Tabiiy gazni tozalash va qayta ishlash usullari - Геология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Геология

Tabiiy gazni tozalash va qayta ishlash usullari

Купить

O`ZB Е KISTON R Е SPUBLIKASI OLIY VA O`RTA MAXSUS
TA'LIM VAZIRLIGI
.
Tabiiy gazni tozalash va qayta ishlash usullari
KURS ISHIKURS ISHI

Tabiiy gazni tozalash va qayta ishlash usullari
REJA:
I.KIRISH.
II.ASOSIY QISM
2. 1.Tabiiy gazlarni qayta ishlashga tayyorlash.
2. 2.Har xil bosimli uglevodorod gazlarning oqimlarini nordon komponentlardan
tozalash .
2 . 3.Tabiiy gazni oltingugurtli birikmalar va karbonat angidrid gazidan tozalash .
2 . 4.Tabiiy gazni seolit yordamida tozalash qurilmasi.
2 . 5.Gazni nordon komponentlardan tozalash usullari va uni amalga oshirishda
qo'llaniladigan absorberlar.
III.TEXNOLOGIK QISM.
3 .1.Texnologik jarayonni olib borilish tartibi.
IV.XULOSA.
V.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
2

I. Kirish
Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyvning "2018 yilda iqtisodiyotimizda tub
tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish, modernizasiya va diversifikasiya
jarayonlarini izchil davom ettirish hisobidan xususiy mulk va xususiy
tadbirkorlikka keng yo’l ochib berish — ustuvor vazifalar" to’g’risidagi
ma'ruzasida 2018 -2021 yillarda oliy ta'lim muassasalarini moddiy - texnik
bazasini modernizasiya qilish dasturi doirasida qurilish, kapital ta'mirlash va
jihozlash bo’yicha katta ishlarini amalga oshirilganligi to’g’risida gapirdi. Endigi
navbatda sohalar bo’yicha sifatli kadrlarni tayyorlash hamda tayyorlangan
mutaxassislar xalqora talablar meyorlariga javob beraolishligi to’g’risidagi
fikrlarni o’z ma'ruzasida keltirgan. 2018 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning
eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan ma'ruzasida neft va gaz
tarmog’ini rivojlantirish bo’yicha bir qator masalalar to’g’risidagi vazifalar ham
belgilab berilgan.
Mustaqillikka erishilgandan so’ng Respublikamiz hayotida ijobiy
yangiliklar amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizning boy tabiiy va ishchi kuchi
zahiralaridan fan va texnikaning so’ngi yutuqlariga tayangan holda foydalanib,
yurtimiz iqtisodiyotini va xalqimizning farovonligini yanada oshirish bugungi
kunning dolzarb masalasi hisoblanadi.
Jahonning ko’plab mamlakatlari iqtisodiyotiga sezilarli ta'sir ko’rsatgan
global moliyaviy-iqtisodiy inqiroz salbiy ta'sir oqibatlarining oldini olish turli
darajalardagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni amalga oshirishda o’ziga xos
izchillikni, xatti-harakatlarning har tomonlama o’ylanganligi va asoslanganligini,
tub islohotlarni amalga oshirishning bosqichma-bosqichligini, reja va maqsadlarga
tomon harakatdagi sobitqadamlikni taqozo etadi. So’nggi jahon moliyaviy-
iqtisodiy krizisining mamlakatimiz iqtisodiyotiga ta’sirini inobatga olgan holda
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov tomonidan mamlakat
iqtisodiyotining izchil va barqaror rivojlanishini ta’minlaydigan har tomonlama
asoslangan chora-tadbirlar ishlab chiqilgan bo’lib, u yerishilayotgan
muvaffaqiyatlarning asosi hisoblanadi.
Keyingi yillarda iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlarini moddernizasiyalash,
texnik v borishga katta e'tibor berilmoqda.
Respublikamizda neftni qayta ishlash bilan birgalikda gazni qayta ishlash
sohasiga ham katta e'tibor berildi. 1971 yil dekabrda Muborak gazni qayta ishlash
zavodi birinchi navbati ishga tushirildi. Zavod asosan halq ho’jaligi uchun eng
arzon yoqilgi, tabiiy gaz etishtirib beradi. Zavodning dastlabki quvvati yiliga 5
mlrd. m3 gazni qayta ishlashdan boshlangan. 1978-80 yillarda zavodning ikkinchi
3

va uchinchi navbatlari ishga tushirilib, umumiy quvvat yiliga 10 mlrd. m3 ni
tashkil etdi. 1984 yil to’rtinchi navbati ishga tushirildi va umumiy quvvat yiliga 25
mlrd. m 3
ni tashkil etdi. Hozirgi vaqtda umumiy quvvat yiliga 30 mlrd. m 3
ni
tashkil etadi. Muborak gazni qayta ishlash zavodi homashyo manbalari asosan
yuqori oltingugurtli (4,5-5,0%) O’rtabuloq, Dengizko’l-Qauzak, Samantepa
konlari va kam oltingugurtli (0,08-0,3%) Kultak, Zevarda, Pamuq, Alan gaz
konlaridir. Zavodning asosiy mahsulotlari tabiiy gaz, tehnik oltingugurt,
barqarorlashtirilgan kondensat va suyultirilgan gaz hisoblanadi.
Hozirda Respublikamizda jahon sifat andozalariga mos keluvchi tayyor
neft mahsulotlarini tashqi tashqi bozorga chiqarilayapti. Ushbu kabi eksportbob
maxsulotlarni ishlab chiqarish uchun malakali kadrlar tayyorlash muxim va
axamiyatli vazifadir.
SHo’rtan gaz kimyo majmuasida ishlab chiqarilayotgan barcha polietilen
mahsulotlari ekologik va gigiyenik sertifikatlarga egadir. Zavod maxsulotlariga
2005 yil Halqaro ISO-9001 sifat sertifikati berildi.
Hozirgi vaqtda SHo’rtan GKM mahsulotlarining 70% i eksportga
chiqarilmoqda. YA'ni Ovropa mamlakatlari (Italiya, Gollandiya, Polsha, Vengriya,
Turkiya), Osiyo (Eron, Pokiston, Xitoy), MDH davlatlari(Rossiya, Ukraina,
Ozarbayjon, Qirg’iziston, Tojikiston) ga eksport qilinmoqda.
Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi.
“SHo’rtanneftgaz” MCHJga qarashli gaz va gazkondensat konlarining qatlam va
ishchi bosimi yildan yilga tushib kelmoqda. Konlardan qazib olingan tabiiy gazdan
dastlabki tayyorlash qurilmasida gazkondensat, suv va boshqa mexanik
aralashmalarni ajratib olib, gaz va gazkondensatni bosimini Past haroratli ajratish
qurilmasiga bosimini ko’tarib berishda Siquv kompressor stansiyasidan
foydalaniladi. Siquv kompressor stansiyasining a texnologik jihatdan qayta
jihozlash bo’yicha faol investisiya siyosatini olib muttasil bir maromda unumli
ishlatish muddatini uzaytirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Siquv kompressor stansiyasining
normal texnologik zoyil meyorida ishlashiga ta'sir qiluvchi omillarni aniqlash va
oldini olish. Siquv kompressor stansiyasining ishlashini o’rganish va ish
unumdorligini yaxshilash uchun takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Konlarda neft va gazni tayyorlashning texnologik jarayonlarini tahlili .
Neft va gaz manbalaridan foydalanish va uni kompleks tayyorlash
qurilmalarining ishlatish samaradorlik ko’rsatgichlarini oshirish usullarini
asoslash.
4

Konda neft, gaz va suvni tayyorlashda qo’llaniladigan jihozlarning ish
samaradorligini baholash va ulardan samarali foydalanishni tadqiqotlash bo’yicha
tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kurs ishidagi ilmiy yangiliklari . “SHo’rtanneftgaz” MCHJ tarmog’idagi
amaldagi SKSsining ishlatish jarayoni tahlil qilingan, qurilmalarning tuzilishi va
ishlatish ketma-ketliklari asoslangan, neftli yo’ldosh va mash'alaga beriladigan
gazlarini utilizatsiya qilish, gazdan foydalanish va gazuzatmalariga haydash
jarayoni tadqiqotlangan, iqtisodiy samaradorligi asoslangan va SKSsini
ishlatishdagi nosozliklarni bartaraflash bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati . Zamonoviy texnologiyalarni
qo’llash asosida konda neftni kompleks tayyorlash ishlari tahlil qilingan,
utilizatsiya jarayonini olib borish bo’yicha takliflar kiritilgan, nosozliklarni
bartaraflash bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
5

II. ASOSIY QISM .
2.1. Tabiiy gazlarni qayta ishlashga tayyorlash .
Tabiiy yoqilg’i gazlar metan qatori uglevodorotlari aralashmasini o’zida namoyon
etadi. Ayrim k sulfid, uglerod ikki oksidi, azot, kislorod, kamchil gazlar - geliy va
argon) bo’ladi, shuningdek, barcha tabiiy gazlarni doimiy hamrohi suv bug’laridir.
Tabiiy gaz tarkibiga kiruvchi uglevodorodlarni shartli ravishda uch guruxga
bo’lish mumkin:
1-guruhga metan va etan kiradi, ular quruq gazlar hisoblanib, gazlarda ularning
miqdori normal sharoitda 60 dan 95 % gacha bo’ladi.
2-guruhga propan, izobutan va n-butan kiradi. Bu uglevodorodlar normal
sharoitda gaz ko’rinishida, oshirilgan bosimlarda ular suyuq holatga o’tadi.
3-guruhga izopentan, n-pentan, geksan va biroz yuqori molekulali uglevodorodlar
kiradi. Ular normal sharoitda suyuq holatda bo’lib, benzin tarkibiga kiradi.
Gazlarni qayta ishlashning mohiyati shundaki, ularni tarkibidan nordon
komponentlar va namlikni yo’qotish, so’ngra bu gazlardan 1 va 2-guruh
uglevodorodlarini ajratishdan iboratdir.
Ma'lumki uglevodorod gazlari kelib chiqishiga ko’ra ularni uch guruhga bo’lish
mumkin:
1. Tabiiy gazlar, mustaqil hosil bo’lgan bo’lib tarkibida juda oz miqdorda
suyuq uglevodorod saqlagan gazlar;
2. Yo’ldosh gazlar, neft bilan birgalikda chiquvchi gazlar;
3. Zavod gazlari, neftni qayta ishlashdagi destruktiv jarayonlarda hosil
bo’ladigan gazlar.
Tabiiy gazlardan sanoat korxonalari va aholi turar joylarida yoqilg’i sifatida keng
foydalaniladi, bundan tashqari kimyoviy maxsulotlar ishlab chiqarishda xom ashyo
bo’lib xizmat qiladi. Bu maxsulotlar asosan vodorod, atsetilen, formaldegid,
xloroform va boshqalar. Yo’ldosh gazlar kommunal extiyojlar va
avtotransportlarda yoqilg’i uchun qo’llaniladi, shuningdek, piroliz jarayonlari
uchun xom ashyo sifatida ham foydalaniladi.
6

