‘rni nihoyatda katta bo‘lgani uchun psixologik xizmatning pedagoglar bilan ishlash yo‘nalishi ham alohida ahamiyatga ega. Pedagogning kasbiy mahorati, psixologik barqarorligi, kommunikativ madaniyati, ziddiyatlarni boshqarish ko‘nikmasi hamda o‘quvchilar bilan sog‘lom psixologik muhit yarata olishi bevosita dars sifati va tarbiyaviy samaradorlikka ta’sir qiladi. Hozirgi davrda pedagoglarda kasbiy zo‘riqish, emotsional charchash, stress, motivatsion pasayish kabi holatlar ham uchrab turadi. Psixologik xizmat pedagoglarga psixoprofilaktik yordam ko‘rsatish, kasbiy kuyishning oldini olish, pedagogik muloqotni takomillashtirish, murakkab o‘quvchilar bilan ishlash bo‘yicha tavsiyalar berish orqali ularning faoliyat unumdorligini oshiradi. Bu esa ta’lim jarayonining umumiy sifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mavzuning dolzarbligi ta’lim muassasasida sog‘lom ijtimoiy- psixologik muhitni shakllantirish zarurati bilan ham izohlanadi. Chunki qulay psixologik muhit mavjud bo‘lmagan joyda na samarali ta’lim, na samarali tarbiya bo‘lishi mumkin. O‘quvchi o‘zini xavfsiz, tushunilgan, qadrlangan va qo‘llab-quvvatlangan his qilgan taqdirdagina o‘z salohiyatini to‘liq namoyon eta oladi. Aksincha, qo‘rquv, bosim, tahqirlash, nizolar, kamsitish, ruhiy zo‘ravonlik yoki befarqlik hukm surgan ta’lim muhitida o‘quvchining bilim olishga bo‘lgan ehtiyoji susayadi, ichki qarshilik kuchayadi, shaxsiy faolligi pasayadi. Psixologik xizmat ta’lim muassasasida ana 4 shunday salbiy omillarni barvaqt aniqlash, ularni bartaraf etish va sog‘lom psixologik iqlimni qaror toptirish orqali ta’lim sifatining oshishiga zamin yaratadi. Bundan tashqari, bugungi globallashuv davrida yoshlar orasida stress, xavotir, depressiv kayfiyat, tajovuzkorlik, internet va gadjetlarga qaramlik, kommunikativ qiyinchiliklar, ijtimoiy yakkalanish kabi muammolarning ortib borayotgani ham ushbu mavzuning dolzarbligini kuchaytiradi. Bunday holatlar o‘quvchining nafaqat ruhiy holatiga, balki uning diqqat, xotira, tafakkur, idrok, iroda va o‘quv faoliyatiga bevosita salbiy ta’sir etadi. Shu sababli ta’lim muassasasida psixologik xizmatning samarali tashkil etilishi zamon talabi hisoblan adi. Psixologi k xizmat o‘quvchilarning psixik salomatligini asrash, ularni turli deviant holatlardan himoya qilish, muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish, hayotiy qiyinchiliklarni yengib o‘tish ko‘nikmalarini shakllantirish orqali ta’limning sifat ko‘rsatkichlarini mustahkamlaydi. Mav zuning o‘rganilganlik darajasi . Mazkur mavzu psixologiya fanida aynan bugungi nomlanishida emas, balki ta’lim psixologiyasi, yosh va pedagogik psixologiya, maktab psixologiyas i, rivojlanish psixologiyas i, motivatsiy a psixologiyasi hamda konsulьtativ psixologiya doirasida keng o‘rganilgan. Zamonaviy yondashuvlarda maktab yoki ta’lim muassasasidagi psixologik xizmat faqat muammoli bolalar bilan ishlash emas, balki o‘quvchi, pedagog, oila va butun ta’lim muhitini qo‘llab- quvvatiruvchi tizim sifatida qaraladi. Amerika Psixologik Assotsiatsiyasi maktab psixologiyasini bolalar, o‘smirlar, oilalar va ta’lim jarayoni bilan bog‘liq soha sifatida ta’riflaydi; u ijobiy o‘quv muhitini yaratish, ta’lim va psixologik xizmatlardan teng foydalanishni ta’minlash hamda individual va tizimli darajada aralashuvlarni ishlab chiqish bilan shug‘ullanishini ko‘rsatadi. Bu esa “ta’lim sifatini oshirishda psixologik xizmat” mavzusi alohida emas, balki psixologiya fanining mustahkam ilmiy an’analariga tayangan holda shakllanganini anglatadi. Ushbu mavzuning nazariy asoslarini yaratishda, avvalo, bola rivojlanishi va ta’limning psixologik qonuniyatlarini o‘rgangan olimlar muhim o‘rin tutadi. 5 Jumladan, Jan Piaje 2 bolalar tafakkuri va bilish jarayonlarining bosqichma-bosqich rivojlanishini ilmiy asosda o‘rgangan hamda bolada bilimni egallash jarayoni uning yoshga xos kognitiv imkoniyatlari bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. Britannica manbasida Piaget bolalarda tushunishning shakllanishini tizimli ravishda o‘rgangan ilk yirik psixolog sifatida tavsiflanadi. Uning nazariyasi shuni ko‘rsatadiki, ta’lim sifati o‘quv materialining mazmunigagina emas, balki bolaning aqliy rivojlanish bosqichiga mos tashkil etilishiga ham bog‘liq. Demak, psixologik xizmatning diagnostika, kuzatish va individual yondashuvga doir faoliyati aynan shunday ilmiy qarashlarga tayanadi. Lev S. Vigotskiy 3 esa ta’lim va rivojlanish o‘rtasidagi munosabatni yanada chuqurroq yoritib bergan olimlardan biridir. Uning sotsiokultural yondashuvi bo‘yicha bolaning psixik rivojlanishi ijtimoiy muhit, muloqot va hamkorlik orqali yuz beradi. Vigotskiy nomi bilan bog‘liq “yaqin rivojlanish zonasi” g‘oyasi o‘quvchiga kattalar yoki tengdoshlar ko‘magi bilan uning mustaqil bajara olmaydigan vazifalarini o‘zlashtirish imkonini beradi. Bu qarash ta’lim muassasasida psixologik xizmatning amaliy ahamiyatini juda aniq tushuntiradi: psixolog o‘quvchining hozirgi imkoniyatlarini, yashirin salohiyatini, moslashuv darajasini va rivojlanish ehtiyojlarini aniqlab, pedagogga individual yordam strategiyalarini ishlab chiqishda ko‘maklashadi. Shuning uchun ham ta’lim sifati va psixologik xizmat o‘rtasidagi bog‘liqlik Vigotskiy ilmiy merosida kuchli nazariy asosga ega. Mazkur mavzu rivojiga hissa qo‘shgan olimlardan yana biri Jerom Bruner 4 dir. U idrok, xotira, tafakkur va ayniqsa bolalarda bilimni o‘zlashtirish jarayonlarini o‘rganib, uning qarashlari Amerika ta’lim tizimiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Brunerni ta’lim sifatini oshirish masalasi bilan bog‘laydigan jihat shundaki, u o‘quvchini tayyor bilimni passiv qabul qiluvchi emas, balki bilimni faol ravishda quruvchi subyekt deb qaraydi. Bu nuqtai nazar psixologik xizmatning o‘quvchi mustaqilligi, 2 Piaget J., Inhelder B. The Psychology of the Child. – New York: Basic Books, 1972. – 192 b. 3 Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1978. – 159 b. 4 Bruner J. S. The Process of Education. – Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1977. – 97 b. 6 ijodkorligi, qiziqishi va ichki motivatsiyasini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan ishlarini ilmiy jihatdan asoslaydi. Ya’ni, psixologik xizmat faqat muammo chiqqanda aralashuvchi tizim emas, balki o‘quv jarayonining sifatini oshiruvchi rivojlantiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Ta’lim sifatini oshirishda psixologik xizmatning rolini tushuntirishda Albert Bandura 5 ning ijtimoiy o‘rganish va ijtimoiy- kognitiv nazariyasi ham alohida ahamiyatga ega. Bandura kuzatish orqali o‘rganish, model asosida xulq shakllanishi va o‘z kuchiga ishonch, ya’ni self-efficacy tushunchalarini ilmiy muomalaga chuqur kiritgan olimdir. Uning qarashlariga ko‘ra, o‘quvchi faqat darslik va topshiriq orqali emas, balki ustoz, ota-ona, tengdoshlar va maktab muhitidagi namunalardan ham o‘rganadi. Bu esa maktabdagi psixologik muhit, pedagogning muloqot uslubi, sinf iqlimi va ijobiy model ko‘rsatish ta’lim sifatiga bevosita ta’sir etishini anglatadi. Psixologik xizmat aynan shu omillarni nazorat qilish, sog‘lom muloqot va ijobiy xulq namunasini mustahkamlash orqali Bandura nazariyasining amaliy ifodasini ta’minlaydi. Mazkur muammo xulq-atvor psixologiyasi nuqtai nazaridan ham o‘rganilgan. B.F. Skinner 6 ning behavioristik qarashlari o‘quvchilarning xulqi va o‘quv faoliyatida rag‘bat, mustahkamlash va muhit omillarining rolini ko‘rsatib berdi. Skinner inson xulqini atrof-muhit ta’siri va javob reaksiyalari bilan izohlovchi yondashuvni ilgari surgan. Ta’lim amaliyotida bu qarash intizom, rag‘batlantirish, o‘quv odatlarini shakllantirish, ijobiy xulqni mustahkamlash, salbiy holatlarning oldini olish kabi yo‘nalishlarda qo‘llanadi. Psixologik xizmat esa maktabda faqat bilim emas, balki o‘quv intizomi, darsga munosabat, ijtimoiy xulq, moslashuv va emotsional boshqaruvni ham qo‘llab-quvvatlagani uchun Skinner nazariyasi bilan ham bog‘liq tarzda talqin etiladi. Gumanistik psixologiya vakillari ham bu mavzuning ilmiy o‘rganilishida katta o‘rin tutadi. Karl Rogers 7 shaxsga yo‘naltirilgan, ya’ni person-markazli 5 Bandura A. Self-Efficacy: The Exercise of Control. – New York: W. H. Freeman, 1997. – 604 b. 6 Skinner B. F. Science and Human Behavior. – New York: The Free Press, 1965. – 461 b. 7 Rogers C. R. Freedom to Learn: A View of What Education Might Become. – Columbus, Ohio: C. E. Merrill Publishing Company, 1969. – 358 b. 7 yondashuvni ishlab chiqqan bo‘lib, unda shaxsning ichki salohiyati, o‘zini anglash jarayoni, samimiy muloqot, qabul qilish va empatiya muhim deb qaraladi. Rogersning yondashuvi ta’limga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan: o‘quvchiga bosim obyekti sifatida emas, balki qadri va imkoniyati bor shaxs sifatida qarash zarurligi ilgari surilgan. Ta’lim muassasasidagi psixologik xizmat aynan mana shu yondashuv asosida o‘quvchining ichki kechinmalarini tushunish, uning o‘ziga ishonchini oshirish, o‘quv motivatsiyasini qo‘llab-quvvatlash va shaxsiy muammolarini yengishda yordam berishga yo‘naltiriladi. Rogersning nondirektiv, ya’ni buyruqbozlikdan xoli yondashuvi bugungi maktab psixologi faoliyatining eng muhim metodologik tayanchlaridan biridir. Shuningdek, Abraham Maslow 8 ning ehtiyojlar ierarxiyasi haqidagi qarashlari ham ushbu mavzu uchun juda muhimdir. Maslowga ko‘ra, insonning yuqori natijalarga erishishi, ijodkor bo‘lishi va o‘z salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishi uchun avvalo uning asosiy ehtiyojlari — xavfsizlik, tegishlilik, hurmat va qadrlanish ehtiyojlari qondirilgan bo‘lishi kerak. Ta’lim sifati nuqtai nazaridan olib qaralganda, o‘quvchi o‘zini ruhiy xavfsiz his qilmasa, sinfda qabul qilinmasa, o‘z qadrini sezmasa, uning yuqori o‘quv natijalariga erishishi qiyinlashadi. Shu bois psixologik xizmat o‘quvchining emotsional farovonligi, xavfsizlik hissi, o‘z-o‘zini baholashi va motivatsiyasini qo‘llab-quvvatlash orqali ta’lim sifatiga bevosita xizmat qiladi. Maslow nazariyasi bu bog‘liqlikni ilmiy jihatdan izohlab beradi. Kurs ishi mav zusining oby ek t i. Ta’lim muassasalarida olib boriladigan psixologik xizmat jarayoni hamda uning ta’lim sifatiga ta’sir etuvchi omillari. Kurs ishi mav zusining predmet i . Ta’lim sifatini oshirishda psixologik xizmatning mazmuni, shakllari, metodlari va ularning samaradorlik xususiyatlaridir. Kurs ishining maqsadi. Ta’lim sifatini oshirishda psixologik xizmatning o‘rni va ahamiyatini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish hamda uning samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishining v azifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi. 8 Maslow A. H. Motivation and Personality. – New York: Harper & Row, 1970. – 369 b. 8 -Ta’lim sifatini oshirishda psixologik xizmatning nazariy asoslarini o‘rganish; - Psixologik xizmatning ta’lim muassasalaridagi mazmuni, maqsadi va vazifalarini tahlil qilish ; - Ta’lim sifatiga ta’sir etuvchi psixologik omillarni aniqlash. Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar roʻyxatidan iborat boʻlib, kurs ishining umumiy hajmi 40 betni tashkil etadi. 9 I BOB. TA ’LIM TIZIMIDA PSIX OLOGIK X IZMA TN IN G NA ZA RIY -METODIK ASOSLA RI 1.1. Ta’lim muassasalarida psixologik xizmat ning maqsad v a v azifalari Ta’lim muassasalarida psixologik xizmat zamonaviy pedagogik tizimning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, u nafaqat o‘quvchi shaxsining individual-psixologik xususiyatlarini o‘rganish, balki ta’lim jarayonining barcha subyektlari faoliyatini uyg‘unlashtirish, sog‘lom psixologik muhitni shakllantirish va ta’lim sifatini barqaror ta’minlashga xizmat qiladigan kompleks ijtimoiy-pedagogik mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Bugungi globallashuv, axborot oqimining kuchayishi, ijtimoiy raqobatning ortishi, oila va jamiyatdagi kommunikativ munosabatlarning murakkablashuvi sharoitida ta’lim muassasalarida psixologik xizmatning roli yanada ortib bormoqda. Chunki ta’lim samaradorligi faqat didaktik vositalar, o‘quv rejalari va nazorat tizimlari bilan emas, balki o‘quvchi, pedagog va ota-ona o‘rtasidagi psixologik munosabatlar sifati, motivatsion muhit, emotsional barqarorlik, moslashuv jarayonlari va shaxsning ichki resurslarini to‘g‘ri safarbar etish darajasi bilan ham belgilanadi. Shu ma’noda psixologik xizmatning bosh maqsadi shaxsning intellektual, emotsional, ijtimoiy va axloqiy rivojlanishini ta’minlaydig an, uning individual imkoniyatla rini ro‘yobga chiqarishg a ko‘maklashadigan, ta’lim jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan psixologik to‘siqlarni oldindan aniqlab, bartaraf etishga yo‘naltirilgan ilmiy asoslangan tizimni yaratishdan iboratdir 9 . Psixologik xizmatning maqsadi keng ma’noda ta’lim subyektlarining psixologik farovonligini ta’minlash, ta’limiy faoliyatni insonparvarlik, shaxsga yo‘naltirilganlik va rivojlantiruvchilik tamoyillari asosida tashkil etishga ko‘maklashish bilan ifodalanadi. Ushbu maqsad bir qator o‘zaro bog‘liq vazifalar orqali amalga oshiriladi. Avvalo, psixologik xizmatning muhim vazifasi o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini, kognitiv jarayonlari rivojlanish darajasini, temperament, xarakter, qiziqish, ehtiyoj va qobiliyatlar tizimini 9 Djumaniyazova M. X., Tajiyeva N. Yu., Ismoilova A. R. Pedagogik psixologiya va psixologiyani o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Grand kondor print, 2025. – 360 b. 10 aniqlashdan iborat. Bu vazifa diagnostik faoliyat orqali ro‘yobga chiqadi va o‘quvchi shaxsiga doir psixologik portretni yaratishga yordam beradi. Diagnostika o‘quvchini “baholash” uchun emas, balki uning rivojlanish istiqbollari, qo‘llab- quvvatlas hga ehtiyoji bo‘lgan nuqtalari va pedagogi k yondash uvni individuallashtirish zarur bo‘lgan sohalarni aniqlash uchun xizmat qiladi. Ikkinchi muhim vazifa profilaktik faoliyatdir. Psixologik profilaktika o‘quv jarayonida uchrashi mumkin bo‘lgan xavotir, agressiya, kommunikativ qiyinchilik, moslashuvning buzilishi, ta’lim motivatsiyasining pasayishi, deviant xatti-harakatlar, ijtimoiy izolyatsiya va emotsional kuyish kabi holatlarning oldini olishga qaratiladi. Ayniqsa maktabga ilk qadam qo‘ygan bolalar, o‘smirlik davriga kirayotgan o‘quvchilar, imtihon arafasidagi bitiruvchilar yoki yangi ta’lim bosqichiga o‘tayotgan yoshlar uchun psixologik profilaktika alohida ahamiyatga ega 10 . Psixologik xizmatning navbatdagi vazifasi korreksion va rivojlantiruvchi ishlarni tashkil etishdir. Bunda psixolog o‘quvchilarda aniqlangan individual qiyinchiliklarni bartaraf etish, kognitiv jarayonlarni faollashtirish, o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirish, muloqot madaniyatini rivojlantirish, emotsional intellektni mustahkamlash va stressga chidamlilikni oshirish bo‘yicha maxsus dasturlarni ishlab chiqadi hamda amalga oshiradi. Korreksion yondashuvda muammo markaziy nuqta bo‘lsa, rivojlantiruvchi yondashuvda shaxsning salohiyati, ichki resurslari va istiqboli markazga qo‘yiladi. Zamonaviy psixologik xizmat aynan ushbu ikki yo‘nalishni integrallashgan holda qo‘llashi bilan samarali bo‘ladi. Yana bir muhim vazifa psixologik maslahat berish faoliyatidir. Psixologik maslahat o‘quvchilar, ota-onalar, pedagoglar hamda ta’lim muassasasi rahbariyati uchun individual va guruhiy shaklda olib boriladi. O‘quvchi uchun maslahat shaxsiy muammolarni anglash, qaror qabul qilish, kasbiy yo‘nalishni belgilash, sinfdoshlar bilan munosabatlarni yaxshilash, ichki konfliktlarni hal etish imkonini beradi. Ota-onalar uchun maslahat farzand tarbiyasida yosh xususiyatlarini inobatga olish, oilaviy muloqotni sog‘lomlashtirish, nazorat va ishonch muvozanatini saqlash, 10 Maslow A. H. Motivation and Personality. – New York: Harper & Row, 1970. – 369 b. 11 ta’limdagi qiyinchiliklarning psixologik omillarini tushunish imkonini yaratadi. Pedagoglar uchun maslahat esa o‘quvchilar bilan differensial ishlash, konfliktlarni boshqarish, sinfdagi ijtimoiy-psixologik iqlimni tartibga solish, kasbiy zo‘riqishni kamaytirish va ta’lim motivatsiyasini kuchaytirish yo‘llarini ko‘rsatadi. Psixologik xizmatning vazifalari faqat individual daraja bilan cheklanmaydi. U ta’lim muassasasining umumiy ijtimoiy-psixologik muhitini o‘rganish, sinf jamoalaridagi norasmiy munosabatlarni tahlil qilish, liderlik va chetlanish holatlarini aniqlash, pedagogi k jamoada hamkorlik va konstruk tiv kommunikatsiyani rivojlantirish kabi tizimli vazifalarni ham qamrab oladi. Chunki o‘quvchi shaxsining rivojlanishi individual psixik mexanizmlar bilangina emas, balki oila, sinf, pedagogik jamoa va kengroq ijtimoiy kontekst ta’siri ostida kechadi. Shu sababli ta’lim muassasasidagi psixologik xizmat ekologik yondashuv tamoyiliga tayangan holda shaxsni uni o‘rab turgan munosabatlar tizimi bilan birgalikda o‘rganishi lozim. Mazkur yondashuvga ko‘ra, o‘quvchi xulq- atvori yoki o‘zlashtirishidagi muammolarni faqat uning ichki xususiyatlari bilan izohlash yetarli emas; darsdagi talablar, oiladagi tarbiya uslublari, tengdoshlar guruhi ta’siri, o‘qituvchi bilan munosabat va ijtimoiy stereotiplar ham hisobga olinishi shart. Ta’lim sifatini ta’minlashdagi konseptual modellarga murojaat qilinganda, psixologik xizmat mazkur sifatni ta’minlovchi yordamchi komponent emas, balki strategik omil sifatida qaralishi zarur. Ta’lim sifati odatda bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarning shakllanish darajasi, ta’lim natijalarining standartlarga mosligi, o‘quvchi va jamiyat ehtiyojlariga javob berishi bilan baholanadi. Biroq ta’lim sifati faqat yakuniy natija emas, balki jarayon sifati, ijtimoiy-emotsional muhit, o‘quvchi subyektiv farovonligi va pedagogik ta’sirning rivojlantiruvchi xarakteri bilan ham belgilanadi. Shu nuqtayi nazardan psixologik xizmatning konseptual modellari bir necha metodologik asosga ega. Birinchi model shaxsga yo‘naltirilgan model bo‘lib, unda ta’lim jarayonining markaziga o‘quvchining ehtiyoji, qobiliyati, qiziqishi, rivojlanish sur’ati va subyektiv tajribasi qo‘yiladi. Mazkur modelga ko‘ra, ta’lim sifati o‘quv dasturini o‘zlashtirish darajasidan tashqari, o‘quvchining o‘zini qadrlashi, o‘quv faoliyatiga qiziqishi, ichki 12 motivatsiyasi, mustaqil fikrlashi va ijtimoiy moslashuvi bilan belgilanadi. Demak, psixologik xizmat bunday modelda individual diagnostika, motivatsion qo‘llab-quvvatlash, differensial tavsiyalar va rivojlantiruvchi muhitni yaratish orqali ta’lim sifatining bevosita subyekti sifatida ishtirok etadi. Ikkinchi model tizimli-funksional model hisoblanadi. Ushbu modelda psixologik xizmat ta’lim muassasasining barcha bo‘g‘inlarini bog‘lovchi tizim sifatida qaraladi. Unda psixolog faqat muammoli holatlarga reaksiya qiluvchi mutaxassis emas, balki boshqaruv, metodik xizmat, sinf rahbarlari, fan o‘qituvchilari, ijtimoiy pedagog, tibbiyot xodimi va ota-onalar bilan hamkorlik qiluvchi integrator vazifasini bajaradi. Tizimli-funksional modelga ko‘ra, ta’lim sifati barqaror bo‘lishi uchun diagnostika, monitoring, profilaktika, korreksiya, maslahat, ma’rifiy ishlar va ekspert faoliyati uzviy bog‘langan bo‘lishi kerak. Masalan, o‘zlashtirish pasayishi holatlari aniqlanganda, bu faqat “qobiliyat pastligi” deb emas, balki o‘quv motivatsiyasi, dars uslublari, oilaviy vaziyat, sinfdagi iqlim, sog‘liq holati va o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalari bilan bog‘liq ko‘p omilli holat sifatida talqin etiladi. Shunday yondashuvgina haqiqiy pedagogik-psixologik yordamni tashkil etishga imkon beradi 11 . Uchinchi konseptual model kompetensiyaviy-rivojlantiruvchi modeldir. Bugungi ta’limning asosiy vazifasi o‘quvchiga tayyor bilimlar yig‘indisini berish emas, balki unda hayotiy kompetensiyalarni shakllantirishdir. Bu kompetensiyalar qatoriga muloqot, tanqidiy fikrlash, muammo yechish, jamoada ishlash, emotsiyalarni boshqarish, mas’uliyat, moslashuvchanlik va o‘qishga tayyorlik kiradi. Psixologik xizmat mazkur kompetensiyalarni rivojlantirishda psixologik treninglar, refleksiv mashg‘ulotlar, motivatsion suhbatlar, konfliktologik o‘quvlar va kasbiy o‘zini anglash dasturlari orqali faol ishtirok etadi. Ushbu modelda ta’lim sifati bilim natijalari bilan bir qatorda shaxsning ijtimoiy- funksional yetukligi, psixologik barqarorligi va kelajakdagi muvaffaqiyatga tayyorligi bilan o‘lchanadi. Bu esa psixologik xizmat faoliyatini strategik darajaga olib chiqadi. 