Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash. - Texnika va texnologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	841.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	30 Yanvar 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Texnika va texnologiya

Sotuvchi

Mardon

Ro'yxatga olish sanasi 30 Yanvar 2026

0 Sotish

Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash.

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI

TOSHKENT KIMYO-TEXNOLOGIYA INSTITUTI
YANGIYER FILIALI
“MUHANDISLIK VA YASHIL IQTISODIYOT”
fakulteti
“Kimyoviy texnologiyalar”
kafedrasi
“Neft-gaz sanoati korxonalarini loyihalash” fanidan
Kurs loyihasi
Mavzu: Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash
Bajardi: ______________________________
Qabul qildi: ______________________________
Yangiyer-2026

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI

TOSHKENT KIMYO-TEXNOLOGIYA INSTITUTI
YANGIYER FILIALI
“MUHANDISLIK VA YASHIL IQTISODIYOT”
fakulteti
“Kimyoviy texnologiyalar”
kafedrasi
“Neft-gaz sanoati korxonalarini loyihalash” fanidan
Tushuntirish xati
Mavzu: Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash
Bajardi: __________________________
Qabul qildi: __________________________
Yangiyer-2026

MUNDARIJA
Kirish
1. Tabiiy gaz va uning umumiy tavsifi
1.1. Tabiiy gaz tushunchasi va ahamiyati
1.2. Tabiiy gazning kimyoviy tarkibi va xossalari
1.3. Tabiiy gaz konlari va qazib olish manbalari
2. Tabiiy gazni qayta ishlashning nazariy asoslari
2.1. Tabiiy gazni qayta ishlashdan ko‘zlangan maqsadlar
2.2. Gazni tayyorlash va tozalash jarayonlarining mohiyati
2.3. Qayta ishlash jarayonlarida qo‘llaniladigan usullar
3. Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasining texnologik
jarayonlari
3.1. Gazni mexanik tozalash jarayoni
3.2. Gazni quritish usullari va texnologiyasi
3.3. Gazni nordon komponentlardan tozalash
3.4. Uglevodorod fraksiyalarini ajratish jarayoni
4. Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash
4.1. Majmuaning ishlab chiqarish quvvatini asoslash
4.2. Texnologik sxemani tanlash va tavsiflash
4.3. Asosiy texnologik uskunalar tanlovi
4.4. Texnologik jarayonlarning ishlash prinsipi
5. Texnologik hisob-kitoblar
5.1. Moddiy balans hisobi
5.2. Issiqlik balansi hisobi
5.3. Asosiy texnologik ko‘rsatkichlarni aniqlash
6. Atrof-muhitni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligi
6.1. Ekologik muammolar va ularni kamaytirish choralari
6.2. Atmosfera, suv va tuproqni muhofaza qilish
6.3. Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Bugungi kunda yoqilg‘i-energetika resurslaridan samarali foydalanish, tabiiy
gazni chuqur qayta ishlash va ekologik xavfsizlikni ta’minlash O‘zbekiston
Respublikasi iqtisodiy rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Tabiiy gaz mamlakatimizning asosiy energetik va kimyoviy xomashyosi bo‘lib,
undan nafaqat yoqilg‘i sifatida, balki yuqori qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlar
ishlab chiqarishda ham keng foydalanilmoqda. Shu sababli tabiiy gazni qayta ishlash
majmualarini zamonaviy texnologiyalar asosida loyihalash va ularning
samaradorligini oshirish dolzarb masalalardan biridir.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida energetika sohasini tubdan isloh
qilish, tabiiy gazni qazib olish va qayta ishlash jarayonlarini modernizatsiya qilish
bo‘yicha qator muhim qaror va farmonlar qabul qilindi. Jumladan, 2023–2025-
yillarga mo‘ljallangan energetika strategiyasida tabiiy gazni chuqur qayta ishlash
ulushini oshirish, gazni isrof qilmasdan qayta ishlash, energiya tejamkor va ekologik
toza texnologiyalarni joriy etish asosiy vazifalar sifatida belgilab berilgan. Ushbu
hujjatlarda gazni qayta ishlash majmualarini rekonstruksiya qilish, yangi ishlab
chiqarish quvvatlarini ishga tushirish va xorijiy investitsiyalarni jalb etish
masalalariga alohida e’tibor qaratilgan.
Shuningdek, so‘nggi yillarda qabul qilingan Prezident qarorlarida sanoat
korxonalarining ekologik xavfsizligini ta’minlash, atmosferaga zararli moddalarning
chiqarilishini kamaytirish va “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini joriy etish ustuvor
vazifa etib belgilangan. Tabiiy gazni qayta ishlash jarayonlarida chiqindisiz yoki
kam chiqindili texnologiyalarni qo‘llash, gazni tozalash va quritish jarayonlarini
takomillashtirish ushbu qarorlarning amaliy ijrosi sifatida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Yangi normativ-huquqiy hujjatlarda energiya resurslaridan oqilona
foydalanish, gazni qayta ishlashda yuqori samaradorlikka erishish va ishlab chiqarish
tannarxini pasaytirish masalalari ham alohida ko‘rsatib o‘tilgan. Shu bilan birga,
sanoat korxonalarida mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi talablarini
kuchaytirish, ishchi-xodimlar uchun xavfsiz va sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratish
davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan.

Tabiiy gazni qayta ishlash majmualarini loyihalashda ushbu qaror va dasturlar
talablarini inobatga olish, texnologik jarayonlarni zamonaviy ilmiy-texnik yutuqlar
asosida tashkil etish muhim hisoblanadi. Gazni mexanik tozalash, quritish, nordon
komponentlardan tozalash va uglevodorod fraksiyalariga ajratish jarayonlarini to‘g‘ri
tanlash majmuaning umumiy samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Mazkur kurs ishi (yoki bitiruv malakaviy ishi)ning maqsadi tabiiy gazni qayta
ishlash majmuasini loyihalash jarayonlarini o‘rganish, asosiy texnologik bosqichlarni
tahlil qilish hamda moddiy va issiqlik balanslari asosida ishlab chiqarishning asosiy
ko‘rsatkichlarini aniqlashdan iborat. Ish davomida tabiiy gazni qayta ishlash
texnologiyalarining nazariy asoslari, zamonaviy uskunalar va ekologik hamda
mehnat xavfsizligi talablariga alohida e’tibor qaratiladi.
Ushbu ishning amaliy ahamiyati shundan iboratki, unda keltirilgan hisob-
kitoblar va texnologik yechimlar tabiiy gazni qayta ishlash korxonalarini loyihalash
va modernizatsiya qilishda foydalanilishi mumkin. Shuningdek, ishda ko‘rib
chiqilgan masalalar energetika va kimyo sanoati yo‘nalishida tahsil olayotgan
talabalar uchun muhim nazariy va amaliy bilim manbai bo‘lib xizmat qiladi.Tabiiy
gaz hozirgi kunda jahon energetika tizimida eng muhim va istiqbolli yoqilg‘i
turlaridan biri hisoblanadi. Uning zaxiralari ko‘pligi, yuqori yonish issiqligi, tashish
va foydalanish qulayligi, shuningdek, boshqa yoqilg‘i turlariga nisbatan ekologik
tozaligi tabiiy gazdan keng miqyosda foydalanishga sabab bo‘lmoqda. Shu bilan
birga, yer qa’ridan olinadigan tabiiy gaz tarkibida suv bug‘lari, mexanik
aralashmalar, karbonat angidrid, oltingugurtli birikmalar va og‘ir uglevodorodlar
mavjud bo‘lib, ular gazning sifatini pasaytiradi hamda texnologik uskunalarning
ishonchli ishlashiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tabiiy gaz sanoati energetika va kimyo sanoatining muhim tarmoqlaridan
biri bo ‘ lib , tabiiy gazni chuqur qayta ishlash orqali yoqilg ‘ i - energetik resurslardan
samarali foydalanish , eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish hamda ekologik
barqarorlikni ta ’ minlash imkonini beradi . Ushbu kurs ishida tabiiy gazni qayta
ishlash majmuasini loyihalashning texnologik, hisob-kitob, iqtisodiy va ekologik
jihatlari yoritiladi.

1. Tabiiy gaz va uning umumiy tavsifi.
1.1. Tabiiy gaz tushunchasi va ahamiyati
Tabiiy gaz — yer ostida hosil bo ladigan, metan asosidagi yonuvchi gazlarʻ
aralashmasi bo lib, asosan uy-joylarni isitish, elektr energiyasi ishlab chiqarish,
ʻ
sanoatda (kimyo, metallurgiya) va transportda yoqilg i sifatida ishlatiladigan qazilma
ʻ
boylikdir; u energiya xavfsizligi va iqtisodiy rivojlanish uchun muhim, lekin metan
emissiyasi tufayli iqlim o zgarishiga ta sir qilishi sababli uning kelajakdagi
ʻ ʼ
ahamiyati energiya o tish davriga bog liq.
ʻ ʻ
Tarkibi: Asosan metandan (CH ) iborat, etan, propan, butan kabi yuqori
₄
uglevodorodlar va oz miqdorda karbonat angidrid (CO ), azot (N ) va vodorod sulfid
₂ ₂
(H S) kabi qo shimchalar bo lishi mumkin.
₂ ʻ ʻ
Hosil bo lishi: Millionlab yillar davomida organik moddalarning yer ostida
ʻ
yuqori bosim va haroratda parchalanishi natijasida hosil bo ladi.
ʻ
Qazib olinishi: Neft konlari bilan birga yoki alohida (gaz konlari) qazib
olinadi.
Energetika: Elektr stansiyalarida yong'i sifatida, ishlab chiqarish quvvatini
oshirishda foydalaniladi.
Sanoat: Kimyo zavodlari (plastmassa, o g itlar), metallurgiya (temir, po lat),
ʻ ʻ ʻ
shisha ishlab chiqarishda muhim xomashyo.
Transport: Suyuqlashtirilgan tabiiy gaz (LNG) avtomobillar, yuk mashinalari
uchun ekologikroq yoqilg i sifatida ishlatiladi.
ʻ
Maishiy ehtiyojlar: Uy-joylarni isitish, ovqat pishirish uchun qulay va
tejamkor manba.
Ekologik afzallik: Ko mir yoki neftga nisbatan kamroq ifloslantiruvchi gazlar
ʻ
chiqaradi, lekin metan emissiyasi (kuchli issiqxona gazi) global isishga hissa
qo shishi mumkin.
ʻ
Iqtisodiy ahamiyati: Energiya importi/eksporti bo yicha davlatlar
ʻ
iqtisodiyotini mustahkamlaydi, ish o rinlari yaratadi.
ʻ
Xulosa qilib aytganda, tabiiy gaz zamonaviy dunyo uchun energiya, sanoat va
kundalik hayotda katta rol o ynaydi, lekin iqlim o zgarishiga qarshi kurashda uning
ʻ ʻ
uzoq muddatli rolini optimallashtirish muhim.

Gazlarni xarakteristikasi va ularni qayta ishlashga tayyorlash.
1.2. Tabiiy gazning kimyoviy tarkibi va xossalari
Tabiiy gaz tarkibida metan bilan bir qatorda etan, propan, butan kabi og‘ir
uglevodorodlar, shuningdek azot, karbonat angidrid va oltingugurtli birikmalar
bo‘ladi. Ushbu komponentlar gazning yonish issiqligi, korroziya xususiyatlari va
texnologik qayta ishlanishiga ta’sir ko‘rsatadi.
Tabiiy yoqilg`i gazlar metan qatori uglevodorodlari aralashmasini o‘zida
namoyon etadi. Ayrim konlardan chiquvchi gazlarda nordon komponentlar (H2S,
CO, N2, O2, He, Ar) bo`ladi, shuningdek, barcha tabiiy gaгlarning doimiy hamrohi
suv bug‘laridir.
Tabiiy gaz tarkibiga kiruvchi uglevodorodlarni shartli ravishda 3 guruhga
bo`lish mumkin:
-I guruhga metan va etan kiradi, ular quruq gazlar hisoblanib, gazlarda
ularning miqdori normal sharoitda 60dan 95%gacha bo`ladi;
-II guruhga propan, izobutan va butan kiradi. Bu uglevodorodlar normal
sharoitda gaг ko`rinishida, oshirilgan bosimlarda ular suyuq holatga o`tadi;
-III guruhga izopentan, pentan va geksan, biroz yuqori molekulali
uglevodorodlar kiradi. Ular normal sharoitda suyuq holatda bo`lib, benгin tarkibiga
kiradi.
Tabiiy gazning asosiy tarkibiy qismini (99%) metan tashkil etadi va qolgan
qismini CO, yonuvchi i/2, N2, H2O va boshqalar tashkil qiladi.
Sun`iy gaгlar qattiq va suyuq yoqilg`ilar qayta ishlash jarayonida olinadi,
jumladan, sanoat gazi (domna, koks, yorituvchi katalizatsiya gazlari)
generator gazi va boshqalar. Ularning tarkibi va xossalari, shu jumladan, yonish
issiqligi keng ko`lamda o`гgaradi. τdatda ular turli hiddagi yonuvchi va inert
gaгlarning
aralashmasidan iborat. Ularning tarkibida yonuvchi gazlar:
СH4,С2H6,С3H8,С4H10,H2,СO va boshqa ifloslantiruvchi moddalar
(СC2,N2 , smola holidagi moddalar, mexanik zarralar, oltingugurtli moddalar)
kiradi.

Gaгsimon yoqilg`ilar siqilgan va suyultirilgan ko`rinishda ishlatiladi. Kritik
harorati havo haroratidan yuqori bo`lgan uglevodorodlar past bosimda gaz holatidan
suyuq holatga o`tadi. Bunday gaгlar suyultirilgan gaгlar deyiladi. β0 0C haroratda
propanni suyuq holatga o`tkaгish uchun 0,85 MPa, butan uchun 0, β MPa bosim
talab etiladi.
Suyultirilga gazlar kritik harorati havo haroratidan past bo`lgan
uglevodorodlar hisoblanadi. Siqilgan gaгning asosiy tarkibiy qismi bo`lgan СH4ni
suyuq holatga o`tkaгish uchun -820C harorat talab etiladi. Atmosfera bosimida esa
СH4 -161 0C haroratda ham suyuq holatga o`tadi. -820C haroratdan yuqori bo`lgan
har qanday yuqori bosimda ham СH4 suyuq holatga o`tmaydi.
Gazlarni qayta ishlashning mohiyati shundaki, ularni tarkibidan nordon
komponentlar va namlikni yo`qotish, so`ngra bu gaгlardan I va II-guruh
uglevodorodlarni ajratishdan iboratdir.
Ma`lumki uglevodorod gaгlari kelib chiqishiga ko`ra ularni uch guruhga
bo`lish mumkin:
1. Tabiiy gaгlar, mustaqil hosil bo`lgan bo`lib, tarkibida juda oг miqdorda
suyuq uglevodorod saqlagan gazlar;
2. Yo`ldosh gazlar, neft bilan birgalikda chiquvchi gazlar;
3. Zavod gazlari, neftni qayta ishlashdagi destruktiv jarayonlarda hosil
bo`ladigan gaгlar.
Tabiiy gaгlardan sanoat korxonalari va aholi turar joylarida yoqilg`i sifatida
keng foydalaniladi, bundan tashqari kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishda xom-
ashyo bo`lib xiгmat qiladi. Bu mahsulotlar asosan, H2, С2 H2, СH20, СHСl3 va
boshqalar.
Yo`ldosh gazlar kommunal ehtiyojlar va avtotransportda yoqilg`i uchun
qo`llaniladi, shuningdek, piroliг jarayonlari uchun xom-ashyo sifatida ham
foydalaniladi.
Neft xom-ashyolarini qayta ishlashda har bir destruktiv jarayonlardan zavod
gaгlari hosil bo`ladi. Zavod gaгlari uglevodorod tarkibiga ko`ra bir-biridan
farqlanadi. Termik kreking gazlari tarkibida СH4 va boshqa turdagi to`yinmagan
uglevodorodlarga boy bo`ladi. Katalitik kreking gaгlarida С4Я10lar va butilenlar

miqdori ko`pligi bilan xarakterlanadi. Tabiiy gaгlarni qaгib chiqarish va qayta
ishlashda doimo gaг gidratlari hosil bo`ladi. Gidrat hosil qiluvchi komponentlari
asosan tabiiy gaz tarkibidagi yengil uglevodorodlar CH4, C2H6, C3H8, шо-С4Я10,
shuningdek, CO va H2S hisoblanadi.
1.3. Tabiiy gaz konlari va qazib olish manbalari
Tabiiy gaz mustaqil gaz konlaridan yoki neft bilan birga chiqadigan yo‘ldosh
gaz sifatida olinadi. O‘zbekiston hududida tabiiy gaz asosan Buxoro–Xiva va
Ustyurt gaz mintaqalaridan qazib olinadi.
Gidratlar ko`rinishi - oq kristall moddalar bo`lib, hosil bo`lish sharoitiga
ko`ra muг yoki гichlashtirilgan qorga o`xshaydi. Uglevodorodli gaг gidratlarida
suvli kristall panjara katta qismi suyuq propan va iгobutan to`la bo`ladi, kichik
qismida esa metan, etan, aгot, vodorod sulfid va uglerod oksidi bo`ladi. Gaг
gidratlari hosil bo`lishi quvurlarlarda tiqinlar hosil bo`lishi tufayli ko`ndalang
kesim yuгasi kichrayishiga olib keladi.
Neft gaz sanoati korxonalarida gazlarni quritish va ingibirlashni turli
sxema va usullaridan foydalaniladi. Gaг gidratlari hosil bo`lishiga qarshi
kurashda ingibirlash usuli (gaг oqimiga ingibitor kiritish) keng qo`llaniladi. Bu
usulning mohiyati shundaki, bunda kam gaz oqimiga kiritilgan ingibitor suvda
erkin eriydi va natijada suv bug`lari bosimi, hamda gaг gidratlari hosil bo`lish
harorati pasaytiriladi. Ingibirlash hisobiga gidratlar hosil bo`lish harorati
pasaytiriladi. Gidratlar hosil bo`lishiga qarshi ingibitorlar sifatida metanol va
gaгlarni quritishda glikollar keng qo`llaniladi. Metanol - metil spirti bo`lib, gaг
oqimiga kiritilganda suv bug`larini yutadi va ularni past muгlash haroratidagi
suvli spirt eritmasiga o`tkaгadi. Glikollar suv bug`iga to`yingandan keyin
separatorlarda ajratiladi va so`ngra qayta tiklanadi. Ingibitorlar sifatida kaltsiy
xlor eritmasi va litiy xlor eritmasi ko`p qo`llaniladi. Gidratlar hosil bo`lishini
oldini olishni yanada samarali usuli bu gaгlarni quritishdir, bunda namlik
miqdori keskin kamayadi.
Sanoatda gazlarni quritishni keng tarqalgan usullari mavjud;

- suyuq yutuvchilar - glikollar (mono, di, tri, etil qattiq yutuvchilar -
(aktivlangan alyuminiy oksidi, silikagel, boksitlar) sintetik seolitlar va
boshliqlar.
Gaг sanoatida suyuq yutuvchilar yordamida gaгlarni quritish keng
qo`llaniladi. Ular ikki ko`rinishda bo`ladi: gaг oqimiga glikolni purkash va
absorbsion.
2. Tabiiy gazni qayta ishlashning nazariy asoslari.
Tabiiy gaz — muhim yoqilg‘i-energetik resurs bo‘lib, u sanoat, energetika va
aholi ehtiyojlarini qondirishda keng qo‘llaniladi. Biroq konlardan olinadigan tabiiy
gaz tarkibi bir xil bo‘lmay, unda turli zararli va keraksiz aralashmalar mavjud
bo‘ladi. Shu sababli tabiiy gazni iste’molchilarga yetkazib berishdan oldin uni qayta
ishlash, tayyorlash va tozalash zarur hisoblanadi. Tabiiy gazni qayta ishlash
jarayonlari fizik, fizik-kimyoviy va kimyoviy qonuniyatlarga asoslanadi.
2.1. Tabiiy gazni qayta ishlashdan ko‘zlangan maqsadlar.
Tabiiy gazni qayta ishlashdan ko‘zlangan maqsadlar.
Tabiiy gazni qayta ishlashdan asosiy maqsad — gazning sifat ko‘rsatkichlarini
yaxshilash va uni xavfsiz, samarali hamda iqtisodiy jihatdan foydali holda ishlatishga
tayyorlashdan iboratdir. Kon gazlari tarkibida suv bug‘lari, mexanik aralashmalar,
oltingugurt birikmalari (H S), karbonat angidrid (CO ), azot va og‘ir uglevodorodlar₂ ₂
mavjud bo‘lishi mumkin.
Tabiiy gazni qayta ishlashdan ko‘zlangan asosiy maqsadlar quyidagilardan
iborat:
• gaz tarkibidagi zararli va korrozion moddalarning miqdorini kamaytirish;
• quvurlar va uskunalarning ishonchli ishlashini ta’minlash;
• gazning issiqlik qiymatini oshirish;
• atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalarni kamaytirish;
• gazdan kimyo sanoati uchun qimmatli komponentlarni ajratib olish.

Shuningdek, qayta ishlangan tabiiy gaz xalqaro va davlat standartlariga javob
berishi, transport va saqlash jarayonida muammolar keltirib chiqarmasligi lozim.
2.2. Gazni tayyorlash va tozalash jarayonlarining mohiyati
Gazni tayyorlash va tozalash — tabiiy gazni iste’molchi yoki qayta ishlash
bosqichlariga yuborishdan oldin amalga oshiriladigan muhim texnologik jarayonlar
majmuasidir. Bu jarayonlarning mohiyati gaz tarkibidagi nojo‘ya komponentlarni
ajratib olishga qaratilgan.
Gazni tayyorlash jarayonida asosan:
mexanik aralashmalar (chang, qum);
suv bug‘lari va kondensat;
kislotali gazlar (H S, CO )₂ ₂
olib tashlanadi.
Tozalash jarayonlari gazning fizik-kimyoviy xossalarini yaxshilaydi,
quvurlarda gidrat hosil bo‘lishining oldini oladi hamda uskunalarning xizmat
muddatini uzaytiradi. Masalan, gaz tarkibidagi suv bug‘lari past harorat va yuqori
bosim sharoitida gaz gidratlarini hosil qilib, quvur liniyalarini tiqib qo‘yishi mumkin.
Gazni tozalash jarayonlari maxsus qurilmalar — separatorlar, absorberlar,
adsorberlar va sovitish tizimlari yordamida amalga oshiriladi.
2.3. Qayta ishlash jarayonlarida qo‘llaniladigan usullar ю
Tabiiy gazni qayta ishlashda bir nechta asosiy usullar qo‘llaniladi bo‘lib, ular
gaz tarkibi va foydalanish maqsadiga qarab tanlanadi. Asosiy usullar quyidagilardan
iborat:
Fizik usullar — gazni sovitish, siqish va separatorlash orqali og‘ir
komponentlar va suyuqliklarni ajratib olishga asoslanadi. Bu usullar oddiy va
iqtisodiy jihatdan qulay hisoblanadi.
Fizik-kimyoviy usullar — absorberlar va adsorberlar yordamida gaz
tarkibidagi zararli moddalarni yutish tamoyiliga asoslanadi. Masalan, glikol
yordamida gazni quritish yoki amin eritmalari yordamida kislotali gazlarni ajratish.

Kimyoviy usullar — zararli komponentlar bilan kimyoviy reaksiyaga
kirishadigan moddalardan foydalanishni nazarda tutadi. Bu usul yuqori tozalash
darajasini ta’minlaydi.
Past haroratli usullar — gazni sovitish orqali og‘ir uglevodorodlarni
kondensatsiyalash va ajratib olishga xizmat qiladi. Bu usullar gazni chuqur qayta
ishlashda keng qo‘llaniladi.
Mazkur usullarning to‘g‘ri tanlanishi tabiiy gazni qayta ishlash
samaradorligini oshiradi va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi.
Gazlarni qayta ishlash zavodlaridagi asosiy jarayon bu benzinsizlantirish
jarayoni hisoblanadi. Qayta ishlanadigan neft gazini hajmidan, bu gazdagi zarur
komponentlarni ajratish darajasiga va boshqa omillarga ko`ra
benгinsiгlashtirishni 4 usuli qo`llaniladi: kompressorlash; past haroratli
kondensasiya va rektifikatsiya; adsorbtsiya
Benzinsizlashtirishni kompressorlash usulida gazni siqishga asoslangan
bo`lib, havoli va suvli sovitgichlarda sovutiladi. Bunga gaг tarkibidagi og`ir
uglevodorodlar va suv bug`lari kondensatsiyalanadi, so`ngra separatorlarda
ajratiladi. Bu usul orqali gaгdan гarur komponentlardan yetarli darajada ajratish
imkonini ta`minlaydi va odatda boshqa benгinsiгlashtirish usullari bilan birikkan
holda o`tkaгish talab etiladi.
Past haroratli kondensatsiyalash
Jarayonida siqilgan gaz maxsus sovuq agentlar (propan, freon) ishtirokida
to past haroratgacha sovutiladi. Natijada gazning katta qismi
kondensatsiyalanadi. Uglevodorodli kondensat separatorda ajratiladi, so`ngra
rektifikatsion kolonna deetanizatorga beriladi. Kolonna yuqorisidan metan va
etan, pastidan esa beqaror gazsimon benzin chiqariladi.
Past haroratli rektifikatsiyalash jarayonini past haroratli
kondensatsiyalashdan farqi, ya`ni past haroratli rektifikatsiyalash jarayoni ancha
past haroratda boradi va r ektifikatsion kolonnaga 2 fazali aralashma: sovutilgan
va uglevodorodli (aralashma) kondensat kiritiladi. Kolonna yuqorisidan
benzinsizlantirilgan gaz, pastidan esa metansizlantirilgan kondensat chiqariladi,
kondensatdan etan 2 kolonna deetanizatorda ajratiladi. Benzinsizlashtirishni

absorbstiyalash usuli suyuq neft mahsulotlariga gaz komponentlarining turli
eruvchanligiga asoslangan jarayon absorberlarda o‘tkaziladi.
Absorber balandligi bo`yicha ko‘ndalang to‘siqlar
barboterli tarelkalarga joylashtirilgan. Gaz oqimini pastki tarelkadan yuqorigacha
ko`tarilishida uning tarkibidagi og`ir uglevodorodlar asta-sekin absorbentga
yutiladi va absorber yuqorisidan absorbent chiqariladi. To`yingan absorbentni
desorbtsiyalash usuli С
3 H
8 dan yuqori uglevodorodlar miqdori 50dan 100gr/m 3
gacha b o`lgan neft gaгlarini qayta ishlashda qo`llaniladi. U adsorbentlar yuгasiga
bug`lar va gaгlarni yutilishiga asoslangan. Adsorbent sifatida odatda aktivlangan
ko`mirdan foydalaniladi. Bunda adsorbent gaгdagi og`ir uglevodorodlar asta-
sekinlik bilan to`yinadi. Yutilgan uglevodorodlarni haydash va adsorbentni qayta
tiklash uchun o`ta qizdirilgan suv bug‘i bilan ishlov beriladi.
Adsorbentdan haydalgan suv va uglevodorod bug`lari aralashmasi
sovutiladi va kondensastiyalanadi, hamda olingan beqaror benzin osongina
suvdan ajratiladi. Adsorbtsiyalash jarayonlari qo`llanilishidagi kamchiligi
ularning davriy ishlashidir.
Gazlarni quritish . Gazlardan suv bug`larini ajratish zaruriy operasiya
bo`lib, bunga sabab -gazlarni komponentlarga ajratish jarayoni ko`pincha juda
past temperituralarda (-100°C) amalga oshiriladi.
Suv ayrim katalizatorlarni zaxarlaydi, u uglevodorodlar bilan quvurlarga
tiqilib qoluvchi katalizatorlarni zaharlaydi, u uglevodorodlar bilan quvurlarga
tiqilib qoluvchi kristallogidratlar hosil qila oladi.
Kuritishni suyuq ea qattiq qurituvchilar yordamida amalga oshiriladi.
Suyuq qurituvchilar sifatida ko`p atomli spirtlar -di-va trietilenglikollar
qo`llaniladi. Quritish jarayoii qarama-qarshi oqimda xarakatlanuvchi gaz va
qurituvchi vositasida kolonnada amalga oshiriladi. Jarayon normal sharoitda olib
boriladi. Quritilgan gaz kolonnalarining yuqorisidan qattiq adsorbentlarda
oxirigacha quritish uchun yo`naladi, qurituvchi esa regenerasiyaga yuboriladi.
Suyuk, qurituvchilarning ko`llanilishi etarli yaxshi kuritilgan gaz olishga imkon
bermaydi, undan tashqari suyuk kurituvchilar agressivdirlar.

Hozirgi vaqtda tobora keng doirada kattiq adsorbentlar ishlatila boshladi.
Ular alyuminiy oksidi, alyumogellar, silikagellar, turli tabiiy va sintetik
alyumosilikatlar va boshqalar. Quritish jarayoni gaz oqimini adsorbent bilan
to‘ldirilgan kolonnadan o‘tkazish orqali odatdagi yoki yuqoriroq temperaturada
amalga oshiriladi. Regenerasiya tabiiy adsorbentlar uchun 140ºC temperaturada,
sintetik adsorbentlar uchun esa 270-700°C da issiq metan-vodorod aralashmasi
oqimi bilan amalga oshiriladi. Ushbu adsorbentlarni kamchiliklari sifatida ularni
past o`tkazish qobiliyati, ishqori bo`lmagan namlik sig`imi (5-8%) va C
3 -C
4
uglevodorodlari g`ovaklarni to`ldirib qo`yadigan va kokslashga olib keluvchi
polimerlash qobiliyatini ko`rsatish mumkin. Keyingi vaqtlarda molekulyar
elaklar yoki seolitlar deb nomlangan sorbentlarni muvaffaqiyatli qo`llay
boshladilar. Seolitlar S
2 va undai yuqori uglevodorodlarni adsorbent ichiga
kirishiga yo`l qo`ymasligi okibatida ularni namlik sig`imini (20%gacha) va
o`tkazuvchanlik qobiliyatini oshiradilar. Undan tashqari seolitlar 100°C
temperaturagacha ishlashlari mumkin, ular regeneryasiyasini adsorbent
strukturasini 400ºC temperaturagacha buгmay o`tkaгish mumkin. Seolitlarning
katta afzallagn H
2 O va SO-
2 larni bir qismini adsorbsiyalashi va buning natijasida
gazlarni ushbu qo`shimchalardan tozalanishidir.
3. Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasining texnologik jarayonlari.
Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasining asosiy vazifasi — konlardan
olinayotgan xom gazni iste’molchilar talabiga mos holatga keltirishdir. Xom
tabiiy gaz tarkibida mexanik aralashmalar, suv bug‘lari, nordon komponentlar
(H S, CO ), shuningdek og‘ir uglevodorodlar mavjud bo‘lib, ular gazni bevosita₂ ₂
uzatish yoki foydalanishda muammolar keltirib chiqaradi. Shu sababli gazni
qayta ishlash majmuasida ketma-ket bir necha texnologik jarayonlar amalga
oshiriladi.
Asosiy texnologik jarayonlar quyidagilardan iborat:
gazni mexanik tozalash;
gazni quritish;
nordon komponentlardan tozalash;

uglevodorod fraksiyalarini ajratish.
3.1. Gazni mexanik tozalash jarayoni.
Gazni mexanik tozalash jarayoni tabiiy gazni qayta ishlashning birinchi va
majburiy bosqichi hisoblanadi. Bu bosqichda gaz tarkibidagi qattiq zarrachalar
(qum, chang, zang qoldiqlari), suyuq tomchilar va mexanik iflosliklar ajratib
olinadi.
Mexanik aralashmalar manbalari:
gaz konlaridagi qum va tog‘ jinslari;
quvurlar ichidagi korroziya mahsulotlari;
kompressorlar va armaturalardan ajralgan zarrachalar.
Mexanik tozalashning asosiy maqsadlari:
keyingi texnologik qurilmalarni ishdan chiqishdan himoyalash;
gaz oqimi tezligini barqarorlashtirish;
katalizatorlar va absorbentlarning xizmat muddatini uzaytirish.
Mexanik tozalash usullari:
Gravitatsion ajratish
Gaz tezligi kamaytirilganda og‘ir zarrachalar va suyuq tomchilar
cho‘kadi. Bu usul asosan separatorlarda amalga oshiriladi.
Inersion tozalash
Gaz oqimi yo‘nalishi keskin o‘zgartirilganda og‘ir zarrachalar inertsiya
ta’sirida ajralib chiqadi.
Filtrlash
Maxsus metall, tolali yoki kartujli filtrlardan foydalaniladi. Filtrlar yuqori
samaradorlikka ega bo‘lib, mayda zarrachalarni ham ushlab qoladi.
Siklon separatorlar
Gaz oqimi aylanma harakatga keltirilib, markazdan qochma kuchlar
yordamida mexanik aralashmalar ajratiladi.
Mexanik tozalash samaradorligi odatda 95–99 % ni tashkil etadi.
Gazni mexanik tozalash jarayoni gazdagi qattiq (chang, zarralar) va ba'zan
suyuq aralashmalarni filtrlar (matoli, tolali), siklonlar va sentrifugalardan

o'tkazish orqali ajratishdir, bu esa ifloslanishni kamaytirish, qimmatbaho
moddalarni ushlab qolish va apparatlarni himoya qilishga xizmat qiladi. Asosiy
usullariga filtratsiya (chuqur, sanoat, havo filtrlari), siklonlar orqali sentrifugal
kuch ta'sirida cho'ktirish (quruq usul) va suv orqali yuvish (nam usul) kiradi.
Mexanik tozalashning asosiy usullari:
Filtrlash:
Matoli va tolali filtrlar: Eng keng tarqalgan usul; gaz mato yoki tolali
elementlardan o'tadi, zarralar ushlanib qoladi. Sanoat changlarini tozalashda
keng qo'llaniladi.
Chuqur filtrlash (Absolut filtrlar): Yuqori samaradorlik (99%) bilan o'ta
zaharli, mayda zarralarni (1 mg/m³ gacha) ushlaydi, regeneratsiya qilinmaydi.
Havo filtrlari: Shamollatish va sovutish tizimlarida ishlatiladi, o'rtacha
konsentratsiyali gazlarni tozalaydi.
Siklonlar (Sentrifugal usul):
Gazni aylantirib, og'irlik kuchi (sentrifugal kuch) ta'sirida zarralarni
apparat devorlariga urilib cho'ktirish usuli. To'liq tozalashga erishilmaydi, lekin
katta hajmdagi changni ushlaydi.
Nam usul (Suv bilan tozalash):
Gazni suv yoki boshqa suyuqlik bilan yuvish orqali zarralarni yuttirish
(skrubberlar, venturi skrubberlar).
Qo'llanilishi:
Ishlab chiqarish gazlaridan qimmatbaho moddalarni qaytarib olish.
Zararli moddalarni kamaytirish va atrof-muhitni muhofaza qilish.
Keyingi texnologik jarayonlarga yomon ta'sir qiluvchi aralashmalarni
(masalan, apparatlarni yemiruvchi) yo'qotish.
3.2. Gazni quritish usullari va texnologiyasi.
Gazni quritish — tabiiy gaz tarkibidagi suv bug‘larini yo‘qotish
jarayonidir. Suv bug‘lari quvurlarda kondensatlanib, gidratlar hosil bo‘lishiga,
korroziyaga va gaz uzatish tizimlarining ishdan chiqishiga sabab bo‘ladi.
Gazni quritishning asosiy vazifalari:

gaz gidratlari hosil bo‘lishining oldini olish;
quvurlar va jihozlarda korroziyani kamaytirish;
gaz sifatini me’yoriy darajaga keltirish.
Gazni quritish usullari:
1. Absorbtsion quritish
Bu usulda suv bug‘lari suyuq absorbent yordamida yutiladi. Eng ko‘p
qo‘llaniladigan absorbentlar:
dietilenglikol (DEG);
trietilenglikol (TEG).
Absorbtsion quritish uzluksiz jarayon bo‘lib, gaz absorber kolonnaga
kiritiladi va qarama-qarshi yo‘nalishda glykol bilan kontaktda bo‘ladi.
2. Adsorbtsion quritish
Gaz tarkibidagi suv bug‘lari qattiq adsorbentlar sirtida ushlanadi. Asosiy
adsorbentlar:
silikagel;
alyumogel;
molekulyar elaklar.
Bu usul yuqori darajadagi quritish talab etilganda qo‘llaniladi.
3. Sovitish va kondensatsiya usuli
Gaz sovitilib, suv bug‘lari kondensat holatida ajratib olinadi. Bu usul
odatda yordamchi yoki dastlabki quritish bosqichi sifatida ishlatiladi.
3.3. Gazni nordon komponentlardan tozalash.
Tabiiy gaz tarkibida nordon komponentlar — vodorod sulfid (H S) va₂
karbonat angidrid (CO ) mavjud bo‘lishi mumkin. Ushbu komponentlar gazning
₂
zaharliligini oshiradi, quvurlarda kuchli korroziya keltirib chiqaradi va yonish
jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Nordon komponentlarning salbiy ta’siri:
metall konstruktsiyalarni tez yemiradi;
gazning issiqlik qiymatini pasaytiradi;
ekologik xavf tug‘diradi.

Tozalash usullari:
1. Kimyoviy absorbtsiya
Amin eritmalari (MEA, DEA, MDEA) yordamida amalga oshiriladi. Bu
usul eng keng tarqalgan bo‘lib, yuqori samaradorlikka ega.
2. Fizik absorbtsiya
Gaz bosimi yuqori bo‘lgan hollarda qo‘llaniladi. Metanol, Selexol kabi
erituvchilar ishlatiladi.
3. Katalitik usullar
H S elementar oltingugurtga aylantiriladi (masalan, Klaus jarayoni).₂
Tozalashdan so‘ng gazdagi H S miqdori me’yoriy darajagacha
₂
kamaytiriladi.
3.4. Uglevodorod fraksiyalarini ajratish jarayoni.
Tabiiy gaz tarkibida metandan tashqari etan, propan, butan va og‘ir
uglevodorodlar mavjud bo‘ladi. Ularni ajratib olish iqtisodiy jihatdan muhim
hisoblanadi.
Ajratishning asosiy maqsadlari:
gazning issiqlik qiymatini barqarorlashtirish;
suyultirilgan gaz va kimyo sanoati uchun xom ashyo olish;
gaz quvurlarida kondensat hosil bo‘lishining oldini olish.
Ajratish usullari:
1. Past haroratli separatsiya
Gaz sovitilib, og‘ir uglevodorodlar suyuq holatda ajratiladi.
2. Past haroratli rektifikatsiya
Fraksiyalash kolonnalarida komponentlar qaynash haroratiga ko‘ra
ajratiladi.
3. Absorbtsion ajratish
Og‘ir uglevodorodlar maxsus absorbentlar yordamida yutiladi.
Ajratish natijasida:
quruq gaz;
gaz kondensati;

suyultirilgan uglevodorod gazlari olinadi.
4. Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash.
Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash jarayoni texnologik,
texnik-iqtisodiy va ekologik omillarni kompleks hisobga olishni talab etadi.
Loyihalashdan asosiy maqsad — xom gazni maksimal samaradorlik bilan qayta
ishlash, mahsulot sifatini amaldagi me’yoriy hujjatlar talablariga moslashtirish
hamda energiya va moddiy resurslarni tejamkor ishlatishdir.
Majmuani loyihalashda ishlab chiqarish quvvati, texnologik sxema, asosiy
uskunalar va ularning ishlash prinsiplari asosiy mezon sifatida qabul qilinadi.
4.1. Majmuaning ishlab chiqarish quvvatini asoslash.
Ishlab chiqarish quvvatini aniqlash tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini
loyihalashdagi eng muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Quvvat gaz konining
zaxirasi, qazib olish hajmi, iste’molchilarning ehtiyoji va iqtisodiy samaradorlik
asosida belgilanadi.
Ishlab chiqarish quvvatini belgilovchi omillar:
gaz konining yillik qazib olish hajmi;
xom gaz tarkibi va sifat ko‘rsatkichlari;
mintaqadagi energiya resurslariga bo‘lgan talab;
gazni transport qilish imkoniyatlari;
majmuaning uzluksiz ishlash rejimi.
Odatda majmua yiliga 330–350 ish kuni hisobida loyihalanadi. Soatlik va
sutkalik quvvat quyidagi ifoda asosida aniqlanadi:
Q = Q / (N · 24)ₛ ᵧ
bu yerda:
Q — yillik qayta ishlanadigan gaz miqdori,
ᵧ
N — yillik ish kunlari soni.
Loyihalashda kelajakda quvvatni oshirish imkoniyati ham inobatga
olinadi.

4.2. Texnologik sxemani tanlash va tavsiflash.
Texnologik sxema — tabiiy gazni qayta ishlash jarayonlarining ketma-
ketligi va o‘zaro bog‘liqligini ifodalovchi muhim hujjatdir. Sxema xom gaz
tarkibiga va olinadigan mahsulotlar turiga qarab tanlanadi.
Texnologik sxemani tanlash mezonlari:
gaz tarkibidagi suv bug‘lari va nordon komponentlar miqdori;
og‘ir uglevodorodlar ulushi;
energiya tejamkorligi;
ekologik xavfsizlik;
ekspluatatsiya qulayligi.
Tanlangan texnologik sxemaning umumiy tavsifi:
Xom gaz kirish kollektori orqali mexanik tozalash blokiga yuboriladi.
Separatorlarda gaz mexanik aralashmalardan tozalanadi.
Tozalangan gaz quritish qurilmalariga yo‘naltiriladi.
Quritilgan gaz nordon komponentlardan tozalash blokiga uzatiladi.
Tozalangan gazdan og‘ir uglevodorodlar ajratib olinadi.
Tayyor gaz magistral quvurga yuboriladi.
Sxema blok-modul prinsipida tuziladi.
4.3. Asosiy texnologik uskunalar tanlovi.
Texnologik uskunalarni tanlashda ularning ishonchliligi, samaradorligi va
xizmat muddati asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi.
Asosiy uskunalar ro‘yxati:
1. Gaz separatorlari
mexanik aralashmalarni ajratish uchun;
gorizontal va vertikal turlari mavjud.
2. Absorber va regenerator kolonnalari
gazni quritish va nordon komponentlardan tozalash uchun;
glikol va amin eritmalari bilan ishlaydi.
3. Issiqlik almashinish qurilmalari
gazni sovitish va qizdirish uchun;

trubali va plastinkali turlari qo‘llaniladi.
4. Fraksiyalash kolonnalari
og‘ir uglevodorodlarni ajratish uchun;
rektifikatsiya asosida ishlaydi.
5. Kompressorlar
gaz bosimini me’yoriy darajada ushlab turish uchun.
Uskunalar tanlashda standartlashtirilgan va sertifikatlangan qurilmalar
afzal ko‘riladi.
4.4. Texnologik jarayonlarning ishlash prinsipi.
Majmuaning ishlash prinsipi tabiiy gazni uzluksiz va ketma-ket qayta
ishlashga asoslangan. Jarayon avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi orqali
nazorat qilinadi.
Ishlash prinsipi quyidagicha:
Xom gaz majmuaga kiradi va dastlabki tozalashdan o‘tadi.
Quritish jarayonida suv bug‘lari kamaytiriladi.
Nordon komponentlar kimyoviy yoki fizik usullar bilan ajratiladi.
Og‘ir uglevodorodlar fraksiyalarga ajratiladi.
Tayyor gaz sifat nazoratidan o‘tkazilib, iste’molchiga uzatiladi.
Barcha jarayonlar xavfsizlik klapanlari, sensorlar va avtomatik boshqaruv
tizimlari bilan jihozlangan.
Gaz qatlam sharoitida suv ‘arlari bilan to’yingan holda bo’ladi. Gazni
qazib chiqarishda texnologik sxemalar bo’yicha qayta ishlash vaqtida
termodinamik sharoitlar, tem’eratura, bosim o’zgaradi va natijada suv ‘arlari
kondersirlanadi. Hosil bo’lgan suv tomchilari gazni tayyorlash qurilmalarining
texnologik tizimlarini ishini buzadi va uni uzoq masofaga magistral
trubo’rovodlar orqali tashishni qiyinlashtiradi. Bunga asosiy sabab tabiiy gazni
suv bilan gidrat hosil qilishidir. Buni klatrat deyiladi. U muzsimon modda bo’lib
gidrat ‘robkalarini hosil qiladi. Gidratlar quvrlarda tiqin hosil qiladi Buning
natijasida kom’ressorlar ishdan chiqadi. Shuning uchun tabiiy gazni magistral
quvrlarga berishdan va ‘ast tem’eraturada qayta ishlashdan oldin quritiladi.

Kuritish usulini tanlab olish aniq maqsadga va sharoitga bog’liq. Bularga gazni
tarkibi, quritish darajasi, quritilgan gazning tarkibi kiradi. Gazni quritishda suvni
yutadigan, qattiq va suyuq sorbentlar ishlatiladi, ya'ni adsorbentlar va
absorbentlar ishlatiladi. Ular quyidagi talablarga javob berishi kerak.
1. Yuqori darajada namlikni yutishi kerak, ya'ni yutuvchining
massasi va hajmi birligiga nisbatan ko’’ namlik yutishi kerak.
2. Uzoq vaqt xizmat qilishi kerak.
3. Arzon va olinishi qulay bo’lishi kerak.
Shu ko’rsatilgan sifatlarga aktiv alyuminiy oksidi, seolit, suyuq
moddalardan – di va tri etilenglikollar kiradi. Neftni qayta ishlash korxonalarida
odatda tabiiy gaz suyuq usul bilan tozalanganda dietilenglikol ishlatiladi.
Dietilenglikol bilan tozalanganda shudring nuqtasi -20 0
S ga tushadi. Aktiv
alyuminiy oksidi bilan quritilganda shudring nuqtasi -70 0
S ga, seolit bilan
quritilganda -75 0
C ga yetadi.
Tabiiy va yo’ldosh neftni gazlarning tarkibidagi namlik miqdori.
Gaz tarkibidagi namlik miqdori (kg) deb nam gaz tarkibidagi namlik
miqdorining quruq gaz miqdori nisbatiga aytiladi.
Absolyut namlik – nam gazdagi suv bug’ining ‘arsial bosimining kattaligi
(‘n). Bazida absolyut namlik deb, 1m 3
nam havo tarkibidagi suv bug’ning
massasiga aytiladi. U bu ikki kattalik son jixatidan – suv bug’ining ‘arsial
bosimi millimetr simob ustunida va suv bug’ining massasi (grammda) 1m 3
nam
gazda deyarli bir-biriga teng, 16,5 0
S tem’eraturada esa qatiy bir-biriga teng.
Gazning nisbiy namligi deb, gaz aralashmasidagi suv bug’ining, mazkur
xajmda o’sha tem’eraturadagi to’yingan bug’ massasiga munosabatiga aytiladi,
va bilan belgilanadi.
Shuningdek  ni, nam gaz tarkibidagi suv bug’ining ‘arsial bosimini shu
haroratdagi suv bug’ining bosimining nisbati ko’rinishida ham ifodalash
mumkin.
s
n
P
P  

 kattaligi odatda % ko’rinishida ifodalanadi. 0  ‘
n  ‘
s bo’lgani uchun,
unda 0 
  100%. Absolyut quruq gaz uchun  = 0, to’yingan gaz uchun  =
100%.
Mazkur gaz aralashmasidagi suv tomchisi hosil bo’ladigan tem’eratura
shudring nuqtasi deb ataladi. Havoga qaraganda uglevodorodli gazlarda namlik
yuqori, lekin tem’eratura oshishi bilan bu farq kamayib boradi. Nisbiy zichligi
0,6 tarkibidagi azot bo’lmagan, chuchuk suvga to’yingan har xil tem’eratura va
bosimdagi tabiiy gazni namligi (7a-rasmda) berilgan.
Gaz namligining kattaligi, uning uglevodorodli tarkibiga bog’liq: gaz
tarkibidagi og’ir uglevodorodlar qancha ko’’ bo’lsa, namlik shuncha ‘ast
bo’ladi. Tabiiy gaz tarkibida H
2 S va CO
2 ning bo’lishi namlikni oshiradi, azot
esa kamaytiradi.
Nisbiy zichligi 0,6 dan farq qiladigan gaz namligini aniqlash uchun,
zichlikka K tuzatishni kiritish zarur (7a-rasmga qarang).
6,0 1 W
W K 
Bu yerda: W , W
0,6 – mos ravishda tekshirilayotgan gaz va zichligi 0,6
bo’lgan gaz.
Suvda (NaCl, CaCl
2 , MgCl
2 ) ning erigan tuzlarining bo’lishi suv bug’i
‘arsial bosimini ‘asaytiradi, shu bilan birga gazni namligi ham ‘asayadi.
Tuzlilik ( K
2 ) ga tuzatish koeffitsienti quyidagi munosabatda bo’ladi.
W
W K s 2
Bu yerda: W
s – tuzli suv bilan kontaktda bo’lgan gazning muvozanat
namligi.
Gaz tarkibidagi namlik miqdorini quyidagi ifodadan foydalanib aniqlash
mumkin:
B P
A W  
Bu yerda: A – Ideal gaz tarkibidagi kam miqdoriga teng bo’lgan
koeffitsient; R – gaz bosimi; V – gaz tarkibiga bog’liq koeffitsient.
A va V koeffitsientlarining qiymatlari 4-jadvalda keltirilgan.

Vakuumli regeneratsiya
Desorberda vakuum hosil qilish glikol qotishmasini qaynash
tem’eraturasini tushiradi va undan ortiqcha miqdordagi suvni bug’latib yuborish
imkoniyatini beradi. Nasos yordamida desorberda 400-600 mm. sim. ust.
bo’lgan vakuum hosil qilinadi va dietilenglikolni konsentratsiyasini 98,5-99,3%
mass., trietilenglikol'niki esa 98,6-99,5% mass., ga yetkazib olinadi.
6g-rasmda gaz va suv bug’larini ejenktrlash ko’rsatilgan. To’yingan glikol'
absorberdagi bosimga teng bosim bilan shamollatgich (1) ga kiradi.
Shamollatgichdan ajralib chiqqan gaz veentil (2) orqali yoqilg’i sifatida
ishlatishga jo’natiladi, to’yingan glikol' esa shamollatgich ‘asidan bosim ostidan
issiqlik almashtirgich (4) ga o’tadi. Oraliq sig’im (5) da regenirlangan glikol'
bilan qizitiladi va ejektor (3) ga keladi. Undan o’tib kondensator (6) da va
glikolni ‘arlatish kamerasida (7) havo siyraklashishini hosil qiladi. O’zini
bosimini tushirib va ejektor (3) dagi oqim tezligini kamaytirib, to’yingan glikol'
quyuqlashgan suyuqlikni va kondensirlanmagan bug’ni bir qismini oqizib ketadi
va rektifikatsiya kolonna (9) ga tushadi. Keyin, olovli qizitgich (11) bilan
riboyler (10) ga yo’naltiriladi. Riboylerdan qisman regenerlangan glikol' oqib
o’tib kamera (8) ga tushadi. U yerdan zmeevik (12) ga yo’naladi. Keyn
bug’latuvchi kamera (7) ga tushadi. Yuqori darajada konsentrlangan glikol',
bug’latgich kamera (7) ni ‘astki qismidan oraliq rezervuarga tushadi, keyin
absorberga berish uchun nasosga beriladi. Shu bilan xalqa birikadi. Glikol' ikki
bosqichda regenirlanadi: birinchi bosqichda ‘arlatish kolonnasida, ikkinchi
bosqichda ‘arlatgich kamerasida.

7a-rasm. Suv-gaz sistemasida suv bug’larining muvozanatli miqdori.
7b-rasm. Kontakt tem’eraturalar xar-xil bo’lganda DEG (a) va TEG (b)
eritmalarini suv bo’yicha muvozanatli shudring nuqtasi.

7v-rasm. Konsentratsiyasi turli xil bo’lgan DEG (a) va TEG (b) larni suvli
eritmalarini xar-xil tem’eraturadagi solishtirma issiqlik sig’imi.
4-jadval
A va V koeffitsientlarini gazni namlik saqlash t englamasidagi qiymatlari
Xarorat ,
0
S A V Xarorat ,
0
S A V Xarorat ,
0
S A V
-40 0,145 0,00347 8 8,200 0,0630 56 126,0 0,487
-38 0,178 0,00402 10 9,390 0,0696 58 138,0 0,521
-36 0,219 0,00465 12 10,72 0,7670 60 152,0 0,562
-34 0,267 0,00538 14 12,39 0,0855 62 166,5 0,599
-32 0,323 0,00623 16 13,94 0,0930 64 183,3 0,645
-30 0,393 0,00710 18 15,75 0,1020 66 200,5 0,691
-28 0,471 0,00806 20 17,87 0,1120 68 219,0 0,741
-26 0,566 0,00921 22 20,15 0,1227 70 238,5 0,793
-24 0,677 0,01043 24 22,80 0,1343 72 260,0 0,841
-22 0,809 0,01168 26 25,50 0,1453 74 283,0 0,902
-20 0,960 0,01340 28 28,70 0,1595 76 306,0 0,965
-18 1,144 0,01510 30 32,30 0,1740 78 335,0 1,023
-16 1,350 0,01705 32 36,1 0,189 80 363,0 1,083
-14 1,590 0,01927 34 40,5 0,207 82 394,0 1,148
-12 1,868 0,02115 36 45,2 0,224 84 427,0 1,205
-10 2,188 0,02290 38 50,8 0,242 86 462,0 1,250
-8 2,550 0,02710 40 56,2 0,263 88 501,0 1,290
-6 2,990 0,30350 42 62,7 0,285 90 537,5 1,327
-4 3,480 0,03380 44 69,2 0,310 92 582,5 1,327
-2 4,030 0,03770 46 76,7 0,335 94 624,0 1,405
0 4,670 0,04180 48 85,3 0,363 96 672,0 1,445
2 5,400 0,04640 50 94,0 0,391 98 725,0 1,487
4 6,225 0,0515 52 103,0 0,422 100 776,0 1,530
6 7,150 0,0571 54 114,0 0,454 110 1093,0 2,620

7g-rasm. To’yingan glikol oqimi energiyasidan foydalanib vakuum
regenerlash qurilmasi.
5-jadval
Ko’rsatgichlar DEG ON(SN
2 )OX
X(SN
2 )
2 ON TEG ON(SN
2 )
2 OX
X(SN
2 )
2 OX X(SN
2 )
2 ON
Nisbiy molekulyar massa 106,12 150,17
Zichlik, g/sm 3
20 0
С
15 0
С 1,118
1,119 -
1,127
Qaynash xarorati, 0
С bosimda, ‘a:
101325
6665
1333 245
164
128 285
198
162
Xarorat, 0
С
P:archalanish
qaynash
havoda alangalanish 164,5
-8
350,5 206
-7,6
173,9
Bug’ hosil bo’lishning bekik
issiqligi (DJ/kg) bosim 0,1 M’a
bo’lganda 0,628 0,418
Sirt tarangligi, N/m, xarorat 0
S:
25 0,0485 -

20
Qaynash -
0,026 0452
0,224
Qovushqoqlik (N  s/m 2
) xarorat
20 0
С 0,0357 0,0478
7d-rasm. Glikolni bug’latuvchi kolonna yordamida regenirlash
qurilmasi:
1-issiqlik almashuv a’’arati; 2-rektifikatsiya kolonnasi; 3-ventil'; 4-isitgich;
5-’arlatgich; 6-bug’latuvchi kolonna; 7-regenirlangan glikol uchun rezervuar; 8-
nasos.
7j-rasm. DEG va TEG ni xar-xil xaroratda quritilgan gaz bilan
regenirlash:

1-DEG; 2-TEG.
7e-rasm. DEG va TEG ni regeneratsiya darajasini ‘arlatuvchi gazni
solishtirma sarfiga xar-xil xaroratlarda bog’liqligi.
Azeotro’ regeneratsiyasi
Yuqori konsentratsiyali (99,5%) glikolni hosil qilish uchun azeotro’
xaydash ususli ishlatiladi. Bu usul suvning bir necha moddalar bilan azeotro’
aralashmalar hosil qilishidan iborat.
To’yingan glikol' absorber tagidan regeneratsiya sistemasiga uzatiladi (7j-
rasm). Bu ‘aytda u oldin issiqlik almashtirish (1) ga o’tadi va shamollatgich (2)
ga tushadi. U yerda glikolda erigan gaz ajraladi. Keyin to’yingan qisman
qizdirilgan eritma rektifikatsiya kolonnasi (3) ga tushadi. Glikoldan azeotro’
aralashma ajralib chiqadi, (masalan, suv va toluol) va kolonnaning yuqorisidan
kondensator (4) ga o’tadi. Keyin nasos (5) bilan se’aratorga tushadi.
Aralashmadan suv ajralib olingandan keyin sistemadan chiqariladi, toluol esa
regenirlangan glikol' bilan aralashgan holda rektifikatsion kolonna (3) ga
tushadi, regenirlangan glikol' undan, azeotroli agent aralashmasi bilan oraliq
sig’im (7) ga tushadi keyin nasos bilan absorberga uzatiladi.
5. Texnologik hisob-kitoblar
Texnologik hisob-kitoblar tabiiy gazni qayta ishlash majmuasining asosiy
texnik va iqtisodiy ko‘rsatkichlarini aniqlashga xizmat qiladi.

Ushbu bobda moddiy balans, issiqlik balansi va asosiy texnologik
ko‘rsatkichlar aniqlanadi.
To‘yingan yutuvchi sorbentlarni absorbsiya va regeneratsiyalash orqali
gazni quritishning fizik asoslari
Tabiiy va neftli gazdan namni ajratib olish absorbsiya yoki adsorbsiya
orqali amalga oshiriladi.
Absorbsiyali quritishning afzallik taraflari quyidagilar:
- Sistemada bosim kqtarilishining ‘astligi;
- Ka’ital va foydalanish xarajatlari kam;
- Qattiq va sorbentlarni zaxarlovchi moddalarni saqlovchi gazlarni
quritish imkoniyatlari mavjudligi.
Absorbsiya – bu suyuqlik yutgichlar yordamida Gazli yoki bug’li
aralashmalardan gaz yoki bug’ning yutilish jarayoni.
Vaqtga bog’liq bo’lgan massa uzatgichning asosiy tenglamasi quyidagi
ko’rinishga ega.
dM = K
m dFd 
Bu yerda: dM – modda miqdori; K
m – massa uzatish koeffitsienti;
 –
massa almashinov jarayonining xarakatlanuvchi kuchi; dF – fazalar orasidagi
sirt kontakti; d
 – vaqt.
Gaz fazasiga tegishli bo’lgan, massa uzatishning umumiy koeffitsienti
quyidagiga teng.
 

B
K
B
K

 1
1
Suyuq fazaga


B K
K 1 1
1


Bu yerda: B
 B  – mos ravishda suyuq va gaz fazalarning massa uzatish
koeffitsientlari.
Xozirgi vaqtda tabiiy va neftli gazni absorbsiyali quritish uchun asosan
dietilenglikol (DEG) va trietilenglikol' (TEG) ishlatiladi.

Boshqa suyuq yutuvchilar, masalan, metanol, tetraetilenglikol' va
boshqalar yuqori gigrosko’iklikka ega bo’lsa ham keng qo’llanilmaydi.
Glikollar – bular rangsiz yog’li suyuqliklar. Ularning fizika-ximik
xususiyatlari 5-jadvalda va 7b, 7v - rasmda keltirilgan.
Quritish bosqichidan keyin, ishlatilgan suyuq quritgichlar ozmi ko’’mi
darajada namga to’yinadi. Ularni qayta ishlatishdan oldin, regeneratsiya
bosqichidan o’tkazish kerak.
To’yingan absorbent regeneratsiyasi deb, yutilgan moddalarning
absorbentdan yo’qotish jarayoniga aytiladi, quritish jarayonidagi yutilgan
kom’onent suv bug’idir.
Glikollar regeneratsiyasi atmosfera bosimida olib boriladi va larni
konsentratsiyasini 96-97% gacha yetkazish imkoniyatini beradi. Yuqori
konsentratsiyaga erishish uchun, regeneratsiyani maxsus usullarini qo’llash
zarur. Bunaqa usullarga, vakuum ostidagi regeneratsiya va namlangan gazni
tozalashni azeotro’ regeneratsiyasi kiradi.
5.1. Moddiy balans hisobi
Moddiy balans texnologik jarayonga kiruvchi va undan chiquvchi
moddalar miqdori o‘rtasidagi tenglikni ifodalaydi.
Moddiy balansning umumiy tenglamasi quyidagicha:
∑G_kir = ∑G_chiq
Boshlang‘ich tabiiy gaz tarkibi:
CH4 – 88–92 %
C2H6 – 3–5 %
C3H8 – 1–2 %
C4+ – 0,5–1 %
CO2 – 1–3 %
H2S – 0,1–0,5 %
H2O – to‘yingan
Gaz sarfi: 100 000 m3/soat.
Gazni quritish jarayonida moddiy balans:

G_gaz = G_quruq_gaz + G_suv
Ajratilgan suv miqdori quyidagi formula orqali aniqlanadi:
G_suv = Q_gaz · (W1 – W2)
Nordom komponentlardan tozalashda:
G_nordon(kir) = G_nordon(chiq) + G_ajratilgan
Tozalash samaradorligi:
η = (G_kir – G_chiq) / G_kir · 100 %
5.2. Issiqlik balansi hisobi
Issiqlik balansi jarayonda issiqlik sarfi va yo‘qotishlarni aniqlash uchun
tuziladi.
Issiqlik balansining umumiy tenglamasi:
Q_kir = Q_chiq
Gazni isitish uchun zarur bo‘lgan issiqlik miqdori:
Q = G · cp · (T2 – T1)
Gazni sovutishda ajraladigan issiqlik:
Q_sov = G · cp · (T1 – T2)
Amaliy hisoblarda issiqlik yo‘qotishlari umumiy issiqlikning 5–10 % ni
tashkil etadi.
5.3. Asosiy texnologik ko‘rsatkichlarni aniqlash
Majmuaning yillik ishlab chiqarish quvvati:
Q_yillik = Q_soat · 24 · 330
Tozalash darajasi:
η_tozalash = (C_kir – C_chiq) / C_kir · 100 %
Energiya sarfi:
E = Q_issiqlik / Q_gaz
Mahsulot chiqish koeffitsienti:
K = G_tayyor / G_xomashyo

6. Atrof-muhitni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligi
Tabiiy gazni qayta ishlash majmualarida ishlab chiqarish jarayonlari atrof-
muhitga va ishchi-xodimlar salomatligiga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatadi. Shu
sababli ekologik xavfsizlikni ta’minlash, chiqindilarni kamaytirish hamda mehnat
muhofazasi qoidalariga qat’iy rioya qilish muhim hisoblanadi. Ushbu bobda
ekologik muammolar, ularni kamaytirish choralari va mehnat xavfsizligi masalalari
yoritiladi.
Tabiiy gazni qayta ishlash majmualari zamonaviy sanoat korxonalari
hisoblanib, ularning faoliyati atrof-muhitga va inson salomatligiga ma’lum darajada
ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ishlab chiqarish jarayonlarini loyihalash va
ekspluatatsiya qilishda ekologik xavfsizlik hamda mehnat muhofazasi masalalariga
alohida e’tibor qaratiladi. Atrof-muhitni muhofaza qilish tadbirlari tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish, zararli chiqindilar miqdorini kamaytirish va ekologik
muvozanatni saqlashga qaratilgan bo‘lib, mehnat xavfsizligi esa ishchi-xodimlarning
sog‘lig‘i va hayotini himoyalashni ta’minlaydi.
Tabiiy gazni qayta ishlash jarayonida atmosferaga gazsimon chiqindilar,
ishlab chiqarish oqava suvlari va ayrim hollarda qattiq chiqindilar hosil bo‘lishi
mumkin. Ushbu chiqindilar tarkibida metan, karbonat angidrid, oltingugurt
vodorodi, azot oksidlari va boshqa zararli moddalar mavjud bo‘lib, ular nazoratsiz
holatda atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois zamonaviy gazni qayta
ishlash majmualarida chiqindilarni kamaytirish va ularni qayta ishlashga
yo‘naltirilgan texnologiyalar joriy etiladi. Gazni aminli tozalash, quritish va
fraksiyalarga ajratish jarayonlari orqali zararli komponentlar maksimal darajada
ajratib olinadi va atmosferaga chiqariladigan chiqindilar me’yoriy darajaga
tushiriladi.
Atmosfera havosini muhofaza qilish maqsadida korxonada gazni tozalash
qurilmalari, absorberlar, skruberlar va fakel tizimlari qo‘llaniladi. Fakel qurilmalari
avariya holatlarida ortiqcha gazni xavfsiz yo‘q qilish uchun xizmat qiladi. Bundan
tashqari, past NO ajratuvchi yonish uskunalaridan foydalanish atmosferagaₓ
chiqadigan zararli moddalarning miqdorini kamaytiradi. Doimiy ekologik

monitoring olib borilishi orqali atmosferaga chiqarilayotgan gazlar tarkibi nazorat
qilinadi.
Suv resurslarini muhofaza qilish ham muhim masala hisoblanadi. Tabiiy gazni
qayta ishlash jarayonida hosil bo‘ladigan oqava suvlar tarkibida kimyoviy reagentlar
va uglevodorod qoldiqlari bo‘lishi mumkin. Ushbu oqava suvlar maxsus tozalash
inshootlarida mexanik, kimyoviy va biologik usullar yordamida tozalanadi.
Tozalangan suvlarning bir qismi texnologik ehtiyojlar uchun qayta ishlatiladi, qolgan
qismi esa belgilangan ekologik me’yorlarga muvofiq tashqi muhitga chiqariladi. Bu
esa suv resurslarining ifloslanishini oldini oladi.
Tuproqni muhofaza qilish maqsadida ishlab chiqarish hududida yonilg‘i va
kimyoviy moddalar maxsus yopiq rezervuarlarda saqlanadi. Texnologik uskunalar
joylashgan maydonlar beton qoplama bilan jihozlanadi va sizib chiqish ehtimolini
kamaytirish uchun drenaj tizimlari o‘rnatiladi. Chiqindilarni vaqtincha saqlash
joylari izolyatsiya qilinib, ularning tuproqqa singib ketishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi masalalari tabiiy gazni qayta
ishlash majmualarida ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Chunki tabiiy gaz
yonuvchan va portlovchi modda bo‘lib, noto‘g‘ri muomala qilinganda jiddiy
avariyalar kelib chiqishi mumkin. Ishlab chiqarish jarayonlarida yuqori bosim va
haroratda ishlovchi uskunalar mavjud bo‘lgani sababli xodimlar uchun xavf omillari
mavjud.
Mehnat xavfsizligini ta’minlash uchun barcha xodimlar shaxsiy himoya
vositalari, jumladan maxsus kiyim, qo‘lqop, himoya ko‘zoynagi va nafas olish
moslamalari bilan ta’minlanadi. Elektr uskunalar portlashdan himoyalangan holda
tanlanadi va o‘rnatiladi. Ishchilar bilan muntazam ravishda texnika xavfsizligi
bo‘yicha yo‘riqnomalar va o‘quv mashg‘ulotlari o‘tkaziladi. Yong‘in xavfsizligini
ta’minlash maqsadida ishlab chiqarish hududida avtomatik yong‘in signalizatsiyasi,
ko‘chma va statsionar o‘t o‘chirish vositalari o‘rnatiladi.
Favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda tezkor harakat qilish uchun maxsus
reja ishlab chiqiladi va xodimlar ushbu rejaga muvofiq harakat qilishga tayyorlanadi.
Avariya holatlarida gazni avtomatik uzib qo‘yuvchi tizimlar ishlaydi, bu esa inson
hayoti va atrof-muhitni muhofaza qilishda muhim ahamiyatga ega.

Xulosa qilib aytganda, atrof-muhitni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligini
ta’minlashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar tabiiy gazni qayta ishlash
majmuasining ekologik barqaror va xavfsiz ishlashini ta’minlaydi. Zamonaviy
texnologiyalar va qat’iy nazorat tizimlari orqali ishlab chiqarishning atrof-muhitga
salbiy ta’siri kamaytiriladi hamda ishchi-xodimlar uchun xavfsiz mehnat sharoitlari
yaratiladi.
6.1. Ekologik muammolar va ularni kamaytirish choralari
Tabiiy gazni qayta ishlash jarayonida quyidagi asosiy ekologik muammolar
yuzaga keladi:
Atmosferaga zararli gazlar (CO , NO , SO , H S) chiqishi₂ ₓ ₂ ₂
Oqava suvlarning hosil bo‘lishi
Qattiq va suyuq sanoat chiqindilarining paydo bo‘lishi
Shovqin va issiqlik nurlanishi
Ushbu muammolarni kamaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlar qo‘llaniladi:
Zamonaviy gaz tozalash va filtrlash qurilmalaridan foydalanish
Nordon gazlarni aminli eritmalar yordamida tozalash
Yopiq texnologik sikllarni joriy etish
Energiya tejamkor texnologiyalarni qo‘llash
Ekologik monitoring tizimini tashkil etish
Natijada ishlab chiqarish jarayonining atrof-muhitga salbiy ta’siri sezilarli
darajada kamayadi.
6.2. Atmosfera, suv va tuproqni muhofaza qilish
Atmosferani muhofaza qilish
Atmosferaga chiqadigan zararli moddalarni kamaytirish uchun:
Gazni yoqish jarayonida past NO li gorelkalar qo‘llaniladi
ₓ
Fakel tizimlari modernizatsiya qilinadi
Chang va gaz tutuvchi qurilmalar (skruberlar, absorberlar) ishlatiladi
Suv resurslarini muhofaza qilish
Gazni qayta ishlashda hosil bo‘ladigan oqava suvlar:
Mexanik tozalash

Kimyoviy neytrallash
Biologik tozalash
bosqichlaridan o‘tkazilib, qayta foydalanishga yo‘naltiriladi yoki me’yorlarga
mos holda chiqariladi.
Tuproqni muhofaza qilish
Tuproqni ifloslanishdan saqlash maqsadida:
Yonilg‘i va kimyoviy moddalar maxsus rezervuarlarda saqlanadi
Texnologik maydonlar beton qoplama bilan jihozlanadi
Chiqindilarni vaqtincha saqlash joylari izolyatsiyalanadi
6.3. Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
Tabiiy gazni qayta ishlash korxonalarida mehnat xavfsizligini ta’minlash
muhim vazifa hisoblanadi. Ishlab chiqarish jarayonlari portlash va yong‘in xavfi
bilan bog‘liq bo‘lgani sababli maxsus xavfsizlik choralariga amal qilinadi.
Asosiy xavf omillari:
Yonuvchan va portlovchi gazlar
Yuqori bosim va harorat
Kimyoviy moddalar bilan ishlash
Shovqin va vibratsiya
Mehnat muhofazasini ta’minlash choralari:
Xodimlarni shaxsiy himoya vositalari bilan ta’minlash
Portlashdan himoyalangan elektr uskunalardan foydalanish
Doimiy texnika xavfsizligi bo‘yicha yo‘riqnomalar o‘tkazish
Yong‘in signalizatsiyasi va o‘t o‘chirish vositalarini o‘rnatish
Favqulodda vaziyatlarda harakat qilish rejalarini ishlab chiqish
Mazkur chora-tadbirlar ishchilarning hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilish
hamda ishlab chiqarishning uzluksizligini ta’minlaydi.

Xulosa
Mazkur kurs ishida tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash
masalalari batafsil o‘rganildi hamda zamonaviy texnologik va ekologik talablar
asosida tahlil qilindi. Ishni bajarish jarayonida tabiiy gazning xalq xo‘jaligidagi
ahamiyati, uni chuqur qayta ishlash zarurati va ushbu yo‘nalishda O‘zbekiston
Respublikasida olib borilayotgan islohotlar tahlil qilindi. So‘nggi yillarda qabul
qilingan Prezident farmon va qarorlarida belgilangan vazifalar ushbu ishning
dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Ishning nazariy qismida tabiiy gazni qayta ishlashning asosiy texnologik
jarayonlari, jumladan gazni mexanik tozalash, quritish, nordon komponentlardan
tozalash hamda uglevodorod fraksiyalariga ajratish bosqichlari o‘rganildi.
Ushbu jarayonlarning har biri majmuaning samarali ishlashi va tayyor mahsulot
sifatini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. Zamonaviy
texnologik sxemalarni qo‘llash orqali gazni qayta ishlash samaradorligini
oshirish va yo‘qotishlarni kamaytirish mumkinligi asoslab berildi.
Texnologik hisob-kitoblar bo‘limida moddiy va issiqlik balanslari tuzilib,
loyihalanayotgan majmuaning asosiy texnologik ko‘rsatkichlari aniqlandi.
Hisob-kitoblar natijasida ishlab chiqarish quvvatlari, energiya sarfi, tozalash
darajasi va mahsulot chiqish koeffitsientlari aniqlanib, tanlangan texnologik
yechimlarning texnik va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligi ko‘rsatildi.
Moddiy va issiqlik balanslarining mos kelishi loyihaning barqaror ishlashini
ta’minlashini isbotlaydi.
Ishda atrof-muhitni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligi masalalariga
alohida e’tibor qaratildi. Tabiiy gazni qayta ishlash jarayonlarining atmosferaga,
suv resurslariga va tuproqqa bo‘lgan ta’siri tahlil qilinib, ushbu salbiy ta’sirlarni
kamaytirish bo‘yicha samarali chora-tadbirlar taklif etildi. Gazni tozalash va
qayta ishlashning ekologik xavfsiz texnologiyalarini qo‘llash, chiqindilarni
minimallashtirish hamda ishlab chiqarishda ekologik monitoring tizimlarini
joriy etish muhim ahamiyatga ega ekanligi asoslandi.
Shuningdek, mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi bo‘yicha
ko‘riladigan chora-tadbirlar ishlab chiqarish jarayonining uzluksiz va xavfsiz

olib borilishini ta’minlashda muhim omil ekanligi ko‘rsatib berildi. Ishchi-
xodimlar uchun xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish, yong‘in va portlash
xavfini kamaytirish, favqulodda vaziyatlarning oldini olishga qaratilgan choralar
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish bilan birga inson hayoti va sog‘lig‘ini
muhofaza qilishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, mazkur ishda taklif etilgan texnologik yechimlar va
hisob-kitoblar tabiiy gazni qayta ishlash majmualarini loyihalash va
modernizatsiya qilishda amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, energetika va kimyo
sanoati sohasida mutaxassislar tayyorlashda muhim manba bo‘lib xizmat qilishi
mumkin. Ish natijalari tabiiy gaz resurslaridan oqilona foydalanish, ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlashga
qaratilgan davlat siyosati talablariga to‘liq mos keladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Lapidus A. L., Golubeva I.A., Jagfarov F.G. Gazoximiya. CHast I,
II. Moskva- 2004g.
2. Donald B.L., Uilyam L.L. Nefteximiya. Moskva 2011 g.
3. Abidov B.A. Neft kimyosi va fizikasi. o`quv ko`llanma, Toshkent,
2000 y.
4. Salomov YU.J. va boshk. ―σeft va gaгni kayta ishlash
texnologiyasi. O’quv qo`llanma T.: CHo`lpon, 2006 y.
5. Boгorov F.P., Xujakulov A.F. ―neft va gaгkondensatni qayta
ishlash texnologiyasi. o`quv qo`llanma. T.: Muxarrir. 2018 y.
6. O‘zbekiston Respublikasi normativ-huquqiy hujjatlari
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “2022–2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi
Farmoni.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Energetika sohasini
rivojlantirish va isloh qilishga doir qarorlar to‘plami, Toshkent, 2023.
9. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. “Energiya
resurslaridan oqilona foydalanish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori.
10. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish
va iqlim o‘zgarishi vazirligi. Ekologik me’yorlar va talablar, Toshkent, 2022.
11. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. Mehnat muhofazasi va
texnika xavfsizligi bo‘yicha asosiy talablar, Toshkent, 2023.
12. O‘zbek va rus tilidagi darslik va qo‘llanmalar
13. Karimov I.A. Yoqilg‘i-energetika resurslaridan samarali
foydalanish. – Toshkent: Fan, 2019.
14. Xolmirzayev A.X., Ismoilov B.B. Tabiiy gazni qayta ishlash
texnologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
15. Qodirov R.Q. Kimyoviy texnologiya asoslari. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2018.

16. Ахмедов М.А. Переработка природного газа. – Москва: Химия,
2017.
17. Иванов В.П. Технологические процессы газопереработки. –
Санкт-Петербург: Профессия, 2019.
18. Xorijiy (chet el) adabiyotlar
19. Mokhatab S., Poe W.A. Handbook of Natural Gas Transmission
and Processing. – Gulf Professional Publishing, 2018.
20. Kidnay A.J., Parrish W.R. Fundamentals of Natural Gas Processing.
– CRC Press, 2017.
21. Kohl A., Nielsen R. Gas Purification. – Gulf Publishing Company,
2016.
22. Speight J.G. Natural Gas: A Basic Handbook. – Elsevier, 2019.
23. GPSA. Engineering Data Book. – Gas Processors Suppliers
Association, USA, 2020.
24. Towler G., Sinnott R. Chemical Engineering Design. – Elsevier,
2022.
25. Coulson J.M., Richardson J.F. Chemical Engineering, Vol. 6. –
Butterworth-Heinemann, 2018.
26. Perry R.H., Green D.W. Perry’s Chemical Engineers’ Handbook. –
McGraw-Hill, 2019.
27. Smith R. Chemical Process Design and Integration. – Wiley, 2020.
28. GPSA. Gas Conditioning and Processing Manual. – USA, 2021.

Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash.

Sotib olish