Neft xom ashyolarini qayta ishlashda har bir destruktiv jarayonlardan zavod
gazlari hosil bo’ladi. Zavod gazlari uglevodorod tarkibiga ko’ra bir-biridan
farqlanadi. Termik kreking gazlari tarkibida metan va boshqa miqdorda
to’yinmagan uglevodorodlarga boy bo’ladi. Katalitik kreking gazlarida butanlar va
butilenlar miqdori ko’pligi bilan xarakterlanadi.
Tabiiy gazlarni qazib chiqarish va qayta ishlashda doimo gaz gidratlari hosil
bo’ladi.
Gidrat hosil qiluvchi komponentlar asosan tabiiy gaz tarkibidagi yengil
uglevodorodlar - metan, etan, propan, izobutan, shuningdek, azot, uglerod ikki
oksidi va vodorod sulfid hisoblanadi. Tabiiy gaz gidratlari quyidagi formulaga
egadir:
C
2 H
6 • 8H
2 O; C
3 H
8 •17 H
2 O; C
4 H
10 •17 H
2 O; H
2 S• 6H
2 O; N
2 • 6H
2 O; CO
2 • 6H
2 O
Gidratlar ko’rishini - oq kristal moddalar bo’lib, hosil bo’lish sharoitiga ko’ra muz
yoki zichlashtirilgan qorga o’xshaydi. Uglevodorodli gaz gidratlarida suvli kristall
panjara katta qismi suyuq propan va izobutan to’la bo’ladi, kichik qismida esa
metan, etan, azot, vodorod sulfid va uglerod ikki oksidi bo’ladi.
Gaz gidratlari hosil bo’lishi kuvurlar va jihozlarda tiqinlar tufayli ko’ndalang
kesim yuzasi kichrayishiga olib keladi.
Neft va gaz sanoati korxonalarida gazlarni quritish va ingibirlashni turli sxema va
usullaridan foydalaniladi. Gaz gidratlari hosil bo’lishiga qarshi kurashda
ingibirlash usuli (gaz oqimiga ingibitor kiritish) keng qo’llaniladi. Bu usulning
mohiyati shundaki, bunda nam gaz oqimiga kiritilgan ingibitor suvda erkin eriydi
va natijada suv bug’lari bosimi hamda gidratlar hosil bo’lish temperaturasi
pasaytiriladi. Ingibirlash hisobiga gidratlar hosil bo’lish temperaturasi
pasaytirilishini Gamershmidt tenglamasi yordamida aniqlash mumkin:
∆t = 0,556 K/M • w /100 - w
bu yerda At- ma'lum bosimdagi gidratlar hosil bo’lishni pasayish temperaturasi,
0
C; w- ingibitor massa ulushi,%; K-o’zgarmas (metanol uchun K=2335; glikollar
uchun K=4000); M- ingibitor molekulyar massasi.
Gidratlar hosil bo’lishiga qarshi ingibitorlar sifatida metanol va gazlarni quritishda
glikollar keng qo’llaniladi. Metanol (CH
3 OH) - metil spirti bo’lib, gaz oqimiga
7

kiritilganda suv bug’larini yutadi va ularni past muzlash haroratidagi suvli spirt
eritmasiga o’tkazadi.
Glikollar ham suv bug’iga to’yingandan keyin separatorlarda ajratiladi va so’ngra
qayta tiklanadi.
Ingibitorlar sifatida kalsiy xlor (CaCl
2 ) eritmasi va litiy xlor ham ko’p qo’llaniladi.
Gidratlar hosil bo’lishini oldini olishni yanada samarali usuli bu gazlarni
quritishdir, bunda namlik miqdori keskin kamayadi.
Sanoatda gaz va siqilgan uglevodorlarning quritishni keng tarqalgan usullari
mavjud:
-suyuq yutuvchilar - glikollar (mono, di, tri etil glikollar)
-qattiq yutuvchilar - (aktivlangan alyuminiy oksidi, silikagel, boksitlar) sintetik
seolitlar va boshqalar.
Gaz sanoatida suyuq yutuvchilar yordamida gazlarni kuritish kenga qo’llaniladi.
Gazlarni quritish qurilmada glikollarni qo’llash ikki ko’rinishda bo’ladi: gaz
oqimiga glikolni purkash va absorbsion .
Tabiiy gazni ajratish asosiy texnologik jarayonlar tavsifi
Gazni qayta ishlash zavodlaridagi asosiy jarayon bu - benzinsizlashtirish jarayoni
hisoblanadi. Qayta ishlanadigan neft gazini hajmidan, bu gazdagi zarur
komponentlarni ajratish darajasiga va boshqa omillarga ko’ra benzinsizlashtirishni
to’rt usuli qo’llaniladi:
• Kompressorlash;
• Past temperaturali kondensatsiya va rektifikatsiya;
• Absorbsiyalash;
• Adsorbsiyalash;
Benzinsizlantirishni kompressorlash usulida gazni siqishga asoslangan bo’lib,
havoli va suvli sovutkichlarda sovitiladi. Bunda gaz tarkibidagi og ’ ir
uglevrdorodlar va suv bug ’ lari kondensatsiyalanadi , so ’ ngra separatorlarda
ajratiladi . Bu usul orqali gazdan zarur komponentlardan yetarli darajada ajratish
imkonini ta ' minlaydi va odatda boshqa benzinsizlashtirish usullari bilan birikkan
holda o ’ tkazish talab etiladi . Past temperaturali kondensatsiyalash (PTK)
8

jarayonida siqilgan gaz maxsus sovuqagent (propan, ammiak) lar ishtirokida to
past (minusli) temperaturagacha sovitiladi. Natijada gazning katta qismi
kondensatsiyalanadi. Uglevodorodli kondensat separatorda ajratiladi, so’ngra
rektidiatsion kolonna - deetanizatorga beriladi. Kolonna yuqorisidan metan va etan,
pastidan esa beqaror gazsimon benzin chiqariladi.
Past temperaturali rektifikatsiyalash (PTR) jarayonini past temperaturali
kondensatsiyalash (PTK) dan farqi, ya'ni PTR jarayoni ancha past temperaturada
boradi va rektifikatsion kolonnaga ikki fazali aralashma: sovitilgan va
uglevodorodli kondensat kiritiladi. Kolonna yuqorisidan benzinsizlantirilgan gaz,
pastidan esa metansizlantirilgan kondensat chiqariladi, kondensatdan etan ikkinchi
kolonna - deetanizatorda ajratiladi.
Benzinsizlantirishni absorbsiyalash usuli suyuq neft maxsulotlarida gaz
komponentlarining turli eruvchanligiga asoslangan jarayon absorberlarda
o’tkaziladi. Absorber balandligi bo’yicha ko’ndalang to’siqlar-barbotajli
tarelkalarga joylashtirilgan. Gaz oqimini pastki tarelkadan yuqorigacha
ko’tarilishida uning tarkibidagi og’ir uglevodorolar asta-sekin absorbentga yutiladi
va absorber yuqorisidan to’yingan absorbent chiqariladi. To’yingan absorbent
desorbsiyalash orqali desorber yuqorisidan gazli benzin chiqariladi, pastdan qayta
tiklangan absorbent sovitilgan xolda absorberga qaytariladi. Absorbsiya jarayoni
temperaturasi qancha past bo’lsa, absorbentlarni yutish qobiliyati shuncha yuqori
bo’ladi. Benzinsizlantirishni adsorbsiyalash usuli C
3 H
8 yuqori uglevodorodlar
miqdori 50 dan 100 g/m 3
gacha bo’lgan neft gazlarini qayta ishlashda qo’llaniladi.
U adsorbentlar yuzasiga bug’lar va gazlarni yutilishiga asoslangan. Adsorbent
sifatida odatda aktivlangan ko’mirdan foydalaniladi. Bunda adsorbent gazdagi
og’ir uglevodorodlar asta-sekinlik bilan to’yinadi. Yutilgan uglevodorodlarni
xaydash va adsorbentni qayta tiklash uchun o’ta qizdirilgan suv bug’i bilan ishlov
beriladi. Adsorbentdan xaydalgan suv va uglevodorod bug’lari aralashmasi
sovitiladi va kondensatsiyalanadi hamda olingan beqaror benzin osongina suvdan
ajratiladi. Adsorbsiyalash jarayonlari qo’llanilishidagi kamchiligi ularning davriy
ishlashidir.
Suyultirilgan gazlarini fraksiyalarga ajratish texnologik tizimi.
Jarayonni amalga oshirishdan maqsad, neftni qayta ishlashda chikayotgan gaz
tarkibidagi yengil uglevodorodlarni aloxida komponent holida ajratib olish yoki
yuqori tozalikdagi uglevodorod fraksiyasini ajratib olish.
9