11 Ivanov P. I., Zufarova M. E. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. – 481 b. 13 To‘rtinchi model monitoring va dalillarga asoslangan boshqaruv modelidir. Zamonaviy ta’limda qarorlar subyektiv kuzatuvlarga emas, balki tahliliy ma’lumotlarga tayangan holda qabul qilinishi lozim. Psixologik xizmat o‘quv motivatsiyasi, moslashuv darajasi, sinf iqlimi, konfliktlar soni, emotsional farovonlik, kasbiy yo‘nalganlik va psixologik xavf omillariga doir muntazam monitoring olib borishi orqali ta’lim sifatini boshqarishda muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Monitoring ma’lumotlari asosida maktab ichki siyosati, profilaktik dasturlar, pedagogik metodikalar va individual yondashuvlarni takomillashtirish mumkin bo‘ladi. Dalillarga asoslangan model shuni taqozo etadiki, psixologik xizmat faoliyatining samaradorligi ham aniq mezonlar asosida baholanishi kerak: moslashuv inqirozlarining kamayishi, dars qoldirish holatlarining qisqarishi, o‘quv motivatsiyasining ortishi, sinfdagi konfliktlar sonining kamayishi, o‘zlashtirish dinamikasin ing yaxshilanish i va psixologik farovonlik ko‘rsatkichlarining oshishi shular jumlasidandir 12 . Beshinchi model inklyuziv va differensial yondashuv modelidir. Zamonaviy ta’lim tizimi har bir bolaning o‘ziga xos ehtiyojlari, qobiliyatlari va rivojlanish sur’atlarini tan olishga asoslanadi. Turli xil psixofiziologik, ijtimoiy yoki kommunikativ xususiyatlarga ega o‘quvchilar bilan ishlashda psixologik xizmat inklyuziv muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu modelda asosiy vazifa “hamma uchun bir xil talab” tamoyilidan “har bir o‘quvchi uchun maqbul sharoit” tamoyiliga o‘tishdir. Psixolog bunday sharoitda pedagoglarga adaptiv metodlar bo‘yicha tavsiya beradi, ota-onalar bilan hamkorlik qiladi, tengdoshlar orasida tolerantlik va empatiyani rivojlantiradi, stigmatizatsiya va diskriminatsiyaning oldini oladi. Natijada ta’lim sifati nafaqat akademik natijalar, balki barcha o‘quvchilar uchun psixologik xavfsiz va rivojlantiruvchi makon yaratilgani bilan ham namoyon bo‘ladi. O‘quvchi shaxsini rivojlantirishda psixologik qo‘llab- quvvatlashning asosiy yo‘nalishlari ko‘p qatlamli va uzluksiz xarakterga ega. Avvalo, bu yo‘nalishlardan biri moslashuvni qo‘llab-quvvatlashdir. Ta’lim muassasasiga ilk kelish, bir sinfdan 12 Nishanova Z. T. Psixologik xizmat. Psixokorreksiya. – Toshkent: Ijod-press, 2019. – 512 b. 14 boshqasiga o‘tish, yangi jamoaga qo‘shilish, akademik yuklamaning ortishi kabi jarayonlar bolada ichki zo‘riqish va noaniqlik hissini yuzaga keltiradi. Psixologik qo‘llab-quvvatlash ushbu o‘tish davrlarida bolaga xavfsizlik hissini berish, o‘ziga ishonchni mustahkamlash, yangi talablarni bosqichma-bosqich qabul qilish va ijtimoiy rollarni muvaffaqiyatli egallashga yordam beradi. Ikkinchi yo‘nalish kognitiv rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq. Diqqat, xotira, tafakkur, nutq, tasavvur va refleksiya kabi psixik jarayonlarning yetarli rivojlanishi o‘quv faoliyatin ing asosiy psixologi k sharti hisoblan adi. Shu bois psixolo g o‘quvchilarning bilish jarayonlarini o‘rganadi, individual farqlarni aniqlaydi va zarurat bo‘lganda rivojlantiruv chi mashg‘ulotl ar, psixogimna stika, o‘yin texnologiyalari va metakognitiv strategiyalar orqali yordam ko‘rsatadi. Yana bir muhim yo‘nalish motivatsion sohaga taalluqlidir. O‘quvchi shaxsining rivojlanishi bilim olishga ichki ehtiyojning shakllanishi bilan chambarchas bog‘liq. Faqat tashqi nazorat, baho yoki jazoga tayangan o‘quv faoliyati barqaror natija bermaydi. Psixologik qo‘llab-quvvatlash o‘quv faoliyatining shaxsiy mazmunini ochib berish, muvaffaqiyatga ishonchni oshirish, maqsad qo‘yish va unga erishish strategiyalarini o‘rgatish, o‘z-o‘zini rag‘batlantirish ko‘nikmalarini shakllantirish orqali motivatsiyani ichki manbalar bilan boyitadi. Bu ayniqsa o‘smirlar va yuqori sinf o‘quvchilari uchun ahamiyatli, chunki bu davrda “Nima uchun o‘qishim kerak?”, “Men kim bo‘laman?”, “Mening qobiliyatim nimada?” kabi identifikatsion savollar kuchayadi. Psixolog ana shu savollarga javob topish jarayonida yo‘naltiruvchi va hamroh funksiyasini bajaradi. 15 1.2. Ta’lim sifat ini baholashda psixologik mezonlarning ahamiy at i Ta’lim sifatini baholash masalasi zamonaviy pedagogika, psixologiya va boshqaruv nazariyalarining kesishgan nuqtasida joylashgan murakkab ilmiy muammodir. Odatda ta’lim sifati ko‘proq o‘quv dasturining mazmuni, o‘qitish metodlari, nazorat shakllari, moddiy-texnik baza yoki akademik natijalar orqali tahlil qilinadi. Biroq so‘nggi ilmiy qarashlar shuni ko‘rsatadiki, ta’lim samaradorligini to‘laqonli baholash uchun faqat tashqi ko‘rsatkichlarning o‘zi yetarli emas. O‘quvchi yoki talabaning ichki psixologik holati, o‘quv faoliyatiga bo‘lgan munosabati, o‘z imkoniyatlarini namoyon etish darajasi, ijtimoiy-emosional muhitga moslashuvi, bilishga bo‘lgan ehtiyoji va intellektual faolligi ta’lim natijalarining asosiy determinantlari hisoblanadi. Shu sababli ta’lim sifatini baholashda psixologik mezonlarning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Psixologik mezonlar ta’lim jarayonini inson shaxsi, uning rivojlanish qonuniyatlari va individual farqlarini inobatga olgan holda tahlil qilish imkonini beradi. Ular ta’limning faqat “nima o‘rgatildi” yoki “qanday natija olindi” degan savollariga emas, balki “nega aynan shunday natija yuzaga keldi”, “mazkur natija shaxs rivojiga qanchalik xizmat qildi”, “o‘quvchi imkoniyati qanchalik namoyon bo‘ldi” kabi chuqurroq savollarga javob topishga yordam beradi 13 . Ta’lim sifatini psixologik yondashuv asosida baholash, avvalo, ta’lim jarayonining subyekti sifatida o‘quvchini markazga qo‘yishni taqozo etadi. Chunki o‘quvchi passiv axborot qabul qiluvchi emas, balki faol bilish subyekti, ma’naviy-axloqiy, emotsional va intellektual rivojlanish jarayonidagi shaxsdir. Shaxsning bilishga bo‘lgan qiziqishi, ichki ehtiyojlari, qadriyatlari, maqsadlari va o‘zini o‘zi boshqarish qobiliyati ta’lim sifati bilan bevosita bog‘liqdir. Agar ta’lim jarayonida o‘quvchi ruhiy jihatdan qulay bo‘lsa, o‘zini xavfsiz his etsa, o‘z fikrini erkin bayon qila olsa, xato qilishdan qo‘rqmasa va o‘qituvchi tomonidan qo‘llab-quvvatlansa, bu holat uning kognitiv faolligini oshiradi. Aksincha, zo‘riqish, qo‘rquv, doimiy bosim, adolatsiz baholash, taqqoslash va salbiy emotsional fon shaxsning bilish 13 Nishanova Z. T., Kamilova N. G`. Taraqqiyot psixologiyasi va differensial psixologiya. – Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2020. – 418 b. 16 jarayonlarini susaytiradi, natijada ta’limning real sifati pasayadi. Demak, psixologik mezonlar ta’lim sifatining yashirin, biroq eng muhim qatlamini ochib beradi. Psixologik mezonlar qatoriga odatda o‘quv motivatsiyasi, bilishga qiziqish, intellektual salohiyat, diqqat va xotira faoliyati, tafakkur moslashuvchanligi, mustaqil fikrlash, refleksiya, o‘zini o‘zi boshqarish, irodaviy barqarorlik, emotsional holat, kommunikativ kompetensiya va psixologik muhitga moslashuv kabi ko‘rsatkichlar kiradi. Ushbu omillar ta’lim natijalari bilan bevosita aloqador bo‘lib, ular o‘quvchi o‘zlashtirishining chuqurligi, barqarorligi va amaliy qo‘llash darajasini aniqlaydi. Masalan, bir xil intellektual imkoniyatga ega ikki o‘quvchi turlicha natijaga erishishi mumkin. Buning sababi ko‘pincha ularning motivatsion sohasi, o‘z kuchiga ishonchi, stressga chidamliligi yoki o‘quv muhitidagi psixologik holatlar bilan izohlanadi. Shunday ekan, ta’lim sifatini faqat test natijalari yoki reyting ko‘rsatkichlari bilan cheklash ilmiy jihatdan biryoqlama yondashuv bo‘lib qoladi 14 . O‘quv motivatsiyasi ta’lim samaradorligining eng muhim psixologik ko‘rsatkichlaridan biridir. Motivatsiya insonni faoliyatga undovchi ichki va tashqi omillar tizimi bo‘lib, aynan u o‘quvchining o‘qishga bo‘lgan munosabatini, maqsadga yo‘naltirilganligini, intellektual sa’y-harakatlarining davomiyligi va sifati darajasini belgilaydi. O‘quv motivatsiyasi mavjud bo‘lgan shaxs bilimni shunchaki baho olish uchun emas, balki tushunish, o‘zlashtirish va amaliyotga tadbiq etish uchun o‘rganadi. Bunday o‘quvchi qiyin vazifalardan qochmaydi, aksincha, ularni o‘z imkoniyatlarini sinash maydoni sifatida qabul qiladi. Ichki motivatsiya ustun bo‘lgan ta’lim jarayonida o‘quv faoliyati nisbatan barqaror, chuqur va mazmunli kechadi. Tashqi motivatsiya, ya’ni baho, mukofot, nazorat yoki jazodan qochish kabi omillar asosida shakllangan o‘quv faolligi esa ko‘pincha qisqa muddatli va vaziyatga bog‘liq bo‘ladi. Shu bois ta’lim sifatini baholashda o‘quvchining motivatsion profili, ya’ni u nega o‘qiydi, nimani maqsad qiladi, qanday ehtiyojlardan kelib chiqib bilim olishga harakat qiladi, degan masalalarni aniqlash nihoyatda muhimdir. 14 Bandura A. Self-Efficacy: The Exercise of Control. – New York: W. H. Freeman, 1997. – 604 b. 17 Motivatsiyaning ta’lim natijasiga ta’siri ko‘plab psixologik mexanizmlar orqali namoyon bo‘ladi. Birinchidan, kuchli motivatsiya diqqatning barqarorligini ta’minlaydi. O‘quvchi qiziqqan va ahamiyatli deb hisoblagan ma’lumotga ko‘proq diqqat qaratadi, uni puxtaroq qayta ishlaydi va yaxshi eslab qoladi. Ikkinchidan, motivatsiya tafakkur jarayonining faolligini oshiradi; ya’ni o‘quvchi tayyor javobni kutib turmaydi, balki sabab-oqibat aloqalarini izlaydi, tahlil qiladi, umumlashtiradi, xulosa chiqaradi. Uchinchidan, motivatsiya iroda bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, murakkab vazifalarni bajarishda qat’iyatni kuchaytiradi. To‘rtinchidan, u o‘z-o‘zini nazorat qilish va refleksiya jarayonlarini rag‘batlantiradi. Natijada o‘quvchi xatolarini ko‘ra oladi, ularni tuzatishga intiladi va o‘quv strategiyalarini takomillashtiradi. Shunday qilib, motivatsiya ta’lim sifatining nafaqat emotsional, balki kognitiv va regulyativ asosi sifatida namoyon bo‘ladi. Intellektual salohiyat ham ta’lim samaradorligini baholashda muhim psixologik ko‘rsatkichdir. Intellektual salohiyat deganda shaxsning muammolarni anglash, axborotni qayta ishlash, mantiqiy bog‘lanishlarni topish, abstrakt va tanqidiy fikrlash, xotira, diqqat, tasavvur, tahlil-sintez, umumlashtirish, transfer va yangi vaziyatlarga moslashish qobiliyatlari tizimi tushuniladi. Biroq intellektual salohiyatni tor ma’noda faqat aqliy qobiliyat darajasi sifatida talqin qilish yetarli emas. Zamonaviy psixologiyada u ko‘p qirrali tuzilma sifatida ko‘riladi: akademik intellekt, amaliy intellekt, ijodiy fikrlash, ijtimoiy intellekt, metakognitiv ko‘nikmalar va muammoni hal qilish usullari bularning barchasi intellektual salohiyat tarkibiga kiradi. Ta’lim sifati yuqori bo‘lgan tizim o‘quvchining aynan mana shu ko‘p o‘lchovli salohiyatini ochib bera olishi bilan ajralib turadi. O‘quv motivatsiy asi va intellektu al salohiyat o‘zaro aloqador kategoriyalardir. Intellektual imkoniyat yuqori bo‘lgan, biroq motivatsiyasi sust o‘quvchi o‘z salohiyatini to‘laqonli amalga oshira olmaydi. Aksincha, o‘rtacha intellektual imkoniyatga ega, biroq kuchli motivatsiyaga ega o‘quvchi maqsadga yo‘naltirilgan mehnat va o‘zini o‘zi rivojlantirish orqali yuqori natijalarga erishishi mumkin. Shu sababli ta’lim samaradorligini baholashda ushbu ikki omilni alohida emas, balki o‘zaro ta’sir etuvchi tizim sifatida ko‘rish lozim. Motivatsiya intellektual 18 salohiyatni “harakatga keltiruvchi energiya” bo‘lsa, intellektual salohiyat motivatsiyaning samarali amalga oshishiga xizmat qiluvchi “vosita”dir. Biri ikkinchisiz ta’lim jarayonining to‘liq samaradorligini ta’minlay olmaydi. Mazkur nuqtai nazar o‘qituvchidan ham, ta’lim tizimidan ham o‘quvchini shunchaki bilim oluvchi emas, balki o‘zining ichki resurslari bilan rivojlanayotgan murakkab psixologik tizim sifatida ko‘rishni talab qiladi. Ta’lim sifatini baholashda psixologik mezonlarning yana bir muhim yo‘nalishi psixologik muhit masalasidir. Psixologik muhit deganda o‘quv jarayonida ishtirok etuvchilar o‘rtasida shakllanuvchi emotsional, ijtimoiy va kommunikativ atmosfera tushuniladi. Bu muhit o‘qituvchi va o‘quvchi, o‘quvchi va o‘quvchi, shuningd ek, ta’lim muassasa sining umumiy qadriyatla ri, me’yorlari va munosabatlari asosida vujudga keladi. Qulay psixologik muhitda hurmat, ishonch, hamkorlik, adolat, qo‘llab-quvvatlash, ochiqlik va ijobiy muloqot ustun bo‘ladi. Salbiy muhitda esa befarqlik, qo‘rquv, raqobatning nosog‘lom shakllari, kamsitish, zo‘ravonlik, bosim va hissiy sovuqlik kuzatiladi. O‘quv o‘zlashtirish darajasi aynan shu muhit ta’sirida sezilarli darajada o‘zgaradi 15 . Psixologik muhitning o‘quv o‘zlashtirishga ta’siri, eng avvalo, emotsional xavfsizlik orqali namoyon bo‘ladi. O‘quvchi o‘zini xavfsiz his qilganida, uning diqqat resurslari himoyalanishga emas, bilishga yo‘naltiriladi. Agar bola yoki talaba doim tanqid qilinishdan, kulgi bo‘lishdan yoki jazolanishdan xavotirda yashasa, uning psixik energiyasi tahdidni bartaraf etishga sarflanadi. Bu esa diqqatning chalg‘ishi, xotira samaradorligining pasayishi, tafakkurning torayishi va mustaqil fikr bildirishdan qochishga olib keladi. Qulay muhit esa aksincha, o‘quvchining kognitiv resurslarini faollashtiradi, tashabbuskorlikni kuchaytiradi va chuqur o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan ichki erkinlikni yaratadi. Shu ma’noda psixologik muhit ta’lim natijalariga bilvosita emas, balki juda bevosita ta’sir ko‘rsatadigan omildir. Psixologik muhitning ta’lim samaradorligiga ta’sirini o‘qituvchining muloqot uslubi misolida ham ko‘rish mumkin. Avtoritar, faqat buyruq va tanbehga 15 Nishonova Z. T., Alimova G. Bolalar psixologiyasi va uni o‘qitish metodikasi. – Toshkent: TDPU, 2005. 19 asoslangan pedagogik uslub o‘quvchilarni tashqi intizomga keltirishi mumkin, ammo ko‘pincha ijodiy fikrlash, ichki motivatsiya va erkin intellektual qidiruvni susaytiradi. Demokratik, hamkorlikka asoslangan, o‘quvchi fikrini qadrlovchi, xatoni rivojlanishning tabiiy qismi sifatida ko‘radigan uslub esa bilishga qiziqish, o‘ziga ishonch va refleksiv faollikni kuchaytiradi. O‘qituvchi o‘quvchining shaxsini emas, faoliyatini baholasa, uning xatosini shaxsiy kamchilik sifatida emas, o‘rganish nuqtasi sifatida talqin qilsa, bu holat o‘quvchida psixologik barqarorlikni shakllantiradi. Natijada o‘zlashtirish darajasi ham sifat jihatidan o‘zgaradi: bilimlar yanada ongli, mustahkam va moslashuvchan bo‘ladi 16 . O‘quv jamoasidagi o‘zaro munosabatlar ham psixologik muhitning muhim tarkibiy qismidir. Guruhda ijobiy ijtimoiy-psixologik iqlim mavjud bo‘lsa, o‘quvchilar bir-birini qo‘llab- quvvatlaydi, bilim almashadi, hamkorlikd a muammolarni hal qiladi, o‘zini jamoaning qadrli a’zosi sifatida his qiladi. Bunday sharoit ijtimoiy o‘rganishni faollashtiradi, kommunikativ va kooperativ ko‘nikmalarni rivojlantiradi, murakkab topshiriqlarni birgalikda anglashni osonlashtiradi. Aksincha, konfliktlar, ijtimoiy ajralish, kamsitish, masxara qilish, doimiy raqobat va psixologik zo‘ravonlik hukmron bo‘lgan muhitda o‘quv jarayonining mazmuni ikkinchi planga tushib qoladi. O‘quvchi bilim olishdan ko‘ra o‘z ijtimoiy mavqeini saqlab qolishga ko‘proq psixik kuch sarflaydi. Bu esa o‘zlashtiris hning pasayishi ga, maktabga yoki o‘qishga nisbatan salbiy munosabatning shakllanishiga olib keladi. Ta’lim sifatini baholashda psixologik mezonlardan foydalanishning afzalligi shundaki, u pedagogik jarayonning chuqur diagnostikasini ta’minlaydi. Masalan, past o‘zlashtirish har doim ham o‘quvchining qobiliyatsizligini anglatmaydi. Ba’zan buning ortida o‘quv motivatsiyasining sustligi, baholashdan qo‘rqish, oiladagi muammolar, guruhdagi salbiy muhit, o‘ziga ishonchsizlik, emotsional charchoq yoki o‘qitish usulining o‘quvchining psixologik xususiyatlariga mos kelmasligi yotadi. Agar ta’lim sifati faqat yakuniy baholar orqali tahlil qilinsa, bu omillar 16 American Psychological Association. School Psychology [Elektron manba]. – Washington, DC: APA, sana ko‘rsatilmagan. 20 ko‘rinmay qoladi. Psixologik mezonlar esa muammoning ildiziga yetib borish imkonini yaratadi. Bu yondashuv nafaqat baholash, balki profilaktika va korreksiya uchun ham muhimdir. Ya’ni, psixologik diagnostika orqali o‘quv motivatsiyasini oshirish, o‘ziga ishonchni mustahkamlash, emotsional zo‘riqishni kamaytirish, kommunikativ ziddiyatlarni bartaraf etish va individual yondashuvni kuchaytirish mumkin bo‘ladi. Shuningdek, psixologik mezonlar ta’lim sifatini insonparvarlashtirishga xizmat qiladi. Insonparvar ta’lim modelida natija faqat akademik muvaffaqiyat bilan emas, balki shaxsning o‘zini anglashi, mustaqil fikrlashi, ijtimoiy moslashuvi, emotsional farovonligi va o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish darajasi bilan ham belgilanadi. Bu yondashuvda o‘quvchi “reyting birligi” emas, balki rivojlanayotgan shaxs sifatida qadrlanadi. Psixologik mezonlar aynan shu jihatni amaliy baholash imkonini beradi. Masalan, o‘quvchining darsga qiziqishi ortganmi, o‘z fikrini erkin ayta olyaptimi, o‘zi mustaqil maqsad qo‘ya olyaptimi, murakkab vaziyatlarda muammoni hal qilish strategiyalaridan foydalana olyaptimi, jamoada konstruktiv muloqot qura olyaptimi – bularning barchasi ta’lim sifati ko‘rsatkichlaridir. Psixologik mezonlar asosida baholashning ilmiy qiymati shundaki, u ta’lim jarayonida sabab va natija o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga yordam beradi. Yuqori baho har doim ham yuqori sifatni anglatmasligi mumkin. Ba’zan o‘quvchi test formatiga moslashgan bo‘ladi, biroq chuqur tushunish, ijodiy yondashuv va mustaqil qo‘llashda qiyinchilikka duch keladi. Ba’zan esa o‘quvchi intellektual jihatdan salohiyatli bo‘lsa- da, emotsional bosim yoki motivatsion tanqislik sababli past natija ko‘rsatadi. Demak, ta’lim sifati ko‘p omilli hodisa bo‘lib, uni adekvat baholash uchun psixologik, pedagogik va ijtimoiy komponentlar birligida ko‘rib chiqish zarur. Psixologik mezonlar ana shu kompleks yondashuvning asosiy bo‘g‘inini tashkil etadi. 21 I bob bo‘y icha xulosa Bob yuzasidan xulosa shuki, ta’lim tizimida psixologik xizmatning nazariy-metodik asoslari o‘quv jarayonini samarali tashkil etish va shaxsning ma’naviy-intellektual rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Psixologik xizmat o‘quvchila rning individual xususiyatl arini aniqlash, ularning ehtiyoj va qobiliyatlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini optimallashtirishga xizmat qiladi. Ikkinchi jihatdan, nazariy- metodik asoslar psixologik xizmatning metodologik poydevorini tashkil etadi. Turli pedagogik va psixologik yondashuvlar, diagnostik metodlar, kuzatuv va intervyu vositalari orqali o‘quvchilarning psixologik holati, xotira, e’tibor va bilish jarayonlari o‘rganiladi. Bu esa ta’lim jarayonining sifatini oshiradi. Uchinchidan, psixologik xizmat o‘quvchilarning individual va ijtimoiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi. Psixologik maslahatlar, pedagogik tavsiyalar va terapevtik yondashuvlar yordamida o‘quvchilar o‘z imkoniyatlarini anglaydi, stress va ijtimoiy muammolarni samarali hal qilishni o‘rganadi. Umuman olganda, mazkur bob ta’lim tizimida psixologik xizmatning nazariy-metodik asoslarini yoritib, uning ta’lim jarayonidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Psixologik xizmat o‘quvchilarning bilim, tafakkur va ma’naviy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, shaxsning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiluvchi muhim vosita ekanini tasdiqlaydi. 22 II BOB. TA ’LIM J A RA Y ON I ISHTIROKCHILA RIN IN G SA MA RA DORLIGIN I OSHIRISHDA PSIX OLOGN IN G AMA LIY FA OLIY A TI 2.1. O‘quv chilarda o‘quv mot iv at siy asini shak llant irish v a bilish jaray onlarini riv ojlant irish O‘quvchilarda o‘quv motivatsiyasini shakllantirish, bilish jarayonlarini rivojlantirish, past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan korreksion-rivojlantiruvchi ishlarni tizimli yo‘lga qo‘yish hamda ularning ijodiy va mantiqiy tafakkurini oshirish bugungi ta’lim tizimining eng muhim vazifalaridan biridir. Zamonaviy pedagogika va psixologiya fanida o‘quvchining faqat bilim hajmini oshirish emas, balki uning shaxsiy rivojlanishi, ichki ehtiyojlari, qiziqishlari, intellektual imkoniyatlari va ijtimoiy moslashuv darajasini yuksaltirish ustuvor yo‘nalish sifatida qaraladi. Chunki ta’lim jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan o‘quvchining o‘qishga bo‘lgan munosabati, bilishga ichki ehtiyoji, diqqat, idrok, xotira, tafakkur, tasavvur kabi bilish jarayonlarining rivojlanganlik darajasi hamda mustaqil fikrlashga tayyorligi bilan belgilanadi. Shunday ekan, o‘quv motivatsiyasi, bilish faoliyati, korreksion-rivojlantiruvchi yondashuv va tafakkurni rivojlantiruvchi psixologik treninglarni bir-biridan ajratilgan hodisa sifatida emas, balki o‘zaro uzviy bog‘langan yagona pedagogik- psixologik tizim sifatida ko‘rish ilmiy jihatdan ham, amaliy jihatdan ham maqsadga muvofiqdir 17 . O‘quv motivatsiyasi o‘quvchining bilim olishga undovchi ichki va tashqi omillar majmuidir. U shaxsning maqsadga intilishi, muvaffaqiyatga erishish istagi, qiziqishlari, qadriyatlari, ehtiyojlari va irodaviy sifatlari bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Motivatsiya shakllanmagan yoki sust rivojlangan o‘quvchida o‘quv topshiriqlarini bajarishga befarqlik, faollikning pasayishi, o‘z kuchiga ishonchsizlik, tez charchash, dars jarayonida passivlik, topshiriqlardan qochish kabi holatlar kuzatiladi. Aksincha, motivatsiya darajasi yuqori bo‘lgan o‘quvchi bilim olish jarayonidan zavq oladi, qiyinchiliklarni rivojlanish imkoniyati deb qabul qiladi, mustaqil izlanadi, savol beradi, o‘z natijalarini tahlil qiladi va yangi maqsadlarni 17 Nishanov T. Z. Pisixologik xizmat. – Toshkent: Yangiyul Poligraph Service, 2007. – 160 b. 23 belgilaydi. Shu nuqtayi nazardan, o‘quv motivatsiyasini shakllantirish faqat rag‘batlantirish yoki baholash bilan bog‘liq jarayon emas, balki o‘quvchining ichki psixologik tuzilmasiga ta’sir etuvchi murakkab va ko‘p omilli jarayondir. Ilmiy tadqiqotlarda motivatsiyaning ichki va tashqi turlari farqlanadi. Ichki motivatsiya o‘quvchining bilim olishga bo‘lgan tabiiy qiziqishi, yangi narsani anglashdan qoniqish hosil qilishi, muammoni hal etish jarayonidan ruhiy mamnunlik olishi bilan xarakterlanadi. Tashqi motivatsiya esa baho olish, ota-ona yoki o‘qituvchi maqtoviga sazovor bo‘lish, jazodan qochish, tengdoshlar orasida mavqe qozonish kabi omillar bilan bog‘liq bo‘ladi. Pedagogik jarayonda har ikkala turdan ham foydalanish mumkin, biroq uzoq muddatli va barqaror o‘quv faolligini aynan ichki motivatsiya ta’minlaydi. Shu bois darslarni tashkil etishda o‘quv materialining hayotiy ahamiyatini ko‘rsatish, muammoli vaziyatlar yaratish, o‘quvchining mustaqil tanlov qilishiga imkon berish, natijani emas, sa’y-harakatni qadrlash, refleksiya uchun sharoit yaratish muhimdir. O‘quvchi nimani o‘rganayotgani va bu bilimning hayotdagi foydasi nimada ekanini anglamasa, unda o‘qishga nisbatan mazmunli motiv shakllanmaydi 18 . Motivatsiyani rivojlantirish bilish jarayonlarini takomillashtirish bilan chambarchas bog‘liq. Bilish jarayonlari psixik faoliyatning asosiy tarkibiy qismlaridan bo‘lib, ular orqali inson tashqi olamni aks ettiradi, ma’lumotni qabul qiladi, qayta ishlaydi, saqlaydi va undan amaliy faoliyatda foydalanadi. O‘quvchining ta’limdagi muvaffaqiyati avvalo idrokning aniqligi, diqqatning barqarorligi, xotiraning samaradorligi, tafakkurning moslashuvchanligi va tasavvurning boyligiga tayanadi. Agar diqqat tez chalg‘isa, idrok yuzaki bo‘lsa, xotira mexanik xarakterga ega bo‘lsa yoki tafakkur operatsiyalari yetarli rivojlanmagan bo‘lsa, o‘quvchida o‘zlashtirishdagi qiyinchiliklar tabiiy ravishda ortadi. Demak, o‘qitish jarayonida faqat tayyor bilimlarni uzatish emas, balki bilish faoliyatini boshqarish va rivojlantirish asosiy pedagogik vazifa sifatida namoyon bo‘ladi. 18 Bruner J. S. The Process of Education. – Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1977. – 97 b. 24 Idrokning rivojlanishi o‘quvchilarda predmet va hodisalarning muhim belgilarini ajrata olish, o‘xshash va farqli tomonlarini ko‘rish, materialni tizimli qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirish bilan bog‘liq. Buning uchun vizual materiallar, sxemalar, modellar, eksperimentlar, taqqoslash topshiriqlari samarali hisoblanadi. Diqqatni rivojlantirish esa darsning ritmini to‘g‘ri tashkil etish, faoliyat turlarini almashlab borish, qisqa va aniq ko‘rsatmalar berish, kutilmagan savollar, interfaol metodlar va o‘yin elementlaridan foydalanishni talab etadi. Xotirani rivojlantirishda esa ma’lumotni mantiqiy tizimlashtirish, tayanch tushunchalar bilan ishlash, assotsiativ bog‘lanishlar yaratish, takrorlashning turli shakllari va mnemonik usullardan foydalanish muhim. Tafakkurni rivojlantirish esa analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, klassifikatsiya, sabab-oqibat aloqalarini aniqlash, muammoni turli yo‘llar bilan hal qilish kabi intellektual operatsiyalarni ongli ravishda mashq qildirishni taqozo etadi. Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlash masalasi aynan shu nuqtada alohida ahamiyat kasb etadi. Past o‘zlashtirish ko‘pincha faqat bilim yetishmasligi bilan izohlanmaydi. Uning sabablari orasida motivatsiyaning pastligi, oilaviy muhitdagi noqulayliklar, o‘ziga ishonchsizlik, o‘qish ko‘nikmalarining shakllanmaganligi, diqqat va xotira bilan bog‘liq qiyinchiliklar, nutq rivojlanishidagi kamchiliklar, sog‘liq bilan bog‘liq omillar, sinfdagi psixologik iqlimning salbiyligi, o‘qitish metodlarining o‘quvchiga mos kelmasligi kabi ko‘plab omillar mavjud. Shu sababli bunday o‘quvchilar bilan ishlashda “sust”, “qobiliyatsiz” yoki “dangasa” kabi yorliqlar qo‘yish mutlaqo noto‘g‘ri bo‘lib, bu ularning ichki imkoniyatlarini yanada so‘ndiradi. Ilmiy yondashuv past o‘zlashtirishning individual psixologik, pedagogik va ijtimoiy sabablarini aniqlashni, shundan so‘ng mos korreksion-rivojlantiruvchi dastur tuzishni nazarda tutadi. Korreksion-rivojlantiruvchi metodika mohiyatan ikki vazifani birlashtiradi: bir tomondan, mavjud qiyinchiliklar va nuqsonlarni yumshatish yoki bartaraf etish, ikkinchi tomondan esa o‘quvchining salohiyatini ochish va yangi rivojlanish darajasiga olib chiqish. Bu metodikaning asosiy tamoyillari individual yondashuv, 25 tizimlilik, izchillik, ijobiy mustahkamlash, hamkorlik, diagnostika va monitoring, yaqin rivojlanish zonasiga tayanish, hissiy qo‘llab- quvvatlash va faoliyatga yo‘naltirilganlikdan iborat. Individual yondashuv shuni anglatadiki, har bir past o‘zlashtiruvchi o‘quvchining qiyinchiliklari o‘ziga xos bo‘ladi; kimdadir o‘qish texnikasi sust, boshqasida mantiqiy fikrlash zaif, yana birida motivatsiya past bo‘lishi mumkin. Demak, yagona standart yordam barcha uchun bir xil darajada samarali bo‘la olmaydi. Tizimlilik va izchillik esa bir martalik qo‘shimcha mashg‘ulotl ar bilan cheklanmas dan, maqsadga yo‘naltirilga n, ketma-ket bosqichlardan iborat rivojlantiruvchi ta’sirni nazarda tutadi. Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashning dastlabki bosqichi diagnostika hisoblanadi. Diagnostika jarayonida o‘quvchining bilim darajasi, bilish jarayonlari rivojlanganligi, hissiy holati, motivatsion sohasi, muloqot xususiyatlari, o‘quv faoliyatini tashkil eta olish ko‘nikmalari o‘rganiladi. Kuzatish, suhbat, testlar, yozma ishlar tahlili, ota-ona va fan o‘qituvchilari bilan hamkorlik bu jarayonning asosiy usullari hisoblanadi. Diagnostikaning maqsadi kamchilikni qayd etish emas, balki yordam strategiyasini to‘g‘ri belgilashdir. Masalan, agar o‘quvchining xatolari diqqatsizlikdan kelib chiqayotgan bo‘lsa, unga ko‘proq o‘z-o‘zini nazorat qilish usullari o‘rgatiladi; agar qiyinchilik tushunchalarni anglamaslik bilan bog‘liq bo‘lsa, materialni soddalashtirib, ko‘rgazmali vositalar orqali qayta tushuntirish lozim bo‘ladi 19 . Korreksion ishning keyingi bosqichi o‘quvchida muvaffaqiyat hissini uyg‘otishdan iborat. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muntazam muvaffaqiyatsizlikni boshdan kechirgan bola asta-sekin “men eplay olmayman” degan ichki ustanovkani shakllantiradi. Bu holat o‘rganilgan ojizlik deb ataladi va u motivatsiyani keskin pasaytiradi. Shuning uchun pedagog va psixolog past o‘zlashtiruvchi o‘quvchi uchun kichik, ammo real erishiladigan maqsadlar belgilashi, har bir ijobiy siljishni e’tirof etishi, taqqoslashni boshqa o‘quvchilar bilan emas, bolaning avvalgi natijalari bilan amalga oshirishi zarur. Muvaffaqiyat vaziyatlarini yaratish, topshiriqlarni murakkablik darajasiga ko‘ra differensiallash, 19 Ismoilova N. Ijtimoiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2013. – 168 b. 26 yordamning hajmini bosqichma-bosqich kamaytirib borish, rag‘batlantirishning verbal va noverbal usullaridan foydalanish bu borada juda muhim ahamiyatga ega. Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda bilish jarayonlarini rivojlantiruvchi mashqlar alohida o‘rin tutadi. Diqqatni rivojlantirish uchun belgilarni topish, ortiqcha elementni aniqlash, ma’lum qoidaga ko‘ra saralash, vaqtga bog‘liq topshiriqlar, “xato top” mashqlari samarali bo‘ladi. Xotirani rivojlantirish uchun so‘zlar yoki tasvirlarni guruhlarga ajratib eslab qolish, hikoya tuzib yodlash, tayanch sxemalar asosida qayta hikoya qilish, eslab qolish strategiyalarini o‘rgatish foydali. Tafakkurni rivojlantirish uchun taqqoslash, guruhlash, mantiqiy ketma-ketlikni tiklash, sabab va oqibatni aniqlash, muammoli savollarga javob topish, bir nechta yechim variantlarini izlashga qaratilgan mashqlar qo‘llaniladi. Bunday mashqlar muntazam va maqsadli olib borilganda o‘quvchining umumiy o‘zlashtirish ko‘rsatkichlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi 20 . Nutq bilan bog‘liq qiyinchiliklar ham past o‘zlashtirishning muhim omillaridan biridir. Chunki tushuncha tizimini o‘zlashtirish, fikrni ifodalash, topshiriqni anglash, matn bilan ishlash kabi o‘quv faoliyatlari nutq rivojiga bevosita tayanadi. Shu sababli korreksion-rivojlantiruvchi ishlar jarayonida lug‘at boyligini oshirish, bog‘lanishli nutqni rivojlantirish, mantiqiy izchillikda gap tuzish, matn mazmunini tahlil qilish, qisqa va aniq ifodalashga o‘rgatish ham ko‘zda tutilishi kerak. O‘qituvchi tomonidan savollarni soddalashtirish, murakkab ko‘rsatmalarni qisqa bosqichlarga bo‘lib berish, tayanch iboralar taqdim etish, o‘quvchining javobini muloyimlik bilan to‘ldirish va rivojlantirish samarali usullardandir. O‘quv motivatsiyasi va bilish jarayonlarini rivojlantirishda ta’lim muhitining psixologik iqlimi hal qiluvchi ahamiyatga ega. O‘zini xavfsiz, hurmat qilinadigan va qo‘llab-quvvatlanadigan muhitda his etgan o‘quvchi faolroq, tashabbuskorroq va ochiqroq bo‘ladi. Aksincha, tanqid, masxara, qattiq nazorat, qo‘rquvga asoslangan baholash hukm surgan muhitda ko‘plab bolalar, ayniqsa past o‘zlashtiruvchilar, o‘z imkoniyatlarini namoyon eta olmaydi. Shu bois o‘qituvchi bilan o‘quvchi 20 Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. – Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1979. – 352 b. 27 o‘rtasidagi ishonchli muloqot, xatoga nisbatan konstruktiv munosabat, sinfda hamkorlik va o‘zaro hurmat tamoyillarining qaror topishi ta’lim samaradorligining muhim shartidir. Xato rivojlanishning tabiiy qismi sifatida qabul qilinganda, o‘quvchi faol tajriba qilishdan cho‘chimaydi, savol berishga jur’at topadi va yangi strategiyalarni sinab ko‘rishga intiladi. O‘quvchilarning ijodiy va mantiqiy tafakkurini oshirishga qaratilgan psixologik treninglar ham yuqoridagi vazifalarning mantiqiy davomi hisoblanadi. Tafakkur insonning borliqni umumlashgan va bilvosita aks ettiruvchi psixik jarayoni bo‘lib, ta’limda u nafaqat tayyor qoidalarni eslab qolish, balki muammoni tushunish, tahlil qilish, yangi bog‘lanishlarni topish va mustaqil xulosa chiqarish qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Ijodiy tafakkur originallik, moslashuvchanlik, sermahsullik, muammoni yangi nuqtayi nazardan ko‘ra olish, noodatiy yechimlar taklif qilish bilan xarakterlanadi. Mantiqiy tafakkur esa izchillik, asoslanganlik, dalillilik, qonuniyatlarni aniqlash, tahliliy xulosa chiqarish, sabab-oqibat munosabatlarini ochish bilan tavsiflanadi. Zamonaviy o‘quvchi har ikkala tafakkur turini uyg‘un rivojlantirgandagina murakkab ijtimoiy va intellektual vazifalarni samarali hal qila oladi. 28 2.2. Pedagoglar v a ot a-onalar bilan hamk orlik — t a’lim sifat i garov i “Pedagoglar va ota-onalar bilan hamkorlik — ta’lim sifati garovi” mavzusi bugungi ta’lim tizimining eng dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Chunki zamonaviy ta’lim jarayoni faqat maktab devorlari ichida kechadigan, o‘qituvchi tomonidan biryoqlama boshqariladigan faoliyat emas, balki ijtimoiy, psixologik, pedagogik va ma’naviy omillar uyg‘unligida yuzaga keladigan murakkab tizimdir. Ushbu tizimning markazida esa bola shaxsi, uning intellektual kamoloti, hissiy barqarorligi, ijtimoiylashuvi va hayotiy kompetensiyalarni egallashi turadi. Shaxsning barkamol rivojlanishi uchun esa ta’lim subyektlari o‘rtasida izchil, ishonchli va maqsadga yo‘naltirilgan hamkorlik bo‘lishi zarur. Xususan, pedagog, ota-ona va psixolog uchligi o‘zaro uzviy aloqada faoliyat yuritgandagina ta’lim sifati, tarbiya samaradorligi va bolaning ruhiy salomatligi kafolatlanadi. Shu bois pedagoglar va ota-onalar bilan hamkorlikni mustahkamlash, o‘qituvchilarning kasbiy deformatsiyasi va toliqishini oldini olish, pedagogik mahoratni psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlash hamda “oila–maktab–psixolog” zanjirida samarali hamkorlik shakllarini joriy etish masalasi ilmiy-pedagogik nuqtayi nazardan chuqur tahlil etilishi lozim 21 . Ta’lim sifati tushunchasi ko‘p qirrali kategoriyadir. U nafaqat o‘quvchilarning fanlar bo‘yicha egallagan bilim, ko‘nikma va malakalarini, balki ularning mustaqil fikrlashi, muammoli vaziyatlarga moslashuvi, ijtimoiy munosabatlarga kirisha olishi, o‘z-o‘zini boshqarishi va ma’naviy-axloqiy mezonlarni ichki ehtiyoj sifatida qabul qilishini ham qamrab oladi. Shu ma’noda ta’lim sifati yagona bir subyektning sa’y-harakati bilan ta’minlanmaydi. Agar maktab ilmiy- metodik va tashkiliy jihatdan kuchli bo‘lsa-yu, oila muhitida bolaga nisbatan befarqlik, nazoratsizlik yoki noto‘g‘ri tarbiyaviy yondashuvlar hukm sursa, kutilgan natijaga erishish qiyinlashadi. Aksincha, oilada ma’naviy qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratilgan bo‘lsa-da, maktabda individual yondashuv, psixologik madaniyat va pedagogik mahorat yetishmasa, bola rivojlanishida uzilishlar kuzatiladi. Demak, ta’lim sifati 21 Nurkeldiyeva D. A. Pedagogik psixologik diagnostika. – Toshkent: Vneshinvestrom, 2019. – 415 b. 29 oila va maktabning integratsiyalashgan faoliyatiga, shuningdek, psixologik xizmatning ushbu jarayonga ilmiy asoslangan tarzda qo‘shilishiga bevosita bog‘liq. Pedagoglar va ota-onalar hamkorligining mohiyati, avvalo, bolaga doir maqsadlarning birligida namoyon bo‘ladi. Ota-ona farzandining baxtli, sog‘lom, bilimli va ijtimoiy faol inson bo‘lib voyaga yetishini istaydi. Pedagog ham o‘z kasbiy missiyasiga ko‘ra shaxs kamolotiga xizmat qiladi. Ammo amaliyotda ko‘pincha bu ikki tomonning kutishlari, baholash mezonlari, muloqot uslublari hamda mas’uliyatni taqsimlash masalasida nomuvofiqliklar uchraydi. Ayrim ota-onalar maktabni faqat ta’lim beruvchi institut sifatida ko‘rib, tarbiya uchun mas’uliyatni to‘liq pedagog zimmasiga yuklashga moyil bo‘ladilar. Ba’zan esa pedagoglar ota-onalarning pedagogik madaniyati yetarli emasligini ta’kidlab, ularni ta’lim-tarbiya jarayonidagi sherik emas, balki muammo manbai sifatida qabul qiladilar. Bunday qarama-qarshiliklar hamkorlikning mazmunini susaytiradi, o‘zaro ishonchga putur yetkazadi va buning oqibatida bolada “ikki xil talab”, “ikki xil baho”, “ikki xil munosabat” shakllanadi. Psixologik jihatdan qaralganda, bu holat bolada ichki ziddiyat, motivatsiyaning pasayishi, xavotirning kuchayishi yoki ijtimoiy moslashuvning qiyinlashuviga olib kelishi mumkin 22 . Maktab va oila o‘rtasidagi hamkorlikning samarali bo‘lishi uchun, birinchi navbatda, o‘zaro hurmat tamoyili ustuvor bo‘lishi zarur. Pedagog ota-onaning oilaviy qadriyatlari, farzand tarbiyasiga doir qarashlari, hayotiy sharoiti va psixologik holatini inobatga olishi kerak. Ota-ona esa o‘qituvchining kasbiy mehnatini, sinfdagi murakkab vaziyatlarni boshqarishdagi mas’uliyatini, bola shaxsiga nisbatan ilmiy- pedagogik yondashuvini qadrlashi zarur. Hamkorlik, aslida, nazorat yoki tanqidning emas, balki bir-birini to‘ldirishning modelidir. Bunda o‘qituvchi ota-onaga boladagi o‘quv motivatsiyasi, xulq-atvori, qiziqishlari, qobiliyatlari va ehtiyojlari yuzasidan professionallikka asoslangan ma’lumot berishi, ota-ona esa farzandining oiladagi odatlari, hissiy reaksiyalari, sog‘lig‘i, kun tartibi va ijtimoiy muhitiga oid ma’lumotlar bilan pedagogni tanishtirishi muhimdir. Shu 22 Rogers C. R. Freedom to Learn: A View of What Education Might Become. – Columbus, Ohio: C. E. Merrill Publishing Company, 1969. – 358 b. 30 tariqa bola shaxsiga nisbatan yaxlit tasavvur vujudga keladi va individual yondashuvning poydevori yaratiladi. Hamkorlikning yana bir muhim jihati kommunikativ madaniyat bilan bog‘liq. Ta’lim amaliyotida muammolarning katta qismi noto‘g‘ri yoki yetarli bo‘lmagan muloqot tufayli yuzaga keladi. Pedagogik muloqotning samaradorligi faqat axborot almashinuviga emas, balki his-tuyg‘ularni boshqarish, faol tinglash, empatiya, qayta aloqa berish va nizolarni konstruktiv hal etish kompetensiyalariga ham bog‘liq. Ota- onalar bilan ishlashda buyruqbozlik, keskin tanqid, umumlashtiruvchi salbiy baholar yoki farzandni boshqalar bilan qiyoslash kabi usullar ishonchni yo‘qotadi. Xuddi shuningdek, ota-onaning o‘qituvchi sha’niga tegadigan, uning kasbiy obro‘sini tushiradigan yoki muammoni faqat maktab aybi sifatida talqin qiladigan munosabati ham hamkorlik ni zaiflashtir adi. Ilmiy jihatdan qaralgand a, samarali kommunikatsiya dialogik tamoyilga asoslanadi, ya’ni bunda har ikki tomon fikri eshitiladi, qadrlanadi va muammoga sheriklik pozitsiyasidan yechim izlanadi. Mazkur masala o‘qituvchilarning kasbiy deformatsiyasi va toliqishi bilan uzviy bog‘liq. Kasbiy deformatsiya deganda mutaxassisning uzoq muddat bir xil faoliyat, yuqori emotsional zo‘riqish, ortiqcha mas’uliyat, tashkiliy bosim, ijtimoiy e’tirofning yetishmasligi va kommunikativ yuklama ta’sirida shaxsiy hamda kasbiy sifatlarida salbiy o‘zgarishlar yuzaga kelishi tushuniladi. Pedagogik faoliyat esa o‘z tabiati bilan yuqori darajadagi emotsional mehnatni talab qiladi. O‘qituvchi bir vaqtning o‘zida bilim beruvchi, tarbiyachi, nazoratchi, tashkilotchi, motivator, vositachi va ba’zan maslahat beruvchi sifatida faoliyat olib boradi. U nafaqat o‘quvchilar bilan, balki ota-onalar, hamkasblar, ma’muriyat va jamoatchilik bilan ham muntazam aloqada bo‘ladi. Shuning uchun pedagoglarda ruhiy charchash, kasbiy sovuqlik, hissiy kuyish, befarqlik, avtoritarizm, stereotiplash, tajanglik, o‘z kuchiga ishonmaslik yoki aksincha, haddan tashqari qat’iylik kabi deformatsion belgilar kuzatilishi ehtimoli yuqori. O‘qituvchilarning kasbiy toliqishi ko‘pincha asta-sekin rivojlanadi va dastlab oddiy charchoq sifatida namoyon bo‘ladi. Biroq vaqt o‘tishi bilan bu holat chuqurlashib, ishga qiziqishning pasayishi, ijodkorlikning susayishi, o‘quvchilarga 31 nisbatan sabrsizlik, ota-onalar bilan muloqotda keskinlik, hujjatlar va tashkiliy topshiriqlardan bezish, somatik shikoyatlarning ko‘payishi, uyqusizlik yoki doimiy xavotir ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin. Kasbiy kuyish sindromining ilmiy tavsifida odatda uch asosiy komponent ajratiladi: emotsional holdan toyish, depersonalizatsiya va shaxsiy yutuqlar hissining pasayishi. Emotsional holdan toyishda o‘qituvchi ichki resurslarining tugab borayotganini his qiladi. Depersonalizatsiyada esa u o‘quvchi va ota-onalarni individual shaxs sifatida emas, balki “muammo”, “vazifa”, “yuklama” sifatida qabul qila boshlaydi. Shaxsiy yutuqlar hissining pasayishi esa “mening mehnatim samarasiz”, “baribir hech narsa o‘zgarmaydi” kabi kognitiv xulosalar bilan ifodalanadi. Bu holatlar ta’lim sifati va pedagogik munosabatlarga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi 23 . Kasbiy deformatsiyaning oldini olish masalasi individual, institutsional va ijtimoiy darajada ko‘rib chiqilishi zarur. Individual darajada pedagogning o‘z psixologik salomatligini kuzatishi, hissiy holatini anglay olishi, stressni boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishi muhim. Refleksiya, ya’ni o‘z faoliyatini tahlil qilish, muvaffaqiyat va qiyinchiliklarni xolis baholash, o‘z his-tuyg‘ularini tan olish kasbiy barqarorlikni kuchaytiradi. Vaqtni to‘g‘ri taqsimlash, ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi muvozanatni saqlash, dam olishning sifatli shakllarini tashkil etish, jismoniy faollik, yetarli uyqu va ijtimoiy qo‘llab- quvvatlovchi munosabatlar ham pedagogning psixik resurslarini tiklashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, o‘qituvchida o‘z kasbiy identifikatsiyasini ijobiy shakllantirish, o‘z yutug‘ini ko‘ra bilish, kichik natijalarni qadrlash va professional rivojlanishga ochiqlik kabi sifatlar shakllantirilishi lozim. Institutsional darajada esa maktab rahbariyati va psixologik xizmat zimmasiga katta mas’uliyat yuklanadi. Agar maktabda qo‘llab- quvvatlovchi psixologik iqlim bo‘lsa, hamkasblar o‘rtasida hamkorlik va o‘zaro yordam rivojlangan bo‘lsa, mehnat taqsimoti adolatli yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa, o‘qituvchining kasbiy tashabbuslari rag‘batlantirilsa, stress omillari sezilarli kamayadi. Aksincha, faqat nazorat, hisobot, tanqid va formal ko‘rsatkichlar bilan ishlaydigan tizim 23 Haydarov F. Psixologiya fanlarni o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Aloqachi, 2007. – 176 b. 32 pedagogni ichki jihatdan holdan toydiradi. Shuning uchun maktablarda pedagoglar uchun psixologik treninglar, superviziya uchrashuvlari, emotsional bo‘shashuv mashg‘ulotlari, kasbiy refleksiya guruhlari, konfliktologik seminarlar, muloqot madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha dasturlarni yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiqdir. Psixologning bu jarayondagi roli ayniqsa muhim bo‘lib, u pedagoglarga faqat muammoli vaziyatda emas, balki profilaktik yo‘nalishda ham xizmat ko‘rsatishi kerak. Pedagogik mahoratni psixologik qo‘llab- quvvatlash tushunchasi o‘qituvchining faqat metodik savodxonligini oshirish emas, balki uning shaxsiy resurslarini mustahkamlash, kasbiy o‘sishga bo‘lgan ichki motivatsiyasini saqlash, kommunikativ va emotsional kompetensiyalarini rivojlantirishni ham anglatadi. Yuqori pedagogik mahorat ko‘pincha chuqur bilim, tajriba va didaktik usullar bilan bog‘lanadi, biroq zamonaviy yondashuvlarda bunga psixologik tayyorgarlik ham asosiy komponent sifatida qo‘shiladi. Masalan, o‘qituvchi o‘quvchining xatti-harakatlari ortida qanday ehtiyoj yotganini anglay olsa, tajovuzkor yoki loqayd xulqni faqat intizomsizlik emas, balki muayyan psixologik signal sifatida talqin qilsa, ta’sirchan pedagogik strategiyani tanlaydi. Xuddi shuningdek, ota-onalar bilan muloqotda ayblashdan ko‘ra sheriklikni, talab qo‘yishdan ko‘ra tushuntirishni, emotsional javob qaytarishdan ko‘ra o‘zini boshqarishni tanlay olgan pedagogning kasbiy samaradorligi yuqori bo‘ladi 24 . Psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimi pedagog shaxsida rezilentlik, ya’ni qiyinchiliklardan keyin tiklana olish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilishi kerak. Buning uchun maktab psixologi o‘qituvchilar bilan diagnostik suhbatlar, stress darajasini aniqlash, hissiy kuyish belgilari monitoringi, individual va guruhiy konsultatsiyalar, autogen mashqlar, relaksatsion texnikalar, kognitiv-qayta qurish usullari, professional motivatsiyani tiklash bo‘yicha mashg‘ulotlar tashkil etishi mumkin. Bu tadbirlar formallik uchun emas, balki o‘qituvchining kundalik faoliyatiga real yordam beradigan mazmunda bo‘lishi muhim. Masalan, “qiyin ota- ona bilan suhbatni qanday olib borish”, “tajovuzkor o‘quvchi bilan o‘zini 24 Piaget J., Inhelder B. The Psychology of the Child. – New York: Basic Books, 1972. – 192 b. 33 boshqarish”, “ishdagi stressni uyga olib kirmaslik”, “pedagogik konfliktda hissiy turg‘unlikni saqlash” kabi mavzular amaliy ahamiyatga ega bo‘ladi. “Oila–maktab–psixolog” zanjiri konseptual jihatdan bolaning rivojlanishiga ta’sir etuvchi uch asosiy ijtimoiy institutning birlashgan faoliyati sifatida ko‘riladi. Oila bolaning birlamchi ijtimoiylashuv muhitidir. Aynan oilada bola dastlabki emotsional tajriba, xavfsizlik hissi, muloqot usullari, qadriyatlar tizimi va o‘ziga bo‘lgan munosabatni shakllantiradi. Maktab esa ushbu bazani ilmiy bilimlar, ijtimoiy me’yorlar, intizom, jamoaviy faoliyat va akademik motivatsiya bilan boyitadi . Psixolo g esa oila va maktab o‘rtasid agi aloqa nuqtal arini mustahkamlaydigan, boladagi individual xususiyatlar va muammolarni ilmiy asosda tahlil qiladigan hamda rivojlanishdagi xavf omillarini erta aniqlaydigan mutaxassisdir. Bu uchlik o‘zaro uyg‘un ishlaganda bolaning ta’lim trayektoriyasi barqaror va natijador bo‘ladi. Mazkur zanjirda samarali hamkorlikning eng asosiy sharti — ma’lumot almashuvining muntazam va etik jihatdan to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishidir. Bolaning o‘zlashtirishi pasayganida, xulqida o‘zgarish kuzatilganida, tengdoshlari bilan munosabatida muammo paydo bo‘lganida yoki hissiy zo‘riqish belgilari sezilganda, bu haqda bir tomon jim turmasligi kerak. Ota-ona maktabdagi qiyinchiliklardan xabardor bo‘lishi, pedagog oiladagi muhim o‘zgarishlar haqida ma’lumotga ega bo‘lishi, psixolog esa o‘z xulosalarini maxfiylik va professional etika doirasida zarur subyektlarga tushuntira olishi lozim. Ma’lumot almashuvi vahima, ayblov yoki stigmatizatsiya keltirib chiqarmasligi, aksincha, yordam mexanizmini ishga tushirishi kerak. Shundagina psixologik-pedagogik hamkorlik bolaga nisbatan erta profilaktika va individual yondashuv imkonini yaratadi. 34 II bob bo‘y icha xulosa Bob yuzasidan xulosa shuki, ta’lim jarayoni ishtirokc hilarinin samaradorligini oshirishda psixologning amaliy faoliyati o‘quvchilarning individual xususiyatlarini aniqlash va ularning qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Psixologning faoliyati orqali ta’lim jarayoni shaxsga moslashtiriladi va o‘quvchilarni ongli va samarali faoliyatga yo‘naltirish imkoniyati yaratiladi. Ikkinchi jihatdan, psixologning amaliy faoliyati pedagogik jarayonni optimallashtirish, o‘quvchilarning e’tibor, xotira, tafakkur va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Psixologik maslahatlar, treninglar va individual yondashuvlar orqali o‘quvchilar o‘z imkoniyatlarini to‘liq anglab, bilim va ko‘nikmalarini samarali oshiradi. Uchinchidan, psixologning amaliy yondashuvi o‘quvchilarning psixologik barqarorligi va ijtimoiy moslashuvini ta’minlaydi. Stress, konflikt va ijtimoiy muammolarni hal qilish bo‘yicha ko‘rsatmalar berish orqali shaxs o‘zini rivojlantirish va jamiyat bilan samarali aloqada bo‘lish qobiliyatini oshiradi. Umuman olganda, mazkur bob ta’lim jarayoni ishtirokchilarining samaradorligini oshirishda psixologning amaliy faoliyatining ahamiyatini yoritib, uning ta’lim sifatini yaxshilash va shaxsning intellektual, psixologik hamda ijtimoiy rivojlanishiga qo‘shadigan hissasini ko‘rsatadi. Psixologning faoliyati shaxsning bilim, tafakkur va ma’naviy yetukligini shakllantirishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. 35 UMUMIY X ULOSA Xulosa qilib aytganda, ta’lim sifatini oshirish bugungi zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ushbu jarayonda psixologik xizmat alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki ta’lim sifati faqat o‘quv dasturlari, darsliklar, metodik ta’minot yoki texnik vositalar bilan belgilanmaydi, balki ta’lim jarayonining bevosita ishtirokchilari bo‘lgan o‘quvchi, pedagog, ota-ona va jamoaning psixologik holati, motivatsiyasi, ijtimoiy faolligi, emotsional barqarorligi hamda o‘zaro munosabatlarining mazmuni bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Shu jihatdan qaraganda, psixologik xizmat ta’lim muassasasida sog‘lom psixologik muhitni shakllantiris h, shaxsning individual imkoniyatla rini aniqlash, o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirish, pedagoglarning kasbiy faoliyatini psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlash va ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi muhim tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqot davomida psixologik xizmatning mazmun-mohiyati va vazifalari tahlil qilinar ekan, uning ta’lim sifatini oshirishdagi o‘rni ko‘p qirrali ekanligi aniqlandi. Avvalo, psixologik xizmat o‘quvchi shaxsini har tomonlama o‘rganish, uning yosh, individual va tipologik xususiyatlarini aniqlash orqali ta’lim jarayonini samarali tashkil etishga yordam beradi. Har bir o‘quvchi o‘ziga xos qobiliyat, qiziqish, temperament, xarakter, tafakkur sur’ati va emotsional xususiyatlarga ega bo‘lgani uchun ularning barchasiga bir xil yondashuv natijadorlikni ta’minlay olmaydi. Psixologik xizmat esa aynan shu individual farqlarni aniqlab, pedagoglarga mos metod va yondashuvlarni tavsiya etadi. Bu esa ta’limning shaxsga yo‘naltirilganligini ta’minlab, o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshirish, darslarga faol ishtirokini kuchaytirish va ichki imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish uchun zarur shart-sharoit yaratadi. Shuningdek, ta’lim sifatining muhim mezonlaridan biri o‘quvchilarning o‘qishga nisbatan ijobiy motivatsiyasini shakllantirishdir. Psixologik xizmat aynan mana shu yo‘nalishda alohida amaliy ahamiyatga ega. O‘quvchilarda bilim olishga bo‘lgan qiziqishning pasayishi, o‘ziga ishonchsizlik, muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rquv, kommunikativ qiyinchiliklar, oilaviy muammolar yoki emotsional 36 zo‘riqish holatlari ko‘pincha ta’lim natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik xizmat diagnostika, suhbat, kuzatish, maslahat va korreksion ishlanmalar orqali o‘quvchining ichki muammolarini aniqlaydi hamda ularni bartaraf etish yo‘llarini taklif qiladi. Natijada o‘quvchida ijobiy “Men” konsepsiyasi, muvaffaqiyatga intilish, mustaqil fikrlash, mas’uliyatlilik va o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalari shakllanadi. Bunday sifatlar esa bevosita ta’lim sifati va o‘quv jarayonining samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur mavzuni yoritishda psixologik xizmatning faqat o‘quvchilar bilan ishlash bilan chegaralanib qolmasligi, balki pedagoglar faoliyati bilan uzviy bog‘liqligi ham muhim ilmiy xulosalardan biri bo‘ldi. Ma’lumki, ta’lim sifati ko‘p jihatdan o‘qituvchining kasbiy salohiyati, ruhiy barqarorligi, pedagogik mahorati, kommunikativ madaniyati va psixologik tayyorgarligiga bog‘liq. Pedagogning emotsional charchashi, kasbiy zo‘riqishi, nizoli vaziyatlarni boshqara olmasligi yoki o‘quvchi psixologiyasini yetarlicha tushunmasligi dars samaradorligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, psixologik xizmat pedagoglarga metodik-psixologik yordam ko‘rsatish, kasbiy stressni kamaytirish, sinf jamoasidagi munosabatlarni tartibga solish, murakkab o‘quvchilar bilan ishlash usullarini belgilash hamda sog‘lom pedagogik muloqotni qaror toptirishda katta yordam beradi. Demak, psixologik xizmat pedagog faoliyatining sifat ko‘rsatkichlarini oshirish orqali ham ta’lim sifatining yuksalishiga xizmat qiladi. 37 GLOSSA RY Adapt at siy a — o‘quvchining yangi ta’lim muhiti, jamoa, tartib-qoidalar va o‘quv talablariga moslashish jarayoni. Emot sional barqarorlik — shaxsning turli qiyin vaziyatlarda o‘z hissiyotlarini nazorat qila olish, ruhiy muvozanatini saqlab qolish qobiliyati. Indiv idual y ondashuv — har bir o‘quvchining yosh, qobiliyat, qiziqish va psixologik xususiyatlarini hisobga olib ishlash tamoyili. Mot iv at siy a — shaxsni ma’lum faoliyatga undovchi ichki va tashqi omillar yig‘indisi bo‘lib, o‘quvchining bilim olishga bo‘lgan intilishini belgilaydi. Pedagogik hamk orlik — o‘qituvchi, psixolog, ota-ona va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro tushunish, birgalikda ishlash va umumiy maqsad sari yo‘naltirilgan munosabat. Psixok orrek siy a — shaxs xulqi, emotsional holati yoki rivojlanishidagi ayrim salbiy o‘zgarishlarni tuzatish va me’yorlashtirishga qaratilgan psixologik faoliyat. Psixologik diagnost ik a — shaxsning individual- psixologik xususiyatlari, qobiliyati, qiziqishi, emotsional holati va rivojlanish darajasini maxsus metodlar orqali aniqlash jarayoni. Psixologik muhit — ta’lim muassasasida o‘quvchi, o‘qituvchi va jamoa o‘rtasidagi ruhiy, ijtimoiy va emotsional munosabatlar holati. Psixologik xizmat — ta’lim muassasasida o‘quvchi, pedagog va ota- onalarga psixologik yordam ko‘rsatish, ularning ruhiy holatini o‘rganish hamda muammolarni bartaraf etishga qaratilgan faoliyat tizimi. Psixoprofi lak t ik a — psixologik muammolar, stress, nizolar yoki salbiy xulq-atvor holatlarining oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar tizimi. Shaxsiy riv ojlanish — o‘quvchining intellektual, axloqiy, ijtimoiy va psixologik jihatdan bosqichma-bosqich takomillashib borish jarayoni. Ta’lim sifat i — ta’lim jarayonining samaradorligi, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma, malaka va kompetensiyalarni qay darajada egallaganini ifodalovchi ko‘rsatkich. 38 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I. O‘zbek ist on Respublik asi Prezident i asarlari 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi Oʻzbekiston strategiyasi. – T.: “Oʻzbekiston” nashriyoti, 2021, - 464 b. 2.Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qatʼiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, - T.: 2020, 168 b. II. A sosiy adabiy ot lar 1.Djumaniyazova M. X., Tajiyeva N. Yu., Ismoilova A. R. Pedagogik psixologiya va psixologiyani o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Grand kondor print, 2025. – 360 b. 2.Do‘stmuxamedova Sh. A., Nishonova Z. T., Jalilova S. X., Karimova Sh. K., Alimbaeva Sh. T. Yosh va pedagogik psixologiya. – Toshkent: TDPU, 2004. 3.Haydarov F. Psixologiya fanlarni o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Aloqachi, 2007. – 176 b. 4.Ismoilova N. Ijtimoiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2013. – 168 b. 5.Ivanov P. I., Zufarova M. E. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. – 481 b. 6.Nishanov T. Z. Pisixologik xizmat. – Toshkent: Yangiyul Poligraph Service, 2007. – 160 b. 7.Nishanova Z. T. Psixologik xizmat. Psixokorreksiya. – Toshkent: Ijod- press, 2019. – 512 b. 8.Nishanova Z. T., Kamilova N. G`. Taraqqiyot psixologiyasi va differensial psixologiya. – Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2020. – 418 b. 9.Nishanova Z., Alimova G., Asranboyeva M., Turg‘unboyeva A. Bolalar psixologiyasi va psixodiagnostikasi. – Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2021. – 179 b. 10.Nishonova Z. T., Alimova G. Bolalar psixologiyasi va uni o‘qitish metodikasi. – Toshkent: TDPU, 2005. 39 11.Nishonova Z., Qurbonova Z., Abdieva S. Psixodiagnostika va eksperimental psixologiya. – Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2011. – 304 b. 12.Nurkeldiyeva D. A. Pedagogik psixologik diagnostika. – Toshkent: Vneshinvestrom, 2019. – 415 b. III. X orijiy adabiy ot lar 1.American Psychological Association. School Psychology [Elektron manba]. – Washington, DC: APA, sana ko‘rsatilmagan. 2.Bandura A. Self-Efficacy: The Exercise of Control. – New York: W. H. Freeman, 1997. – 604 b. 3.Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. – Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1979. – 352 b. 4.Bruner J. S. The Process of Education. – Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1977. – 97 b. 5.Maslow A. H. Motivation and Personality. – New York: Harper & Row, 1970. – 369 b. 6.Piaget J., Inhelder B. The Psychology of the Child. – New York: Basic Books, 1972. – 192 b. 7.Rogers C. R. Freedom to Learn: A View of What Education Might Become. – Columbus, Ohio: C. E. Merrill Publishing Company, 1969. – 358 b. 8.Skinner B. F. Science and Human Behavior. – New York: The Free Press, 1965. – 461 b. IV. Int ernet manbalari 13.https:/ 14.https:/ 15.https:/ 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TA’LIM TIZIMIDA PSIXOLOGIK XIZMATNING NAZARIY- METODIK ASOSLARI

1.1. Ta’lim muassasalarida psixologik xizmatning maqsad va vazifalari

1.2. Ta’lim sifatini baholashda psixologik mezonlarning ahamiyati

I bob bo‘yicha xulosa

II BOB TA’LIM JARAYONI ISHTIROKCHILARINING SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA PSIXOLOGNING AMALIY FAOLIYATI

2.1. O‘quvchilarda o‘quv motivatsiyasini shakllantirish va bilish jarayonlarini rivojlantirish

2.2. Pedagoglar va ota-onalar bilan hamkorlik — ta’lim sifati garovi

II bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

GLOSSARY

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить