Tafakkur va intellekt - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tafakkur va intellekt

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________ UNIVERSITETI
_____________________________FAKULTETI
_____________________________YO‘NALISHI
_____________________________ FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: TAFAKKUR VA INTELLEKT JARAYONI
BAJARDI: ________________________
QABUL QILDI: ________________________
Toshkent 202 5
1

MUNDARIJA
I BOB. TAFAKKUR VA UNING XUSUSIYATLARI, TURLARI, SIFATLARI ........................ 6
1.1 Tafakkur va uning xususiyatlari, turlari, sifatlari ...................................................................... 6
1.2 Amaliy va ijodiy tafakkur nazariyalari ............................................................................... 17
2.1 Intellekt .................................................................................................................................... 25
IQ darajasini dekodlash: ............................................................................................................ 37
IQ nimaga bog'liq? Shuni yodda tutish kerakki, IQ intellektual qobiliyatlarni emas, balki
fikrlash jarayonlarining tezligini belgilaydi. Va ular ko'proq darajada insonning psixologik
fazilatlari va fiziologik xususiyatlariga bog'liq. ........................................................................ 38
Xulosa ............................................................................................................................................ 40
Foydalanilgan adabiyotlar .............................................................................................................. 42
KIRISH
2

Mavzuning dolzarbligi . Tafakkur - bu atrofdagi olam ob'ektlari va
hodisalari o'rtasidagi murakkab aloqalar va munosabatlarni inson ongida aks
ettirishning psixologik va kognitiv jarayoni. Tafakkurning vazifasi ob'ektlar
orasidagi munosabatlarni ochib berish, aloqalarni aniqlash va ularni tasodifiy
tasodiflardan ajratishdir. Fikrlash tushunchalar bilan ishlaydi va umumlashtirish va
rejalashtirish funktsiyalarini o'z zimmasiga oladi. Fikrlash kontseptsiyasi - bu eng
yuqori kognitiv jarayon bo'lib, uni insonning atrof-muhitda harakatlanishiga
yordam beradigan boshqa jarayonlardan sezilarli darajada ajratib turadi; chunki bu
kontseptsiyada barcha kognitiv jarayonlarning umumiyligini kuzatish mumkin.
Fikrlash - bu murakkab jarayon bo'lib, u inson ongida va, ehtimol, ko'rinadigan
harakatlarning namoyon bo'lishisiz davom etadi.
Tafakkurning bilishning boshqa psixik jarayonlaridan farqi shundaki, u doimo
inson o'zini topadigan sharoitlarning faol o'zgarishi bilan bog'liq. Fikrlash har doim
muammoni hal qilishga qaratilgan. Fikrlash jarayonida voqelikni maqsadli va
maqsadga muvofiq ravishda o'zgartirish amalga oshiriladi. Fikrlash jarayoni
uzluksiz bo'lib, yosh, ijtimoiy mavqe, atrof-muhitning barqarorligi kabi omillarning
ta'siri tufayli hayot davomida o'zgarib turadi. Fikrlashning o'ziga xos xususiyati
uning vositachilik xarakteridir. Kishi bevosita, to'g'ridan-to'g'ri bila olmaydigan
narsani bilvosita, bilvosita biladi: ba'zi xususiyatlarni boshqalar orqali, noma'lumni
ma'lum orqali biladi. Fikrlash turlari, davom etayotgan jarayonlari va operatsiyalari
bilan ajralib turadi. Intellekt tushunchasi tafakkur tushunchasi bilan uzviy
bog‘liqdir. Aql-idrok - sinov va xatoliksiz muammolarni o'rganish va hal qilishning
umumiy qobiliyati, ya'ni. "ongda". Intellekt fikrlashning ajralmas qismi, uning
tarkibiy qismi va o'ziga xos tarzda umumlashtiruvchi tushuncha sifatida. Fikrlash
psixologiyasi faqat 20-asrda maxsus rivojlana boshladi. Shu vaqtgacha hukmronlik
qilgan assotsiativ psixologiya barcha psixik jarayonlar assotsiatsiya qonuniyatlari
asosida boradi va ongning barcha shakllanishlari u yoki bu murakkab komplekslarga
assotsiatsiyalar orqali birlashtirilgan elementar hissiy tasavvurlardan iborat degan
fikrdan kelib chiqqan. Shuning uchun assotsiativ psixologiya vakillari tafakkurni
3

maxsus o'rganish zaruriyatini ko'rmadilar: ular uni mohiyatan o'z nazariyalarining
asoslaridan qurdilar.
Kurs ishining maqsadi: Tafakkur va intellektning xususiyatlari va ularning
boshqa kognitiv jarayonlar bilan o`zaro aloqadorligini ochib berish.
Kurs ishining vazifalari:
- Tafakkur va intellektni xususiyatlarini nazariy o’rganish;
- Olimlarning mavzuga oid fikrlari va uning tahlili;
- Mavzuning amaliy ahamiyatini o’rganish va diagnostika qilish;
- Xulosa va tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining predmeti: Tafakkur va intellektning xususiyatlari va boshqa
kognitiv jarayonlar
Kurs ishini nazariy ahamiyati : Intellekt tushunchasiga keladigan bo`lsak
intellekt inson va hayvonlarni yangi muhitga moslashishi yoki yangi g`oyalarni
real amaliyotda qo`llashga va atrof muhitga moslashishga javob beradi. Intellekt
jrayonini o`rganishda bir qancha nazariya va farazlar paydo bo`ldi. Intellektning
nerv-fiziologik asosi qayerda jiylashganligini o`rganishda bir qancha qiyinchiliklar
kelib chiqdi. Bundan tashqari intellektni ma`lum guruhlarga ajratishadi. Ulardan
emotsional intellekt, ijtimoiy intellekt va boshqa. Endi intellekt va tafakkur
bog`liqligi haqida aytadigan bo`lsak, tafakkur insonlarga xos yuksak psixik jarayon
va shu bilan birga intellekt ham, intellekt darajamiz qancha yuqori bo`lsa biz
shunchalik yaxshi tafakkur qilamiz.
Kurs ishini amaliy ahamiyati: Intellekt va tafakkur jarayonini o`rganish, hali
yechim topmagan muammoga yo`l bo`lishi mumkin. Intellekt va tafakkur haqida
qancha ma`lumotga ko`p ega bo`lsak, kelajakda va hozirgi kun psixologlari uchun
katta yordam bo`ladi. Intellekt qancha yuqori bo`lsa, davlatda rivojlanish ham tez
su`ratlarda kechadi. Bolalar va kattalar bilan ishlashda, hozirgi kundagi eng katta
muammo bu intellekt darajasining tushib ketganligi hisoblanadi. Shu muammoga
4

yechim va tavsiyalar ishlab chiqish kerak. Kurs ishimning amaliy ahamiyati
shunda.
Kurs ishining tuzulishi: mazkur kurs ishi 2 ta bob, 4ta reja, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat.
5

I BOB. TAFAKKUR VA UNING XUSUSIYATLARI, TURLARI,
SIFATLARI
1.1 Tafakkur va uning xususiyatlari, turlari, sifatlari
Inson atrof-olam (narsa, hodisalar, insonlarni) va o‘zini turli xil
faoliyatlarni bajarish va bu ob’ektlarga ta’sir ko‘rsatgan holda ma’lum bir ijtimoiy
va shaxsiy ahamiyatga molik maqsadlarga erishish uchun o‘rganadi. Sezgi, idrok
va tasavvurlar ixtiyorsiz diqqat va ko‘rgazma-obrazli xotira bilan hamkorlikda
insonga aniq bir ob’ektlar va ularning bevosita o‘rganiladigan xossalari haqida
ma’lumot beradilar. Psixik aks ettirishning bu shakllari inson tomonidan ob’ektiv
reallikni bilishning hissiyotli asoslaridir . Lekin alohida jismlar va real olam
hodisalarini bilish istalgan amaliy vazifani hal etishda yuzaga keladigan uch
ahamiyatga ega bo‘lgan savolga javob topish uchun etarli emas. Bu savollar:
«yuzaga kelgan vaziyatda nimani, qay tarzda bajarish mumkin, va bu harakat
natijasida nima hosil bo‘ladi?»dan iborat.
Bu savollarga javob izlashda bizlarga tafakkur yordam beradi . Avvalambor,
tafakkur yuksak darajadagi bilish psixik jarayoni hisoblanadi . Ushbu jarayonning
mohiyati inson tomonidan voqelikning faol ijodiy aks ettirish va o‘zgartirishdan
iborat . T afakkur bevosita idrokda anglaymaydiganlarni ochib beradi ; u olamni
ahamiyatli aloqalar va munosabatlarda, uning turli xildagi vositalarida aks
ettiradi . Tafakkurning asosiy vazifasi real bog‘liqliklarga asoslangan zarur
aloqalarni vaqt va fazodagi tasodifiy mos kelishlardan ajratgan holda aniqlashdan
iborat . Tafakkur jarayonida tasodifiydan zaruratga, ayrimlikdan umumiylikka
o‘tish sodir bo‘ladi . Fikrlashning ikkinchi, bir xil darajada muhim belgisi ob'ektiv
voqelikni bilvosita bilishdir. Bilvosita bilishning mohiyati shundaki, biz ob'ektlar
va hodisalarning xususiyatlari to'g'risida ular bilan bevosita aloqa qilmasdan, balki
bilvosita ma'lumotlarni tahlil qilish orqali hukm chiqarishga qodirmiz. Masalan,
bugungi ob-havo qanday ekanligini bilish uchun siz tashqariga chiqishingiz
mumkin. Biroq, ko'pincha biz boshqacha yo'l tutamiz. Agar biz tashqarida sovuqmi
yoki issiqmi, bilmoqchi bo'lsak, biz tashqi termometrdan foydalanamiz yoki ob-
6

havo hisobotini tinglaymiz va tashqi muhitning harorat xususiyatlari to'g'risidagi
ma'lumotlarga asoslanib, tashqarida issiqmi yoki sovuqmi degan xulosaga kelamiz.
Fikrlash-bu ijtimoiy shartli, nutq bilan uzviy bog'liq bo'lgan, yangi
narsalarni izlash va kashf etishning aqliy jarayoni. Bu shartlarni tahlil qilish, sintez
qilish, umumlashtirish va hal qilinayotgan muammoning talablari va uni hal qilish
usullari. Fikrlash-bu insonning ijodiy faoliyatining eng yuqori shakli. Fikrlash
nutq bilan uzviy bog'liqdir.
Fikrlash turlari vizual-samarali (qo'lda) – vaziyatni haqiqiy o'zgartirish
yordamida muammoni hal qilish jarayoni. U erta bolalik davrida (3 yoshgacha)
shakllanadi. Bunday fikrlash jarayoni haqiqiy narsalarga ega bo'lgan odam
tomonidan amalga oshiriladigan amaliy transformatsion faoliyatdir. Vizual-
majoziy-vaziyatni aqliy o'zgartirish yordamida muammolarni hal qilish jarayoni.
Maktabgacha yoshda (4-7 yosh) shakllanadi. Og'zaki-mantiqiy (kontseptual) –
og'zaki-mantiqiy tuzilmalar, mavhum tushunchalardan foydalangan holda
muammolarni hal qilish jarayoni. Biror kishi tushunchalarda, hukmlarda,
xulosalarda ifodalangan tayyor bilimlardan foydalanib, boshidan oxirigacha
muammoning yechimini izlaydi. Ko'pincha fikrlash nazariy va amaliy bo'linadi.
Shu bilan birga, nazariy fikrlashda kontseptual va majoziy fikrlash ajralib turadi.
Kontseptual fikrlash-bu ma'lum tushunchalardan foydalanadigan fikrlash
turi. Shu bilan birga, ma'lum aqliy vazifalarni hal qilishda biz har qanday yangi
ma'lumotlarning maxsus usullari yordamida qidirishga murojaat qilmaymiz, balki
boshqa odamlar tomonidan olingan va tushunchalar, xulosalar shaklida
ifodalangan tayyor bilimlardan foydalanamiz. Majoziy fikrlash-bu tasvirlardan
foydalanadigan fikrlash jarayonining bir turi. Ushbu tasvirlar to'g'ridan-to'g'ri
xotiradan olinadi yoki tasavvur bilan qayta tiklanadi. Aqliy muammolarni hal
qilish jarayonida tegishli tasvirlar nazariy fikrlash – qonunlar, qoidalar,
printsiplarni bilish. Amaliy fikrlash-voqelikning jismoniy o'zgarishi. Mantiqiy
fikrlash-ongli, mantiqiy bosqichlardan iborat. Intuitiv fikrlash-vaqtni qisqartirish,
kam bilish. Realistik fikrlash-atrofdagi voqelikni bilish. Autistik fikrlash-
voqelikdan ichki tajribalarga o'tish. Samarali fikrlash-yangi muammolarni hal
7

qilish, ijodiy fikrlash. Reproduktiv fikrlash-tayyor qoidalardan foydalangan holda
ilgari ma'lum bo'lgan muammolarni hal qilish. Ixtiyoriy fikrlash-ixtiyoriy
harakatlarni talab qiladi. Majburiy fikrlash-o'z-o'zidan amalga oshiriladi
(tushuncha). Aqliy operatsiyalar tahlil-butunlikni qismlarga ajratish, tarkibiy
elementlarni, tomonlarni, momentlarni aniqlash. Biz idrok etayotgan narsalarimiz
qaysi qismlardan iboratligini bilib olishimiz mumkin. Shuning uchun, tahlil bizga
butunni qismlarga ajratishga imkon beradi, ya'ni biz nima tuzilishini tushunishga
imkon beradi va biz sezamiz.
Aytishimiz mumkinki, fikrlash jarayoni fikr so'zlar bilan ifodalanganda
amalga oshiriladi. Aql aql-bu shaxsning aqliy qobiliyatining nisbatan barqaror
tuzilishi. Latdan. intellectus-tushunish, tushunish, tushunish. Ushbu atama haqida
hali ham yagona tushuncha mavjud emas. Turli mualliflar "aql" tushunchasini
aqliy operatsiyalar tizimi, hayot muammolarini hal qilish uslubi va strategiyasi,
kognitiv faoliyatni talab qiladigan vaziyatga individual yondashuvning
samaradorligi, kognitiv uslub va boshqalar bilan bog'lashadi. Yana bir keng
tarqalgan nuqtai nazar J. Piagetning aql — idrok insonning moslashishini
ta'minlaydigan narsa degan fikri edi. Aql deganda bilish jarayonini amalga oshirish
va muammolarni samarali hal qilish qobiliyati, xususan, hayotiy vazifalarning
yangi doirasini o'zlashtirishda tushuniladi.
S hunday qilib , tafakkur ni voqelikni umumlashtirilgan va vositalangan aks
ettirish sifatida ta’riflash mumkin . Bundan tafakkurning muhim belgilaridan
biri umumlashtirish dan iboratligi kelib chiqadi . Voqelikni umumlashtirgan holda
aks ettirish birgina odam va zamondoshlarining emas, balki, o‘tmish avlodlarining
ham tajribasini qayta ishlab chiqish natijasidir . Bu tajriba til yordamida og‘zaki va
yozma nutqda (o‘qituvchilar ma’ruzalarida, kitob, darsliklarda va h.k.)
Ifodalangan. Shuning uchun tafakkur ko‘plab odamlar bilimlarini umumlashtiradi.
Tafakkur jarayonida inson amaliy faoliyat, obrazlar va tasavvurlar, modellar,
chizmalar, belgilar, til kabi jismli va ijtimoiy olamning ahamiyatli aloqa va
munosabatlariga kirib borish maqsadida, insoniyat tomonidan ishlab chiqilgan turli
xildagi vositalardan foydalanadi .
8

Tafakkurning ikkinchi muhim belgisi voqelikni analizatorga bevosita ta’sir
ko‘rsatmay, ko‘pchilik hollarda asboblar ko‘magida olingan qo‘shimcha belgilar
yordamida anglanadiganlarni tushunish va namoyon qilish imkonini
yaratuvchi vositali tarzda aks ettirish dir. Hodisalarning qonuniyatlari, ichki
aloqalari bizning ongimizda hodisalarning tashqi belgilarida vositali tarzda
namoyon bo‘lishi bilan inson ichki, barqaror o‘zaro aloqalarning belgilarini
aniqlab oladi.
Tafakkurning o‘ziga xos xususiyati bilish yoki amaliy faoliyat jarayonida
yuzaga keladigan u yoki bu vazifani bajarish bilan bog‘liqligidan iborat. Tafakkur
muammoli vaziyatdan, tafakkurning maqsadi bo‘lgan savolga javobdan
boshlanadi.
Tafakkur muammosini ko‘rib chiqqan A.S mirnov tafakkur va aqliy
jarayonlarning assotsiativ tarzda kechishi ni tafovutlash zaruriyati haqida
ogohlantirgan edi. Gap shundaki, aqliy faoliyatda biz assotsiatsiyalardan keng
foydalanamiz, chunki ular tafakkur masalalarini echishda ahamiyatli yordam
ko‘rsatadi. Aqliy jarayonlarning assotsiativ kechishida holat o‘zgacha bo‘ladi.
Muhim tafovut shundan iboratki, bu vaziyatda o‘z oldimizga hech qanday maqsad
qo‘ymaymiz, chunki hech qanday vazifani bajarmaymiz. Bunda bir jarayon
ikkinchisi bilan almashadi, chunki ular bir-biri bilan assotsiativ tarzda bog‘langan
bo‘ladi. Tafakkur jarayonlarining assotsiativ tarzda kechishi ko‘p hollarda inson
toliqqan bo‘lib, hordiq olishni xohlayotganida kuzatiladi. Uyquga ketishdan oldin
xayolingizdan ketma-ket turli xildagi o‘ylar o‘tishini kuzatgansiz. Mana shu o‘ylar
ma’lum assotsiatsiyalarga kiradi.
Tafakkurning alohida muhim o‘ziga xos xususiyati – bu uning nutq bilan
uzluksiz aloqasi. Tafakkur va nutqning bunday aloqasi, avvalambor, fikrlarning,
hatto, nutq tovush shakliga ega bo‘lmagan holat, masalan, kar-soqov odamlarda
ham nutq shakliga mujassamlashtirilishida o‘z ifodasini topadi. Biz doimo so‘zlar
orqali fikr yuritamiz.
Qisqartirilganlik, muxtasarlik, ixchamlilik xususiyatiga ega bo‘lgan yashirin,
tovushsiz, ichki nutq insonning tafakkur mexanizmi bo‘lib hisoblanadi.
9

Nutq tafakkur qurolidir. Ma’lum fikr so‘zlar bilan ifoda etilganida tafakkur
jarayoni amalga oshiriladi. Fikrni so‘z bilan ifoda etish – ifodalash motivi (nutqiy
maqsad), ichki nutq, fikrni tashqi tomondan nutqiy ifodalash kabi bosqichlaridan
iborat bo‘lgan murakkab jarayon.
T afakkur – bu narsalar mohiyatini ochib beruvchi g‘oyalar harakati. Uning
natijasi obraz emas, balki ma’lum bir fikrdir . Tafakkur – bu kiritilgan yo‘nalishli-
tadqiqiy, qayta o‘zgarishli va bilish xususiyatiga ega bo‘lgan harakatlar va
muolajalar tizimini taxminlovchi alohida turga ega bo‘lgan nazariy va amaliy
faoliyat .
Tafakkur moddiy olam qonuniyatlari, tabiat va ijtimoiy-tarixiy hayotdagi
sababiy-oqibat aloqalari, insonlar psixikasi qonuniyatlarini tushunish imkonini
beradi . Aqliy faoliyat natijalarini qo‘llash sohasi bo‘lgan amaliyot tafakkur
faoliyatining manbai bo‘lib xizmat qiladi .
Tafakkur psixik faoliyat sifatida miyaning vazifasi hisoblanadi . Oddiy psixik
jarayonlar, masalan, sezgilar uchun asos vazifasini o‘taydigan yuqoriroq
darajadagi miya jarayonlari tafakkurning fiziologik asosini tashkil etadi . Lekin
hozirda tafakkur jarayonini ta’minlovchi barcha fiziologik tuzilmalarning o‘zaro
ta’sir etish tartibi va ahamiyati haqida aniq fikr mavjud emas. Tafakkur faoliyatida
miya peshona qismlari alohida ahamiyatga ega ekanligi shubhasizdir . Bundan
tashqari , bosh miya po‘stlog‘ining tafakkurni gnostik ( bilish ) vazifasi bilan
ta’minlovchi doirasi, shuningdek, tafakkur jarayonini ta’minlovchi miya nutq
markazlari ham katta ahamiyatga ega .
Tafakkur, odatda, nazariy va amaliy tafakkurlarga bo‘linadi . Nazariy
tafakkurda tushunchali va obrazli tafakkur, amaliy tafakkurda esa – ko‘rgazmali-
obrazli va ko‘rgazmali-harakatli tafakkur ajratiladi .
Tushunchali tafakkur – bu ma’lum tushunchalar qo‘llaniladigan
tafakkur . U yoki bu aqliy masalalarni echishda boshqa odamlar tomonidan
aniqlangan va tushunchalar, mulohazalar, xulosalar shaklida ifodalangan tayyor
bilimlardan foydalanamiz .
10

Obraz li tafakkur – bu obrazlar yordamida mulohaza yuritish jarayonining
bir turi . Ular xotiradan olinadi yoki tasavvurda hosil qilinadi . Ko‘pincha
tafakkurning bu turi badiiy ijodkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi odamlarda
ustun bo‘ladi .
Tushunchali tafakkur voqelikni aniq va umumlashtirgan holda aks ettiradi,
lekin bunday aks ettirish mavhumdir. O‘z navbatida, obrazli tafakkur atrofimizdagi
olamni aniq va sub’ektiv aks ettirish imkonini beradi . Shunday qilib , tushunchali
va obrazli tafakkurlar bir-birini to‘ldiradi .
Ko‘rgazmali -obraz li tafakkur obrazlarni qo‘llash bilan bog‘liq . Bu tafakkur
odam biror masalani echishda turli obrazlarni, hodisalar va jismlar haqidagi
tasavvurlarni tahlil qilishida, qiyoslashtirishida, umumlashtirishida namoyon
bo‘ladi .
Ko‘rgazmali - harakatli tafakkur – mohiyati real jismlar bilan amalga
oshiriladigan amaliy o‘zgartiruvchi faoliyatdan iborat bo‘lgan tafakkurning alohida
turi. Tafakkurning bu turi biror-bir moddiy mahsulot ishlab chiqarish maqsadidagi
mehnat bilan mashg‘ul bo‘lgan odamlarda kengroq ifodalanadi.
Yana til vositalari asosida vazifa bajaruvchi so‘z-mantiqiy tafakkur
mavjud bo‘lib, u tafakkur tarixiy rivojlanishining so‘nggi bosqichidir. Unga
tushunchalar va mantiqiy hosilalarni qo‘llash xosdir.
Amaliy tafakkur tajriba, amaliy harakatlar asosida amalga oshiriladi va aniq
vazifalarni bajarishga qaratilgan, nazariy – tajriba bilan ish ko‘rmasdan
tushunchalardan foydalanadi. Diskursiv tafakkur – kengaytirilgan tafakkur, ichki
sezgi kechishining tezligi, aniq ifodalangan bosqichlarning mavjud emasligi, oz
darajada anglanganligi bilan xaraterlanadi. Reproduktiv, ishlab chiqaruvchi
tafakkur – bu namuna bo‘yicha tafakkur, ijodkorlik esa – yangi kashfiyotlar,
yangi natijalarga olib boruvchi tafakkur. Realistik tafakkur voqelikni to‘g‘ri aks
ettiradi, odam o‘z hulq-atvorini anglaydi, autistik tafakkur esa, asosan, ob’ektga
emas, affektga mos bo‘lganlarni ifodalaydi, ehtiyojni qondirishga, kelib chiqqan
hissiy zo‘riqishni kamaytirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
11

Tafakkurning aqliy jarayonning natijasi hisoblangan uch xil shakli:
tushuncha, mulohaza va xulosa farq qilinadi.
Tushuncha – bu jism va hodisalarning umumiy, ahamiyatga ega bo‘lgan
va farqlanuvchi belgilarini aks ettiruvchi tafakkur shakli. Tushunchalar asosida
hodisalar va jismlar haqidagi mavjud bilimlarimiz yotadi.
U aniq va mavhum bo‘lishi mumkin. Jismning barcha belgilaridan aynan ushbu
jism yoki o‘xshash jismlar guruhini xarakterlab beruvchi ma’lum belgilar
yig‘indisi ajratilgan bo‘lsa, u holda aniq bir tushuncha haqida gap ketadi. Bunday
tushunchalarga shahar, g‘oya, jamiyat va boshqalar kiradi. Agar jismdagi biror-bir
alohida belgi ajratilib, va bu belgi o‘rganish predmeti bo‘lib xizmat qilsa, alohida
jism sifatida o‘rganilsa, mavhum tushuncha hosil bo‘ladi. Bunday tushunchalarga
fidokorlik, tenglik, vijdoniylik va boshqalar kiradi.
Tushunchalar ayrim va umumiy bo‘lishi mumkin. Ayrim belgilar deb,
jismning qaysi sinfga tegishliligidan qat’iy nazar, yagona jismga taalluqli bo‘lgan
tushunchaga aytiladi. Ayrim tushunchalarga moskva, toshkent, baykal ko‘li va
boshqalar kiradi. Umumiy tushuncha deb, bir jismga emas, balki, jismlar sinfiga,
bu sinfdagilarning istalgan jismiga tegishli bo‘lgan tushunchaga aytiladi. Masalan,
samolyot, davlat, korxona, institut va h.k.
tushunchalarning tasavvurdan farq qiluvchi o‘ziga xos xususiyatlari ga,
tasavvurlarning doimiy obrazga ega ekanligi, tushuncha esa – bu so‘zda o‘z
ifodasini topgan fikr ekanligidan iboratligi kiradi; tasavvur ahamiyatli va
ahamiyatga ega bo‘lmagan belgilarni o‘z ichiga oladi, tushunchalarda esa faqatgina
ahamiyatli belgilar saqlanib qoladi. Tushuncha tasavvurdan ko‘ra ko‘proq
umumlashtirilgan aks ettirish hisoblanadi.
Hukm – jismlar va hodisalar o‘rtasidagi aloqani aks ettiruvchi tafakkur
shakli; biror narsani tasdiqlash yoki inkor etish. Tasdiqlovchi hukmga misol
sifatida: «psixika miyaning vazifasi», «barcha metallar elektr tokini o‘tkazadi»,
inkor etishga – «suvda hech qanday yog‘ erimaydi» kabi hukmlarni keltirish
mumkin.
12