Jarayon uchun xom ashyo va olinadigan maxsulotlar. Jarayonga xom ashyo
sifatida neftni qayta ishlash tizimlaridan ajralib chikayotgan gaz fraksiyalari yoki
stabilizatsion kolonnalarda ajratib olinayotgan yengil uchuvchi fraksiyalardan
tashkil topgan suyuqlik fazasi beriladi.
To'yingan gazlarni fraksiyaga ajratishda quyidagi maxsulotlar olinadi:
1. Etan fraksiyasi - piroliz jarayoni uchun xom ashyo va moylarni deparafinatsiya
qilishda sovituvchi agent sifatida qo’llaniladi;
2. Propan fraksiyasi - piroliz jarayoni uchun xom ashyo, yoqilg’i yoki sovituvchi
agent sifatida qo’llaniladi;
Qayta tiklanmaydigan an'anaviy energiya manbalarining chegaralanganligi va
unga bog’liq global va mintaqaviy muammolar. Ma'lumki, har bir davlat
rivojlanishida tabiiy va mineral-resurs boyliklarining mavjudligi muhim rol
o’ynaydi. Dunyo miqiyosida sanoatning kengayishi va aholi sonining ortib borishi
natijasida issiqlik va elektr energiyaga bo’lgan talablar ham ortib boradi.
Respublikamizda tabiiy boyliklar, xususan neft, gaz va ko’mir zaxiralari katta
miqdorda mavjud bo’lib, bular to’g’risida to’xtalib o’tishdan oldin dunyo
miqiyosidagi ushbu zaxiralarni tahlil qilamiz.
Mamlakatimizda neft zaxiralarining geologik ko’rsatgichlari 5 mlrd. tonna, balans
zaxira ko’rsatgichlar 530 mln. tonnani tashkil qilib, undan olinishi mumkin bo’lgan
zaxira 0,1 mln. tonna, potensial yillik neft qazib chiqarish ko’rsatkichi 3,5
mln.tonna atrofida. Neft qazib olish hududlari asosan Qashqadaryo va Buxoro
viloyatlari hissasiga to’g’ri keladi. Qazib olingan neft qayta ishlash uchun “Buxoro
neftni qayta ishlash” zavodi, “Farg’ona neftni qayta ishlash” zavodi va “Oltiariq
neftni qayta ishlash” zavodlariga yuboriladi.
Geologik zaxira 5 trln.m 3
, aniqlangan zaxira 3,4 trln.m 3
ni tashkil qilib, yillik gaz
qazib olish ko’rsatkichi 58 mlrd.m 3
atrofida tashkil qilib, asosiy gaz zaxiralari
Qashqadaryo, Buxoro, Surxondaryo va Qoraqalpog’iston viloyatlarida joylashgan.
Tabiiy gaz “Sho’rtanneftgaz” MChj, “Muborak gazni qayta ishlash” zavodi,
“Muborakneftgaz” MChj, “Sho’rtan gaz kimyo majmuasi” korxonalarida qayta
ishlanib, undan tovar gaz bilan birgalikda kondensat (yillik 2,0 mln tonna atrofida),
propan-butan fraksiyasi (yillik 584 ming tonna), polietelen granula (125 ming
tonna), oltingugurt (yillik 217 ming tonna) mahsulotlari ajratib olinadi.
10

Ko’mir qazib chiqarish maydonlari asosan Toshkent viloyati Angren tumani va
Surxondaryo viloyati Boysun tumanlarida joylashgan. Ko’mirni qazib chiqarish va
tayyorlash hajmlari “Angren”, “Shargun” va “Boysun” ko’mir qazib chiqarish
zavodlari hissasiga to’g’ri keladi.
1.2-Jadval.
Dunyo miqiyosida gaz zaxiralari:
Tartib raqami va o’rni Davlat nomi Zaxira, mlrd. tonn
Jami:
1 Rossiya 48,81
2 Eron 34,02
3 Qatar 24,681
4 Turkmaniston 9,967
23 O’zbekiston 3,4
Respublikada elektr energiya ishlab chiqarish uchun 45 ta elektr stansiyalari
mavjud bo’lib, 12,4 ming. MVt elektr energiya ishlab chiqarish quvvatiga ega, bir
yilda 55 mlrd. kVt atrofida elektr energiya ishlab chiqariladi. Elektr energiya ishlab
chiqarish uchun respublikada qazib chiqarilayotgan tabiiy gazning 56% va
ko’mirning 85% ishlatiladi.
Respublikamizda qayta tiklanmaydigan an'anaviy energiya manbalari va miqdori
jahon miqyosida qaraganda ham salmoqli bo’lishiga qaramay, aholi o’sishi
natijasida aholi jon boshiga to’g’ri keladigan energiya hajmining pasayishini
kuzatish mumkin.
Xususan, statistik ma'lumotlarga ko’ra respublikamizda neft va gaz zahiralari
asosan 20-30 yilga aholini ehtiyojini qondirish imkoniyatiga ega. Shunday ekan
qayta tiklanmaydigan an'anaviy energiya manbalarining chegaralanganligi va unga
bog’liq global va mintaqaviy muammolar to’risida to’xtalib o’tamiz.
Eng qimmatbaho hisoblangan neft va gaz zahiralarining tabiiy miqdori kamayib
borayotganligi, 2020 yillarga borib neft mahsulotga bo’lgan kunlik talab o’rtacha
100,2 million barrel (626,8 ming litr) va tabiiy gazga bo’lgan talab 5,5 trln.m 3
ga
yetishi to’g’risidagi qilingan taxminlar bu borada o’ta jiddiy xulosalarni keltirib
11

chiqarishini taqozo etadi. Haqiqatan ham, neft va gaz sanoati sohasining shiddatli
rivojlanishi neft va gaz «zangori olov» qadrini kundan-kunga oshirmoqda. Ba'zi
hisob-kitoblarga qaraganda, hozirgi vaqtda tabiiy gazning bir yillik iste'moli dunyo
miqyosida 3,1 trillion kub metrni tashkil etmoqda. Ba'zi mutaxassislar tomonidan
2020 yildan keyin esa, ushbu talab 6 trillion kub metr tabiiy gaz va kunlik ehtiyoj
103,2 million barrel neftga yetishi taxmin qilinayapti. Jumladan, dunyo energiya
resurslarining umumiy miqdorini 41,3% neft hissasiga to’g’ri keladi.
Eng qimmatbaho hisoblangan neft va gaz zahiralarining tabiiy miqdori kamayib
borayotganligi, 2020 yillarga borib neft mahsulotga bo’lgan kunlik talab o’rtacha
100,2 million barrel (626,8 ming litr) va tabiiy gazga bo’lgan talab 5,5 trln.m 3
ga
yetishi to’g’risidagi qilingan taxminlar bu borada o’ta jiddiy xulosalarni keltirib
chiqarishini taqozo etadi. Haqiqatan ham, neft va gaz sanoati sohasining shiddatli
rivojlanishi neft va gaz «zangori olov» qadrini kundan-kunga oshirmoqda. Ba'zi
hisob-kitoblarga qaraganda, hozirgi vaqtda tabiiy gazning bir yillik iste'moli dunyo
miqyosida 3,1 trillion kub metrni tashkil etmoqda. Ba'zi mutaxassislar tomonidan
2020 yildan keyin esa, ushbu talab 6 trillion kub metr tabiiy gaz va kunlik ehtiyoj
103,2 million barrel neftga yetishi taxmin qilinayapti. Jumladan, dunyo energiya
resurslarining umumiy miqdorini 41,3% neft hissasiga to’g’ri keladi.
So’nggi yillarda neft va gaz qazib chiqarish va eksport qilish uchun shiddatli va
ayovsiz raqobat boshlangani, ushbu neft va gaz mahsulotlari bilan bog’liq bo’lgan
iqtisodiy-siyosiy jarayonlar ham “qora oltin” neft va “zangori olov” tabiiy gaz
narxining keskin darajada o’zgarib turishiga sabab bo’layotganini ta'kidlash
lozimdir. Shu o’rinda birgina har qanday qaltis harakatlar ham ba'zi bir davlatlar
o’rtasidagi munosabatlarni tang ahvolga olib kelishi hamda turli nizolarni keltirib
chiqarishi mumkinligi e'tirof etilmoqda. Ayrim mintaqalar, eng birinchi navbatda,
Shimoliy Afrika va Yaqin sharqdagi siyosiy vaziyatning keskinlashuvi umum
xalqaro munosabatlarga ta'sir etayapti.
Shuning uchun ham ko’pgina kuzatuvchilar iqtisodiyoti jadal ravishda
rivojlanayotgan mamlakatlarda ham energiya resurslari birlamchi masalaga
aylanganini ta'kidlashmoqda. Misol uchun, Xitoy davlatida tabiiy gazni iste'moli
yuzasidan mamlakatning global miqyosidagi ta'siri hali yuqori darajada emas.
Buning asosiy sababi Xitoy Xalq Respublikasida umumiy energiya iste'molidagi
tabiiy gazning hajmi ko’mirning hajmidan anchagina pasayib ketgani bilan
izohlanadi, bu esa ko’p ekologik muammolarga olib kelmoqda. Hozirga kelib,
Pekin ko’mir ulushini tabiiy gaz hisobiga qisqartirishni rejalashtirmoqda. Shuning
uchun ham mamlakat tabiiy gaz qazib olish va gaz quvurlari bo’yicha xorijiy
12

mamlakatlar, hususan O’zbekiston, Turkmaniston, Rossiya va Qozog’iston
davlatlari bilan o’zaro kelishuvga erishishga intilmoqda.
Yaponiyada ham vaziyat murakkabligicha qolmoqda. Sababi, kunlik 6 mln.
barrelga yaqin iste'mol qilinayotgan neftning hammasi mamlakatga import
qilinadi. Tabiiy gazni iste'moli ham yiliga o’rtacha 100 mlrd. metr kubni tashkil
qiladi.
Xalqaro kuzatuvchilar va sharhlovchilar hozirgacha o’zlashtirilmagan, Arktikada
o’lkan muzliklar ostida yotgan neft va gaz zaxiralari hozirgacha aniqlangan dunyo
zaxiralarning 22% ni tashkil qilishini ta'kidlashmoqda. AQSh geologiya xizmati
taqdim etgan ma'lumotlarni nazarda tutsak, Arktika ummoni qa'rida dunyo gaz
kondensatining qariyb 22-23 foizi va 75 milliard barrel neft mavjud. Bu raqamlar
esa Eron, Rossiya, Saudiya Arabistoni neft v jumladan, global isish natijasida
Arktika muzliklarining erishi kelajakda katta xavf tug’dirayotganini aytish joizdir,
u yerda neft va gaz zaxirasi borligi xususidagi farazlarning kuchayishi esa Arktika
hududiga da'vogar davlatlar o’rtasida vaziyatni juda chigallashtirmoqda.
O’zbekiston miqyosida hozirgi vaqtda neftga bo’lgan talab ortib borayotgani va
suyuq uglevodorodlarni ko’paytirishga ma'lum darajada ehtiyoj bo’lgani
sezilmoqda. Mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov tashabbusi bilan tabiiy gaz
tarkibidan suyuq uglevodorodlarni ajratib oluvchi yangi texnologiyalarga
asoslangan yirik korxonalar barpo etish ilgari surilmoqda va gazkimyo majmualari
va GTL texnologiyalari hamda slanets gazni qayta ishlash texnologiyalarini barpo
etish ishlari olib borilmoqda va loyihalar asosida qad ko’tarmoqda.
GTL (gas to liquid) - bu texnologiya tabiiy gaz ya'ni metandan suyuq
uglevodorodlar olish hisoblanadi. Respublikamizda barpo etilayotgan GTL (gas to
liquid) texnologiyasi Qashqadaryo viloyati G’uzor tumanida qurilish ishlari olib
borilmoqda. Bunda Yaponiyaning Hitachi Zosen kompaniyasi tomonidan sentetik
jarayon texnologiyalari (reaktor) tayyorlab berilmoqda.
Respublikamizda 2015 yilgi dasturga asosan qurilish ishlari olib borilayotgan
zavod tabiiy gazni sintez qilish orqali uglevodorod ajratib olish texnologiyasi
Yaponiyaning LTFT (Low Temperature Fischer-Tropsch) usulida olib boriladi.
Dastlabki qurilish ishlari 2015 yilning yoz oyining oxirlarida boshlanadi. 2009
yilning noyabr oyida tuzilgan shartnomaga asosan “O’zbekneftegaz” MXKsi,
Janubiy Afrikaning “Sasol” kompaniyasi va Malayziyaning “Petronas”
kompaniyalari kelishuviga asosan “Sho’rtan gaz kimyo majmuasi” unitar shu'ba
13

korxonasi bazasida “Uzbekistan GTL” qo’shma korxonasi tashkil etilgan. Bunga
ko’ra “Uzbekistan GTL” qo’shma korxonasida yiliga 4,5 millard m 3
tabiiy gaz
tarkibidan 304 ming tonna avia kerosin, 395 ming tonna naftin ya'ni neft
mahsulotlari, 11,2 ming tonna propan - butan fraksiyasi, 864 ming tonna dizel
yoqilg’isi olinadi. Loyihani ishga tushirish davri 2017 yilda amalga oshiriladi.
Bunda umumiy qiymati 5,6 mlrd AQSh doll miqdorida mablag’ sarflanishi ko’zda
tutilgan bo’lib, 11 % “Petronas” kopmaniyasi, 22,5 % “Sasol” kompaniyasi va
qogani “O’zbekneftgaz” MXK a gaz zaxiralari miqdoriga yaqin. Shu tomonidan
mablag’lashtirish rejalangan.
Slanets gazni qayta ishlash zavodi - O’zbekiston Respublikasining Navoi
viloyatida mavjud bo’lgan Sangruntau maydonida amalga oshiriladi. Slanets gaz
smola ko’rinishda qattiq holatda bo’lib, 1 tonna slanets gazdan 250
kilogrammgacha neft aralashmalari va 500 kilogrammgacha suyuq uglevodorod
olish mumkin. Bundan tashqari qolgan chiqindisini donna pechlarida yoqib issiqlik
olish imkonini beradi.
Respublikamizda slanets gaz miqdori 47 mlrd tonnani tashkil qilib, yotish
chuqurligi 600 metrdan iborat. Hozirgi vaqtda ushbu texnologiya uchun texnik-
iqtisodiy ko’rsatgichi ishlari ustida ish olib borilmoqda.
Shuningdek, qayta tiklanmaydigan resurslarning chegaranganligini hisobga olib,
muqobil energiyalardan foydalanish yuzasidan bir qancha chora tadbirlar olib
borilmoqda. Shunday ekan, biz faqatgina yer ostidagi zaxiralarni qazib chiqarish
va qayta ishlash emas, balki, ma'lum ma'noda muqobil energiyalardan foydalanish
yuzasidan izlanishlar olib borishimiz joizdir.
Gazsimon fraksiyalarni kondensatsiyasi
Barqarorlashtirish jarayoni barqarorlashtirish qurilmalari yordamida amalga
oshiriladi (1.1- rasm).
Xom neft nasos (1) yordamida issiqlik almashtirgichga (2) uzatiladi, barqaror neft
II ketuvchi oqimning issiqligi hisobiga qizdiriladi va undan keyin suvsizlantirish
va tuzsizlantirish (13) bloki orqali - qizdirgichga (3) beriladi va u yerda harorat
80 o
C dan 125 o
C gacha ko’tariladi. Undan keyin qaynoq neft trap-
barqarorlashtirgichga (4) yo’naltiriladi, bosimning 1,5..2,5 kgs/sm 2
qiymatida keng
fraksiyalarga ajralishi sodir bo’ladi. Gaz fraksiyasidan ajratilgan neft apparatning
pastki qismida yig’iladi va u yerdan nasos (11) yordamida guruhli issiqlik
almashtirgichlar orqali o’zini issiqligini beradi va 40...45 o
C gacha sovutiladi
14

hamda tovar rezervuariga (14) yo’naltiriladi. Keng fraksiyalar sovutish zonasiga
kondensatga fraksiyalanishi uchun to’planadi. Eng so’nggida tik yoki yotiq issiqlik
almashtirgich apparatlari bo’lib, quvurlar oralig’idagi fazoda qarshi oqim bilan
gazsimon keng fraksiya o’tadi, quvur orqali esa - sovutilgan suv o’tadi. Gaz
pastdan yuqoriga harakatlanganda ba'zi uchastkalarda gazsimon fraksiyalarni
sovushi natijasida kondensat hosil bo’ladi va birdaniga pastga oqadi va kiruvchi
gaz oqimi bilan belgilangan kesimni to’qnashishidan chiqadi. Quduqning devorlari
orqali oquvchi kondensat unga tomon harakatlanuvchi bug’lar bilan to’qnashadi va
natijada o’zaro fazalarning almashishi sodir bo’ladi va xuddi shunga o’xshash
rektifikatsiya sodir bo’ladi. Bir-biri bilan to’qnashishga fazalarning intilishi har bir
kesimda suyuqlik fazasini muvozanat holatini saqlaydi va pastga qarab
harakatlanishida yuqori qaynovchi parsial kondensatorga kirishi bilan
komponentlarga boyiydi. Shunday qilib, bu jarayonning natijasida gaz qoldiqlari
minimal yuqori qaynovchi komponentlardan tashkil topadi va kondensat esa
minimal tarkibli past qaynovchi komponentlarga shakllanadi. Kondensat neft
yig’masiga tushadi va so’nggida aralashadi. Gaz kolonnadan ajratish qurilmasi
orqali (5) chiqadi, ketuvchi suyuqlik qo’shilmasiga aylanadi va gazni iste'mol
qiluvchilar yoki gaz benzin zavodning uzoqligiga bog’liq holda mos keluvchi
siqish pog’onalari soni bilan kompressorning (6) qabuliga kiradi. Gaz kerakli
bosimgacha siqilib yog’dan yog’ni ajratgich orqali (7) ajratiladi, kondensator-
sovutgichda (8) 30 0
Sgacha sovutiladi, bunda uning tarkibidan benzinni ajratgich
yordamida (9) nobarqaror ko’rinishdagi og’ir uglevodorodlarning fraksiyasi
ajratiladi va benzin ajratgichdan benzin sig’imiga (10) beriladi, u yerdan gaz
benzin zavodiga qayta ishlash uchun nasoslar (12) yordamida maxsus benzin
uzatma orqali uzatiladi.

15

1.1- rasm. Neftni tayyorlashda bir karrali barqarorlashtirish va
fraksiyalarni kondensatsiyalash qurilmasini prinsipial texnologik sxemasi:
1,11,12 - nasoslar ; 2 - issiqlik almashgich ; 3 - qizdirgich ; 4 - trap -
barqarorlashtirgich ; 5 - gaz ajratgich ; 6 - kompressor ; 7 - yog ’ ni ajratgich ; 8 -
kondensator - sovutgich ; 9 - benzin ajratgich ; 10 - benzin to ’ planadigan sig ’ im ; 13-
suvsizlantirish va tuzsizlantirish bloki ; 14 - tovarlar rezervuari ; I - xom neft ; II -
barqaror neft ; III - bug ’ gaz aralashmasi ; IV - gaz ; V - nobarqaror benzin ; VI - suv
Barqarorlashtirish tugunining asosiy apparaturasiga issiqlik almashtirgichlar ,
qizdirgichlar , trap - barqarorlashtirgichlar , gaz ajratgichlar , benzin ajratgichlar ,
konditsioner - sovutgichlar va boshqalar kiradi . Yuqorida sanab o’tilgan
apparatlardan trap-barqarorlashtirgichga to’xtalib o’tamiz. Bu apparat evaporatsion
qismdan, fraksiyalarga ajratuvchi-kondensator va neftni yig’gichdan tashkil topgan
bo’lib, trap-ajratgichni va fraksiyalovchi kondensatorni bir-biriga tutashtiradi.
Amaliyotda fraksiyalarni kondensatsiyalash jarayoni to’g’ri oqimli yoki qarshi
oqimli kondensatsiya ko’rinishida bo’ladi.
II.2. Har xil bosimli uglevodorod gazlarning oqimlarini nordon komponentlardan
tozalash .
Bu texnologiya vodorod sulfidli gazlarni yuqori bosimli absorberda aminning
suvli eritmasi bilan absorbsiya usulida gazni nordon komponentlardan tozalash va
tayyorlashga gaz asoslangan bo’lib, keyin past bosimli absorberda va yana
yutuvchilar yordamida regeneratsiya qilinadi . 2.1-rasmda qurilmaning texnologik
sxemasi keltirilgan.

Desorbsiya gazi
16

2.1- rasm. Tabiiy gazni nordon komponentlardan tozalash qurilmasining
texnologik sxemasi: 1, 2 - past va yuqori bosimli absorberlar; 3 - kompressor; 4 -
desorber; 5-15 - texnologik materiallar oqimining chizig’i.
Past 2,5 MPa bosimli dastlabki gaz 46°S harorat bilan 10-chi chiziq orqali
absorberning pastki qismiga (2) beriladi va past bosim dietanolaminning (DEA)
suvli eritmasi bilan kontaktlashadi. Absorbent nordon komponentlar bilan
to’yinadi, 1-chi absorberdan yuqori bosim bilan 9-chi chiziq orqali 2-chi past
bosimli absorberga uglevodorod gazlarini shamollatish uchun va keyin esa past
bosimli dastlabki gaz bilan hamda past bosimli absorbentli to’yingan gaz bilan
kontaktlashishi uchun beriladi. Gazni shamollatish orqali nordon komponentlarni
yo’qotish 2-chi absorberda past bosimli konsentratsiyali (massasi bo’yicha 33 % li)
regeneratsiyalangan absorbent yordamida absorbsiyalash amalga oshiriladi, 11 va
12-chi chiziq orqali absorberga uzatiladi.
Nordon komponentlardan qisman tozalangan gaz 2-chi absorberdan 13-chi chiziq
orqali 3-chi kompressorga olib chiqiladi va u 6,5 MPa bosim ostida siqiladi, keyin
14-chi chiziq orqali 5-chi chiziqqa beriladi, u yerda yuqori bosimli (6,5 MPa)
dastlabki gaz oqimi bilan aralashtiriladi va 33% konsentratsiyali DEAning
regeneratsiyalangan eritmasi bilan yuvish uchun yuqori bosimdagi 1-chi
absorberga 6 va 7-chi chiziqlar orqali yo’naltiriladi. Tozalangan gaz 1-chi
absorberdan 8-chi chiziq orqali magistral quvuruzatmasiga olib ketiladi.
Nordon komponentlar bilan to’yingan aminli regeneratsiyalash 2,5 MPa bosim
ostida 4-chi desorberda olib boriladi. Desorbsiyadan keyin nordon gazlarni
17

aralashmasidagi uglevodorod komponentlarining tarkibi 2-5% atrofida
ta'minlanadi.
Samaradorlik- bu taklif qilingan texnologiya yordamida absorbent tizimida bir
texnologik chiziqni sirkulyatsiyasi miqdorini va absorbentni regeneratsiyalanish
bug’ini kamaytirish hisobiga iqtisodiy samaradorlikka erishiladi, desorber, past
bosimli va yuqori bosimli absorberning diametrini kichiraytirish hisobiga metall
sig’imi kamayadi, ekspanzerli gazlarni tozalashda absorbersiz gazni qayta
ishlashni amalga oshirish va bu gazlarni utilizatsiya qilishda boshqa yordamchi
jihozlardan voz kechiladi hamda tozalash absorberni tizimga qayta haydashda
energiya sarfi kamaytiriladi. Ishlab chiqarishda qo’llaniladi.
II.3.Tabiiy gazni oltingugurtli birikmalar va karbonat angidrit gazidan
tozalash .
Ko’pgina tabiiy gaz konlarida gazning tarkibida oltingugurt birikmalari va
karbonat angidrit gazi bo’lib, ular nordon gazlar deb ataladi. Oltingugurt birikmasi
gazni qayta ishlash jarayonida katalizatorlarni buzadi, yonganda CO
2 va CO
oksidlari paydo bo’ladi, atmosfera havosiga chiqarilganda insoniyat va atrof muhit
uchun xavflidir. Vodorod sulfid va karbonat angidrit CO
2 gaz va suv mavjud
bo’lgan muhitda po’lat quvurlarda, quvur uzatmaning jihozlarida, komperessor
mashinalarida korroziyani hosil qiladi. Ular mavjud bo’lganda gidratlanish
tezlashadi. Oltingugurt komponentlari mavjud bo’lganda iste'molga beriladigan
gazning tarkibiga yuqori talablar qo’yiladi. Hozirgi vaqtda vodorod sulfidning
tabiiy gazda ruxsat etilgan miqdori 5,7 mg/m 3
, umumiy oltingugurt 50 mg/m 3
dan
yuqori emas, karbonat angidirit CO
2 gazining miqdori esa 2 % dan ko’p emas.
Tabiiy gazning oltingugurtli komponentlari birinchi navbatda H
2 S oltingugurt
ishlab chiqarish uchun asosiy xom ashyo hisoblanadi.
Gazni oltingugurtdan tozalik darajasi 99,9 %ni tashkil qiladi. Hozir
qo’llaniladigan “SHo’rtanneltgaz” MCHJ va Muborak gazni qayta ishlash
zavodlaridagi yangi texnologiyalar asosida oltingugurtni ishlab chiqarish va
atmosfera bosimini tozaligini ta'minlashdan iborat.
Katta hajmdagi gazlarni tozalashning an'anaviy usullariga quyidagi jarayonlar
kiradi:
1) Nordon komponentlarni qazib olish, tozalangan gazni ishlab chiqarish;
2) Oltingugurtdagi nordon gazlarni qayta ishlash;
18

3) Chiqib ketuvchi gazlarni tozalash yoki yoqish;
4) Yongan gazlarni tozalash.
Tabiiy gazning tarkibidagi yuqori komponentlarni olish uchun asosan absorbsiyali
regenerativ jarayonlar qo’llaniladi. Gazdan nordon komponentlar kimyoviy yoki
fizik absorbsiya jarayonida olinadi. Undan keyin esa oltingugurt ishlab chiqarish
qurilmasiga yo’naltirilgan to’yintirilgan absorbent regeneratsiya qilinadi va nordon
gazning oqimi olinadi.
Kimyoviy absorbsiya jarayonlarida yutuvchilarni suvli aralashmasi qo’llaniladi.
Kimyoviy yutuvchilar sifatida monoetanolamin, dietanolamin, diglikol'amin,
ishqorli metallar qo’llaniladi.
Kimyoviy absorbsiya qo’llanish sxemasi 2.2-rasmda keltirilgan. Monoetanolamin
jarayoni ko’p qo’llaniladi va yutuvchilar bilan yuqori darajada reaksiyaga
kirishuvchanligi bilan tavsiflanadi. U yuqori darajada kimyoviy chidamli va kapital
sarf xarajatlari kam.
Monoetanolaminning oltingugurt va nordon karbon gazlari o’zaro ta'sir etish
reaksiyasini quyidagi ko’rinishdagi tenglamalar orqali ifodalash mumkin:
HO CH
2 CH
2 NH
2 + H
2 S ↔ HO CH
2 CH
2 NH
2 • H
2 S
HO CH
2 CH
2 NH
2 + H
2 O +CO
2 ↔ HO CH
2 CH
2 NH
2 • H
2 CO
3

19

Tabiiy gaz oqimidagi nordon gazlar fizik absorbent bilan tasniflanadi va
yutuvchilarni sirkulyatsiyasida neftni tezlik bilan yutilishi, kam energiya
xarajatlari, gabarit o’lchamlarining katta emasligi va jihozlarning soddaligidir.
Eritgichlarning tarkibiga kirib keladigan gazning tarkibi, haroratga va bosimga
asoslanadi, unga keyinchalik navbatdagi ishlov berish va tozalangan gazning
talablari ham hisobga olinadi (2.3-rasm).
Tabiiy gazni tozalashni ikkinchi jarayonida-oltingugurtli birikmalardan
oltingugurt ajratib olinadi. Katta hajmdagi tabiiy gazning oqimiga ishlov
berilganda Klaus jarayonining har xil modifikasiyalaridan foydalaniladi. U
havodagi kislorodni regeneratsiya kolonnasining absorbsiya jarayoniga kirib
keluvchi vodorod sulfid bilan katalizatorlik reaksiyasiga asoslangan.
II.4. Tabiiy gazni seolit yordamida tozalash qurilmasi
1-5 blok
1 soatda - 500 ming.m 3
Jami: 1 soatda - 2500 ming.m 3
1 kunda - 12 mln.m 3
1 kunda - 60 mln.m 3
1 yilda - 4 mlrd.m 3
1 yilda - 20 mlrd.m 3
20

Seolit Markasi: SaA-5A: Ishlab chiqargan firma - «SESA» (Fransiya). Kondan
qazib olinadigan tabiiy gaz tarkibida oltingugurt birikmasi, ya'ni vodorod
sulfidning (H2S) yuqori miqdorda uchrashi, uning xalq xo’jaligining turli
sohalaridagi texnologik jarayonga va maishiy yoqilg’i sifatida keng foydalanishga
to’sqinlik qiladi.
Texnologik qurilmalardan olinadigan ashyolar sifatiga qo’yilgan yuqori talablarni
qondirish, shuningdek ishlab chiqariladigan mahsulotlarning sifatini yaxshilash
maqsadida tabiiy gazni vodorod sulfiddan (H2S) tozalash qurilmasi qurilgan va 1-
bloki ishga tushurilgan (“SHo’rtanneftgaz” MCHJ va “Muborak gazni qayta
ishlaydigan zavodning tarmog’ida).
Seolit yordamida adsorbsiya usulida tozalash qurilmasi quyidagilardan tashkil
topgan:
- tabiiy gazni adsorbsiyali tozalovchi, umumiy quvvati yiliga 20 mlrd.m3/yil
bo’lgan 5 (besh)ta blokdan iborat. Qurilmani tayyor mahsuloti oltingugurt
birikmalardan tozalangan va quritilgan tabiiy gaz sanaladi. PHAQda dastlabki
tayyorgarlikdan o’tgan tabiiy gaz qurilmaning asosiy xom ashyosi sifatida
qo’llaniladi.
Adsorbsiyali tozalash qurilmasida quyidagi reagentlar ishlatiladi: Chet
mamlakatlardan sotib olinadigan VNIIGaz «Texnik talab»ga va seolitlar sifati
nazoratiga kiradigan natijalariga mos keladigan sun'iy (sintetik) seolitlar SaA - 5A.
Vodorod sulfiddan (H
2 S) tabiiy gazni tozalash adsorbsiyalash usulida ya'ni
ifloslovchi aralashmalarning qattiq yutuvchilar yordamida seleksion ajratish
tarzida amalga oshiriladi. Qurilmada adsorbent sifatida sun'iy (sintetik) SaA(5A)
rusumli seolitlar qo’llaniladi.
Bu seolitlarning o’lchamlari 1,6 mm va 3,2 mm. Har bir blok 70 tonna seolit bilan
to’ldiriladi. Sun'iy (sintetik) seolitlar bu adsorbent hajmi bo’yicha ko’p miqdorda
g’ovak bo’lgan kristal tuzilishli qattiq yutuvchilardir. Adsorbentning rusumini
tanlashda aralashmadan ajratilishi kerak bo’lgan molekulalarning ko’ndalang
kesimining o’lchamlari hisobga olinadi. Ushbu holatda vodorod sulfid (H2S)
molekulalari adsorbent g’ovakligi aylanasi bilan o’lchanuvchi samarali aylana
o’lchamiga ega bo’ladi, g’ovakliklarga kirib boradi va molekulalararo kuch bilan
o’zaro ta'siri natijasida u yerda ushlanib qoladi.
III.TEXNOLOGIK QISM
21

III.1. Texnologik jarayonni olib borilishi tartibi. Past haroratli ajratish qurilmasi %
navbatidan kelayotgan tabiiy gaz, gazni seolit yordamida tozalash qurilmasining
YE-1 ajratgichi (ajratgich)ga kiradi. YE-1 ajratgichda gazning tarkibidagi suyuqlik
va mexanik aralashmalar qisman ushlab qolinadi. Tabiiy gaz YE-1 ning yuqori
qismidan chiqib, adsorberlarni yuqori qismidan parallel ravishda kiradi. Gaz
tarkibidagi H2S va CO2 seolit yordamida tozalanadi (ya'ni seolitga yutiladi),
tozalangan tabiiy gaz adsorberning pastki qismdan chiqib, filtrdan o’tadi, magistral
gaz quvuriga va propan-butan aralashmasini olish qurilmasiga yuboriladi. Bitta
blokda 8 ta adsorber bo’ladii, ulardan 6 tasi adsorbsiya (tozalash 9 soat davom
etadi.), Itasi regeniratsiyada (1.5 soat davom etadi.) va 1 tasi sovitishga qo’yiladi
(1.5 soat).
Har bir adsorber 83 ming.m3/soat gazni tozalash quvvatiga ega. Adsorberdan
chiqadigan toza gazning 15 %-i olinadi va adsorberning pastki qismidan
sovutishga beriladi. Sovutishga beriladigan gaz adsorberning yuqori qismidan
chiqib, issiqlik almashgichga kiradi (3100C). Issiqlik almashgichda harorat
ko’tariladi (3200C) va pechkaga kiradi. Pechkada harorat 330- 3400C .gacha
ko’tariladi, regeniratsiya uchun adsorberning pastki qismidan beriladi.
Regeniratsiya jarayonida H2S va CO2 gazlar seolit tarkibidan ajraladi va
adsorberning yuqori qismidan chiqib, issiqlik almashgichga beriladi. Bunda
haroratni almashishi natijasida regeniratsiya gazining harorati 200-210 0C .gacha
tushadi va undan havoli sovutish agregati (HSA) orqali 85-90 0C va sovutgich
orqali 50-55 0C gacha sovutiladi va YE-2 ajratgichdan o’tib, ASO-1.2
qurilmalariga yuboriladi.
22

2.4- rasm. Tabiiy gazni seolit yordamida tozalash qurilmasining texnologik
sxemasi.
Gazni past haroratli ajratish qurilmasi
Past haroratli ajratish qurilmalarida gaz kondensat konlaridan kondensatni ajratib
olishda, gazni quritishda sovutish keng qo’llanilib gazning tarkibidagi alohida
komponentlar, tabiiy gaz tarkibidagi kam miqdordagi gazlarni ajratish,
suyultirilgan gazlarni olishda va h.k. qo’llaniladi.
Gazlarni past haroratli ajratish usuli chuqur sovutishga bog’liq holda 80 %dan 100
%gacha og’ir uglevodorodlarni olish va tashishga tayyorlashda bir fazali gazni
shudring nuqtasigacha va uglevodorodlarni ham quritishga mo’ljallangan.
Past haroratli ajratish (PHA) qatlam bosimidan va sun'iy sovutishdan foydalanish
hisobiga amaliyotda qo’llaniladi. Detander yordamida (porshenli yoki turbinli)
gazni juda chuqur sovutish hamda PHAQsini xizmat qilish muddati uzaytiriladi.
PHAQ-sida sun'iy sovutishni (sovutish mashinasini) qo’llanilishi konni ishlatishni
eng so’nggi bosqichigacha ishlov berish imkoniyatini beradi, lekin konning
jihozlarini qurish uchun sarflanadigan kapital xarajatlarni 1.5-2.5 martaga oshiradi.
PHAQ-sining prinsial sxemasi 2.5-rasmda keltirilgan. Quduqlardan xom gaz gazni
kompleks tayyorlash qurilmasiga (GKTQ) kiradi, u yerda drossellangandan keyin
birinchi pog’onali ajratishga (3) yo’naltiriladi va u yerda suyuqlik tomchilardan
23

ajratiladi. Past haroratli ajratgichning (7) oraliq fazasiga to’plangan gaz va undan
keyin esa sovutish uchun issiqlik almashtirgichga (5) yo’naltiriladi.
Issiqlik almashgichdan gaz ejektor orqali (6) yoki PHAQ sining (7) shtuseri orqali
haroratni pasaytirish uchun issiqlik almashgichda va shtuserda suyuqlikdan
ajratiladi. Quritilgan gaz issiqlik almashtirgichga (6) kiradi, quduqning mahsulotini
sovutadi va konning yig’ish kollektoriga yo’naltiriladi.
Gidratlarni paydo bo’lishini oldini oluvchi nobarqaror kondensat va ingibitorning
suv aralashmasi (dietilenglikol DEG) ajratgichdan kondagi yig’gichning (4)
birinchi pog’onasiga (3) kiradi va uning sig’im idishiga (10) o’tadi. Bu yerda
kondensat va DEGning suvli aralashmasining ajralishi sodir bo’ladi.
Undan keyin esa issiqlik almashtirgich orqali (9) kondensat past haroratli
ajratgichning oldidan gazni oqimiga beriladi. DEG ning suvli aralashmasi sig’im
idish (11) orqali filtrga (12) yo’naltiriladi va regeneratsiya qilish qurilmasida (13)
mexanik aralashmalardan ajratiladi. Undan keyin esa regeneratsiya qilingan glikol
gidratlarni paydo bo’lishini oldini olish uchun qurilmadan nasos yordamida (19)
shleyflarga uzatiladi. Nobarqaror uglevodorod kondensat oqimi va DEGning suvli
eritmasi issiqlik almashtirgichning quvurlar oralig’i orqali ajratuvchi sig’imga (15)
yo’naltiriladi va u yerda sovutilgan nobarqaror kondensat gaz oqimiga purkash
uchun sig’im idishiga (10) to’planadi.
2.5- rasm. GPHAQ-1 texnologik tarmoq (1,2-nitka) tarxi
Glikolning suvli eritmasi filtr orqali regeneratsiya (14) qurilmasiga beriladi, undan
keyin esa nasos (19) yordamida gaz oqimiga issiqlik almashtirgichga (5) kirib
keladi. Kondensat ajratuvchi sig’imdan (15) keyin issiqlik almashtirgichning (18)
quvur aralashmalari orqali deetanizatorga (16) yo’naltiriladi. Deetanizatsiya
24

qurilmasi likopsimon kolonnadan tashkil topgan, pech (17) va issiqlik
almashtirgich (18) deetanizatorning pastki qismidan berilgan harorat issiqlik
almashtirgich (18) yordamida u yerdagi barqaror kondensat deetanizatorning pastki
qismidagi mahsulot ushlab turiladi.
Pechkada (17) 433K-gacha qizdirilgan mahsulot sig’imdan (15) kirib keladigan
to’yintirilgan kondensatga issiqlik beradi. Sovutilgan barqaror kondensat uzatmaga
beriladi. Sxemada sovuq nobarqaror kondensatni barqarorlashtirgichning yuqori
likopchasidan kiritish masalasi ham ko’rib chiqilgan. Deetanizator bunday holatda
adsorbsiya bug’lantirish kolonnasining rejimida ishlaydi.
Agarda kondensatni temir yo’l sisternalari orqali tashish hisobga olingan bo’lsa,
kondensatni barqarorlashtirish rektifikatsiya kolonnasi orqali olib boriladi. Bu
kolonna qisman yoki to’liq butansizlashtirish rejimida ishlaydi. Gaz shamollatish
uchun (gazsizlantirishga) sig’imdan (15) va gaz deetanizatoridan (16) shtuser
orqali umumiy oqimga haydaladi. Agarda bosim yuqori bo’lmasa, oldindan
bosimni ko’tarib berish uchun kompressor (8) o’rnatiladi va gazsizlantirilgan gaz
sig’imdan (10) yana umumiy oqimga qaytadi. Gazning va suyuqlikning debetini
davriy nazorat qilish ajratgich (1) yordamida amalga oshiriladi, atomli chiziqqa
o’lchov diagrammasi va hisoblagichli kondensat yig’ish ajratgich (2) o’rnatiladi.
2.6- rasm. Gaz yig’ish puktidagi PHAQsining texnologik sxemasi:
25

1-ajratgich; 2-hisoblagichli kondensat yig’gich-ajratgich; 3-birinchi pog’onadagi
ajratgich; 4-kondensat yig’ish; 5-issiqlik almashtirgich; 6-ejektor; 7-past haroratli
ajratgich; 8-kompressor; 9-issiqlik almashtirgich; 10,11-sig’im; 12-filtr; 13-
regeneratsiyalash qurilmasi; 14-regeneratsiya; 15-ajratuvchi sig’im; 16-
deetanizator; 17-pech; 18-issiqlik almashtirgichning halqa fazosi; 19-nasos.
Agarda gazning harorati quduqning ustida yetarlicha yuqori bo’lsa va uning
yo’lida gaz yig’ish punktigacha gidratlar paydo bo’lmaganda, gazni tayyorlash
sxemasi soddalashtiriladi. Qazib olish davrida PHAQda qo’shimcha sovutish
qurilmasini o’rnatish talab qilinsa, gazning talab qilingan shudring nuqtasini
ta'minlash uchun, sxemada shtuser o’rniga turbodetander o’rnatiladi.
Turbodetonderdan foydalanilganda haroratni pasaytirish oddiy drossellashga
nisbatan 3-4 marta katta bo’ladi. Bunday holatlarda ikki pog’onali gaz ajratgichlar
o’rnatiladi, turbodetanderga kiruvchi gazdan suyuqlik ajratiladi. Quritilgan gaz
issiqlik almashtirgichning (5) halqa oralig’idan kompressorning qabuliga
to’planadi. Kompressor turbodetanderning bir valiga o’rnatiladi va undan kon
kollektoriga uzatadi. Ko’pincha issiqlik almashtirgichlarga (5) qo’shimcha havoli
yoki suvli sovutgichlar o’rnatiladi. Qatlamdagi bosim pasayib ketgandan keyin
PHAQda gazni ajratishni doimiy haroratini ushlab turish uchun issiqlik
almashtirgichlarni ketma-ket yuzasini kengaytirish talab qilinadi, qurilmani
qaytadan qurishga to’g’ri keladi.
Lekin shunday davr keladiki, bunday katta qurish tejamkorsiz hisoblanadi.
Bunday xolatda gazni sovutish boshqa usullarda olib boriladi.PHAQning
samaradorlik ko’rsatkichi har qanday turda quduqlarni ishlatishning texnologik
rejimlariga bog’liqdir. Bir fazali gazni gaz uzatmalar orqali harakatlanishida
ajralish harorati gaz uzatma ishining issiqlik rejimini hisobga olib tanlanadi.
Gaz 6,0 mlrd. m 3
PBF 115,62 ming tn
Kondensat 43,74 ming tn
II.5. Gazni nordon komponentlardan tozalash usullari va uni amalga
oshirishda qo’llaniladigan absorberlar.
Bu usul gazni nordon komponentlardan absorberda tozalashga mo’ljallangan.
Gazni tozalashni prinsipial sxemasi 2.7-rasmda keltirilgan hamda nordon
26

komponentlardan gazni tozalash usulining amalga oshirishda qo’llaniladigan
absorber 2.7-rasmda, b va v da keltirilgan.

2.7- rasm. Gazni nordon komponentlardan tozalash:
a - gazni nordon komponentlardan tozalashni prinsipial sxemasi; b, d - nordon
zarralardan gaz tozalash uchun absorber. 1-tabiiy gazni uzatish; 2-qisman
to’yingan yuqa pardali regeneratsiyalangan absorbentni uzatish; 3-to’yingan yuqa
pardali regeneratsiyalangan absorbentni olib ketish; 4-dag’al regeneratsiyalangan
absorbentni uzatish; 5-to’yingan dag’al regeneratsiyalangan absorbentni olib
ketish; 6-to’yingan yuqa pardali regeneratsiyalangan absorbentni uzatish; 7-
tozalangan gazni olib ketish; 8- aralashgan to’yingan absorbentni uzatish; 9-
absorberning korpusi; 10, 11- gazni kirish va chiqish shtuseri; 12, 13- massa
almashinish seksiyasi; 14-kar likopcha; 15, 16, 17- har xil diametrdagi massa
almashinish likopchasi; shtuser: 18-yuqa pardali regeneratsiyalangan absorbentni
olib kelish; 19-qisman to’yingan yuqa pardali regeneratsiyalangan absorbentni olib
ketish; 20-dag’al regeneratsiyalangan absorbentni uzatish; 21-to’siq; 22-
taqsimlovchi (ajratuvchi) likopcha; 23- baypaslash segmentli kanallar; 24-
to’yingan yuqa pardali regeneratsiyalangan absorbentni qisman olib chiqish.
Nordon gaz 1-chi chiziq orqali oldindan juda yuqa pardali absorbentli (kontaktni
birinchi zonasida) qisman to’yingan qarshi oqim bilan uchrashish uchun 2-chi
chiziq orqali zonaga uzatiladi. To’yingan yuqa pardali regeneratsiyalangan
absorbent 3-chi chiziq orqali olib ketiladi, ko’proq nordon aralashmalardan
tozalangan gaz absorbent bilan dag’al regeneratsiyalangan ikkinchi zonaga
27

kontaktlashish uchun yo’naltiriladi, 4-chi chiziq orqali uzatilib uni tozalashni
amalga oshirish davom ettiriladi.
Dag’al to’yintirilgan regeneratsiyalangan absorbent 5-chi chiziq orqali yuqa
pardali regeneratsiyali to’yintirilgan absorbent bilan aralashish uchun olib
chiqiladi, 3-chi chiziq orqali birinchi zonadan va yuqa pardali regeneratsiyalangani
va 6-chi chiziqqa uzatiladi, u yerda ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiyagacha
tozalanadi va 7-chi chiziq orqali olib ketiladi. To’yingan yuqa pardali
regeneratsiyalangan absorbent 2-chi chiziq orqali birinchi zonaga kontaktlashish
uchun uzatiladi. Aralashgan to’yingan absorbent 8-chi chiziq orqali
regeneratsiyalash uchun olib chiqariladi.
Samaradorlik ko ‘rsatgichi:bu taklif qilinadigan gazni nordon komponentlardan
tozalash usuli tozalash darajasini yaxshilash, massa almashinish likopchalariga
beriladigan yuklanmani kamaytirish, absorber korpusini diametrini kichiklashtirish
hisobiga jihozlarni metall sarfini kamaytirish imkoniyatini beradi va texnik ishlab
chiqarish sohasida qo’llaniladi.
Texnologik jarayonni xavfsiz olib borishning asosiy qoidalari.
Texnologik jarayonni loyihalash, tashkil etish va amalga oshirishda ko’zda
tutiladigan xavfsizlik choralari.
Quyidagilar ko’zda tutilishi lozim:
- xavfli va zararli ta'sir ko’rsatadigan boshlang’ich materiallar, tayyor mahsulot va
ishlab chiqarish chiqindilari bilan ishchilarning bevosita aloqasini bartaraf etish;
- xavfli va zararli ishlab chiqarish faktorlarining kelib chiqishi bilan bog’liq
jarayon va operatsiyalarni ko’rsatilgan faktorlar bo’lmagan yoki cheklangan yo’l
qo’yilgan konsentratsiyalar va sathlardan oshmagan jarayon va operatsiyalarga
almashtirish;
- xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari mavjud bo’lganida, kompleks
mexanizatsiya, avtomatlashtirish, texnologik jarayonlar va operatsiyalarni
masofadan boshqarishni qo’llash;
- jihozlarni zich yopish;
- ishchilarni himoyalash vositalarini qo’llashi;
- texnologik jarayonni nazorat qilish va boshqarish tizimi;
28

- zararli ishlab chiqarish omillarining manbasi bo’lmish chiqindilarni o’z vaqtida
yo’qotish, zararsizlantirish va ko’mib qo’yish; aylanma suv ta'minoti tizimidan
foydalanish;
- xavfsizlik uchun rangli signal va belgilarni ishlatish;
- hamisha bir xil, gipodinamika, haddan tashqari jismoniy va asab-jismoniy
zo’riqishlaming oldini olish maqsadida oqilona mehnat va dam olish rejimlarini
qo’llash;
- tabiiy ko’rinishdagi va ob-havo sharoitlaridan kutilishi mumkin bo’lgan salbiy
ta'sirlardan himoya qilish.
Jarayonning o’ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqadigan xavfsizlik
choralari:
1. Vodorodning havo bilan portlashga xavfli aralashmasining hosil bo’lishidan
saqlanish uchun, tizimga tarkibida vodorod bo’lgan gazni uzatishdan oldin uni
inertli gaz bilan puflab tozalash lozim.
2. Tarkibida vodorod bo’lgan gazning sirqib chiqib ketishiga yo’l qo’yilmasin.
Apparatlar va truboprovodlarda zichlashtirilmagan joylarning borligida qurilmani
avariyaga oid to’xtatish zarur (sex rahbariyati bilan kelishilgan holda).
3. Adsorbentlarni SNG adsorberiga yuklagandan so’ng, hamda GFQ (gazni
fraksiyalash qurilmasi) tizimidagi istalgan apparatlarni ta'mirlagandan keyin, tizim,
apparatlar, truboprovodlarning germetikligini inertli gaz bosimi ostida tekshirish
lozim.
4. GFQ apparaturasi va truboprovodlarini ochish faqatgina inertli gaz bilan
tozalash va bug’latish orqali tarkibida vodorod bo’lgan gazni butunlay
ketkizgandan keyingina ruxsat etiladi.
5. Rezervdagi nasoslarni ishga tushirishdan oldin, ularga qaynoq neft
mahsulotini doimiy kiritish yo’li bilan dastlab isitish zarur. Dastlab isitmasdan
turib, nasoslarni ishga solish ta'qiqlanadi.
6. Barcha texnologik parametrlar nazoratining blokirovkali va signalli
moslamalari doimo ishga yaroqli holatda bo’lishi kerak.
7. Gazli nasoslarning barcha birikmalari va ularning gaz quvurlari vaqti- vaqti
bilan germetiklikka sovunli eritma bilan tekshirilishi lozim.
29

8. Gazning sirqib chiqib ketishi sezilganida nasos to’xtatilishi va defekt
bartaraf etilishi lozim.
IV. Xulosa
1. Mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov tashabbusi bilan tabiiy gaz tarkibidan
suyuq uglevodorodlarni ajratib oluvchi yangi texnologiyalarga asoslangan yirik
korxonalar barpo etish ilgari surilmoqda va gazkimyo majmualari va GTL
texnologiyalari hamda slanets gazni qayta ishlash texnologiyalarini barpo etish
ishlari olib borishni jadallashtirish masalasini ko’ndalang qilib qo’ygan. Neftni
tayyorlash qurilmasida neftli yo’ldosh gazlarini ajratib olish, utilizatsiya qilish,
yig’ish, uni siquv kompressor yordamida bosimini oshirish va qayta tayyorlash
borish bo’yicha ilmiy-amaliy ma'lumotlar o’rganilgan va tahlil qilingan.
2. PHAQsini mo’ljallanishi-mgibitomi gidratlanishidan foydalanib gaz past
haroratli ajratish usulida aniq kondensatsiyagacha quritilish texnologiyasi,
GKTQsida talab qilingan ko’rsatgichgacha kondensatsiyalangan gazkondensatni
neftni qayta ishlash zavodining xom - ashyosi darajasida tayyorlash hamda
kondensatni tayyorlash qurilmasida (KTQ) tovar xom-ashyoga aylantirish ishlari
ko’rib chiqilgan.
3. “Sho’rtanneftgaz” MChJ dagi past bosimli konlarda neft gazlaridan
suyultirilgan uglevodorodlarni ishlab chiqarish texnologiyasi asoslangan, gazni
konda tayyorlash - ajratish, filtratsiya, absorbsiya, adsorbsiya, rektifikatsiya va
ekstraksiya usullaridan foydalanish, ko’p komponentli gazsimon yoki suyuqlik
aralashmalariga bo’linish texnologiyalari, neft qatlamdan quduq tubiga,
quduqning stvoli bo’ylab quduq ustiga va quduq ustidan tovar neftni olguncha
harakatlanganda termobarik sharoitning o’zgarish jarayonlari bayon qilingan.
Neftning tarkibidan gazni va suvni ajratib olishda ajratgichlarning qo’llanilishi,
gazga to’yingan neftning tarkibidan suyuq uglevodorodlarni ko’proq chiqishini
saqlab qolish uchun ko’p bosqichli ajratish usuli qo’llanilishi (3 -4 bosqichli) va
neftdagi bosimni bir meyorda pasaytirish hisobiga og’ir uglevodorodlarning S 5
+ yuqori katta miqdori ushlab qolish texnologik jarayonlarini olib borish
“Sho’rtanneftgaz” MChJ misolida ko’rib chiqilgan. Neftni ko’p bosqichli
ajratishda germetik bo’lmagan tizimlar yig’ish va tashishda qo’llanilganda
neftning tarkibida qolgan hamma og’ir uglevodorodlar sekinlik bilan
30

atmosferaga bug’lanib ketadi va uning samarasi nolga teng bo’ladi. Shuning
uchun neftni yig’ish va tashishda NQIZlarida va kon sharoitida yig’ish va
tashish tizimlarida ko’p pog’onali ajratishning yopiq germetik tizimdan
foydalanish ishlari ko’rib chiqilgan. Konlarda neftni ajratish bosqichlarini soni
tanlashda va SKSning loyihasida ularni utilizatsiya qilish bir qator shartlar bilan
bog’langan.
4. Tabiiy gazning oltingugurtli komponentlari birinchi navbatda H2S oltingugurt
ishlab chiqarish uchun asosiy xom ashyo hisoblanadi. Tabiiy gazning vodorod
sulfidi birikmasidan eng toza va arzon olitingugurt olinishi (“Sho’rtanneftgaz”
MChJ va “Muborakneftgaz” MChJ konlaridagi H2S ning miqdori keltiriladi)
tahlil qilingan.
5. Gazni oltingugurtdan tozalik darajasi 99,9 %ni tashkil qiladi, bu juda yuqori
ko’rsatgich hisoblanadi. Hozirgi vaqtda qo’llaniladigan “Sho’rtanneftgaz” MChJ
va Muborak gazni qayta ishlash zavodlaridagi yangi texnologiyalar asosida
oltingugurtni ishlab chiqarish va atmosfera bosimini tozaligini ta'minlash ishlari
yuqori ko’rsatgichda olib borilmoqda.
6. Quduqlardan xom gaz gazni kompleks tayyorlash qurilmasiga (GKTQ) kiradi, u
yerda drossellangandan keyin birinchi pog’onali ajratishga yo’naltiriladi va u
yerda suyuqlik tomchilardan ajratiladi. Past haroratli ajratgichning oraliq
fazasiga to’plangan gaz va undan keyin esa sovutish uchun issiqlik
almashtirgichga yo’naltiriladi. PHAQning samaradorlik ko’rsatkichi har qanday
turda quduqlarni ishlatishning texnologik rejimlariga bog’liqligi va bir fazali
gazni gaz uzatmalar orqali harakatlanishida ajralish harorati gaz uzatma ishining
issiqlik rejimini hisobga olib borilish texnologiyalari asoslangan.
31

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1 .Karimov I.A. “O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi majlisi
to’g’risida” Toshkent. 15 yanvar 2016 yil. Xalq so’zi. N11 (6446).
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 01.03.2013 y. sanadagi “Altemativ
energiya manbalarini rivojlantirish chora va tadbirlari” to’g’risidagi farmoyishi.
3. AnnaeB K.P. ^HepreTUKa Mupa u y^SekucraHa. // >K. «npo6neMbi Tiie'pio u
pecypcoc6epeKeHui», 2003r., N1-2. 7-22c.
4. Akramov B.Sh., Umedov Sh.X. «Neft qazib olish boyicha ma'lumotnoma”,
Toshkent, “Fan va texnologiya” -2010, 368 bet.
5. Agzamov A.X. «Neft' va gazni do'nyo energiya balansidagi o'rni”, Toshkent,
6. Yuldoshev T.R., Eshkabilov X.Q. “Neft va gaz konlari mashina va
mexanizmlari”, O'quv qo'llanma, Qashqadaryo ko’zgusi OAV -2015. 328 bet.
7. Maxmudov N.N., Yuldashev T.R. “Neft va gaz qazib olish texnologiyasi va
texnikasi ”, Darslik, Toshkent, Fan va texnologiya nashriyoti-2015. 392 bet.
8. Maxmudov N.N., Yuldashev T.R., Akramov B.SH., Tursunov M.A. “Konlarda
neft va gaz tayyorlash texnologiyasi”, Darslik, Toshkent, Fan va texnologiya
nashriyoti-2015. 308 bet.
32

9. Yuldoshev T.R., A.M. Avlakulov, Qarshiyev M. N. “Yo’ldosh neft gazlarini
utilizatsiya qilish yo’li orqali suyuq uglevodorodlarni ishlab chiqarish”, QarMII IT
jurnali 02-2014 y.
10. Yuldoshev T.R., E.N. Dustqobilov, M.M. Axmedov, M.N. Qarshiyev
“SINTETIK SUYUQLIK YOQILG’ISINI ISHLAB CHIQARISH VA
ISTIQBOLI”, QarMII Innovatsion texnologiyalar, 4-2013, 30-34 betlar.
11. Yuldoshev T.R., U.S.Bozorov, M.N.Qarshiyev, M.P.Ismoilov Neftli yo’ldosh
gazlarni utilizatsiya qilish va undan foydalanish Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish
va texnologik yangilash sharoitida fan-ta'lim-ishlab chiqarish integratsiyasini
rivojlantirish muammolari va yechimlari. Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi,
QarMII 109-111-2015 y.
12. T.R. Yuldashev, A.Y.Bo’riyev, M.N.Qarshiyev, M.P.Ismoilov Neft va gaz
konlarining mash'ala yo’ldosh gazlarini utilizatsiya qilish Iqtisodiyotni
modernizatsiya qilish va texnologik yangilash sharoitida fan-ta'lim-ishlab chiqarish
integratsiyasini rivojlantirish muammolari va yechimlari. Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi 111-113 -2015 y.
13. http://www.tatneft.ru/
14. http: //www. mnr.gov.ru/
15. http://cdu.ru/eft va gaz” jurnali -2015, N 4/2015b 67-70 bet..
33

Tabiiy gazni tozalash va qayta ishlash usullari

Купить