Biz tasdiqlayotgan yoki inkor etayotgan hukmning ma’lum sinfning
jislaridan birortasi, ba’zilari yoki har qaysi jismga taalluqli bo‘lishiga bog‘liq
ravishda hukmlar ayrim, xususiy yoki umumiy bo‘lishi mumkin. Ayrim hukm : «bu
odam hech qachon aldov yo‘liga kirmaydi». Xususiy hukm : «ba’zi metallar
suvdan og‘irroq». Umumiy hukm : «suyuqlikdagi har bir jismga u siqib chiqargan
suyuqlikka teng bo‘lgan bosim ta’sir ko‘rsatadi».
Hukmlarning ob’ektiv voqelikni aks ettirishiga ko‘ra ular chin va soxta
bo‘lishi mumkin. C hin hukm jismlar va ularning xossalari o‘rtasidagi voqelikda
mavjud bo‘lgan aloqalarni ifodalaydi. «massa – inertlik o‘lchovi» chin
hukmdir. Xato hukm ob’ektiv hodisalar o‘rtasidagi voqelikda mavjud bo‘lmagan
aloqani ifodalaydi, masalan: «barcha odamlar uchun o‘lim muqarrar emas».
Bir yoki bir necha hukmlardan yangi hukm yuzaga keladigan tafakkur
shakli xulosa deb ataladi. Boshqa hukmlar keltirib chiqariladigan boshlang‘ich
hukmlar xulosa dalillari deb ataladi. Masalan, barcha slanetslarning yonuvchanligi
ma’lum, va ushbu modda slanets bo‘lsa, u holda «ushbu moddaning
yonuvchanligi» haqida xulosa yasash mumkin.
Xulosa chiqarishning sodda va tipik shakli sillogizm hisoblanadi. Masalan :
« barcha metall ar – elektr o‘tkazuvchi . Qalay – metall bo‘lgani uchun , qalay –
elektr tokini o‘tkazadi ».
Inson asosan xulosalarning ikki turi – induksiya va deduksiyadan
foydalanadi . Induksiya – bu xususiy xulosalardan umumiy xulosalarni keltirib
chiqarish, ayrim dalillar va hodisalarni o‘rganish asosida umumiy qoidalar va
qonunlar o‘rnatish usuli .
Deduksiya – bu umumiy mulohazalardan xususiy mulohazalar keltirib
chiqarish, umumiy qonunlar va qoidalar asosida ayrim dalillar va hodisalarni
bilish .
Tafakkur – bu o‘z tuzilishi va turlariga ega bo‘lgan o‘ziga xos faoliyat.
Tafakkurning turlarga bo‘linishi shakli, xususiyati, ochib berilganlik, yangililik va
voqelikka moslik darajasiga ko‘ra amalga oshiriladi.
13

Tafakkur sifatlari. Tafakkur boshqa bilish jarayonlari kabi o’zining
individual xususiyatlariga ega bo’lib, fikr yuritish faoliyatining shakllari, vositalari
va operatsiyalarining munosabatlari kishilarda turlicha namoyon bo’lishida o’z
ifodasini topadi. Odatda tafakkurning individual xususiyat-lari, sifatlariga bilish
faoliyatining mazmundorligi, mustaqillik, epchillik, samaradorlik, fikrning
kengligi, tezligi, chuqurligi va boshqa sifatlar kiritiladi.
Tafakkur mazmundorligi deganda insoning tevarak-atrofdagi moddiy
voqelik to’g’risida ongda qay miqdorda, ko’lamda mulohazalar, muhokamalar,
fikrlar, muammolar, tushunchalar joy olganligi nazarda tutiladi. Insonda sanab
o’tilgan xarakterdagi g’oyalar to’lib toshsa, shunchalik tafakkur mazmundor
bo’ladi. Kishilar bir-birlaridan birinchi navbatda tafakkurning mazmundorligi bilan
tafovutlanadi.
Tafakkurning chuqurligi deganimizda moddiy dunyodagi narsa-
hodisalarning asosiy qonunlari, qonuniyatlari, xossalari, sifatlari ularning o’zaro
bog’lanishlari, munosabatlari, tafakkurimizda to’liq aks etganligini tushunishimiz
kerak. Tafakkur arsenalida joylashgan narsalarning qay yo’sinda
sistemalashganligiga qarab to’g’ri va ratsional yo’l nazarda tutiladi, u yoki bu
shaxsning tafakkur chuqurligi to’g’risida qat’iy bir qarorga kelish mumkin.
Tafakkurning kengligi o’zining mazmundorligi, chuqurligi kabi sifatlari
bilan muntazam aloqada bo’ladi. Insonlardagi narsa va hodisalarning eng muhim
belgi, xususiyatlarini o’zida mujassamlashtirgan o’tmish yuzasidan, hozirgi davr
haqida, shuningdek, kelajak to’g’risida mulohazalar, muammolar va
tushunchalarni qamrab olgan tafakkur keng tafakkur deyiladi. Fikr doirasi keng
bilim saviyasi yuqori serg’oya ijodiy izlanishdagi kishilarni aql zakovatli, bilimdon
yoki tafakkuri keng kishilar deb atash mumkin. Demak, insonning aql-zakovati,
bilimdonligi mulohazadorligi uning tafakkurining kengligidan dalolat beradi.
Inson tafakkuri o’zining mustaqilligi jihatidan mustaqil va nomustaqil
tafakkurga ajratiladi. Tafakkurni mustaqilligi deganda kishining shaxsiy
tashabbusi bilan o’z oldiga aniq maqsad, yangi vazifalar qo’ya bilishi, ular
yuzasidan amaliy va ilmiy xarakterdagi faraz, gipoteza qilish, natijani ko’z oldiga
14

keltira olishi, qo’yilgan vazifani hech kimning ko’magisiz, ko’rsatmasisiz o’zining
aqliy izlanishi tufayli turli yo’l, usul va vositalar topib, mustaqil ravishda hal
qilishdan iborat aqliy qobiliyatni tushunish kerak.
Tafakkurning mustaqilligi aqlning sertashabbusligi, pishiqligi va
tanqidiyligida namoyon bo’ladi. Aqlning sertashabbusligi deganda insonning o’z
oldiga yangi muammo, aniq maqsad va konkret vazifalar qo’yishni, ana shularning
barchasini amalga oshirishda, nihoyasiga etkazishda echimni qidirishda usul va
vositalarni shaxsan o’zi izlashi, aqliy zo’r berib intilishi, ularga taaalluqli
qo’shimcha belgi va alomatlarni kiritishdan iborat bosqichlarning namoyon
bo’lishini nazarda tutamiz. Aqlning pishiqligi vazifalarni tez yechishda, yechish
paytida yangi usul va vositalarni o’z o’rnida aniq qo’llashda, trafaretga aylangan
eski yo’l hamda usullardan forig’ bo’lishda va boshqa jarayonlarda ifodalanadi.
O’zining o’zgalarning mulohazalarini, bu mulohazalarning chin yoki chin
emasligini tekshira bilishda va namoyon bo’lgan mulohazalarga, muhokamalarga,
muammoli vaziyatga baho bera bilishda aqlning tanqidiyligi muhim rol o’ynaydi.
Tafakkurning tanqidiyligi ob’ektiv va sub’ektiv ravishda ifodalanishi mumkin.
Mazkur sifat insonni baholash, o’z-o’zini baholash kabi tafakkurning individual
xususiyatlari bilan bog’liq ravishda namoyon bo’ladi. Agar tanqidiylik oqilona,
muhim belgilarga, muammo mohiyatining to’g’ri ochilishiga, ba’zan etalonga
asoslanib amalga oshsa, unday tanqidiylik ob’ektiv tanqidiylik deb ataladi.
Mabodo tafakkurning tanqidiyligi sub’ektiv xatolarga, umuman sub’ektivizmga
og’ib ketsa, bunday holda sub’ektiv tanqidiylik deyiladi. Sub’ektiv tanqidiylik
salbiy oqibatlarga olib keladi, shuningdek insonlar o’rtasida anglashilmovchilik
g’ovini vujudga keltiradi, ikki shaxs o’rtasida kutilmaganda ziddiyat paydo
bo’ladi. Insonda tafakkurning tanqidiyligi oqilona ratsional tarzda vujudga kelsa,
unda shaxs muhim sifat bilan boyiydi deb atash mumkin.
Maqsad, muammo va vazifalar o’zga shaxslar tomonidan qo’yilib, tayyor
usul va vositalarga tayangan holda o’zga kishilarning bevosita yordami bilan
amalga oshirilishi jarayonida bir oz ishtirok etgan tafakkur nomustaqil deb ataladi.
Nomustaqil tafakkurli kishilar tayyor mahsulotlar quliga aylanadilar, o’sishdan
15

orqada qolish xavfi tug’iladi. Natijada aql-zakovatli inson bo’lish o’rniga, kaltabin,
aqldan erinchoq, behafsala odam bo’lib voyaga etadi. Demak, tafakkurning
nomustaqillik illati rivojlanishiga to’siq bo’lib, yakka shaxs uchun esa tragediya
rolini bajarishi ehtimoldan xoli emas.
Fikrning mustaqilligi uning mahsuldorligi bilan uzviy bog’langan. Agar
inson tomonidan muayyan vaqt ichida ma’lum soha uchun qimmatli va yangi
fikrlar, g’oyalar, tavsifnomalar yaratilgan hamda nazariy va amaliy vazifalar hal
qilingan bo’lsa, bunday kishining tafakkuri sermahsul tafakkur deb ataladi.
Demak, vaqt oralig’ida bajarilgan ish ko’lami va sifatiga oqilona baho berish
tafakkur mahsuldorligini o’lchash mezoni sifatida xizmat qiladi.
Tafakkur ixchamligi deganda muammoni hal qilishning dastlab tuzilgan
rejasi mazkur jarayonda masala yechish shartini qanoatlantirmay qolsa,
nomutanosiblik hosil bo’lsa hech ikkilanmay elastik ravishda o’zgartirishlar
kiritishdan iborat fikr yuritish faoliyatini tasavvur qilmog’imiz shart. Fikrning
operativ jihatdan tezkorlik bilan o’zgartirishdan va to’g’ri yo’nalishga yo’llab
yuborishdan iborat tafakkur sifati uning ixchamligi deyiladi. Masalan, talaba
imtihonda avval g’oyani noto’g’ri yoritayotib, o’z-o’zicha birdaniga xatosini
anglab to’g’ri javob bera boshlashi kabilar. Demak, tafakkurning mazkur sifati
fikrlarni, axborotlarni tinglovchilarga xato va kamchiliklarsiz etkazib berish
garovidir.
Tafakkurning tezligi qo’yilgan savolga va muammoga to’liq javob olingan
vaqt bilan belgilanadi. Uning tezligi qator omillarga, jumladan fikrlar uchun zarur
materialni tez yodga tushira olishga, muvaqqat bog’lanishlarning tezligi, turli
hislarning mavjudligiga, insonning diqqatiga, qiziqishiga bog’liq bo’ladi. Bundan
tashqari tafakkurning tezligi boshqa shartlarga – insonning bilim saviyasiga,
fikrlash qobiliyatiga, mavjud ko’nikma va malakalariga ham bog’liq ekanligi
isbotlangan. Xulosa qilib aytganda, tafakkur jarayonlarining tezligi va
jarayonlarning ma’lum fursat ichida qanchalik samara berganligi bilan baholanadi.
Fikrlarning tezligi talabalar va o’quvchilarga zarur psixologik qurol bo’lib
xizmat qiladi. Imtihon paytida, seminar mashg’ulotlarida faol ishtirok qilgan talaba
16

hayajonlanib, egallagan bilimlarini vaqtincha unutib o’zini yo’qotib qo’yadi.
O’rinsiz salbiy emotsiyalar uning tafakkurini tormozlab, muvaffaqqiyatsizlikka
olib keladi, ya’ni fikrni bayon qilishda inertlik paydo bo’lib, keyinchalik butunlay
tormozlanishga aylanadi. Ba’zi talabalar aksincha, imtihonda hayajonlanib fikrlari
ravshanlashadi. Qattiq hayajonlanish, qattiq tashqi ta’sir natijasida uyqudagi ayrim
neyronlar uyg’onib, funktsiyasi jadallashib ketadi va fikr birdaniga ravshanlashishi
mumkin. SHuning uchun o’qitish jarayonida talaba va o’quvchilarning aqliy
faoliyatini to’g’ri baholashda ularning individual tipologik xususiyatlarini hisobga
olish maqsadga muvofiqdir.
Jahon psixologlarining ko’rsatishiga qaraganda, yuqorida tahlil qilib
chiqilgan tafakkur sifatlari ularning asosiy xususiyati bilan uzviy bog’liqdir.
Tafakkurning asosiy va eng muhim belgisi, xususiyati bu moddiy voqelikdagi
muhim jihatlarni ajratib mustaqil ravishda yangi mazmundagi umumlashmalarni
keltirib chiqarishdir. Inson oddiy narsalar to’g’risida fikr yuritganda ham ularning
tashqi belgilari bilan chegaralanib qolmaydi, balki hodisa mohiyatini ochishga
intiladi, oddiy turmush haqidagi umumiy qonuniyatni yaratishga harakat qiladi.
Shubhasiz, inson tafakkuri hali izlanmagan, to’la foydalanilmagan zahira va
imkoniyatlarga ega. Tafakkur psixologiyasining asosiy vazifasi ana shu zahirani
to’la ochish fan-texnika rivojini intensivlashdan iborat. C h unki har qanday
kashfiyot, yangilik, rivojlanish inson aql-zakovatining mahsulidir. SHu boisdan
ham fan va texnikaning rivojlanishi insonshunoslik fanining rivojiga ko’p jihatdan
bog’liqdir.
1.2 Amaliy va ijodiy tafakkur nazariyalari
Amaliy tafakkur nazariyasi. Fikrlash - bu harakatdagi, ishdagi aql. Boshqa
tomondan, fikrlash miyaning funktsiyasidir, ya'ni. muayyan moddiy asosga ega
bo'lgan jarayon. Lekin uning belgilari nimada, bu jarayon nimada ifodalanadi,
uning imkoniyatlari qanday, tafakkur o‘lchovlari qanday?
17

Keling, avvalo, ongning ham, tafakkurning ham umumiy xususiyati nima
ekanligini ko'rsatib o'tamiz, uning fonida fikrlash namoyon bo'ladi, amalga
oshiriladi - aks ettirish. Reflektivlik, aks ettirish ong va tafakkurni bog'laydi: ong
o'z doirasiga kiradigan hamma narsani aks ettiradi, tafakkur ham tashqi olam
materiali bilan ishlaydi va uning mazmuni, shakllari, namoyon bo'lish
mexanizmlarini tahlil qilishda o'z-o'zidan aylana oladi. Aqliy nigohning,
shuningdek, ongning ko'lami inson tomonidan his-tuyg'ular, his-tuyg'ular, g'oyalar,
tasvirlar, tushunchalar, so'zlar, hukmlar va boshqalar shaklida olingan barcha
ma'lumotlarni o'z ichiga olishi mumkin.
Zamonaviy so'zlar bilan aytganda, ongdagi fikrlash biz uchun dunyoni
ifodalaydi. Bu uni bizga bu dunyoda biladigan va yashaydigan mavjudotlar sifatida
taqdim etadi. Bundan xulosa qilishimiz mumkinki, dunyo boshqa narsalar qatori
dunyoning biz uchun ong va tafakkurdagi namoyonidir. Shu bilan birga, bu
fikrlash makoniga tushadigan ob'ektlar haqida o'ylashni anglatadi. Fikrlash –
fikrlash, fikrlash jarayonida bo‘lish demakdir. Shu bilan birga, jarayon sifatida
fikrlashda asosiy narsa - bu tushunarli aks ettirishdir. Fikrlash nafaqat "ob'ektiv
dunyoning sub'ektiv qiyofasi" (V. Lenin), balki insonning ichki dunyosi sohasidir.
Reflektsiya (refleksiya) - tafakkurimizning asosiy mazmuni bo'lgan ob'ektiv
dunyoni shaxsni (aks ko'rinishida) saqlash usuli. Ammo insonning o'zi va uning
tafakkuri haqidagi fikrlash bilan bog'liq bo'lgan tafakkurimizning mazmuni bundan
kam emas. Men o‘zi haqida faqat “narsalar orasidagi narsa” sifatida emas, balki
ichki dunyosi, ongi va tafakkuriga ega bo‘lgan mavjudot sifatida o‘ylashni nazarda
tutyapman, ya’ni. u ham sub’ektiv (inson) dunyosining sub’ektiv (inson) obrazidir.
Va bu dunyo ham bizning tafakkurimizda, atrofimizdagi voqelik dunyosi bilan
birga biz muhrlab qo'ygan.
Lekin, ehtimol, unday emasdir? Bizning fikrlashimiz o'zini aks ettiradimi?
Ko'rinib turganidek, yo'q. Ko'zgu o'zini aks ettira oladimi? Yo'q, qila olmaydi.
Biroq, aks ettirish sifatida fikrlash ko'zgudan aynan shu ajoyib sifati bilan farq
qiladi, bu unga bir aks ettirish jarayonini to'xtatmasdan (dunyoni aks ettirish va
tushunish), o'zini, aks ettirish jarayonini kuzatish imkonini beradi. Biz aks
18

ettirishning ikkinchi turini o'z-o'zini aks ettirish, introspektsiya deb atashimiz
mumkin, ammo soddaroq - bir vaqtning o'zida o'zini anglaydigan, unga hamroh
bo'ladigan va go'yo ko'radigan, yon tomondan kuzatadigan intellektual o'zini o'zi
anglash turi. inson tomonidan dunyo va fikrlashning o'zi tomonidan aks ettirish.
O'z-o'zini aks ettirish juda ko'p funktsiyalarga ega, uning oqibatlari va roli
juda xilma-xildir. Bu ilmiy bilimning zarur elementi, she'riy, shuningdek, har
qanday boshqa ijodkorlik. U ko'plab hissiy holatlarning hamrohidir: xotiralar,
sog'inchlar, orzular va xayollar... Shu bilan birga, bunday ikkilamchi aks ettirish
(tafakkurning ikkinchi qavati kabi) inson xavfsizligini ta'minlash vositalaridan biri,
uni shoshqaloq va xavfli harakatlardan himoya qilish vositalari. Tarixda qadimgi
yunonlarning hukmlaridan voz kechish nazariyasi yaxshi ma'lum. O'z-o'zini aks
ettirish unga biroz o'xshaydi, lekin u faol abstinensiya, ya'ni. ongda aks ettirilgan
narsa va u tomonidan qanday aks ettirilganligini faol aks ettirish jarayoni. Bunday
aks ettirish faol shubha holatiga yaqin. Ikkalasi ham qaror, xulosa va harakatdan
oldin mulohaza yuritish vaqtidir.
Qat'iy aytganda, o'z-o'zini anglash ongda aks ettirilgan narsaning in'ikosi
sifatida ong mazmuni va fikrlash shakllariga neytral, sof kognitiv munosabatdir.
Bunda biz nimani va qanday idrok etishimizni aks ettirish va bilish haqida
gapiramiz. Buning natijasi biz bilgan yoki tushunadigan narsalarni bilish yoki
tushunish va uni qanday bilish yoki tushunishdir.
Quyida muhokama qilinadigan murakkab aks ettirishning boshqa shakllari
skeptitsizm va tanqidiylikdir. Ular bir-biriga yaqin, lekin ba'zi jihatlari bilan farq
qiladi.
Umuman olganda, Rugeroning so'zlariga ko'ra, intellektual aks ettirish "biz
hayotimizda duch keladigan muammolarni aniqlaydi, insonga ochiladigan
imkoniyatlarni belgilaydi, kundalik tajribamizni tushunishimizni chuqurlashtiradi.
Mulohaza yuritishning muhim elementi - bu qiziquvchanlik".
Faol ongning bir xil darajada muhim sifati - bu fikrlashning shubhali tabiati,
savollarni shakllantirish qobiliyati. Savol - faol aks ettirishning boshlang'ich shakli,
aks ettirishning boshlanishi. Odatda biz savollarni yoqtirmaymiz, bizga pul bo'lgan
19

kvartiraning kaliti kabi javoblar kerak. Ammo savollarning ahamiyati shubhasizdir.
Agar biror kishi so'rasa, u faol fikr yuritadi. Savol bilimning eng qudratli qurolidir,
u tafakkur noma'lumga, tushunish kerak bo'lgan dunyoga, har qanday muammoli
vaziyatga tashlaydigan o'qdir. Ammo jonli raketadan farqli o'laroq, snaryad qanday
qilib vaziyatni buzmaydi, balki uni aniqlab, hal qila boshlaydi. Savol shuni
anglatadiki, biz tadqiqot, tahlil, mulohaza va hokazo jarayonlarni boshladik.
Yaxshi tuzilgan savol - bu urushning yarmi.
Savol - qobiqni ochish vositasi. Ularning ba'zilarida biz haqiqat gavharini
topishimiz mumkin. To‘g‘ri, ko‘pchilik “chig‘anoqlar” aslida hech kimga ma’lum
bo‘lmagan haqiqat gavhari borligi uchun emas (bunday qobiqlar kam uchraydi),
balki savol beruvchi bilmaydigan haqiqatlar borligi uchun foydalidir. Oddiy qilib
aytganda, savollar nafaqat ob'ektlarni, jarayonlarni, hodisalarni va hokazolarni aks
ettirish, aniqlash, aniqlash usullari, balki bilim, ta'lim va, albatta, tadqiqot va
kashfiyotlardir.
Savol (ilmiy, muammolilikka ko'ra) shu bilan qimmatlidirki, o'ylangan,
shakllantirilgan va har tomonlama qo'yilgan, u ma'lum bir bilim sohasidagi
bo'shliqlarni, keyingi tadqiqot yo'nalishlarini, bilimga to'sqinlik qiladigan
qiyinchiliklarni hal qilish joylarini aniqlashga yordam beradi. ko'proq bilim
olishdan "ko'milishi" mumkin. Agar savol allaqachon ma'lum bo'lgan narsalarni
yaxshi o'rganish asosida paydo bo'lsa, unda bu o'z-o'zidan noyob bilimlarni kashf
qilish, uni oshirish, ma'lum bo'lgan narsalarni takomillashtirish yoki xatolarni
aniqlash uchun debocha bo'lishi mumkin. bilimga o'rnatilgan noto'g'ri
tushunchalar. Shuning uchun savollaringizni to'g'irlash juda muhim, ularni o'tkazib
yubormaslik kerak, chunki ular sizning oyoqlaringiz ostida "oltin koni" borligingiz,
siz yangi, chuqurroq tushunchani kashf qilish arafasida ekanligingiz haqida signal
bo'lishi mumkin. dunyo.
Shu bilan birga, barcha urinishlaringizga qaramay, savolga javob kelmay,
savolning o'zi bezovta qilishda va javob talab qilishda davom etsa, so'roq holatida
bo'lish hech qanday oson va yoqimli emas. Bu umidsizlik, charchoq va hatto
umidsizlikka aylanishi mumkin. Ba'zan ular ko'pincha haqiqat, yaxshilik,
20

mukammallik yoki go'zallik izlashda yuzaga keladigan "ijodkorlik azoblari" haqida
gapirishadi. Va shunga qaramay, bu noqulaylik yoki umidsizlikni
engillashtiradigan usullar mavjud.
Bu usullarning bir nechtasi bor. Ular orasida eng keng tarqalgani
muammolarni jamoaviy muhokama qilishdir, ba'zida "aqliy hujum" deb ataladi.
Savolga javob izlash kabi “hujum” har doim ham g‘alaba bilan tugamasa-da,
savoldan tushadigan yuk go‘yo bir guruh odamlarga taqsimlanadi, bu esa, albatta,
psixologik yengillikka olib keladi. Va hatto qiyinchilik va savollaringiz haqida
gapirish kabi oddiy protsedura ham psixologik dam olishning samarali usuli,
"ruhni yengillashtirish" usuli bo'lishi mumkin.
Boshqa hollarda, bu savol tug'ilganda vaziyatni tahlil qilish, boshqa
odamlarda shunga o'xshash savollar bor yoki yo'qligini va nima uchun ular
borligini bilish foydali bo'ladi. Bunday hollarda bir xil yoki qo'shni bilim
sohasidagi mutaxassisga murojaat qilish foydali bo'ladi, uning maslahati yoki
tajribasi sizning savolingizga javob topishga yordam beradi. Lekin har holda,
vaziyatni talaffuz qilish yoki uni boshqa shaklda tuzatish foydalidir. Savolning bu
ob'ektivlashuvi u bilan ob'ektivlashtirilgan, "tashqariga olingan" narsa sifatida
ishlashga imkon beradi: qog'ozda, kompyuter ekranida, magnitafonda va hokazo.
G'oyalar kelishi va ketishini yodda tutib, hazil tuyg'usini yo'qotmaslik ham
muhimdir, lekin odam qoladi. Yoki boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, juda ko'p
g'oyalar va savollar bor, lekin men yolg'izman va shuning uchun inson sifatida
mening qadrim meni bezovta qilayotgan savollardan ko'ra kattaroqdir.
Ijodiy tafakkur nazariyalari. Zamonaviy G'arb va rus psixologiyasida
ijodiy fikrlash bo'yicha ishlanmalar tushunchalar va nazariyalar majmuasi shaklida,
ma'lum jihatlar bo'yicha nazariy va eksperimental ishlar shaklida mavjud: ijodiy
fikrlash ilmiy faoliyat va san'atdagi faoliyatning zaruriy sharti sifatida R. Arnxaym,
M.M. Baxtin asarlarida iqtidorning alohida turi sifatida ijodiy fikrlash keltiriladi.
Chistyakova, V. Stern; ijodiy fikrlash o'ziga xos intellektual faoliyat sifatida.
Natijada, ijodiy fikrlash to'g'risida ko'proq yoki kamroq birlashtirilgan bilim
kontseptsiyasining yo'qligi va atamalarda sezilarli noaniqlik ushbu kontseptsiyadan
21

foydalanishda sezilarli qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Ijodiy tafakkurni
o‘rganuvchi nazariyotchilar orasida Lindsi G., Xall K., Tompson R., Guilford,
Vekker va boshqalarni ham nomlash mumkin.
"Ijodiy fikrlash" tushunchasi psixologik atamalar orasida alohida o'rin tutadi:
bir tomondan, u ijodkorlik tushunchasining o'zi bilan uzviy bog'liq bo'lib, u
qobiliyat va iqtidor muhokama qilinadigan joyda paydo bo'ladi,
individuallashtirish muammosi deyarli hamma joyda tilga olinadi. ta'lim masalalari
muhokama qilinadi, ikkinchi tomondan, ijodiy tafakkur kam o'rganilgan, noto'g'ri
ta'riflangan va boshqa psixologik tushunchalardan yetarlicha farqlanmagan. Hatto
ijodiy fikrlashning umumiy psixologik xususiyatlari ham bir necha sabablarga
ko'ra muammo hisoblanadi. Birinchidan, ijodiy fikrlash ijodiy fikrlashning global
kontseptsiyasiga kiritilgan va ko'pincha, hatto yuqori professional tadqiqotlarda
ham, mualliflar ijodkorlik va ijodiy fikrlashni tenglashtirishga moyildirlar,
masalan, G.S. Altshuller, N.N. Veresov va boshqalar, yoki ularni butunlay
boshqacha tarzda bog'laydi, masalan, M.S.ning diametral qarama-qarshi
tushunchalarida. Bernshteyn, E. Bono, I.N. Semenov. Ikkinchidan, muammo
bo'yicha ishlanmalarning aksariyati yagona tizimdan tashqarida mavjud bo'lib, agar
ijodiy fikrlash tushunchasi va uning mezonlari, masalan, P. Vayntsveyg va Ya.A.
Ponomarevning fikriga ko'ra, ijodiy fikrlash haqidagi bilimlarning tuzilishi yo'q.
Ijodiy fikrlash bilan bog'liq mavjud bo'lgan barcha nazariy va terminologik
qiyinchiliklar bilan eng chalkash masala ijodiy fikrlash va umuman fikrlash
o'rtasidagi munosabatlardir. Tafakkurning bir turi sifatida ijodiy fikrlashning eng
keng tarqalgan tushunchasi, tafakkurning turli xil psixologik nazariyalarini chuqur
tahlil qilish esa bu tushunchalar o'rtasidagi munosabatlarning butunlay boshqacha
tabiatini isbotlaydi. Ijodiy tafakkurni tafakkurning eng oliy shakli sifatida
tushunish tavsiya etiladi va biz bu tushunchani turli xil psixologik tafakkur
nazariyalari nuqtai nazaridan shunday talqin qilish imkoniyatini taqdim etishga
tayyormiz .
Shunday qilib, Vekker tafakkurning quyidagi xossalarini kognitiv jarayon
sifatida aniqladi:
22

1) maxsus fazo-zamon strukturasi,
2) maxsus modallik,
3) alohida intensivlik.
Fazoviy va vaqtinchalik o'lchovlar an'anaviy ravishda fikrlashdan ko'ra
oddiyroq va "sezgir" aqliy jarayonlarning xususiyatlari hisoblanadi.
Fikrlash juda o'ziga xos fazoviy-vaqtlik tuzilishga ega. Kosmos nuqtai
nazaridan tafakkur chegara va to'siqlarni olib tashlash, chegaralarni yo'q qilish,
jismoniy qonunlar va vaqtdan qat'i nazar, har qanday masofani bosib o'tish
qobiliyati bilan tavsiflanadi.
Tafakkurning modal jarayon sifatidagi an'anaviy tushunchasidan farqli
o'laroq, L.M.Vekker fikrlash modalligining o'ziga xos xususiyatlarini ko'rsatadi.
Fikrlash intermodaldir, ya'ni. fikrlashda o'ziga xos modalliklar chuqurlashadi va
maksimal sintetik aqliy shakllanishlarga aylanadi.
Fikrlash intensivligining o'ziga xos xususiyatlari, bu jarayonning intensivligi
qo'zg'atuvchining energiyasiga emas, balki sub'ektning o'zi energiyasiga
bog'liqligida namoyon bo'ladi.
Fikrlashning intensivligi miya yarim korteksining umumiy faollashuviga
bog'liq bo'lib, ko'pincha fikrlash uchun maxsus motivatsiya tufayli yuzaga keladi.
Demak, tafakkur fazo-vaqt erkinligi va cheksizligi xossalariga ega bo‘lsa,
intermodal bo‘lsa va o‘z intensivligida sub’ektning ichki faollashuviga bog‘liq
bo‘lsa, ijodiy tafakkur ham ana shu xususiyatlarga maksimal darajada ega bo‘lishi
kerak. Ijodiy fikrlash makon va vaqtni engib o'tishda va muayyan muammolarni
hal qilishda ular bilan ishlashda maksimal erkinlik bilan tavsiflanadi, u maksimal
sintetik, aniq tasvirlar va hissiy tajribalarga nisbatan maksimal darajada
umumlashtiriladi va maksimal sub'ektiv faollikka asoslanadi, ularsiz u mumkin
emas. umuman ochiladi. Aynan shu xususiyatlarni biz uning deyarli har qanday
tavsifida topamiz.
Vekerning fikricha, fikrlash qanchalik muvaffaqiyatli bo'lsa, u perseverativ
va assotsiativ mexanizmlarni qanchalik uyg'un birlashtirsa. Boshqacha qilib
aytadigan bo'lsak, tafakkurning mahsuldorligi nafaqat uning sifat jihatidan o'ziga
23

xos xususiyatlariga (masalan, aqliy operatsiyalarning rivojlanish darajasiga), balki
fikrlashning boshqa kognitiv jarayonlar bilan bog'liqlik darajasiga,
integratsiyalashuv chuqurligiga ham bog'liq. bir butun sifatida kognitiv
funktsiyalarning tuzilishi haqida fikr yuritish. Ijodiy fikrlash har doim ushbu ikki
mexanizmning (perseverativ va assotsiativ) birligi asosida ishlaydi, alohida aktda
tasvirlar va tushunchalarni ishlab chiqadi. Shu bilan birga, fikrlash desentratsiya
bilan tavsiflanadi, ya'ni tashuvchining fikrning sub'ektivligidan, kontseptualligidan,
qaytarilishidan ichki chekinishi, ya'ni. "operatsiyalar - harakatlar - faoliyat"
tizimidagi har qanday o'tish imkoniyati, obrazlilik (mavjud bo'lganlardan yangi
fikr shakllarining kelib chiqishi).
Agar fikrning sanab o'tilgan xususiyatlarini umuman ijodiy fikrga tatbiq
qilsak, u ularga maksimal darajada ega ekanligi ayon bo'ladi: idrok fenomenisiz
ijodiy fikrni amalga oshirish mumkin emas (tushunish fenomenining eng yorqin
holati, oniy va yaxlit qamrab olish). Vaziyat haqida), u har doim vaziyatni bashorat
qilishga qaratilgan (ekstrapolyatsiya va kutish), vazifa shartlarini maksimal
darajada umumlashtirishga intiladi, faqat fikrlashning egosentrizmi to'liq bartaraf
etilganda samarali bo'ladi (maksimal desentratsiya), doimiy reversibilite va uning
mahsuldorligi (maksimal obrazli xususiyatlar) bilan baholanadi.
Agar biz tafakkurning eng mashhur nazariyalariga murojaat qilsak, ularning
mavzusi fikrlashning o'ziga xos shakli bo'lgan, unda ilgari surilgan tezisni ham
isbotlash mumkin. Divergent, versiyali, faraziy, mahsuldor - bu tafakkurning
barcha "turlari" aslida uning eng yuqori shakllari, eng samarali rivojlanishi
natijalaridir. Tegishli kognitiv nazariyalarning mualliflari - M.Vertgeymer, K.
Dunker, O.Selts, R.Solso bevosita yoki bilvosita shuni ta'kidlaydilar. Xuddi shu
narsa ijodiy fikrlash uchun ham qo'llanilishi kerak, chunki u sanab o'tilgan "turlar"
ga nisbatan sintetik variant: u har doim ko'p variantli, har doim ehtimollik asosiga
ega, mahsuldorlik, ko'p yo'nalishlilik, o'zgaruvchanlik va "to'g'ri" ning yo'qligi
bilan tavsiflanadi. yoki "noto'g'ri" natijalar. Shunday qilib, ijodiy fikrlash ham
divergent, ham versiya, ham faraziy, ham samarali fikrlash, u tafakkur
rivojlanishining eng yuqori shaklidir.
24

Ijodiy tafakkurning turli xil tafakkur turlari bilan mazmunan bog'liqligi
alohida e'tiborga loyiqdir. Shu nuqtai nazardan eng mashhur tasnif-bu fikrlashning
vizual-samarali, majoziy va og'zaki-mantiqiy bo'linishi. Biroq, tafakkurning bu
turlari ham tafakkur rivojlanishining bosqichlari bo'lganligi sababli ular bir-biriga
muqobil emas, ijodiy tafakkur tarkibida ulardan birining ustun o'rni haqida gapirib
bo'lmaydi.
Ijodiy fikrlashning vizual va samarali shakllari (masalan, modellarni
loyihalash) va obrazli ijodiy fikrlash (masalan, she'r yozish, rasm chizish),
shuningdek, og'zaki va mantiqiy ijodiy fikrlash (ilmiy ijod va boshqalar) bir xil
darajada mumkin va tengdir. Sifatida S.L. Rubinshteyn, majoziy va og'zaki-
mantiqiy fikrlash ko'pincha birlikda ishlaydi va buning eng yorqin misoli metafora
(tasvir har doim fikrni boyitadi). Shunga asoslanib, fikrlashning ana shu turlarining
rivojlanishi ijodiy fikrlashning ko'p qirraliligini ta'minlaydi, deb taxmin qilish
mumkin.
II BOB. INTELLEKT HAQIDA TUSHUNCHA
2.1 Intellekt
Ilmiy manbalarda qayd etilishiga kora, intellekt, lotincha intellectus sozidan
olingan bo`lib, u odatda aql-idrok, anglash, tushunish, faxmlash degan manoni
anglatadi. Intellekt individning malum darajada mustahkam, barqaror aqliy
qobiliyatlari tuzilishidan iboratdir.
Insonning aqliy taraqqiyotini tadqiqot qilish bugungi kundagi fan oldida turgan
muhim vazifalardan biri bo`lib qolmasdan, balki bu muammo qadimgi davrlardan beri
mutafakkir, marifatparvar olimlarning diqqat markazida bo`lib qolgandir. Xatto
mazkur masala antiq dunyoda yashab, ijod etgan atoqli faylasuf olimlarning diqqatini
o`ziga jalb qilgan. Ularning nuqtai nazariga kora, nus inson ruhining oliy, shuning
bilan birga oziga xos aqlli tarkibi bo`lib, chunonchi Platon va Aristotellar olam hamda
borliqni bilishning eng maqbul yoli ekanligini takidlab otadilar. Xuddi shu boisda, aql
bilishning eng yuksak bosqichi sifatida talqin qilinadi. O`rta asrga kelib, intellekt
tusunchasining mazmuni va mohiyati ilm-fan mahsullariga asoslangan holda yanada
kengaydi, yangicha alomatlar bilan boyib bordi. Masalan, osha davrdagi eng keng
tarqalgan talimotlardan hisoblangan sxolastikada ilohiy intellekt tushunchasi tadqiq
25

qilina boshlandi hamda mazkur atama (termin) bilan oliy, yuksak, yuqori bilish
qobiliyatlari tushuntiriladigan bo`ldi. Mashhur faylasuf Kantning talimotiga binoan,
intellekt (nemischa verstand) bu bizdagi mavjud barcha tushunchalar tuzilishining
strukturaviy bilish qobiliyatidir, zotan aql (nemischa-vermust) esa metafizikaviy
goyalar tuzulishining bilish qobiliyatidir.
Intellektning mohiyati va taraqqiyotini tushuntirishda qadimgi zamondayoq
turli xususiyatga ega bo`lgan oqimlar hukm surib, ular ma`lum bir fikrlar,
mulohazalar negizida birlashgan hamda xuddi shu yondashuv qurshovida
baxslashganlar. Olimlar ortasida intellektning mohiyatini tushuntirishda, uni talqin
qilishda va xasposhlashda ikki xil qarash mavjud bo`lgan.
Birinchi guruh vakillarining qarashicha, intellektual xususiyatlar odamlarga
nasliy yo`l bilan ota-onalar tomonidan beriladi.
Ikkinchi guruh namoyandalari esa intellektni bola idrokining talqini va tashqi
qo`zgatuvchilarga nisbatan munosabati bilan bog`lab tushuntirganlar.
Hozirgi davrga kelib esa insonning aqliy taraqqiyotini organish uchun hech
vaqt kechiktirib bo`lmaydigan qator amaliy ishlar olib borilmoqda. Intellekt
muammosi sobiq sovet psixologiyasida ham, chet el psixologiyasida ham eng kop
organilayotgan mavzulardan biriga aylanib qolmoqda. Ozbekistonda, sobiq sovet
psixologiyasida va chet elda intellekt mohiyatini talqin qilishda turlicha yondashilsa
ham, lekin umumiy maqsad bitta bo`lib, u ham bo`lsa, insonning intellektual
taraqqiyoti, uning xususiyatlari, oziga xosligini ochib berishdan iboratdir. Kopgina
manbalarda sobiq sovet psixologiyasida aqliy istedod yoki qobiliyat deb yuritilish
anana tusiga kirib qolgan.
AQSH va Garbiy Yevropa mamlakatlari psixologiyasida qobiliyatni miqdor
jihatdan olchash, uni tavsiflash uchun intellekt tushunchasi qollanilgan. Oz davrining
yirik psixologlari hisoblangan Kettel, Termen, Spirmen va shu kabilar otgan asrning
oxiri va XX asrning boshlarida inson qobiliyati darajasini olchash maqsadida turli
xususiyatli intellektual testlarni ishlab chiqqanlar.
Jahon psixologiyasi fanida intellektni o`rganish o`tgan asrning oxirlaridan
e`tiboran jiddiy ravishda e`tibor berila boshlandi. Mazkur muammoni tadqiq etishning
yalovbardori sifatida A.Bine intellektni jahon ilm maydoniga olib chiqdi.
26

A.Binening maqtovga sazovar jihatlaridan biri shuki, u har bir yosh davri uchun
shunday testlar seriyasini tuzish kerakki, toki uning yechilishi faqat aynan shu davrga
taaluqli bo`lsin. Test maktab bilimlaridan mustaqil bo`lishi kerak, faqat ana
shundagina bolaning haqiqatan ham aqliy rivojlanish darajasi tekshiriladi, degan
mulohazalari muhim ahamiyat kasb etadi. Uning fikricha, bola intellekti har qanday
masala yechish jarayonida rivojlanadi, degan goyadan kelib chiqqan holda u test
topshiriqlarini nazariy asoslash shart emas deb hisobyaydi, natijada ayrim shubhalar
tugilishga imkoniyat yaratdi, tanqidiy fikrlashga tadqiqotchini davat qiladi.
Asrimizning boshlarida esa intellektni tadqiq qilish yuzasidan Bine va Simon
talimotlari jahon psixologiyasi fanida keng quloch yoydi, natijada bir qator
mamlakatlarda ularning tatafdorlari, hamfikrlari vujudga kela boshlaydi. Bine va
Simonlardan keyin bir qator boshqacha shaklga va korinishga ega bo`lgan testlar va
ularning muayyan tizimlari hamda mazkur mualliflar testlarining kop sonli
modifikatsiyalari yuzaga keldi.
Ular orasida amerikalik psixolog L.Termen tomonidan ishlab chiqilgan
modifikatsiya alohida ahamiyatga molikligi bilan ajralib turadi. U oz tadqiqotlarida
(asarlarida) Galtonning aqliy qobiliyatini genetik jihatdan shartlanganligi togrisidagi
nazariyasiga koproq murojaat qildi .
1921-yilda Psixologiya ta`limi jurnali sahifalarida amerikalik (AQSh) yirik
psixologlari tomonidan uyushtirilgan ilmiy baho va munozaralar bosilib chiqildi.
Ularning har qaysidan intellektni tushuntirish va uni tadqiq qilishning eng yaxshi usuli
soralganda, deyarli barcha olimlar test tadqiqotlarini eng maqbul, eng omilkor usul
deb baholadilar, vaholanki ularning intellekt haqidagi tushunchalari bir-birlarini inkor
qilarli darajada edi. Jumladan, Intellekt mavhum tafakkurga nisbatan qobiliyatlilikdir
(L.Termen). bilimlarning ozaro manosabatliligi va ularning atrof-muhitga
moslashishdagi komagi ekanligi (E.Torndayk) . nerv sistemasining
modifikatsiyalariga nisbatan asosiy qobiliyati (R.Gingner) . ozlashtirishga nisbatan
qobiliyat korinishi (X.Vudirs) va boshqalarni talqin qilib otish mumkin .
Intellekt strukturasini aniqlash asrimizning boshlarida, ayniqsa psixolog
olimlarning diqqatini oziga tortdi. Mashhur amerikalik olim Spirmen (1904-yil)
individning xulq-atvoridan kelib chiqqan holda intellektning allaqanday bosh omilini
27

ajratib korsatdiki, natijada uni G faktori deb atadi. Uning fikriga kora, arifmetik
masalani yechishda, mashina dvigatelini tamirlashda yoki birorta chet mamlakat tilini
organish jarayonida odamning miyasi hech qachon birday ishlamaydi .
Intellekt tuzilishini (strukturasini) tadqiq qilish Spirmendan tashqari bir qator
olimlarning izlanishlarida o`z ifodasini topdi. Jumladan, amerikalik psixolog F.Frimen
intellekt oltita (6) tarkibdan iborat, degan goyani ilgari suradi va ularni quyidagicha
xasposhlab korsatadi:
1. Sonli operatsiyalarga nisbatan qobiliyatlilik.
2. Lug`at boyligi.
3. Geometrik shakllar orasidagi o`xshashlik va farqlarni ajrata olish uquvi.
4. Nutq tezligi yoki sur`ati.
5. Fikrlashga qobiliyatlilik.
6. Xotira .
Mashhur psixologlar R.Kettel va J.Xormlar esa intellektni ikki (2) ta tarkibiy
qismdan iborat ekanligini takidlaydilar hamda ularning mohiyatini tushuntirib
berishga harakat qiladilar:
1. Flyuidlashgan intellekt.
2. Kristallashgan intellekt.
Flyuidlashgan intellekt inson faoliyatining deyarli xar bir jabhalarida ko`zga
tashlanib, dastavval u ilk bolalik davrida yorqinroq namoyon bo`ladi, keyinchalik esa
asta-sekin inson ruhiyatiga singib boradi. Flyuidlashgan intellekt tarkibi go`yoki
nasldan-naslga meros tariqasida otadi.
Kristallashgan intellekt tarkibi esa hayot davomida ontogenezda orttirilgan
ko`nikmalardan tashkil topadi.
Psixologiya fanida intellekt taraqqiyoti muammosi ham juda qiziqarli
nazariyalar kelib chiqishiga sabab bo`ldi. Biz quyida ularni ayrimlariga toxtalib
otamiz.
Shvetsariyalik psixolog J.Piaje intellekt muammosiga o`z shaxsiy nuqtai
nazaridan kelib chiqqan holda yondashadi. U ko`p hollarda tafakkur tushunchasi
o`rniga intellekt terminin ishlatadi, bazan psixologik atamalardan birmuncha
uzoqlashadi va h.k. J.Piaje intellekt nazariyasini 2 (ikki) ta muhim jihatlariga ajratib,
28

ularni inellekt funksiyalari hamda intellekt davrlari deb nomlaydi. Piaje mulohazasiga
ko`ra, intellektning asosiy funksiyalari qatoriga uyushqoqlik (tartiblilik) va
adaptatsiya (moslashish, ko`nikish) kiritilgan bo`lib, ular intellektning funksional
invariantligi deb yuritiladi. Muallif intellektning quyidagi rivojlanish bosqichlariga
ajratadi:
1. Sensomotor intellekt (tugilishdan to 2 yoshgacha)
2. Operatsiyalardan ilgargi tafakkur davri (2 yoshdan 7 yoshgacha)
3. Konkret (yaqqol) opratsiyalar (aqliy harakatlar) davri (7-8 yoshdan 11-
12yoshgacha)
4. Formal (rasmiy) operatsiyalar (aqliy harakatlarni amalga oshirish) davri .
J.Piajening fikriga ko`ra, intellektning o`sishi bolada nutq paydo bo`lishidan
ilgari boshlanadi. Intellektning kurtagi bolaning dastlabki tartibsiz xatti-harakatlarida
o`z ifodasini topadi. Keyinchalik maqsadga yonaltirilgan harakatlar aktini amalga
oshirish natijasida va tahlil qilish yordamida intellektning genetik ildizini organish
uchun muhim imkoniyatlar yaratiladi. J.Piaje konkret operatsiyalar davri predmetlar
bilan aloqa ekanligini takidlab, psixologiyada olga siljish yasaydi. Formal (rasmiy)
operatsiyalar davriga tasnif berilganda esa predmetlar bilan tobora aloqa yoqola
borishi qayd qilinadi. Intellektning o`sishi inson operatsiyalar sistemasi bilan
qurollanishdan iborat ekanligini aytib otiladi. Intellektning taraqqiyot pallasiga aqliy
harakatlar yigiq holda sodir bo`ladi. Intellekt davrining o`zaro orin almashishi
tafakkur o`osishini bildiradi, davrning ketma-ketligi esa rivojlanishning ichki
qonuniyatlarini ifodalaydi.
J.Piaje intellekt nazariyasi jahon psixologiyasi fani uchunmuhim ahamiyatga
ega bo`lib, unda obyektiv klinik metod qollanilgan, intellektning genetik ildizlari
ochib berilgan, intellekt bilan predmetlar ortasidagi xususiyatlar o`ziga xosligi
yoritilgan, intellectual faoliyatda subyektni o`zgartirib borishi emperik materiallar va
nazariy mulohazalar bilan isbotlangan.
Shuning bilan birga, ushbu nazariya tizimida munozarali tomonlar ham mavjud,
chunonchi, J.Piaje qo`llagan termen va tushunchalar tub ma`nodagi psixologik
mazmun kasb etmaydi, ifodalangan logic-matematik sxemadan biologik, fizik va
29

abstract jihatlarini ajratish hamda ularni psixologik talqin qilish juda qiyin, intellekt
davrlarining izchil va qatiyligiga shubha tug`iladi.
Bizga malumki, jahon psixologiyasi fanida intellektual faollik muammosiga
alohida diqqat-etibor bilan qaraladi. Shuning uchun ham chet el psixologiyasida va
sobiq sovet psixologiyasida ushbu muammoni organish uchun koplab izlanishlar olib
borilgan. Hammaga aniqki, sobiq sovet psixologi D.B.Bogoyavlenskaya intellektual
faollikning 3 (uch) darajasi mavjudligini belgilab bergan edi:
1. Reproduktiv
2. Evristik
3. Kreativ
Biz quyida intellektual faollikning yuqori darajasi hisoblanmish kreativlik
haqida mulohaza yuritishga harakat qilamiz, chunki bu narsa psixologiya fanida juda
kam organilgan, lekin muhim ahamiyat kasb etuvchi jabha bo`lib hisoblanadi.
Umumiy xolatda kreativlik tushunchasi jarayonning otmishdagi, hozirgi davrdagi yoki
keyingi xususiyatlarini oz ichiga qamrab oladi. Ushbu jarayon natijasida odam yoki
odamlarning guruhi oldin mavjud bo`lmagan biror narsani yaratadi, kashf qiladi,
yangilik elementlarini vujudga keltiradi.
X.E.Trik kreativlikni organishning tort (4) yonalishini korsatib beradi va
ularning har birini izohlashga intiladi:
1. Kreativlik natija sifatida.
2. Kreativlik qobiliyat sifatida.
3. Kreativlik jarayon sifatida.
4. Kreativlik shaxsning xususiyati sifatida.
Atoqli psixologlar Mak Fersom, K.Teylor, D.Teylor va boshqalar birinchi
yondashishning tarafdorlari sifatiga kiradilar. Ular ijodiy natijaning 3 (uch) ta
xususiyatini belgilab berdilar:
 Miqdor
 Sifat
 Ahamiyat
Kopchilik tadqiqotchilar natijani ijodning yagona mezoni deb hisoblaydilar,
goho bu fikrga antiteza sifatida ishonchsizlik bildiradilar, unga shubha bilan
30

qaraydilar. Jumladan, Teylor, Smit va boshqa olimlarning korsatishicha, ijodiy
natijaning kopchilik belgilagan tariflari faqat ayrim jihatlari bilan ijodga bevosita
aloqasi bor, xolos, qolganlari esa sinovdan otkazilayotgan subyektni ishlarining
umumiy natijalarini tariflashga yonaltirilganligi bilan ajralib turaddi.
Shunday qilib, intellekt muammosi chet el (Garbiy Yevropa, AQSh)
psixologiyasida juda keng organilgan bo`lib, ular turlicha nazariyalar, konsepsiyalar,
yondashishlar, pozitsiyalar, yonalishlarga asoslangan holda tadqiq qilingan. Shuning
bilan birga intellektni olchash mezonlari, kriteriylari, taraqqiyot korsatkichlari, o`ziga
xos xususiyatlari, test yaratish va undan turli yoshdagi kishilar aqliy rivojini
tekshirishda foydalanish xilma-xil ilmiy-nazariy negizlarga qurilgandir. Ana shu
boisdan biz ularni tahlil qilganda bir nechta yonalishga ajratib, talqin mohiyatini
osonroq tushunish, idrok qilish, muayyan xususiyatga, shaklga, darajaga, izchillikka,
mantiqiy izchillik bilan fikrlarning uygunligi, o`zaro sababiy boglanishlarni taqozo
etishga yonaltirilgan umumlashmalar umumlashmasiga murojaat qilishga intildik,
oylaymizki, bu borada malum ixchamlikka, fikriy tejamkorlikka erishdik. Biroq chet
el psixologiyasi materiallari, metodikalari, nazariyalari togridan-togri amaliyotda
qollanish imkoniyatiga ega emas.
Intellekt bu inson va hayvonlarni yangi muhitga moslashishi hisoblanadi.
V.Shterni, J.Piaje, D.Veksler va boshqa avtorlar ham intellektni insonlarni yangi
hayotiy sharoitlarga moslashashtiruvchi umumiy qobiliyat sifatida qarashgan. Ular
o‘z tadqiqotlarida amerikalik minglab maktab o‘quvchilarini logityud metodi
orqali tadqiq etishgan. Tadqiqot jarayonida , dastlab ularni IQ (intellekt koefitsenti)
aniqlab olindi. O‘quvchilarni IQ koeffitsentiga qarab gruhlarga ajratildilar va 30,
40 , 50,60 yil oralig‘ida kuzatishgan. Yillar davomida intellekt koeffitsenti yuqori
bo‘lgan sinaluvchilar hayotda, faoliyatda yuqori ko‘rsatkichlarni ko‘rsatishgan. IQ
koeffitsenti pastroq bo‘lgan sinaluvchilar ulardan farqli o‘laroq 30 marta kam
yutuqlarga erishishgan.
Lekin intellekt va kreativlikning bir biriga bog‘liq emasligini boshqa
tadqiqotlarda tadqiq etilgan. Kreativlik- bu insonni hayotga moslashishi emas,
balki uni o‘zgartirishidir. Kreativlikning asosiy omili bu insonning
dezadaptatsiyasi, ya’ni uni atrof olam va ijtimoiy muhitga moslasha olmasligida
31

deb qaralgan nazariyalar ham mavjud. Ba’zi olimlar shaxsning kreativlik
xususiyatini tashqi olam va insonllardan yolg‘izlanish deya ta’rif berishgan. Aynan
real olamga nisbatan dezadaptatsiyasi mavjud bo‘lgan, moslasha olmagan inson
o‘zidagi yolg‘izlikni engib o‘tish uchun ijod qilish va yangilik yaratishni boshlar
ekan. A.Adlerning fikricha, insondagi kreativlik o‘zida mavjud bo‘lgan noto‘liqlik
kompleksini to‘ldirish vositasi deb bilgan. Empirik tadqiqotlarda ko‘rsatilishicha,
ijodkor qobiliyatli bolalar shaxsiy va emotsional sohada jiddiy muammolarga duch
kelishadi. Tadqiqotlarda bunday bolalarning maktabda erishayotgan natijalari
ularning imkoniyatlaridan past chiqanini kuzatishimiz mumkin.
Kreativlik va intellektni qarama-qarshi qo‘ygan olimlardan yana biri Dj.
Gilvord bo‘lib, u o‘z nazariyasini ikki xil tafakkur asosida quradi. Ya’ni
konvergent va divergent tafakkur. Konvergent tafakkur masalani yechishda mavjud
barcha vositalarni tahlil qilib, ulardan yagona maqbulini tanlashdir. Konvergent
tafakkur intellekt asosida quriladi. Divergent tafakkur- masalani y echishning turli
variantlarini yaratishdan iborat tafakkur turidir. Divergent tafakkur- kreativlik
asosida quriladi.
Demak intellekt va kreativlik umumiy ko‘rinishdagi ikki xil qobiliyatlar
bo‘lib, ularni ma’lumotlarni qayta ishlash jarayoni bilan bog‘lash
mumkin. Kreativlik insonda mavjud ma’lumotlarni qayta ishlab chiqarish va
ularning cheksiz yangi modelini yaratishga javob beradi. Intellekt esa o‘sha
ma’lumotni real amaliyotda qo‘llashga va atrof muhitga moslashishga javob
beradi.
Uchinichi nuqtai nazar egalari intellekt va kreativlik o‘zaro uzviy
bog‘langan ikki xil faktor deb qarashadi. Shaxsni orientirlashtirgan bu psixologiya
vakillari A.Maslau va boshqalar ijodiy qobiliyatni tan olishmagan. Ijodiy faollik
shaxsda qobiliyatga qaraganda, ba’zi shaxsiy xususiyatlarni (qiziqish,
tavakkalchilik) shakllantiradi. Lekin bu faollikning namoyon bo‘lishi uchun
shaxsda yuqori darajadagi intellektual qobiliyat mavjud bo‘lishi kerak . Ularning
fikricha, quyi intellektga ega bo‘lgan kishi hech qanday kreativlikka ega
32

bo‘lmaydi. O‘rta intellekt sohiblari o‘rtacha kreativlik, IQ koeffitsenti 120 dan
ortiq bo‘lgan kishilar a’lo darajadagi kreativlikka ega bo‘lishishadi.
Evolyusiya nuqtai nazaridan intellekt va kreativlikning o‘zaro bog‘liqligini
tahlil qilib ko‘raylik.
Intellektni go‘yo qolipga solingan, buyuk kashfiyotlarni yaratmaydigan
moslashuvchi qobiliyat sifatida ko‘ramiz. Intellektga faqat qaytarish xosdir.
Psixologlarning fikricha bu g‘oya noto` g` ridir. Sababi evolyusion rivojlanish
nazariyasida insoniyatning antropogenez rivojlanishning asosiy omilini
intellektining rivojlanishidadir deb aytib o‘tilgan. Olovni o‘zlashtirish va qurollar
yasash bunga misol bo‘la oladi.
Intellektni kreativlikdan yiroq qilish, shaxsdagi yaratuvchanlik, originallik
kabi sifatlarni kreativlikka moslab qo‘ymoqda. Kim birinchi bo‘lib buyuk
kashfiyotni, o‘q-yoylarni yaratgan, kim olovni o‘zlashtirish mumkinligini o‘ylab
topgan? Intellektmi? yoki Kreativlikmi? Agar kreativlik bo‘lsa, unda intellekt
qaerga ketdi. Demak, bunday mulohazalar intellektni insoniyatning texnik va ilmiy
muvaffaqiyatlarini yaratishdagi o‘rnini pasaytirmoqda.
Hozirgi davrda to’plangan ijodiylik atamasiga taalluqli ta’riflar mazmuni,
mohiyati va tuzilmasini baholash qiyin. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha,
“kreativlikning nimaligini tushunishning o’zi ijodiy harakatni talab qiladi. So’nggi
yillardagi tadqiqotlar mualliflaridan biri ijodiylikni qandaydir ahamiyatli va yangi
narsaga erishish deb, ya’ni “boshqacha aytganda, bu insonlarning dunyoni
o’zgartirish uchun qilgan harakatlari” sifatida ta’riflaydilar
Ijodiylikning XX asr 60-yillardagi ko’zga ko’ringan tadqiqotchilaridan biri
M.Wallachning ta’kidlashicha, intellektual testlar ijodiy yutuqlar bilan yuqori
ko’rsatkichlarda o’zaro bog’lanmagan. U 11-12 yoshli o’quvchilar o’rtasidagi
intellekt va ijodiylik turlicha rivojlanganligi sababli ularni 4 xil guruhga ajratib
ko’rsatadi:
intellekt va ijodiylikning yuqori darajasiga erishgan o’quvchilar o’zlarini
to’g’ri baholaydilar, ularda o’zini-o’zi nazorat qilish yuqori, ular barcha yangi
narsalarga qiziqishadi va baholashda mustaqillikka egadirlar;
33

intellektual darajasi yuqori va ijodiylik darajasi past o’quvchilar maktabda
muvaffaqiyatga intiladilar, lekin birovdan o’z sirlarini yashiradilar, o’zlarini
pasaytirib baholaydilar;
intellektual darajasi past va ijodiylik ko’rsatkichi yuqori o’quvchilar
xavotirli, e’tiborsiz, quyi ijtimoiy moslashuv bilan boshqalardan ajralib turadilar;
intellektual darajasi va ijodiylik ko’rsatkichi quyi o’quvchilar vaziyatga oson
moslashadilar, ijtimoiy intellektual darajasi yuqori, lekin sust sub’ektlar o’zlarini
to’g’ri baholaydilar.
Shunday qilib, ijodiylik jarayoni bilan intellekt darajasi o’rtasidagi
munosabat o’quvchilarning shaxsiy xislatlariga va ularning moslashuv usullariga
ta’sir qiladi.
Stenberg va Gardnerlarning fikricha bir necha qobiliyat shaxsni omadli
bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Ijodiylik mezonlaridan biri - bu nostandartlikdir . E.P.Torrance
ta’kidlaganidek, noyob va original javoblar mohiyatan har doim ham mos
tushavermaydi. Ko’pincha tushunchalarning mazmunini asoslanmagan ravishda
aralashtirish holati ro’y beradi: ijodiy qobiliyat esa nostandartlik bilan bir xil deb
qaraladi, nostandartlik originallik bilan, originallik esa sinaluvchilar guruhidagi
noyob javoblar bilan ayniy deb talqin etiladi. Nostandartlik originallik (o’ziga
xoslikka nisbatan kengroq tushunchadir.
Ikkinchi mezon - anglanganlikdir. Bu asnoda so’z borganda sinaluvchi
tomonidan muammo yechimining anglanganligi nazarda tutiladi.
Intellektual testlar shaxsdan konvergent tafakkurni talab qiladi. Kreativ
testlar esa divergent tafakkurni talab etadi.
34

2.2 Intellektuallik koeffitsiyenti
IQ yoki intellekt darajasi tushunchasi har bir insonga tanish. Ushbu
ko'rsatkich maktablarda, universitetlarda va ishda o'tkaziladigan maxsus testlar
yordamida aniqlanadi. Turli yoshdagilar uchun turli darajadagi murakkablikdagi
testlar qo'llaniladi, ammo umumiy prinsip bir xil.
Intellektni o bo‘lgan. Galtonning ta‘lchash tarixida dastlabki qadamni
ingliz olimi Frensis Galton tomonidan amalga oshirilgan. Galtoninng fikricha
xarakter irsiyat yo‘li bilan avlodddan-avlodga o‘tar ekan. U bunga bog‘liq ravishda
aqliy qobiliyatlarni irsiyat yo‘li bilan tushuntirmoqchi dqiqotlari unchalik yaxshi
natijalarni ko‘rsatmadi va erkak kishilarning natijali ayollarninkiga qaraganda
yuqori chiqanini ko‘rishimiz mukin. Galtonning tadqiqotlari o‘z samarasini
bermagan bo‘lsa ham biz uni aqliy qobiliyatlarni aniqlagan dastlabki tadqiqotchi
sifatada tan olamiz. Intellektni teslar yordamida aniqlash yana bir qadamni fransuz
olimi Alfred Bine tomonidan amalga oshirilgan.
Unga fransuz maktablarida yaxshi o‘zlantirmayotgan yoki aksincha juda
yaxshi o‘zlashtirib maxsus ta’lim programmasiga ehtiyoj sezgan bolalarni tadqiq
etish topshirilgan. Bunning sababi ularning qobiliyatlaridagi farqlar bo‘lishi
mumkin deb qaralgan. 1904 yil A.Bine o‘z xodimi Tedor Simon bilan birga
maktabda o‘zlashtirishda ma’lum muammolarga duch keluvchi o‘quvchilarni
aniqlovchi ob’ektiv testlarni yaratishgan. Bine va Simon aqliy yosh va xronalogik
yosh degan hodisani o‘rgantishni boshlashgan. Uning aqliy yoshi xronologik
yoshiga mos kelishi kerak edi. Agar kimda bu mutanosib kemasa, uni maxsus
ta’lim metodi orqali moslashitirish mumkin deb hisoblagan. Bine va Simon
Galtondan farqli o‘laroq aqliy qobiliyatni muhitga bog‘liq deb bilgan.
Binedan so‘ng Stanford universitetining professori Lyuis Terman Bine va
Simonning intellekt testlari Stanford universitettining talabalariga mos
kelmayotganini aniqlab, unga ma’lum o‘zgartirish kiritdi. Endilikda unga Stenford-
Bine testi deb nomladi. Keyinchalik nemis olimi Vilyam SHtern aqliy qobiliyat
koeffitsenti hisoblangan o‘sha mashhur IQ atamasini fanga kiritdi.

35

Aqliy yosh
IQ ------------------------------------------------ x100
Xronologik yosh
Demak, dastlab angliyalik olim F.Galton individual- aqliy qobiliyatlarni
tadqiq etgan. Lekin unda buni qanday qilib o‘lchash kerakligini aniqlay olmagan
bo‘lsa ham. A.Bine esa uning g‘oyasini rivojlantirib, fransuz ta’lim tizimida
o‘quvchilarning kelajakda o‘zlanshtirira olishini aytib bera olgan. Xuddi Galton
dek L.Terman aqliy qobiliyatlar irsiyatning mevasi deb bilgan. Ctenford- Bine testi
bu ko‘rinmayotgan qobiliyatni uyg‘otishga yordam beradi deb aytib o‘tgan. [417]
Intellektning rivojlanishi irsiyatsiyatmi yoki ijtimoiy muhitning roli
kuchlimi? F.Galtonning fikricha, intellekning rivojlanishiga irsiyatninng rolini
yuqori qo‘ygan. Lekin ijtimoiy muhitnig rolini yuqori qo‘ysak, unda yaxshi ta’lim-
tarbiya olmagan nosog‘lom muhitda o‘sgan bola qobiliyatsiz bola deb hisoblashga
tg‘ri keladi.
Haqiqatda ham bir tuxumdan tug‘ilgan egizaklarda intellekt koefiitsenti
deyarli bir xil natijani ko‘rsatgan. Agar bir tuxumdan tug‘ilgan egizaklarni boshqa
boshqa oilalarda tarbiya qilib ularning intellekt koeffitsenti tekshirilganda, baribir
natijani bir xiligini ko‘rishimiz mumkin.
Yana bir tadqiqot asrab olingan bolalarda o‘tkazilgan. Bir muhitda katta
bo‘lgan bolalarning intellekt koeffitsenti yoshligida bir xil natijani ko‘rsatgan.
Lekin ular ulg‘aygan sari bu o‘xshashlik kamayib borishini kuzatishgan. Aynan
aqliy qobiliyatlar yillar o‘tib o‘z o‘xshashligini yo‘qotishini tadqiqotlar isbotlab
bergan. Bundan tashqari mehribonlik uylardan asrab olingan bolalar o‘gay ota-
onalariga qaraganda o‘zlarining biologik ota-onalariga o‘xshashligi kuzatilgan.
Irsiyat va ijtimoiy muhitning bir-biriga o‘zaro bog‘liqdir. Matematik qobiliyatga
ega bo‘lgan bolani maxsus matematikaga yo‘naltirilgan gimnaziyada o‘qitib, yillar
o‘tib uning itellekti tekshirilganda, yuqori natijalarni ko‘rsatgan. Buning sababi
ham irsiyat ham ijtimoiy omilda ko‘ramiz (qobiliyat+ta’lim). Demak, genlarimiz
bizning muhitimizni, muhit esa o‘z navbatida bizning o‘zimizni shakllantirar ekan.
36

Dj.Mak-Viker Tegerandagi kam ta’minlangan mehribonlik uyi
tarbiyalanuvchilarini tadqiq etdi. Ko‘pchilik 2 yoshli bolalar mustaqil o‘tira
olmasligini, 4 yoshli bolalar esa yura olmasligini kuzatgan. Tarbiyalovchilar
bolalarning yig‘lashiga, qaysarliklariga umuman e’tibor qaratmas edilar. Natijada
bunday bolalar “passiv”, tashqi muhit ta’siriga nisbatan hech qanday ehtiyoji yo‘q
qoloq bolalar bo‘lib ulg`ayishgani aniqlangan. Deprivatsiya sharoiti tug‘ma
qobiliyatlarni so‘ndirmoqda edi.
Xant “inson qobiliyatlarini shakllantirishga o‘rgatish” nomli dasturni
yaratdi. Dastur davomida Xant tarbiyalovchilarni bolalar bilan tovushli o‘yinlar
orqali ishlashga o‘rgatdi. Tadqiqotda 11 ta bola saralab olingan edi. Ular 1 yosh 11
oylik davriga kelib 50 tagacha so‘zni talaffuz qila boshlashgani aniqlandi. Natijada
o‘sha saralab olingan bolalar juda rivojlangan bolalar bo‘lib ulg‘ayishdi.
IQ darajasini dekodlash :
IQ Qisqa t a vsif
141 va
undan
yuqori Insoniyatning atigi 0,2 foizi ushbu toifaga kiradi. Aynan ular ilmiy-
texnika taraqqiyotining dvigatellari va butun dunyo hayratga
soladigan san'at durdonalari ijodkorlaridir. Ular orasida Bill Geyts,
Stiven Xoking, Pol Allen, Garri Kasparov, Albert Eynshteyn, Arnold
Shvartsenegger bor.
131-140 Sinov natijalariga ko'ra, bu raqamlar taxminan 2,5% odamlarni
ko'rsatadi. Bunday darajadagi aqliy qobiliyatga ega odam tanlangan
sohada sezilarli muvaffaqiyatlarga erishadi.
121-130 Aholining atigi olti foizi bunday IQga ega. Ular o'rta maktabni
muvaffaqiyatli tugatadilar (ko'pincha bitta emas) va martaba
qurishadi, muhim cho'qqilarni zabt etishadi.
111-120 Ushbu IQ darajasi insoniyatning 12% dan ko'p emas. Bu odamlar
bilimga, mehnat qobiliyatiga va maqsadlilikka katta intilishadi.
91-110 Dunyo aholisining yarmiga yaqini aynan shunday ko'rsatkichlarga
ega. Odatda bunday darajadagi IQga ega bo'lgan odamlar
universitetlarni bitirib, o'rta menejer yoki tor mutaxassis darajasiga
qadar martaba quradilar.
81-90 Intellektual qobiliyatlarning past darajasi. Bunday odamlar ko'pincha
aqliy emas, balki jismoniy mehnat qo'llaniladigan joylarda ishlaydi.
71-80 Aqliy zaiflikning chegara shakli, bunda bola oddiy ta'lim
muassasasida ham, maxsus maktabda ham o'qishi mumkin.
37

51-70 Bunday IQ darajasi bilan bola ixtisoslashtirilgan ta'lim muassasasida
o'qishga qodir. Voyaga etganida, bunday odamlar qobiliyatli va
jamiyatga deyarli to'liq integratsiyalashgan.
IQ nimaga bog'liq? Shuni yodda tutish kerakki, IQ intellektual qobiliyatlarni
emas, balki fikrlash jarayonlarining tezligini belgilaydi. Va ular ko'proq darajada
insonning psixologik fazilatlari va fiziologik xususiyatlariga bog'liq.
Test topshiriqlarini yaxshi hal qilish uchun inson uchun muhim:
 diqqatni jamlay olish va qat'iyatli bo'lish;
 matnni tezda tahlil qilish va asosiy narsani ajratib ko'rsatish;
 katta lug'atga ega bo'lish;
 og'zaki nutqni yaxshi bilish;
 mantiqiy fikrlash va fazoviy tasavvurga ega.
Aql-idrok irsiyat va ijtimoiy muhitga bog'liq bo'lib, genlarning hissasi bilan
olimlarning fikriga ko'ra, 40% dan 80% gacha. Turli vaqtlarda aikyuning millat,
jins va boshqa fiziologik ma'lumotlarga bog'liqligini topishga urinishlar qilingan,
ammo ularning barchasi muvaffaqiyatsiz bo'lgan.
Statistik ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, rivojlangan mamlakatlar aholisining
o'rtacha IQ darajasi yuqori. Bunga ta'limning mavjudligi, oziq-ovqatning xilma-
xilligi va sifati, tibbiy yordam darajasi kabi omillar ta'sir ko'rsatadi.
Aql darajasi yoshga qarab o'zgaradi. Eng yuqori cho'qqi taxminan 26 yoshda
kuzatiladi, shundan so'ng test natijaning pasayishini ko'rsatadi.
IQ darajasini oshirish mumkinmi? Yaxshi natijalar mantiq, xotira, e'tibor
va analitik fikrlashni rivojlantirish bo'yicha topshiriqlarni bajarish orqali
olinadi. Buning uchun siz krossvordlarni hal qilishingiz, shaxmat yoki poker
o'ynashingiz, chet tillarini o'rganishingiz, badiiy adabiyotlarni o'rganishingiz, aniq
fanlarni o'rganishingiz mumkin.
Klassik musiqa, og'ir va metall rok miyaga ijobiy ta'sir ko'rsatadi, bu bir
qator tadqiqotlar bilan tasdiqlangan. Biroq, hip-hop va R'N'B, olimlarning fikriga
ko'ra, fikrlash jarayonlari tezligini pasaytiradi.
38

IQ testidan o'tish natijasi ko'p jihatdan insonning farovonligiga bog'liq. Aql-
idrok darajasi yomon sog'liq, charchoq, hayajon, shoshqaloqlikdan
kamayadi. Yuqori miya faoliyatini saqlab qolish uchun sog'lom turmush tarzini
olib borish va tananing holatini kuzatish muhimdir.
Insonning o'rtacha IQ darajasi qanday? Aksariyat odamlarning IQ
darajasi 100-120 atrofida. Bunday IQni olish uchun siz test topshiriqlarining
yarmini bajarishingiz kerak va qaysi biri muhim emas. 10-12 yoshli bolalar uchun
ba'zi test variantlari, 12 yoshdan oshgan o'smirlar va kattalar uchun, boshqalari
uchun qo'llaniladi. Ishtirokchilarga topshiriqlarni bajarish uchun 30 daqiqa vaqt
beriladi.
Oddiy odamning IQ darajasi qanday? 90-120 oralig'ida IQ ballari normal
hisoblanadi. 130-140 IQ darajasi o'rtacha intellektdan yuqori, 140 dan yuqori ball
esa juda yuqori hisoblanadi.
140-150 balldan yuqori IQ ko'rsatkichlari taniqli olimlar va tadqiqotchilar,
taniqli yozuvchilar, aktyorlar va musiqachilar orasida qayd etilgan. Aynan shu
odamlar ilmiy va texnologik kashfiyotlar qiladilar, bestsellerlar yozadilar,
"yulduzli" filmlar va musiqiy durdonalarni yaratadilar.
200 yoki undan yuqori IQ darajasi kamdan-kam uchraydi. Bugungi kunda kuchli
uchlikdagi “yetakchilar”:
 Asli yaponiyalik amerikalik astrofizik Kristofer Xirata (IQ 225);
 Amerikalik jurnalist, yozuvchi va dramaturg Meri Savant (IQ 228);
 Kaliforniya universitetidan avstraliyalik matematik Terens Tao (IQ 230).
70 dan past IQ ball aqliy zaiflikni ko'rsatadi.
39

Xulosa
Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, shunday qilib, fikrlash jarayoni insonning
butun hayoti davomida funktsiyalari jihatidan mustaqil va umumiydir. Tafakkur
pedagogik va boshqaruv faoliyatida har tomonlama ko'rib chiqishni talab qiladi.
Tafakkur inson xulq-atvorining yo'naltiruvchi funktsiyasi bo'lib, ma'lum bir mavzu
dunyosining haqiqiy rasmini aks ettiradi. Pedagogik faoliyatda rivojlanish
psixologiyasini hisobga olish kerak. Faoliyatni boshqarishda har bir shaxsning
o'ziga xosligi va shu bilan birga ushbu korxonaning me'yorlariga muvofiqligi
hisobga olinishi kerak. Fikrlash fazilatlari har kimda har xil shakllanadi, ammo
an'analardan va o'rnatilgan xatti-harakatlar normalaridan chetga chiqmaslik kerak.
Ilmiy-texnik inqilob zamonaviy ongning tuzilishini doimiy ravishda o'zgartiradi,
aqliy operatsiyalarni soddalashtiradi va umumiy ko'rib chiqish uchun yangi
farazlarni taqdim etadi. Yuqorida aytilganlarning barchasi dunyoni tushunish va
inson ongining imkoniyatlarini o'rganish uchun yangi intellektual faoliyat
sohalarini ochadi.
Tafakkur va intellekt tushunchalari har xil olimlar tomonidan har xil
yondashuvlar asosida talqin etilgan. Tafakkur intellekt jarayonining bir qismi
deyishimiz mumkin. Tafakkur jarayonida tashqi dunyo aks etadi, intellekt aks etish
bilan birga uni o`zgartirish ham mumkin. Lekin tafakkur jarayoni past bo`lsa
intellekt ham shuncha past bo`ladi. Intellekt asosida boshqa kognitiv jarayonlar
ham yotadi. Va shu asosida ishlaydi.
Fikrlash va aql tuyg'u va idrok bizga haqiqiy dunyoning yagona — alohida
ob'ektlari va hodisalari to'g'risida bilim beradi. Ammo bunday ma'lumotni yetarli
deb hisoblash mumkin emas. Biror kishi normal yashashi va ishlashi uchun u
muayyan hodisalar, hodisalar yoki uning harakatlarining oqibatlarini oldindan
bilishi kerak. Misol uchun, agar siz qog'ozga yoqilgan holatda olib kelsangiz nima
bo'ladi? Albatta, u yonadi. Lekin nega biz bu haqda bilamiz? Ehtimol, biz o'z
tajribamizga ega bo'lganimiz va mavjud ma'lumotlarga asoslanib, mantiqiy xulosa
40

chiqarganimiz uchun. Biroq, ushbu xulosaga kelish uchun biz ushbu varaqning
xususiyatlarini boshqa qog'oz bilan taqqoslashimiz, ularni tavsiflovchi umumiy
narsani aniqlashimiz kerak edi va shundan keyingina, agar u olov bilan aloqa qilsa,
qog'oz bilan nima bo'ladi degan xulosaga kelishimiz kerak edi. Shuning uchun,
oldindan bilish uchun bitta ob'ektlar va faktlarni umumlashtirish va ushbu
umumlashmalar asosida boshqa bitta ob'ektlar va bir xil turdagi faktlar to'g'risida
xulosa chiqarish kerak. Ushbu ko'p bosqichli o'tish — birlikdan umumiyga va yana
umumiydan birlikka-maxsus aqliy jarayon-fikrlash orqali amalga oshiriladi.
Fikrlash bu eng yuqori kognitiv aqliy jarayon. Ushbu jarayonning mohiyati
insonning voqelikni ijodiy aks ettirishi va o'zgartirishi asosida yangi bilimlarni
yaratishdir. Biz buni qog'oz misolida ko'rish imkoniga ega bo'ldik.
"Fikrlash" atamasiga biz oddiy tilimizda "fikrlash" yoki (kamroq me'yoriy,
lekin ehtimol aniqroq) "fikrlash" so'ziga mos kelishi mumkin. "Aql" so'zi
xususiyatni, qobiliyatni ifodalaydi; muhokama qilish jarayondir. Muammoni hal
qilishda biz o'ylaymiz va "aqlli bo'lmang" - bu aql emas, balki fikrlash
psixologiyasi sohasi. Shunday qilib, ikkala atama ham bir hodisaning turli
tomonlarini ifodalaydi. Aqlli odam - bu fikrlash jarayonlarini amalga oshirishga
qodir. Aql - bu fikrlash qobiliyati. Fikrlash - bu intellekt amalga oshiriladigan
jarayon.
41

Foydalanilgan adabiyotlar
1. A.X.Югай, Н.А.Мираширова “Общая психология” – Tашкент 2014.
2. David G. Myers “Psychology” Hope College Holland, Michigan 2010 y. p.-
327-369.
3. David G. Myers. Psychology. © 2010 by Worth Publishers.
4. G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob
5. I.O.Xaydarov. Umumiy psixologiya. O`quv qo‘llanma.- Т.: «Barkamol fayz
media», 2018. - 272 b.
6. J.Piaje ”Intellekt psixologiyasi” 2004.
7. Rubinshteyn S.L. Umumiy psixologiya asoslari. - Sankt-Peterburg: Pyotr,
2007 yil
8. Safayev N.S., Mirashirova N.A. “Umumiy psixologiya nazariyasi va
amaliyoti“ TDPU, 2013 y, B.124-137.
9. Stephen F. Davis. Handbook of Research Methods in Experimental
Psychology. © 2003 by Blackwell Publishing Ltd
10. Болотова А.К., Макарова И.В. Прикладная психология: учебник для
вузов. –М., Аспект Пресс, 2002. – 383с
11. Дружинина В.. “Психология “. Учебник. “Питер”, 2003
12. Югай A.X., Mираширова Н.A. “Oбщaя психология” – Taшкент 2014 г.
С.-282-303.
Internet saytlar
1. Wikipedia
2. psychiatr.ru
3. abakus-center.ru
4. b17.ru saytlari
42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Tafakkur va uning xususiyatlari, turlari, sifatlari

1.1 Tafakkur va uning xususiyatlari, turlari, sifatlari

1.2 Amaliy va ijodiy tafakkur nazariyalari

II Bob Intellekt haqida tushuncha

2.1 Intellekt haqida tushuncha

2.2 Intellektuallik koeffitsiyenti

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить