Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 149.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tafakkur vujudga kelishining biologik asoslari

Купить
Mavzu: Taffakkur vujudga kelishining biologik asoslari 1KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………3 I BOB. TAFAKKUR TUSHUNCHASI VA UNING BIOLOGIK- PSIXOLOGIK ASOSLARI…………………………………………………..7 1.1. Tafakkur tushunchasi, mohiyati va psixologik mazmuni…..……………..7 1.2. Tafakkur turlari va rivojlanish bosqichlari hamda psixik jarayonlar bilan o’zaro aloqasi…………………………………………………. ……………………...11 1.3. Tafakkurning biologic asoslari: miya, genetic omillar va neyrofiziologik mexanizmlari………………………………………………………………..…14 I BOB yuzasidan xulosalar……………………………………………………16 II BOB. TAFAKKUR JARAYONLARINI O‘RGANISHNING AMALIY JIHATLARI………………………………………………………………...…26 2.1. Tafakkur faoliyatini aniqlashda qo‘llaniladigan psixologik metodlar…….26 2.2. Tadqiqot natijalari asosida tafakkur faoliyatining o’ziga xos jihatlarini tahlil qilish……………………………………………………………………………30 2.3. Tadqiqot natijalari asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqish………………45 III BOB yuzasidan xulosalar…………………………………………………46 XULOSA……………………………………………………………………….47 GLOSSARIY………………………………………………………………….48 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………50 ILOVALAR……………………………………………………………………52 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Zamonaviy jamiyatning ilm-fan va texnologiya sohalarida tez sur’atlar bilan rivojlanishi inson tafakkurining ahamiyatini yanada oshirmoqda. Inson tafakkuri — bu nafaqat bilishning, balki yaratuvchanlikning, muammolarni hal etishning ham markaziy psixik negizidir. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zining bir qancha nutq va asarlarida ta’lim sifatini oshirish, yoshlarning tafakkurini rivojlantirish, ijodkorlik salohiyatini qo‘llab-quvvatlash zarurligini ta’kidlab, quyidagicha deydi: *“Yoshlarimiz tafakkuri, dunyoqarashi, bilim va salohiyati yuksak bo‘lishi kerak. Chunki ularning bugungi aqliy salohiyati ertangi rivojlanishimiz mezonidir”* 1 . Tafakkur inson psixikasining eng murakkab shakli sifatida bilish faoliyatining markazida turadi. U insonning fikrlash qobiliyati, atrofdagi hodisalar va jarayonlarga ongli yondashuvi, ularni tahlil qilish va yangi bilim hosil qilish imkonini beradi. Ushbu jihatlar tufayli tafakkurni chuqur va tizimli o‘rganish nafaqat psixologiya, balki pedagogika, neyrobiologiya, falsafa va axborot texnologiyalari sohalarida ham dolzarb masalaga aylangan. Tafakkur orqali inson atrof-muhitdagi hodisa va jarayonlarni anglaydi, ular orasidagi bog‘liqliklarni tahlil qiladi, umumlashtiradi va yangi bilimlar hosil qiladi. Tafakkur insonning bilim olish faoliyatining asosiy vositasi bo‘lib, u orqali voqelikni chuqurroq anglashga erishiladi. Shu bois tafakkur muammosi psixologiya fanida doimiy tadqiqot obyektlaridan biri bo‘lib kelmoqda. Tafakkur – bu bilish jarayonlarining eng yuqori shakli hisoblanadi. U faqatgina tashqi sezgi organlari orqali emas, balki oldingi tajriba, xotira, e’tibor, til va ong bilan bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Tafakkur nafaqat bilish, balki muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri yechim topish, reja tuzish, qaror qabul qilish kabi amaliy faoliyatlarda ham namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, 1 Mirziyoyev, Sh.M. (2020). Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston. 3 tafakkur jarayonini nafaqat psixologik, balki biologik, fiziologik, neyropsixologik jihatdan ham o‘rganish dolzarb hisoblanadi. Bugungi kunda zamonaviy neyropsixologiya, neyrofiziologiya, genetika fanlari tafakkurning shakllanishi va rivojlanishini chuqur o‘rganish imkonini bermoqda. Asab tizimi, ayniqsa bosh miya faoliyati, tafakkur jarayonining asosiy biologik bazasini tashkil qiladi. Bosh miya po‘stlog‘ining ayrim qismlari tafakkur, mulohaza yuritish, tahlil qilish va xulosa chiqarish jarayonlarida faol ishtirok etadi. Bundan tashqari, irsiyat, organizmning individual xususiyatlari, neyronlararo aloqalar darajasi kabi biologik omillar ham tafakkurning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, tafakkurning shakllanishida atrof-muhit, ijtimoiy omillar, o‘rganilgan tajriba, til va muloqot vositalari ham muhim rol o‘ynaydi. Ammo bu tashqi omillar organizmning ichki – biologik mexanizmlari bilan uyg‘un holda ishlaydi. Demak, tafakkur – bu psixik faoliyatning ijtimoiy va biologik asoslarining birligida namoyon bo‘ladigan murakkab hodisadir. Ushbu kurs ishining dolzarbligi shundaki, u tafakkur jarayonining biologik negizlarini, ya’ni tafakkurning neyrofiziologik va genetik asoslarini chuqur tahlil qilish, ularning inson faoliyatidagi ahamiyatini aniqlash imkonini beradi. Ayniqsa, zamonaviy psixologiyada inson tafakkurining nevrologik asoslarini aniqlash muhim ilmiy masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Kurs ishining o’rganilganlik darajasi: Tafakkur turlari, uslublari va ularning individual rivojlanishiga oid masalalar psixologiya fanining dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu yo‘nalishda ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan keng qamrovli ilmiy izlanishlar olib borilgan. Xorijiy adabiyotlarda tafakkurning tarkibiy tuzilmasi, funksional xususiyatlari va ijodkorlik bilan bog‘liq jihatlari A. Osborn, Dj. Gilford, E. Torrens, Dj. Stayn, R. Sternberg, X. Gardner, E. de Bono kabi olimlar asarlarida chuqur o‘rganilgan. 4 Xususan, Djeyn Staynning kreativ tafakkurni aniqlash usuli yoshlar tafakkur salohiyatini baholashda samarali vosita hisoblanadi. Mahalliy olimlardan A.A. Abduqodirov, Q.X. Yo‘ldoshev, Sh.S. G‘ulomov, M.G. Davletshin, M.M. Muxamedrakhimov, N. To‘rayev, Z.M. Aminovlarning izlanishlarida tafakkur, idrok, xotira, e’tibor kabi kognitiv jarayonlarning rivojlanishi, ularning shaxs taraqqiyotidagi o‘rni keng yoritilgan. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining yoshlarga oid davlat siyosatini amaliyotga tadbiq etish doirasida ham yoshlar tafakkurini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilgan. Tafakkur stillari va kreativ tafakkurga doir psixodiagnostik metodikalar, ularni yoshlar orasida qo‘llash imkoniyatlari bo‘yicha ba’zi amaliy tadqiqotlar mavjud bo‘lsa-da, bu soha hanuz to‘liq o‘rganilmagan va yangi ilmiy yondashuvlarga ehtiyoj yuqori. Mazkur kurs ishida aynan tafakkur stilini aniqlash va kreativ tafakkurni baholash orqali yoshlar o‘rtasidagi farqlarni statistik tahlil asosida aniqlashga e’tibor qaratilgan bo‘lib, bu yo‘nalish amaliy jihatdan kam o‘rganilgan va dolzarbligini yo‘qotmagan mavzulardan biridir. Kurs ishining maqsadi : tafakkur jarayonining psixologik mohiyati va biologik asoslarini o‘rganish, ilmiy manbalar asosida uning shakllanishi va rivojlanish omillarini tahlil qilish. Kurs ishining vazifalari:  Tafakkur tushunchasining psixologik mazmunini yoritish;  Tafakkurning shakllanish bosqichlarini aniqlash;  Miya va asab tizimining tafakkurdagi rolini tahlil qilish;  Tafakkurga ta’sir etuvchi genetik va neyrofiziologik omillarni o‘rganish;  Tafakkur faoliyatini aniqlashga qaratilgan psixologik metodlarni tahlil qilish. 5 Kurs ishining obyekti : aniq fanlar fakultetining fizika va matematika yo’nalishining 60 nafar talabalari Kurs ishining predmeti – tafakkurning biologik asoslari va psixologik xususiyatlari. Kurs ishining metodlari:  G. Rezapkina modifikatsiyasi asosidagi “Tafakkur turini aniqlash” metodikasi  Djeyn Staynning “Kreativ tafakkurni baholash testi”  “Individual tafakkur uslubi” testi Kurs ishining ilmiy yangiligi: kurs ishida tafakkur jarayonining biologik mexanizmlari psixologik va neyrofiziologik manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, amaliy metodlar asosida tafakkur faoliyatining individual xususiyatlari aniqlanadi. Kurs ishining nazariy ahamiyati : ishda tafakkur haqida mavjud nazariy qarashlar tahlil qilinadi va ularning zamonaviy fan nuqtai nazaridan qayta baholanishi taklif etiladi. Kurs ishining amaliy ahamiyati : tafakkur faoliyatini aniqlashga qaratilgan psixologik metodlar pedagogik amaliyotda, psixodiagnostik tekshiruvlarda, shuningdek, shaxsni rivojlantirish dasturlarida qo‘llanilishi mumkin. Shu tariqa, ushbu kurs ishi orqali tafakkur tushunchasining psixologik va biologik jihatlari chuqur tahlil qilinadi va inson tafakkurining ilmiy asoslari bo‘yicha mustahkam nazariy-amaliy xulosalar chiqariladi. Kurs ishining tuzulishi va hajmi: betdan iborat bo’lib, ular: kirish qismi, uch bob, to’qqiz paragraf, xulosa, glossariy, adabiyotlar ro’yxatini tashkil etadi 6 I BOB. TAFAKKURNING PSIXOLOGIK MOHIYATI VA NAZARIY ASOSLARI 1.1. Tafakkur tushunchasi va uning psixologik mazmuni Insonning ruhiy faoliyati ichida tafakkur alohida o‘rin egallaydi. Tafakkur — bu shunchaki axborotni eslab qolish yoki takrorlash emas, balki uni qayta ishlash, tahlil qilish va yangi bilimlarni yaratish jarayonidir. Psixologiyada tafakkur ongning eng yuqori shakli sifatida qaraladi. Tafakkur orqali inson borliq hodisalarining sabab-oqibat munosabatlarini anglaydi, ularni umumlashtiradi va yangi g‘oyalarga asos soladi. Tafakkur — bu bevosita sezgi organlari orqali olinmaydigan narsalar va hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni bilish imkonini beradigan aqliy jarayondir. Bu jihatdan tafakkur sezgi va idrokdan farq qiladi. Sezgilar bizga tashqi dunyo haqidagi birlamchi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri axborotni bersa, tafakkur uni chuqurroq tahlil qilish, umumlashtirish, nazariy bilim shaklida ifodalashga xizmat qiladi 2 . Tafakkur inson aqliy faoliyatining yuksak shaklidir. Insonda tafakkur bo`lganligi va tafakkur bilan chambarchas nutq bo`lganligi tufayli u hayvonlardan farq qiladi, shu sababli u ongli mavjudotdir. Inson o`z atrofidagi olamda bo`lgan buyumlar va hodisalarni ongli ravishda idrok qiladi. Ongli ravishda eslab qoladi hamda esga tushiradi va ongli ravishda harakat qiladi. Tafakkur atrofdagi olamni bilish qurolidir va inson amaliy faoliyatini vujudga kelishi uchun shartdir. Biron narsa to`g`risida tafakkur qilish jarayonida fikr paydo bo`ladi, bu fikrlar insonning ongida hukm va tushunchalar shaklini oladi. Tafakkurning bilish faoliyatidagi roli 2 Karimov, R. (2018). Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi 7 avvalo bizning idroklarimiz va fikrlarimizning voqelikka qanchalik muvofiq bo`lishini, bo`lar haqiqat yoki xato, chinmi yoki yolg`on ekanligini belgilashda o`z ifodasini topadi. Bunday tafakkur qilish eng oddiy amaliy voqelikda namoyon bo`ladi. Voqelikning sezgilardagi va idrokdagi in`ikosning o`zi chinakam bilim bo`ladi. Masalan: biz quyoshning har kuni sharqdan chiqib, g`arbga botayotganini hammamiz ko`ramiz (idrok qilamiz). Biz erni qimirlamay turganini, asrlar davomida qilgan fikriy faoliyati natijasidagina uzoq davom qilgan kuzatishlar o`tkazish va matematika yo`li bilan tadqiqotlar qilish natijasidagina haqiqatda quyosh er atrofida aylanmasdan, balki er o`z o`qi atrofi va quyosh atrofida aylanayotganligini aniqladik. Demak, kuyoshning harakati to`g`risidagi bizning bevosita idrokimiz voqelikka to`g`ri kelmas ekan. Voqelikni to`g`ri aks etishi tafakkur bilan aniqlanadi. Yuqoriroq bosqichlarda bunday fikrlash tafakkur jarayonlarida hosil bo`lgan hukmlar va tushunchalarning chinligini yoki chin emasligini aniqlashda ifodalanadi. Tafakkur deb , voqelikdagi narsa va hodisalarni ular o`rtasidagi bog`lanishlarni fikran, umumlashtirib, vositali yo`l bilan aks ettirishga aytiladi. Voqelik tafakkurda, idrok va tasavvurgina nisbatan chuqurroq va to`laroq aks etadi. Biz sezgi, idrok vositasi bilan bilib olishimiz mumkin bo`lmagan narsa yoki hodisalarni, narsa yoki hodisalarning xususiyatlarini, ularning bog`lanish va munosabatlarini tafakkur vositasi bilan bilib olamiz. Masalan: bizga ma`lumki, agar yorug`lik nuri shisha prizma orqali o`tkazilsa bu nur spektorni etti rangiga ajralib ketadi. Bu ranglarni biz idrok qilamiz (ko`zimiz bilan ko`ramiz). Lekin fizikadan bizga shu narsa aniqki, bu nurlardan bo`lak yana boshqa nurlar ham bor. Bu nurlar infraizil, ul’trabinafsha nurlar deb ataladi. Bu nurlarni biz ko`rmaymiz. Bunday nurlarni borligi tafakkur yordami bilan kashf qilingan. Biz tasavvur qilishimiz mumkin bo`lgan ko`pgina hodisalar bor. Biz bu hodisalar to`g`risida faqat fikr yurita olamiz. Tafakkur voqelikni umumlashtirib aks ettirishdir. Psixolog A.V. Petrovskining ta’kidlashicha, tafakkur — bu bilish jarayonining faol bosqichi bo‘lib, insonga xos bo‘lgan eng murakkab va dinamik 8 tizimlardan biridir 3 . Tafakkur bevosita sezilmaydigan, lekin fikr yuritish orqali aniqlanishi mumkin bo‘lgan munosabatlarni ochib beradi. Tafakkur o‘zining quyidagi psixologik xususiyatlari bilan ajralib turadi: Boshqaruvchanlik – Tafakkur ongli faoliyat bo‘lib, uni shaxs maqsadga yo‘naltirib boshqaradi. Reflektivlik – Inson o‘z fikrini tahlil qilishi, fikrlash jarayonini nazorat qilishi mumkin. Ijodkorlik – Tafakkur orqali yangi g‘oyalar, yangicha qarashlar vujudga keladi. Abstraktlik – Tafakkur orqali inson konkret holatlarni umumiy tushunchalarga aylantiradi 4 . Tafakkur nafaqat nazariy bilimlarni shakllantiradi, balki amaliy faoliyatda ham muhim o‘rin egallaydi. Masalan, kundalik hayotdagi muammolarni hal qilishda inson tafakkurdan foydalanadi. Psixolog L.S. Vygotskiy fikricha, tafakkur inson tafakkurining rivojlanishida tilning hal qiluvchi o‘ringa ega ekanligini ko‘rsatadi. Uning ta’kidlashicha, til va tafakkur o‘zaro bog‘liq tizimlar bo‘lib, biri ikkinchisining shakllanishi va rivojlanishiga asos bo‘ladi ⁴ . Boshqa tomondan, tafakkur bir qator shakllarda namoyon bo‘ladi: vizual- obrazli tafakkur, so‘zli-mantiqiy tafakkur va harakatli tafakkur. Har bir shakl muayyan faoliyat jarayonida yetakchi rol o‘ynaydi. Masalan, san’atkorlar va dizaynerlar tafakkurning vizual-obrazli shaklidan faol foydalanadilar, matematiklar esa so‘zli-mantiqiy tafakkurdan 5 . Tafakkur insonning psixik faoliyatida intellekt, xotira, e’tibor, tasavvur kabi komponentlar bilan chambarchas bog‘liq. Bu komponentlar tafakkurning 3 Petrovsky, A.V. (1986). Vvedenie v psikhologiyu. Moskva: Prosveshchenie 4 Ahmedov, N. (2020). Oliy psixologiya kursi. Samarqand: Zarafshon 5 Vygotsky, L.S. (1934/1986). Thought and Language. Cambridge, MA: MIT Press. 9 samaradorligini ta’minlaydi. Shu bois, tafakkur inson faoliyatining asosiy psixik negizlaridan biri sifatida o‘rganiladi. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tafakkur rivoji shaxsiy tajriba, ijtimoiy muhit va ta’lim orqali shakllanadi. Tafakkurning shakllanishi va rivojlanishi bolalikdan boshlanib, hayot davomida takomillashib boradi. Bu holatni Piagening kognitiv rivojlanish nazariyasi ham tasdiqlaydi. U bolalarda tafakkur ketma-ket bosqichlar orqali rivojlanishini asoslab berdi 6 . Zamonaviy psixologik va neyropsixologik tadqiqotlar tafakkurning miya faoliyati bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatmoqda. Ayni paytda, tafakkur nafaqat fiziologik, balki madaniy va ijtimoiy omillar ta’sirida ham shakllanishi mumkin. Bu esa tafakkur tushunchasiga kompleks yondashishni talab qiladi. 6 Anderson, J.R. (1990). Cognitive Psychology and Its Implications. New York: Freeman. 10 1.2. Tafakkur turlari va rivojlanish bosqichlari hamda psixik jarayonlar bilan o’zaro aloqasi Tafakkur inson ruhiy faoliyatining yuqori shakli sifatida turli shakl va turlarda namoyon bo‘ladi. Har bir tafakkur turi ma’lum bir faoliyat yoki psixik holatga mos keladi. Tafakkur shakllarining xilma-xilligi insonning shaxs sifatida murakkabligini, aqliy imkoniyatlarining cheksizligini ko‘rsatadi. Tafakkur turlari psixologiya fanida bir necha mezonlarga ko‘ra tasniflanadi: 1. Amaliy tafakkur (praktil tafakkur). Bu tafakkur turida inson bevosita amaliy harakatga yo‘naltirilgan fikrlash orqali muammolarni hal qiladi. U muayyan vaziyatlarda tezkor qaror qabul qilish, taktik fikrlashga asoslanadi. Bu turdagi tafakkur hayotiy tajriba bilan bog‘liq bo‘lib, harakat orqali amalga oshiriladi. 2. Nazariy tafakkur. Nazariy tafakkur abstrakt tahlil qilish, umumlashtirish, tushunchalar asosida fikr yuritishga qaratilgan. Bu turdagi tafakkur ilmiy faoliyatda, falsafiy muhokamalarda muhim ahamiyatga ega. Unda muammolar ichki qonuniyatlar asosida hal qilinadi. 3. So‘zli-mantiqiy tafakkur. Ushbu tafakkur turida inson fikrini til vositasida ifodalaydi, mantiqiy tahlil va mulohaza yuritadi. So‘zli tafakkur nutq bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u maktabgacha yoshdagi bolalardan boshlab asta- sekin shakllanadi. 4. Obrazli tafakkur. Bu obrazlar yordamida mulohaza yuritish jarayonining bir turi. Ular xotiradan olinadi yoki tasavvurda hosil qilinadi. Ko‘pincha tafakkurning bu turi badiiy ijodkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi odamlarda ustun bo‘ladi. Bu turdagi tafakkur vizual tasvirlar, tasavvurlar asosida amalga oshadi. San’at, dizayn, arxitektura kabi sohalarda obrazli tafakkur yetakchi rol o‘ynaydi. Bolalarda bu tafakkur shakli dastlab rivojlanadiganlardan biridir. 11 5. Intuitiv tafakkur. Bu tafakkurda inson muammoning yechimini birdan, aniq izohsiz “his” qiladi. Garchi bu jarayon aqliy tahlildan uzoq tuyulsa-da, u ilgari o‘zlashtirilgan tajriba va bilimlarning avtomatik qayta ishlanishi natijasidir. 6. Ijodiy tafakkur. Ijodiy tafakkurda inson yangi g‘oya, yondashuv yoki mahsulot yaratadi. Bu tafakkur turi original fikrlash, noodatiy muammolarga yechim topishga qaratilgan bo‘lib, u innovatsion salohiyatni belgilaydi. 7 Diskursiv tafakkur – kengaytirilgan tafakkur , ichki sezgi kechishining tezligi, aniq ifodalangan bosqichlarning mavjud emasligi, oz darajada anglanganligi bilan xaraterlanadi. Reproduktiv, ishlab chiqaruvchi tafakkur – bu namuna bo‘yicha tafakkur, ijodkorlik esa – yangi kashfiyotlar , yangi natijalarga olib boruvchi tafakkur. Realistik tafakkur voqelikni to‘g‘ri aks ettiradi, odam o‘z hulq-atvorini anglaydi, autistik tafakkur esa, asosan, ob’ektga emas, affektga mos bo‘lganlarni ifodalaydi , ehtiyojni qondirishga, kelib chiqqan hissiy zo‘riqishni kamaytirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Tafakkur rivojlanish bosqichlari. Tafakkur inson hayotining barcha davrlarida asta-sekin shakllanadi va murakkablashadi. Bu borada J. Piaget tomonidan ishlab chiqilgan kognitiv rivojlanish bosqichlari juda muhim ahamiyatga ega: Sensomotor bosqich (0–2 yosh) – bola harakatlar va sezgilar orqali dunyoni o‘rganadi. Tafakkur shakllanmagan, lekin dastlabki reflektor faoliyat orqali aqliy harakatlar boshlanadi ⁷ . Preoperatsional bosqich (2–7 yosh) – tasavvurlar va obrazlar orqali fikrlash boshlanadi. Tilning rivojlanishi bilan birga so‘zli tafakkur shakllana boshlaydi. 8 Konkret operatsiyalar bosqichi (7–11 yosh) – bola mantiqiy operatsiyalarni real ob’ektlar asosida bajarishga qodir bo‘ladi. Bu davrda so‘zli-mantiqiy tafakkur kuchayadi. 7 Petrovsky, A.V. (1986). Vvedenie v psikhologiyu. Moskva 8 Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children 12 Formal operatsiyalar bosqichi (12 yoshdan yuqori) – abstrakt fikrlash, mantiqiy asosda muammolarni hal qilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Ilmiy tafakkur shakllana boshlaydi. Vygotskiy fikricha, tafakkur rivojlanishida sotsiokultural omillar hal qiluvchi o‘ringa ega. U “yaqin rivojlanish zonasi” tushunchasini kiritib, bolaning tafakkuri o‘zaro hamkorlikda, kattalar yoki bilimli tengdoshlar yordami bilan rivojlanishini ta’kidlagan 9 . Shuningdek, O‘zbekiston psixologiya maktabi olimlari – R. Karimov, N. Ahmedovlar ta’kidlaganidek, tafakkurning to‘laqonli rivojlanishi uchun faol aqliy mashqlar, muammoli topshiriqlar, mustaqil fikrlashga undovchi sharoitlar muhim omillardir 10 . Bugungi ta’lim tizimi, xususan, Prezident tashabbusi bilan amalga oshirilayotgan "Yangi O‘zbekiston – ma’rifatli jamiyat" konsepsiyasi doirasida yoshlarda tafakkur, kreativlik, tanqidiy fikrlash salohiyatini rivojlantirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Bu esa ushbu psixik jarayonni chuqur o‘rganish zaruratini kuchaytirmoqda Inson psixikasi murakkab tizim bo‘lib, unda alohida- alohida psixik jarayonlar mavjud emas. Aksincha, bu jarayonlar bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi holatda faoliyat yuritadi. Tafakkur ham boshqa psixik jarayonlar — sezgi, idrok, xotira, diqqat, tasavvur, emotsiya va nutq bilan chambarchas aloqadadir. Tafakkur va sezgi, idrok o‘rtasidagi bog‘liqlik. Tafakkur faqat mavjud ma’lumotlarga emas, balki sezgi va idrok orqali olinadigan tashqi ta’sirlarga asoslanadi. Sezgi orqali inson atrof-muhitdan ma’lumot oladi, idrok esa uni yaxlit holda anglab beradi. Shu tarzda hosil bo‘lgan obrazlar tafakkurda qayta ishlanib, umumlashtiriladi va yangi g‘oyalar yuzaga keladi. Masalan, bola biror narsaning shaklini sezgi orqali his qiladi, idrok esa uning aniq qiyofasini shakllantiradi, tafakkur esa bu predmetning qanday xususiyatga ega ekanligini tahlil qiladi 11 . 9 Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society 10 Karimov, R. (2018). Psixologiya asoslari. Toshkent 11 Ahmedov, N. (2020). Oliy psixologiya kursi 13 Tafakkur va xotira. Tafakkurning asosiy manbai — xotiradir. Chunki fikrlash jarayoni o‘tgan tajribalar, eslab qolingan ma’lumotlar asosida amalga oshadi. Agar insonda xotira yetarli bo‘lmasa, tafakkur faolligi susayadi. Ayniqsa, uzoq muddatli xotirada saqlanadigan tushunchalar va bilimlar tafakkur uchun intellektual poydevor bo‘lib xizmat qiladi 12 . Shuning uchun ham psixologlar tafakkur va xotirani doimo birgalikda o‘rganishni tavsiya etishadi. Tafakkur va diqqat. Diqqat fikrlash jarayonini yo‘naltirib, kerakli ma’lumotlarni ajratib olishda muhim vosita hisoblanadi. Diqqatsiz fikrlash beparvolik, noto‘g‘ri xulosalar chiqarishga olib keladi. Ayniqsa, muammoli vazifalarni hal qilishda diqqatning barqarorligi va ko‘chuvchanligi zarur. Tafakkur va tasavvur. Tasavvur tafakkur jarayonini kreativlik bilan boyitadi. Tasavvursiz tafakkur faqat mavjud bilimlar doirasida qoladi, yangi g‘oyalarni yaratish imkoni bo‘lmaydi. Ijodiy tafakkur aynan tasavvurga tayanadi. Masalan, arxitektor qurilish loyihasini avval tasavvur qiladi, keyin uni tafakkur orqali real shaklga keltiradi 13 . Tafakkur va emotsiya. Emotsiyalar tafakkurga ikki xil ta’sir ko‘rsatishi mumkin — ijobiy emotsiyalar fikrlash faolligini oshirsa, salbiy emotsiyalar esa uni sekinlashtiradi. Ilmiy izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, ruhiy holatning barqarorligi tafakkurning samaradorligini ta’minlaydi 14 . Shuning uchun psixologlar qaror qabul qilishda emotsional holatni hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi. Tafakkur va nutq. Nutq tafakkurning asosiy ifoda vositasidir. Vygotskiy fikricha, tafakkur va nutq bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq, lekin ayni narsa emas. Ular rivojlanishda alohida yo‘l tutadi, ammo ma’lum bosqichdan so‘ng birlashadi 15 . Inson tafakkur orqali fikr yaratadi, nutq orqali uni ifodalaydi. Ayniqsa, og‘zaki va yozma nutq tafakkur faoliyatining aniqligini ko‘rsatadi. 12 Atkinson, R.L., & Hilgard, E.R. (2000). Introduction to Psychology 13 Vygotsky, L.S. (1986). Thought and Language 14 Gippenreiter, Y.B. (2002). Vvedenie v obshchuyu psikhologiyu 15 Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society 14 Tafakkur va ong. Tafakkur ongning ajralmas qismidir. Tafakkursiz ong faolligi sodir bo‘lmaydi, ong bo‘lmagan holatda esa fikrlash yo‘qoladi. Tafakkur orqali inson ongli faoliyatni amalga oshiradi, qarorlar qabul qiladi, hayotiy muammolarni hal etadi. Bu borada A.N. Leontyevning fikricha, tafakkur ongli harakatning intellektual asosi sifatida namoyon bo‘ladi. 16 Tafakkur hech qachon alohida, boshqa psixik jarayonlardan uzilgan holda faoliyat yuritmaydi. U barcha psixik funksiyalar bilan o‘zaro aloqada bo‘lib, murakkab ruhiy tizimda markaziy rolni egallaydi. Bunday yondashuv tafakkurni chuqur anglash, uni rivojlantirishga xizmat qiladi va shaxsning intellektual salohiyatini oshirish imkonini beradi. 1.3. Tafakkurning biologic asoslari: miya, genetic omillar va neyrofiziologik mexanizmlar Tafakkur – bu inson psixikasining eng yuqori shakli bo‘lib, u orqali voqelik haqida bilish, umumlashtirish, tahlil qilish, taqqoslash, muammo yechish va yangi xulosalar chiqarish amalga oshiriladi. Ushbu murakkab aqliy faoliyat, bir 16 Leontyev, A.N. (1977). Deyatelnost. Soznanie. Lichnost 15 tomondan, psixologik jarayon bo‘lsa, boshqa tomondan, u aniq biologik va neyrofiziologik mexanizmlarga tayanadi. Jumladan, tafakkur jarayonining asosi markaziy asab tizimi, xususan bosh miya faoliyatiga borib taqaladi. Miyaning strukturaviy va funksional holati tafakkur darajasi, tezligi, chuqurligi hamda samaradorligini belgilaydi. Bosh miya markaziy asab tizimining yuqori bo‘g‘ini bo‘lib, unda ong, xotira, idrok, tasavvur, e’tibor va tafakkur kabi murakkab psixik jarayonlar boshqariladi. Ayniqsa, bosh miya po‘stlog‘i tafakkur faoliyatining asosiy "ish joyi" hisoblanadi. Miya po‘stlog‘idagi oldingi peshona sohalari (prefrontal korteks) insonning rejalashtirish, tahlil qilish, qaror qabul qilish, muammolarni hal etish va kelajakni tasavvur qilish kabi murakkab kognitiv funksiyalarini ta’minlaydi. Tafakkur jarayonida har xil miya markazlari birgalikda faoliyat yuritadi. Masalan, tahlil qilish, xulosa chiqarish kabi aqliy faoliyatlar peshona qismlarida amalga oshsa, nutqiy tafakkur bilan bog‘liq operatsiyalar so‘zlashuv markazlari – Broka va Vernike markazlarida amalga oshadi. Broka markazi peshona qismining chap yarim sharida joylashgan bo‘lib, gap tuzish, mantiqiy ketma-ketlikda fikrni ifodalash bilan bog‘liq. Vernike markazi esa chakka sohasida joylashgan bo‘lib, eshitilgan va o‘qilgan axborotni tushunish uchun javobgar. Miyaning har ikki yarim sharining tafakkur jarayonida o‘ziga xos roli bor. Chap yarim shar, odatda, mantiqiy tafakkur, tahlil, matematik operatsiyalar, so‘zlar bilan ishlash va ketma-ketlikka asoslangan fikrlashni boshqaradi. O‘ng yarim shar esa obrazli, ijodiy, intuitiv tafakkur, musiqa, rang, fazoviy idrok bilan bog‘liq fikrlashni amalga oshiradi. Shuning uchun inson tafakkuri ikki yarim shar faoliyatining muvozanatli integratsiyasiga tayanadi. Tafakkur jarayonida neyronlararo aloqalar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Miya neyronlari millionlab tarmoqlar orqali bir-biri bilan axborot almashadi. Har bir fikr, tahlil yoki xulosa chiqarish harakati neyronlar orasida elektr impulslari va kimyoviy vositachilar (neyrotransmitterlar) orqali yuzaga keladi. Bu kimyoviy 16 moddalar – dopamin, serotonin, atsetilxolin, glutamat va boshqalar tafakkur jarayonini faollashtiradi yoki tormozlaydi. Masalan, dopamin motivatsiya, e’tibor va xursandlik bilan bog‘liq bo‘lib, tafakkurda yangilik izlashga turtki beradi. Atsetilxolin esa e’tibor va o‘rganish jarayonini kuchaytiradi. Shuni ham ta’kidlash joizki, tafakkur miya qismlarining lokal emas, balki tarmoqli faoliyatiga asoslangan. Ya’ni, inson fikrlayotganda faqat bitta miya sohasigina emas, balki bir vaqtning o‘zida bir nechta markazlar faol bo‘ladi. Bu esa miya faoliyatining murakkab integratsion tabiatini ko‘rsatadi. Zamonaviy neyrofiziologik texnologiyalar – EEG (elektroensefalografiya), fMRI (funktsional magnit-rezonans tomografiya), PET (pozitron-emissiya tomografiyasi) yordamida tafakkur jarayonida qaysi miya zonalari faollashayotgani aniqlanmoqda. Miya faoliyatidagi muayyan buzilishlar tafakkur jarayoniga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, Altsgeymer kasalligi, Parkinson, shikastlar, insul’t kabi patologik holatlar insonning tahlil qilish, xotira bilan ishlash va muammolarni hal qilish qobiliyatini izdan chiqaradi. Shuningdek, bolalikdagi miya rivojlanishidagi muammolar (masalan, neyron yetishmovchiligi, epilepsiya, miya qoplamlarining noto‘g‘ri shakllanishi) tafakkurning shakllanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu boisdan psixologiyada tafakkur jarayonini tushunishda miya faoliyatini chuqur o‘rganish zaruriy hisoblanadi. Ayniqsa, neyropsixologiya bu sohada katta yutuqlarga erishmoqda. A. R. Luriya asos solgan zamonaviy neyropsixologik yondashuv tafakkur bilan bog‘liq funksional tizimlarni aniqlash va ularning ishlash mexanizmini o‘rganishga imkon berdi. Bu esa nafaqat sog‘lom odam tafakkurini, balki ruhiy buzilishlar bilan bog‘liq bo‘lgan tafakkur muammolarini tahlil qilish uchun ham asos bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, tafakkur – bu murakkab psixik hodisa bo‘lib, uning asosi markaziy asab tizimi, ayniqsa bosh miya faoliyatiga borib taqaladi. Miyaning har bir strukturasi tafakkur jarayonining muayyan jihatini boshqaradi. Miya 17 po‘stlog‘i, ayniqsa prefrontal korteks, neyronlararo aloqalar, neyromediatorlar tafakkurning chuqur va izchil ishlashini ta’minlaydi. Shu bois tafakkurni o‘rganish uchun psixologik yondashuv bilan bir qatorda, biologik va neyrofiziologik yondashuvlar ham zarurdir. Bu yondashuvlar tafakkur jarayonlarini yanada chuqurroq tushunish va amaliyotda qo‘llash imkonini beradi. Tafakkur insonning ongli hayoti va intellektual rivojlanishining markaziy jarayonlaridan biri hisoblanadi. Ushbu murakkab aqliy faoliyatning shakllanishi va rivojlanishida genetik omillar hamda neyrofiziologik mexanizmlar muhim rol o‘ynaydi. Tafakkur faqat psixologik yoki ijtimoiy jarayon emas, balki u biologik asosga ega bo‘lgan tabiiy jarayondir. Shu bois, tafakkurning genetik asoslarini o‘rganish, inson idroki va intellektual salohiyatini chuqurroq tushunishga zamin yaratadi. Genetik omillar, avvalo, odamning miya tuzilishi, neyronlar soni, ularning joylashuvi, neyronlararo aloqalarning rivojlanganlik darajasiga bevosita ta’sir qiladi. Inson DNKsi yuzlab genlardan iborat bo‘lib, ulardan ayrimlari miya rivojlanishi, neyrotransmitterlar sintezi, sinapslar shakllanishi va neyroplastiklikka ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, COMT (catechol-O-methyltransferase) geni dopamin darajasini tartibga solishda ishtirok etadi va bu neyromediator tafakkur, motivatsiya, xotira va e’tibor jarayonlariga ta’sir qiladi. COMT genining ayrim variantlari insonning tez tafakkur qilishi yoki tahliliy fikrlashga moyilligini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) geni neyronlar o‘sishi va sinapslar shakllanishiga ta’sir qiladi. Ushbu genning faolligi yuqori bo‘lgan shaxslarda o‘rganish, eslab qolish va tafakkur jarayonlari faolroq kechadi. BDNF genining faolligi past bo‘lganlar esa, ko‘pincha tafakkur tezligining sustligi yoki intellektual qobiliyatdagi farqlanishlar bilan yuzlashadi. Genetik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, tafakkur bilan bog‘liq intellektual qobiliyatlar irsiy asosga ega. Ikkizaklar ustida olib borilgan tadqiqotlar shuni 18 ko‘rsatadiki, bir tuxumli (monozigotik) ikkizaklarning intellektual darajasi, ayniqsa IQ ko‘rsatkichlari, ko‘p hollarda o‘xshash bo‘ladi, hatto ular turli muhitlarda o‘sgan bo‘lsa ham. Bu esa tafakkurga ta’sir qiluvchi genetik komponent mavjudligini tasdiqlaydi. Biroq bu genetik omillar doimiy emas – ularning ifodalanishi muhit ta’siriga, shaxsning faoliyatiga va o‘rganish jarayoniga qarab o‘zgarishi mumkin. Neyrofiziologik mexanizmlar tafakkurning qanday amalga oshishini tushunishda asosiy omillardandir. Miya va asab tizimining har bir elementi tafakkur jarayoniga ma’lum darajada hissa qo‘shadi. Masalan, neyronlarning o‘zaro aloqasi – sinapslar orqali axborot uzatiladi. Bu jarayon elektr impulslari va neyrotransmitterlar orqali amalga oshadi. Har bir tafakkur harakati – bu minglab neyronlarning birgalikda va koordinatsiyalashgan ishlashini talab etadi. Neyrotransmitterlar miya faoliyatining tartibga solinishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Dopamin – mukofotlash, motivatsiya, izlanish va o‘rganishga bog‘liq. U tafakkurda yangi g‘oya va qarorlar qabul qilishda faollikni ta’minlaydi. Serotonin esa kayfiyat, sabr-toqat, ijtimoiy xatti-harakatlar va umumiy muvozanatni boshqaradi, bu ham tafakkur jarayonining sifatiga ta’sir qiladi. Glutamat – asosiy qo‘zg‘atuvchi neyromediator bo‘lib, u tafakkur, eslab qolish va xotira jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, bu moddalarning miqdoridagi nomutanosiblik tafakkurdagi buzilishlarga olib kelishi mumkin. Neyrofiziologik jihatdan qaraganda, tafakkur miyada sodir bo‘ladigan bioelektrik faolliklar yig‘indisi sifatida namoyon bo‘ladi. Zamonaviy texnologiyalar, xususan EEG (elektroensefalografiya), inson tafakkurining qaysi miya to‘lqinlari bilan bog‘liqligini aniqlashga yordam bermoqda. Alfa, beta va gama to‘lqinlar inson tafakkurining turli darajalariga mos keladi. Masalan, beta- to‘lqinlar faol tafakkur, muammo yechish, qaror qabul qilish vaqtida ko‘proq yuzaga chiqadi. 19 Tafakkur jarayoniga javobgar bo‘lgan nerv markazlarining shakllanishi embrional davrda boshlanadi. Onaning sog‘lig‘i, ovqatlanishi, stress darajasi va gormonal muvozanati homila miya tuzilishining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, epigenetik omillar – ya’ni genlarning ifodalanishiga ta’sir qiluvchi tashqi ta’sirlar (ovqat, dori vositalari, toksinlar) tafakkur shakllanishini bevosita belgilab beradi. Shu o‘rinda shuni ham aytish kerakki, tafakkurga ta’sir qiluvchi genlar mutlaqo “taqdirni belgilovchi” emas. Ular faqat tafakkurga moyillik yoki salohiyatni belgilaydi. Bu salohiyatning yuzaga chiqishi, to‘liq rivojlanishi esa muhit, tarbiya, ta’lim va o‘z-o‘zini rivojlantirishga bog‘liq. Ya’ni biologik asoslar imkoniyatlarni belgilaydi, lekin ularning namoyon bo‘lishi psixologik va ijtimoiy omillar bilan bog‘liq. Xulosa qilib aytganda, tafakkur shakllanishida genetik va neyrofiziologik mexanizmlar muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Miya tuzilmasi, neyronlarning faoliyati, neyrotransmitterlar muvozanati va genetik komponentlar inson tafakkurining tezligi, chuqurligi, ijodkorligi va izchilligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli tafakkur jarayonini chuqur o‘rganish uchun nafaqat psixologik yondashuv, balki biologik, genetik va neyrofiziologik tahlillar ham o‘ta zarurdir. Bu esa inson tafakkurining mohiyatini chuqur anglash, rivojlantirish va yuzaga kelgan buzilishlarni samarali tuzatish imkonini beradi. Tafakkur inson psixikasining eng yuqori darajadagi murakkab faoliyati bo‘lib, uning shakllanishi va rivojlanishi asosan bosh miya faoliyatiga bog‘liqdir. Ayniqsa, miya po‘stlog‘i, uning oldingi bo‘limlari – prefrontal korteks tafakkur bilan bevosita aloqadordir. Tafakkur jarayonida qatnashadigan miya qismlarini aniqlash, ularning funksional yuklamasini tushunish tafakkur tabiatini anglashda muhim ahamiyatga ega. Prefrontal korteks (old miya po‘stlog‘i). Prefrontal korteks – tafakkur, rejalashtirish, tahlil qilish, mantiqiy xulosa chiqarish va maqsadga yo‘naltirilgan 20 harakatlar uchun asosiy markaz hisoblanadi. Bu soha ayniqsa ijodiy fikrlash, vaziyatli tahlil, muammolarni hal etish, ehtimoliy natijalarni oldindan ko‘ra olish kabi faoliyatlarda faol qatnashadi 17 . Amerikalik neyropsixolog Goldberg prefrontal korteksni “insonni hayvondan ajratib turadigan eng asosiy tuzilma” deb ataydi. Chunki bu soha ongli fikr yuritish va ijtimoiy axloqiy normalarni tushunish imkonini beradi 18 . Parietal soha (qorin miya po‘stlog‘i). Parietal soha e’tibor, makoniy tafakkur, matematik fikrlash va harakatni rejalashtirishga javobgardir. Bu soha tafakkurda ayniqsa fazoviy, matematik va konstruktorlik bilan bog‘liq vazifalarni bajarishda ishtirok etadi. Shuningdek, Gerstmann sindromi misolida bu sohaning shikastlanishi bilan bog‘liq tafakkur buzilishlari (raqam tanimaslik, yo‘nalishni ajrata olmaslik) kuzatiladi 19 . Temporal soha (chakka qismlar). Chakka sohalar asosan nutq, semantik tushuncha, eslab qolish va mantiqiy aloqa o‘rnatish bilan bog‘liq. Bu hududlar tafakkurda tushunchalararo bog‘lanishlar, sabab-natija aloqalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Wernike zonasi – ushbu hududda joylashgan bo‘lib, tushunarli nutq va semantik tafakkurning tayanch nuqtasidir. Uning zararlanishi mantiqsiz gapirish yoki tushunmaslikka olib keladi. Limbik tizim. Tafakkur jarayonida hissiyotlar va motivatsiyaning ahamiyati beqiyos. Limbik tizim, ayniqsa amigdala va hippokamp, hissiy xotira va qaror qabul qilishda faol ishtirok etadi. Emotsional rangga ega bo‘lgan tafakkur aktlari aynan shu tizim orqali boshqariladi 20 . 17 Kolb, B., & Whishaw, I.Q. (2009). Fundamentals of Human Neuropsychology 18 Goldberg, E. (2001). The Executive Brain: Frontal Lobes and the Civilized Mind 19 Ardila, A. (2010). Neuropsychology of complex cognition 20 LeDoux, J. (1996). The Emotional Brain 21 Neyropsixolog Antonio Damasio fikricha, hissiyotlardan xoli tafakkur mavjud emas, va har qanday fikr yuritish aktida emotsional komponentlar ishtirok etadi 21 . O‘ng va chap yarim sharlar farqi. Miyaning o‘ng va chap yarim sharlarining tafakkurdagi vazifalari ham farqlidir: Chap yarim shar – mantiq, til, raqamlar, ketma-ketlik va tahliliy fikr; O‘ng yarim shar – tasavvur, obrazli tafakkur, musiqiy va badiiy idrok, makoniy fikrlash. Bu farq tufayli har bir insonda tafakkur turi dominant bo‘lishi mumkin: kimdadir analitik, boshqalarda esa ijodiy tafakkur ustunlik qiladi. Miya po‘stlog‘i osti tuzilmalarining roli. Tafakkur faqat po‘stlog‘ faoliyati bilan cheklanmaydi. Talamus, bazal gangliyalar va kichik miya (mujasima) ham tafakkurda bilvosita ishtirok etadi. Masalan, talamus axborotni filtrlaydi, bazal gangliyalar esa tafakkurda takroriy harakatlar yoki fikrlar ketma-ketligini boshqaradi 22 . Tafakkur faoliyati va neyroimaging texnologiyalari. Zamonaviy texnologiyalar – fMRI (funksional MRT), PET skanerlash orqali miya faoliyatini real vaqt rejimida kuzatish imkoniyati mavjud. Ushbu tadqiqotlar tafakkur vaqtida qaysi miya qismlari faol bo‘lishini aniq ko‘rsatmoqda. Masalan, E.Kandel boshchiligidagi tadqiqotlarda ijodiy fikr yuritish vaqtida old miya po‘stlog‘ining faolligi yuqori bo‘lishi aniqlangan 23 . Tafakkur faoliyati organizmning eng murakkab va yuqori integratsiyalashgan miya tuzilmalari orqali amalga oshadi. Bu jarayonda asosan prefrontal korteks, chakka, qorin qismlar, limbik tizim va hatto po‘stloq osti tuzilmalar faol ishtirok 21 Damasio, A. (1994). Descartes' Error: Emotion, Reason and the Human Brain. Putnam. 22 Sherin, S.R., & Milner, B. (2007). Subcortical structures in cognitive functioning. 23 Kandel, E.R. et al. (2013). Principles of Neural Science. McGraw-Hill. 22 etadi. Tafakkurni tushunishda faqat psixologik emas, balki funksional anatomik va neyrobiologik tahlil muhim ahamiyat kasb etadi. I BOB bo‘yicha xulosa Tafakkur inson psixikasining eng murakkab va yuqori shaklidir. Ushbu bobda tafakkur tushunchasining psixologik mazmuni, uning shakllanishi, rivojlanish 23 bosqichlari hamda boshqa psixik jarayonlar bilan o‘zaro aloqasi atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tafakkur aqliy faoliyatning asosi bo‘lib, u bilish, anglash, muammo yechish, ijodiy faoliyatni yuritishda muhim rol o‘ynaydi. Tafakkur insonning ongli faoliyatini boshqarish, tashqi olamni obrazli va mantiqiy aks ettirishga xizmat qiladi. Shuningdek, tafakkurning turlari – konkret, abstrakt, ijodiy, nazariy, amaliy tafakkur shakllari, ularning rivojlanish bosqichlari yoshga va individual rivojlanish darajasiga bog‘liq ekani asoslab berildi. Psixologik ilmiy manbalar asosida tafakkur va idrok, xotira, diqqat, nutq kabi boshqa psixik funksiyalar bilan uzviy bog‘liqligi ochib berildi. Ayniqsa, nutq bilan tafakkur o‘rtasidagi ikki tomonlama munosabat tafakkur faoliyatining asosiy tayanchi sifatida e’tirof etildi. Shuni aytish kerakki, tafakkur tushunchasi faqatgina nazariy kategoriyagacha cheklanmay, amaliy faoliyatda, ta’limda, kommunikatsiyada va ijtimoiy moslashuvda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun tafakkur jarayonini chuqur o‘rganish zamonaviy psixologiya fanining dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Mazkur bobda tafakkur jarayonining biologik asoslari chuqur tahlil qilindi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tafakkur inson psixikasining eng murakkab shakli bo‘lib, u miya faoliyati va markaziy asab tizimi bilan uzviy bog‘liq holda amalga oshadi. Xususan, miya po‘stlog‘ining peshona qismlari, Broka va Vernike markazlari, chap va o‘ng yarim sharlarning funksional farqlari tafakkurga ta’sir qiluvchi muhim tarkibiy qismlar hisoblanadi. Tafakkur jarayonida neyronlararo aloqalar, ularni bog‘lovchi neyrotransmitterlar – dopamin, serotonin, glutamat va boshqalar markaziy rol o‘ynaydi. Ayniqsa, tafakkur tezligi, yangilik izlashga bo‘lgan ehtiyoj va motivatsiya darajasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ushbu kimyoviy moddalar miqdori va ularning muvozanatiga bog‘liq. Bundan tashqari, tafakkurga ta’sir qiluvchi genetik omillar ham muhim o‘rinda turadi. COMT, BDNF kabi genlar miya faoliyatining individual farqlarini, 24 tafakkur salohiyatining tabiiy asoslarini belgilaydi. Irsiyat asosida tafakkurga moyillik shakllanadi, biroq bu salohiyatning to‘la namoyon bo‘lishi muhit, ta’lim va ijtimoiy sharoitga ham chambarchas bog‘liq. Neyrofiziologik yondashuv tafakkurning miyaning biror bir qismida emas, balki miya tizimlarining murakkab integratsiyasi orqali amalga oshishini ko‘rsatadi. Tafakkur jarayonlarini chuqur tushunishda zamonaviy texnologiyalar – EEG, fMRI, PET katta imkoniyatlar ochmoqda. Xulosa qilib aytganda, tafakkur inson aqliy faoliyatining asosiy ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, uning shakllanishida biologik va neyrofiziologik omillar hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu bilimlar psixologiya, nevrologiya, pedagogika va klinik amaliyotda keng qo‘llanilib, inson tafakkurini rivojlantirish va uni buzilishlardan himoya qilishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. II BOB. TAFAKKUR JARAYONLARINI O‘RGANISHNING AMALIY JIHATLARI 2.1. Tafakkur faoliyatini aniqlashda qo‘llaniladigan psixologik metodlar 25 Tafakkur insonning bilish faoliyatidagi eng murakkab va muhim jarayonlardan biridir. U har bir kishining individual psixologik xususiyatlariga, biologik imkoniyatlariga va ijtimoiy tajribasiga bog‘liq holda shakllanadi. Psixologik metodlar yordamida inson tafakkurining turi, uslubi va ijodiy qobiliyatlari aniqlanadi. Quyida keng qo‘llaniladigan metodikalar bilan tanishamiz: Birinchi metodikamiz G. Rezapkina modifikatsiyasi asosidagi “Tafakkur turini aniqlash” metodikasi hisoblanadi. Bu metodika shaxsning ustun tafakkur turini aniqlashga xizmat qiladi. G. Rezapkina tomonidan taklif etilgan modifikatsiya maktab o‘quvchilari va talabalar uchun moslashtirilgan bo‘lib, test yordamida quyidagi tafakkur turlari aniqlanadi: 1. Predmetli harakat tafakkur – ishbilarmon odamlarga xosdir. Ular harakat orqali ma'lumotni o'zlashtiradilar. Odatda ular harakatlarni yaxshi muvofiqlashtirishga ega. Ularning qo'llari bilan bizni o'rab turgan butun ob'ektiv dunyo yaratildi. Ular mashinalarni haydashadi, dastgohlarda turishadi, kompyuterlarni yig'adilar. Ularsiz eng yorqin g'oyani amalga oshirish mumkin emas. Bu tafakkur sportchilar, raqqosalar, san'atkorlar uchun muhimdir. 2. Mavhum-ramziy tafakkur – ko'plab olimlar - nazariy fiziklar, matematiklar, iqtisodchilar, dasturchilar, tahlilchilar tomonidan mavjud. Ular matematik kodlar, formulalar va operatsiyalar yordamida tegib bo'lmaydigan yoki tasavvur qilib bo'lmaydigan ma'lumotlarni ishlatib, ma'lumotlarni o'zlashtirishlari mumkin. Bunday tafakkurning o'ziga xos xususiyatlari tufayli farazlar asosida fanning barcha sohalarida ko'plab kashfiyotlar amalga oshirildi. 3. Og'zaki-mantiqiy tafakkur – odamlarni og'zaki aql bilan ajratib turadi (lat. Verbalis - og'zaki so'zlardan). Rivojlangan og'zaki va mantiqiy tafakkur natijasida olim, o'qituvchi, tarjimon, yozuvchi, filolog, jurnalist o'z fikrlarini shakllantirishi va odamlarga etkazishi mumkin. Bu ko'nikma rahbarlar, siyosatchilar va jamoat arboblari uchun zarurdir. 4. Ko’rgazmali tafakkur – badiiy tafakkurga ega odamlar tomonidan mavjud edi, nima bo'lishini va hech qachon bo'lmagan va hech qachon 26 bo'lmaganini tasavvur qila oladigan odamlardir - rassomlar, shoirlar, yozuvchilar, direktorlari. Arxitektor, konstruktor, dizayner, rassom, rejissyor vizual-majoziy tafakkurga ega bo'lishi kerak. 5 . Kreativ tafakkur – bu ijodiy tafakkur, muammolarga nostandart echimlarni topish qobiliyati. Bu har qanday faoliyat sohasida iste'dodli odamlarni ajratib turadigan noyob va almashtirib bo'lmaydigan sifatdir. Sof shaklda bunday tafakkur turlari kam uchraydi. Ko'pgina kasblar uchun turli xil tafakkur turlarining kombinatsiyasi, masalan, psixolog uchun zarurdir. Bunday tafakkur sintetik deb ataladi. Test mazmuni: Test ishtirokchisiga turli savollar, mantiqiy bog‘lanishlarni aniqlovchi topshiriqlar, obrazli-mantiqiy muammolar beriladi. Har bir javob turli tafakkur turiga mos ball bilan baholanadi. Yakuniy natijaga ko‘ra qaysi tafakkur turi ustun ekani aniqlanadi. Ikkinchi metodikamiz Djeyn Staynning “Kreativ tafakkurni baholash testi” hisoblanadi. Djeyn Stayn tomonidan ishlab chiqilgan ushbu test shaxsning ijodiy tafakkur darajasini aniqlashga qaratilgan. Kreativ tafakkur insonning noodatiy, original va yangi g‘oyalar yaratish qobiliyatini ifodalaydi. Testda ishtirokchilarga noan’anaviy topshiriqlar, g‘ayrioddiy muammolar, rasm asosida hikoya tuzish, so‘zlardan yangi kombinatsiyalar hosil qilish kabi mashqlar beriladi. Ijodiy tafakkur quyidagi ko‘rsatkichlar bo‘yicha baholanadi: Moslashuvchanlik – har xil yondashuvlar qo‘llash. Originallik – noodatiy yechimlar. Yaratuvchanlik – yangi mahsulot yoki g‘oyalar ishlab chiqish. Axborotni qayta ishlash tezligi. Uchinchi metodikamiz “Individual tafakkur uslubi ” testi hisoblanadi. Ushbu testing maqsadi: Bu test shaxsda qanday fikrlash yo‘li ustunligini – 27 sintetik, analitik, pragmatic, g’oyaviy yoki realistik uslubni aniqlashga xizmat qiladi. Har bir inson o‘zining psixologik tuzilmasiga ko‘ra har xil tafakkur uslubiga ega. Test natijalariga ko ra, shaxsda quyidagi individual tafakkur uslubi ʼ yetakchilik qiladi. Uning individual tafakkur uslubiga mana bunday xususiyatlar xos: Sintetik tafakkur uslubi (sintetik): – shaxs qanday yangilik yaratishga, original ishlarni amalga oshirishga, g oyalarni o zaro bog lashga va monand ʼ ʼ ʼ kelmagan narsalarni, ba zan qarama-qarshi g oya va ma lumotlarni birlashtirishga ʼ ʼ ʼ moyil. U nazariy mulohazalashga va fikran tajriba-sinovlar tashkil etishga layoqatli. U ko pincha o ziga "Аgar...... bunday bo lsa, nima bo ladi?" degan savol ʼ ʼ ʼ ʼ bilan murojaat etib turadi. U yangi fikrlar, kontseptsiyalar yaratishga ega, har xil yondashuvlardagi ziddiyatlarni bartaraf etishga va murosaga keltirishga intiladi. O zgalarning mulohazalaridagi ziddiyatlarni tez ilg ay oladi. Olamni doimo ʼ ʼ o zgarishlarda ko radi, ba zan olamdagi rang- baranglik va o zgarishlar yuzasidan ʼ ʼ ʼ ʼ tanaffuslar qilishni yoqtiradi. G oyaviy tafakkur uslubi (idealist) – ʼ shaxs muammoni ikr-chikirlarigacha tahlil qilmasdan, intuitiv, uni global, umumiy holda baholashga moyil. Undagi maqsadga erishishga, muammo mazmuniga, inson qadriyatlariga, ahloqiy masalalarga qiziqish bilan qarash xususiyatlari xos. U ziddiyatlarni silliqlashga, har xil pozitsiyalardagi o xshashliklarga urg u berishga intiladi. Yangi g oyalarni ʼ ʼ ʼ oson ilg aydi. Bu shaxs o ziga “Biz qaerga bormoqdamiz va nima uchun?” savoli ʼ ʼ bilan murojaat qiladi. Pragmatik tafakkur uslubi (pragmatik) – shaxs bevosita o zining shaxsiy ʼ tajribasiga tayangan holda qarorlar qabul qiladi. U qulay va yengil bo lgan ʼ materiallar hamda axborotlardan foydalanishga, qanday qilib tez natija olish mumkinligiga intiladi. U “Uzoqdagi bug doydan, yaqindagi arpa somoni yaxshi” ʼ tamoyiliga tayanadi. Pragmatik “Nima bo lsa ham ish uchun qilish”, “Tezroq natija ʼ olish uchun buning hammasi yaroqli” shioriga amal qiladigan. Uning xulq-atvoriga betartiblik va yuzakichilik kuzatiladi. Pragmatik shaxs-odatda yuzaga kelgan 28 mavjud holatlarni, talab va takliflarni tez ilg aydi. Ular xatti-harakat taktikalarini ʼ yaxshi belgilay oladi va murakkab vaziyatlarda ulardan o z foydasiga foydalanadi, ʼ moslashuvchan va qayishqoq. Moddiy farovonlik va ularga erishishga ko p e tibor ʼ ʼ qaratishga moyil. Аnalitik tafakkur uslubi (analitik) – ushbu tafakkur uslubi sohibi muammolarga atroflicha va tizimli qarashga layoqatli. U muammoga mantiqiy va metodik jihatdan, uning yechimini detallarigacha e tibor qaratishga moyil. U qaror ʼ qabul qilishdan oldin, muammo yuzasidan ob ektiv dalillar, ko proq axborotlar ʼ ʼ to plashga intiladi va batartib reja tuzishga uquvli. Olamni mantiqiy, ratsional, ʼ oldingi mulohaza va taxminlarga tayanib, batartib, izchil idrok etishga qobiliyatli. Har xil hodisalarni mantiqan tushuntirishga olib keluvchi tizim, metod va formulalar izlashga qodir. Ratsionalistik tafakkur uslubi (realist) – shaxs natijalar va uning dallilarini tan olishga xayrixohligini bildiradi. Uning uchun bevosita his etgan, shaxsan o z ʼ ko zi bilan ko rgan yoki eshitgan narsalar haqiqiy hisoblanadi. Realist tafakkuri ʼ ʼ uslubida aniqlik va tuzatishlarga qartilganlik , aniq natijalarga erishish uchun vaziyatlarni to g rilashga intilish xos. Uning uchun har doimo uchragan va ko rgan ʼ ʼ ʼ voqelikdagi anglashilmovchilik muammo hisoblanadi. U noqulayliklarni ko p his ʼ etadi va uni tuzatishga kirishadi. Javoblar to‘plangan ballar asosida analiz qilinadi va ustun tafakkur uslubi aniqlanadi. Bu usul ko‘pincha kasbiy yo‘nalish, shaxsiy rivojlanish, o‘quv metodikasi tanlashda qo‘llaniladi Ushbu metodikalar tafakkur faoliyatining turli jihatlarini aniqlashda keng imkoniyatlar beradi. Ular ta’lim-tarbiya jarayonida, psixologik maslahat berishda va kasb tanlashda muhim ahamiyatga ega. Har bir metodikaning o‘ziga xos afzalliklari mavjud bo‘lib, ular bir-birini to‘ldirib boradi 2.2. Tadqiqot natijalari asosida tafakkur faoliyatining o’ziga xos jihatlarini statistic tahlil qilish Sinaluvchilarning Yoshi ko’rsatgichlari bo’yicha ma’lumotlari 29 1-jadval Soni Foizi Valid 18,00 21 35,0 19,00 18 30,0 20,00 8 13,3 21,00 3 5,0 22,00 5 8,3 23,00 2 3,3 24,00 3 5,0 Total 60 100,0 Tadqiqotimizda 60 nafar sinaluvchi ishtirok etdi. Ulardan 18 yosh 21 nafarni, 19 yosh 18 nafarni, 20 yosh 8 nafarni, 21 yosh 3 nafarni, 22 yosh 5 nafarni, 23 yosh 2 nafarni, 24 yosh 3 nafarni tashkil etdi. 35% 30%13% 5% 8% 3% 5% Yoshi 18 yosh 19 yosh 20 yosh 21 yosh 22 yosh 23 yosh 24 yosh Sinaluvchilarning jins haqida ma’lumotlari 2-jadval Soni Foizi Valid Erkak 35 58,3 Ayol 25 41,7 Total 60 100,0 Tadqiqotimizda 35 nafar erkak sinaluvchilar , 25 nafar ayol sinaluvchilar ishtirok etdi . 30 Erkak 92%Ayol 8% jinsi Erkak Ayol Sinaluvchilarning yo’nalishi haqida ma’lumot 3-jadval Soni Foizi Valid Fizika 31 51,7 Matematika 29 48,3 Total 60 100,0 Tadqiqotimizda 31 nafar fizika yo ’ nalishi sinaluvchilari , 29 nafar matematika yo ’ nalishi sinaluvchilari ishtirok etdi . 52%48% Yo'nalishi Fizika Matematika Sinaluvchilarning millati haqida ma’lumot 4-jadval 31 Soni Foizi Valid o'zbek 56 93,3 qoraqalpoq 4 6,7 Total 60 100,0 Tadqiqotimizda 56 nafar o ’ zbeklar , 4 nafar qoraqalpoq millatiga mansub sinaluvchilar ishtirok etdi . 95%5% Millati o'zbek qoraqalpoq Tafakkur turini aniqlash metodikasi bo ’ yicha tavsiflovchi statistika va Kolmogorov Smirnov mezoni 5-jadval N Minimum al qiymat Maximum al qiymat O’rtacha qiymat Standart og'ish assimetri ya Eksess Z p Tafakkur turini aniqlash metodikasi 0 Predmet-harakat tafakkur 60 ,00 7,00 5,0667 1,53895 -,981 1,092 1,378 ,055 Abstrakt-mavhum tafakkur 60 ,00 7,00 3,0833 1,74950 ,438 -,281 1,163 ,134 So'z-mantiq tafakkur 60 1,00 8,00 5,1500 1,96430 -,203 -,438 1,195 ,115 Ko'rgazmali tafakkur 60 1,00 8,00 4,8833 1,86939 -,147 -,804 1,068 ,204 Kreativ tafakkur 60 ,00 8,00 5,6833 1,58907 -,741 1,308 1,133 ,153 Predmet - harakat tafakkur . O ‘ rtacha qiymat : 5.06 — Bu shuni ko ‘ rsatadiki , tadqiqot ishtirokchilarining ko ‘ pchiligi harakatga asoslangan , konkret tafakkurga egadirlar . Ular amaliy harakatlar orqali fikr yuritishni afzal ko ‘ radi . Standart og ‘ ish : 1.53 — Ko ‘ rsatkichlar mo ‘’ tadil tarqoq , ya ’ ni guruh ichida tafakkur darajasi bir xil emas , biroq katta farq ham yo ‘ q . Assimetriya : -0.981 — Salbiy assimetriya qiymati shuni anglatadi : bu turdagi tafakkur ko ‘ proq yuqori 32 baholangan , ya ’ ni ishtirokchilarning aksariyati bu borada faol . Eksess : 1.092 — Ijobiy eksess bu turdagi tafakkurda ba ' zi ishtirokchilarda o ‘ ta yuqori natijalar mavjudligini bildiradi . Kolmogorov – Smirnov mezoni bo ’ yicha natijalar normal tqsimlanish qonuniga mos keladi . ( Z = 1.378, p >0.055) Predmet - harakat tafakkur egalarini quruvchi , texnik , sportchi kabi kasblarda ko ‘ rish mumkin . Ular tajriba , harakat va sinov orqali o ‘ rganadilar . Abstrakt - mavhum tafakkur . O ‘ rtacha qiymat : 3.08 — Bu tafakkur turi respondentlarda nisbatan kamroq uchraydi , bu mavhum tushunchalar asosida fikr yuritishga nisbatan kam moyillikni anglatadi . Standart og ‘ ish : 1.74 — Baholar bir oz farq qiladi , demak , bu boradagi qobiliyatlar turlicha . Assimetriya : 0.438 — Ijobiy assimetriya qiymati — ko ‘ pchilik past ball to ‘ plagan , ya ’ ni mavhum tafakkur kam rivojlangan . Eksess : -0.281 — Normaga yaqin , ammo ancha tekis tarqoq . Kolmogorov – Smirnov Z = 1.163, p >0.134 — Taqsimot normal bo ‘ lib , statistik jihatdan sezilarli farq aniqlanmagan . Ushbu turdagi tafakkur matematiklar , nazariy olimlar yoki falsafiy fikrlovchi shaxslarda ko ‘ proq rivojlangan bo ‘ ladi . Tadqiqotda esa bunday tafakkur nisbatan kam uchraydi . So ‘ z - mantiq tafakkur . O ‘ rtacha qiymat : 5.15 — Respondentlar mantiqiy va so ‘ zlar bilan ishlashga moyil . Bu yuqori ko ‘ rsatkich hisoblanadi . Standart og ‘ ish : 1.96 — Natijalar ancha farqlanadi , ya ’ ni bu sohada kuchli va zaif tomonlar mavjud . Assimetriya : -0.203, Eksess : -0.438 — Baholar asosan yuqoriga moyil , biroq keskin yuqori yoki past qiymatlar kam . Kolmogorov – Smirnov Z = 1.195, p > 0.115 — Taqsimot normaga yaqin , sezilarli og ‘ ishlar yo ‘ q . So ‘ z - mantiq tafakkuri kuchli bo ‘ lganlar — jurnalist , yurist , tilshunos , psixolog kabi kasblarda samarali ishlaydi . Ko ‘ rgazmali tafakkur . O ‘ rtacha qiymat : 4.88 — Ushbu ko ‘ rsatkich respondentlarning aksariyati muammoni ko ‘ rish va tasvirlar orqali anglashga moyilligini bildiradi . Standart og ‘ ish : 1.86 — Tarqoqlik mavjud , ammo normaga yaqin . Assimetriya : -0.147, Eksess : -0.804 — Ma ’ lumotlar nisbatan tekis taqsimlangan , past yoki yuqori chekka qiymatlar kam . Kolmogorov – Smirnov Z = 1.068, p >0.204 — Taqsimot normallikka mos , statistik muammo kuzatilmaydi . 33 Ko ‘ rgazmali tafakkur kuchli bo ‘ lganlar dizayner , muhandis yoki o ‘ qituvchilikda yaxshi natijalarga erishadi . Kreativ tafakkur . O ‘ rtacha qiymat : 5.68 — Eng yuqori ko ‘ rsatkich ! Ishtirokchilar kreativ , ya ’ ni yangi , noodatiy fikrlarga boy . Standart og ‘ ish : 1.58 — Baholar biroz farq qiladi , ammo asosiy qism yuqori baholangan . Assimetriya : - 0.741, Eksess : 1.308 — Salbiy assimetriya va yuqori eksess bu tafakkur turi juda faol rivojlanganligini anglatadi . Kolmogorov – Smirnov Z = 1.133, p > 0.153 — Taqsimot normallik talablariga javob beradi . Kreativ tafakkur egalari san ’ atkor , ixtirochi , tadbirkor kabi rollarda o ‘ zini ko ‘ rsata oladi . Bu yondashuv bugungi innovatsion jamiyatda juda zarur . Tafakkur stilini aniqlash metodikasi va Djeyn Staynning kreativ tafakkurni baholash testi bo ’ yicha tavsiflovchi statistika va Kolmogorov Smirnov mezoni 6-jadval N Minimum al qiymat Maximum al qiymat O’rtacha qiymat Standart og'ish assimetri ya Eksess Z p Tafakkur stilini aniqlash metodikasi 0 Sintetik tafakkur 60 46,00 65,00 53,8167 3,63827 ,723 ,563 1,075 ,198 G'oyaviy tafaakkur 60 41,00 67,00 54,5000 5,31547 ,465 ,613 1,272 ,078 Pragmatik tafakkur 60 47,00 68,00 55,6833 4,65229 ,364 -,411 ,922 ,363 Analitik tafakkur 60 43,00 68,00 53,8000 4,75430 ,325 ,864 1,290 ,072 Realistik tafakkur 60 42,00 65,00 53,6833 5,15683 ,187 -,008 ,898 ,396 Djeyn Staynning kreativ tafakkurni baholash testi 0 Umumiy ball 60 3,00 12,00 7,3833 2,06744 -,025 -,624 1,296 ,070 Sintetik tafakkur . O‘rtacha qiymat: 53.82 — Bu shuni anglatadiki, respondentlarning ko‘pchiligida har xil fakt va g‘oyalarni uyg‘unlashtirib, umumiy xulosaga kelish qobiliyati yaxshi rivojlangan. Standart og ‘ ish : 3.63 — Baholar bir - biridan ancha yaqin , ya ’ ni guruh ichida sintetik tafakkur nisbatan barqaror . Assimetriya : 0.723, Eksess : 0.563 — Ijobiy assimetriya ko ‘ pchilikda bu tafakkur stili pastroq , ammo ayrimlarda ancha yuqori darajada ekanligini bildiradi . Kolmogorov – Smirnov Z = 1.075, p > 0.198 — Taqsimot normallikka yaqin , statistik muammo aniqlanmagan . Sintetik tafakkur ko ‘ proq kreativ mutaxassislar , yozuvchilar yoki reklama sohasida ishlaydiganlar uchun xosdir . 34 G ‘ oyaviy tafakkur . O ‘ rtacha qiymat : 54.50 — Bu ko ‘ rsatkich respondentlarda yangi g ‘ oya yaratish va yondashuvlar taklif qilish qobiliyati yaxshi rivojlanganligini bildiradi . Standart og ‘ ish : 5.31 — Nisbatan katta og ‘ ish , ya ’ ni bu boradagi farqlar sezilarli . Assimetriya : 0.465, Eksess : 0.613 — Baholar o ‘ rtacha darajada , lekin yuqori ball olganlar ham yetarlicha . Z = 1.272, p >0.078 — Taqsimot normal , statistik jihatdan sezilarli og ‘ ish yo ‘ q . G ‘ oyaviy tafakkur egalari odatda ixtirochi , strateg yoki tadbirkor bo ‘ lishadi . Pragmatik tafakkur . O ‘ rtacha qiymat : 55.68 — Bu tafakkur stilida ko ‘ pchilik muammoni amaliy yo ‘ l bilan hal qilishga moyil . Standart og ‘ ish : 4.65 — Farqlar o ‘ rtacha darajada . Assimetriya : 0.364, Eksess : -0.411 — Taqsimot ancha tekis , ya ’ ni barcha qatnashuvchilar bu borada o ‘ rtacha faol . Z = 0.922, p = 0.363 — Taqsimot normal , statistik jihatdan sezilarli og ‘ ish yo ‘ q . Pragmatik tafakkur ishlab chiqarish , menejment va iqtisod sohasidagi shaxslar uchun xos . Analitik tafakkur . O ‘ rtacha qiymat : 53.80 — Ma ’ lumotni tahlil qilish , solishtirish va sabablilikni aniqlashga qobiliyat kuchli . Standart og ‘ ish : 4.75 — Bu farqlar o ‘ rtacha darajada . Assimetriya : 0.325, Eksess : 0.864 — Taqsimot nisbatan yuqori darajadagi tafakkurga moyillikni bildiradi . Z = 1.290, p > 0.072 — Normaga yaqin taqsimot , lekin biroz og ‘ ish mavjud . Analitik tafakkur olimlar , iqtisodchilar , psixologlar va tahlilchilarda ko ‘ proq kuzatiladi . Realistik tafakkur . O ‘ rtacha qiymat : 53.68 — Respondentlar orasida real faktlarga tayanib fikr yuritishga moyillik kuchli . Standart og ‘ ish : 5.16 — Baholar bir oz farqlanadi , bu guruh ichidagi tafovutlarni bildiradi . Assimetriya : 0.187, Eksess : -0.008 — Taqsimot deyarli simmetrik , eksess qiymati nolga yaqin . Z = 0.898, p = 0.396 — Statistik jihatdan normal taqsimot . Bu tafakkur egalarini muhandis , amaliyotchi yoki tajribaviy sohalarda ko ‘ rish mumkin . Djeyn Staynning kreativ tafakkurni baholash testi. O‘rtacha qiymat: 7.38 (oraliq 3–12) — Bu respondentlarning umumiy kreativlik darajasi o‘rtacha-yuqori ekanini ko‘rsatadi. Standart og‘ish: 2.06 — Ba’zi ishtirokchilar juda kreativ, ba’zilar esa o‘rtacha darajada. Assimetriya: -0.025, Eksess: -0.624 — Taqsimot simmetrik va tekis, ya’ni baholar bir tekisda tarqalgan. Z = 1.296, p = 0.070 — 35 Taqsimot normaga juda yaqin, statistik jihatdan ishonchli. Kreativ tafakkur insonda yangilik yaratish, muammoga noodatiy yondashish va moslashuvchanlikni bildiradi. Bu ko‘rsatkichlar respondentlarning kreativ salohiyati yaxshi ekanini anglatadi. Tafakkur turini aniqlash metodikasi bo’yicha jins tafovutlari (Student t mezoni) 7-jadval jinsi N Mean Std. Deviation t Ishonch darajasi p Predmet-harakat tafakkur Erkak 35 5,2286 1,55461 ,964 ,339 Ayol 25 4,8400 1,51877 Abstrakt-mavhum tafakkur Erkak 35 3,0286 1,58087 -,285 ,777 Ayol 25 3,1600 1,99332 So'z-mantiq tafakkur Erkak 35 5,2286 1,97165 ,364 ,717 Ayol 25 5,0400 1,98914 Ko'rgazmali tafakkur Erkak 35 4,8286 1,94763 -,266 ,791 Ayol 25 4,9600 1,79072 Kreativ tafakkur Erkak 35 5,7714 1,41600 ,505 ,616 Ayol 25 5,5600 1,82757 Predmet-harakat tafakkur. Erkaklar o‘rtacha balli: 5.23, Ayollar: 4.84 Erkaklarda bu tafakkur turi biroz kuchliroq, lekin statistik jihatdan sezilarli farq mavjud emas (t=0.964; p > 0.05). Bu tafakkur turi harakatlar asosida real ob’ektlarni tushunishga yo‘naltirilgan bo‘lib, odatda muhandislik, sport yoki texnik sohalarda ko‘proq uchraydi. Farq kichik bo‘lsa-da, hayotiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, erkaklar ko‘proq amaliy va jismoniy faoliyatlar orqali fikrlashga moyil bo‘lishi mumkin. Abstrakt-mavhum tafakkur . Erkaklar: 3.03, Ayollar: 3.16 Ayollar biroz yuqoriroq ko‘rsatkichga ega bo‘lsa-da, bu tafovut statistik jihatdan ahamiyatli emas. (t = -0.285, p > 0.777) Mavhum tafakkur — tushunchalar, ramzlar va abstraksiyalar asosida fikrlashni bildiradi. Ayollarda bu salohiyat ijtimoiy va emotsional sohalarda faoliyat yuritishga ko‘proq moyillik tufayli biroz rivojlangan bo‘lishi mumkin. So‘z-mantiqiy tafakkur. Erkaklar: 5.23, Ayollar: 5.04 Farq kichik va statistik ahamiyatga ega emas. (t = 0.364, p>0.717) Har ikkala jins vakillarida mantiqiy va tilga asoslangan tafakkur o‘xshash darajada rivojlangan. 36 Bu tafakkur turi muloqot, muhokama, yozma va og‘zaki nutq orqali fikrlashni anglatadi. Jinsiy tafovut sezilmaganligi zamonaviy ta’limda jinslar o‘rtasida intellektual imkoniyatlar tengligiga ishora qiladi. Ko‘rgazmali tafakkur . Erkaklar: 4.83, Ayollar: 4.96 Ayollar bu borada biroz yuqori ball olgan, lekin bu farq ham statistik jihatdan ahamiyatli emas. (t = -0.266, p>0.791) Ko‘rgazmali tafakkur — tasviriy obrazlar, shakl, rang va fazoviy tasavvurlar orqali fikrlash demakdir. Bu tafakkur turi san’at, dizayn, arxitektura kabi sohalarda muhim. Ayollarning badiiy-estetik sezgirligi bu tafakkurga ijobiy ta’sir qilishi mumkin. Kreativ tafakkur. Erkaklar: 5.77, Ayollar: 5.56 Erkaklar biroz yuqoriroq natija ko‘rsatgan, ammo farq statistik jihatdan sezilarli emas. (t = 0.505, p>0.616) Kreativ tafakkur — noodatiy, innovatsion yondashuv va yangi g‘oya yaratishga asoslangan. Umuman olganda, har ikkala jins vakillarida kreativ salohiyat o‘rtacha-yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, bu yoshlar orasida ijodiy fikrlashga qiziqish yuqoriligini ko’rsatadi Tafakkur stilini aniqlash metodikasi va Djeyn Staynning kreativ tafakkurni baholash testi bo’yicha jins tafovutlari (Student t mezoni) 8-jadval jinsi N Mean Std. Deviation t Ishonch darajasi p Sintetik tafakkur Erkak 35 53,9429 3,91785 ,315 ,754 Ayol 25 53,6400 3,27719 G'oyaviy tafaakkur Erkak 35 53,4857 5,26012 -1,781 ,080 Ayol 25 55,9200 5,16333 Pragmatik tafakkur Erkak 35 56,3714 4,81472 1,365 ,177 Ayol 25 54,7200 4,32551 Analitik tafakkur Erkak 35 52,8286 4,87784 -1,915 ,060 Ayol 25 55,1600 4,30774 Realistik tafakkur Erkak 35 54,0571 4,58862 ,661 ,511 Ayol 25 53,1600 5,92087 Umumiy ball Erkak 35 7,5714 2,01882 ,832 ,409 Ayol 25 7,1200 2,14709 Sintetik tafakkur . Erkaklar : 53.94, Ayollar : 53.64 Izoh : Erkak va ayollar orasida bu tafakkur uslubi bo ‘ yicha deyarli farq yo ‘ q . ( t = 0.315, p >0.754) Sintetik tafakkur — bor ma ’ lumotlar asosida yangilik yaratish , 37 ularni kombinatsiya qilish salohiyatini bildiradi . Jinslar o ‘ rtasidagi tenglik bu tafakkur uslubining har ikkala jinsda barqaror rivojlanganini ko ‘ rsatadi . G‘oyaviy tafakkur. Erkaklar: 53.48, Ayollar: 55.92 Izoh: Ayollar bu tafakkur uslubida yuqoriroq ko‘rsatkichlarga ega. Farq statistik jihatdan yaqin ahamiyatli darajada (t = -1.781, p>0.080). G‘oyaviy tafakkur yangi, noodatiy fikrlar, tasavvurlar yaratishga asoslangan bo‘lib, ayollarning tasavvur va intuitiv yondashuvga ko‘proq moyilligi bilan izohlanishi mumkin. Pragmatik tafakkur. Erkaklar: 56.37, Ayollar: 54.72 Izoh: Erkaklar biroz yuqoriroq ko‘rsatkichga ega bo‘lishiga qaramay, bu tafovut ahamiyatli emas (t = 1.365, p>0.177). Pragmatik tafakkur — amaliy natija olishga yo‘naltirilgan, foydali fikrlashdir. Bu turdagi tafakkur texnik va rejalashtirish faoliyatlarida ko‘proq aks etadi, lekin jinsiy tafovutlar mavjud emas. Analitik tafakkur. Erkaklar: 52.83, Ayollar: 55.16 Izoh: Ayollar bu borada yuqoriroq ballga ega, leki farq statistik jihatdan ahamiyat darajasiga ega emas. (t= -1.915, p>0.060). Analitik tafakkur — murakkab holatlarni tahlil qilish, mantiqiy bog‘liqliklarni aniqlashga asoslangan. Ayollar tafakkurining strukturaviy va tahliliy qirralari ko‘proq shakllangan bo‘lishi mumkin. Realistik tafakkur. Erkaklar: 54.06, Ayollar: 53.16 Izoh:Erkaklar realistik tafakkurda biroz ustun, lekin bu farq statistik ahamiyatga ega emas (t = 0.661, p>0.511). Bu tafakkur turi haqiqatga yaqin, hayotiy tajribalarga asoslangan fikrlashni bildiradi. Farq minimal darajada. Djeyn Stayn testi – Kreativ tafakkurning umumiy balli . Erkaklar: 7.57, Ayollar: 7.12 Izoh: Erkaklar kreativ tafakkurda biroz yuqoriroq ko‘rsatkichga ega, ammo bu farq statistik jihatdan ishonchli emas (t = 0.832,p>0.409). Kreativ tafakkur — yangilik, noodatiy fikr va tasavvurlar bilan ishlash salohiyati bo‘lib, har ikkala jins vakillarida birdek rivojlangan. 38 Mazkur tahlil jinslar o‘rtasida tafakkur uslublarida sezilarli tafovut yo‘qligini, ayrim hollarda esa ayollarda g‘oyaviy va analitik tafakkur salohiyati nisbatan yuqoriligini ko‘rsatdi. Bu esa zamonaviy ta’limda va kasbiy faoliyatda ayollarning strategik va ijodiy fikrlashdagi faolligi ortib borayotganini anglatadi. Shu bilan birga, jinsiy tenglik sharoitida tafakkur salohiyati ham yondosh tarzda shakllanmoqda. Tafakkur turini aniqlash metodikasi bo’yicha yosh tafovutlari (Despersion tahlil mezoni) 9-jadval N Mean Std. Deviation F p Predmet-harakat tafakkur 18,00 21 5,6190 1,28360 2,146 ,06319,00 18 4,8333 1,65387 20,00 8 4,7500 1,38873 21,00 3 5,0000 1,00000 22,00 5 5,2000 1,30384 23,00 2 2,0000 2,82843 24,00 3 5,3333 1,15470 Total 60 5,0667 1,53895 Abstrakt-mavhum tafakkur 18,00 21 3,2857 1,61688 ,576 ,74819,00 18 2,7222 1,80866 20,00 8 3,2500 1,75255 21,00 3 4,3333 2,51661 22,00 5 2,8000 1,30384 23,00 2 2,0000 2,82843 24,00 3 3,3333 2,51661 Total 60 3,0833 1,74950 So'z-mantiq tafakkur 18,00 21 5,4762 1,56905 ,422 ,86119,00 18 5,3333 2,11438 20,00 8 4,7500 2,25198 21,00 3 5,3333 2,30940 22,00 5 4,6000 2,60768 23,00 2 4,0000 4,24264 24,00 3 4,3333 ,57735 Total 60 5,1500 1,96430 Ko'rgazmali tafakkur 18,00 21 5,5238 1,83355 1,407 ,22919,00 18 4,7778 1,80051 20,00 8 4,1250 1,64208 21,00 3 5,3333 2,51661 22,00 5 4,2000 2,16795 23,00 2 2,5000 ,70711 24,00 3 5,3333 1,52753 Total 60 4,8833 1,86939 Kreativ tafakkur 18,00 21 6,0952 1,48003 1,761 ,12519,00 18 5,3333 1,53393 20,00 8 5,6250 1,30247 21,00 3 6,6667 1,52753 39 22,00 5 5,4000 1,14018 23,00 2 3,0000 4,24264 24,00 3 6,3333 ,57735 Total 60 5,6833 1,58907 Predmet - harakat tafakkur . Izoh : P qiymati 0.05 darajasiga juda yaqin , bu esa yoshlar o ‘ rtasida predmet - harakat tafakkurda sezilarli farq bo ‘ lishi mumkinligini ko ‘ rsatadi . (F = 2.146, p>0.063) Ayniqsa 18 yosh (5.62) va 23 yosh (2.00) orasida katta tafovut bor. Bu yoshga bog‘liq tafakkur rivojlanishining individual ritmlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini bildiradi. Abstrakt-mavhum tafakkur. Izoh: Bu tafakkur turi bo‘yicha yoshlar orasida statistik ahamiyatli farq yo‘q (F=0.576,p>0.748). Abstrakt tafakkur – mavhumlikni tushunish, simvolik fikrlashga asoslanadi. Bu ko‘rsatkich unga bolalikda asos solingan va yoshdan ko‘ra shaxsiy tafakkur uslubiga bog‘liqligini ko‘rsatadi. So‘z-mantiq tafakkur. Izoh: Bu tafakkur turi ham barcha yosh guruhlarida deyarli bir xilda rivojlangan. Statistik jihatdan ahamiyatli tafovut aniqlanmadi (F = 0.422, p>0.861). Bu esa so‘zlar bilan ishlash, mantiqiy izchillik talab etadigan vazifalarni bajarishda yoshlar orasida katta tafovut yo‘qligini anglatadi. Ko‘rgazmali tafakkur. Izoh: Garchi ayrim yoshlar (masalan 23 yosh – 2.50 ball, 24 yosh – 5.33 ball) orasida katta farq ko‘rinsa-da, bu tafovut statistik jihatdan ishonchli emas (F=1.407,p>0.229). Bunda natijaga shaxsiy qiziqishlar, kasbiy yo‘nalishlar ham ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin. Kreativ tafakkur. Izoh: Kreativ tafakkurda ham sezilarli tendensiyalar mavjud bo‘lsa-da, bu hali statistik ahamiyatga ega emas (F = 1.761, p> 0.125). Eng past ball 23 yoshda (3.00), eng yuqori ball esa 21–24 yoshlarda kuzatilgan. Bu yoshlar ijodiy salohiyatning individual rivojlanish bosqichlariga mos kelishi mumkin. Yosh o‘zgarishlari bo‘yicha tafakkur turlarida ba’zi farqlar mavjud bo‘lsa-da, ularning hech biri statistik jihatdan ishonchli darajada farq qilmaydi (p > 0.05). Ayniqsa predmet-harakat va kreativ tafakkurda tendensiyalar mavjud bo‘lib, ko‘proq respondentlar soni bilan o‘tkazilsa, statistik ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. 40 Tafakkur stilini aniqlash metodikasi va Djeyn Staynning kreativ tafakkurni baholash testi bo’yicha yosh tafovutlari (Despersion tahlil mezoni) 10-jadval N Mean Std. Deviation F p Sintetik tafakkur 18,00 21 53,2381 3,81975 1,098 ,37619,00 18 53,5000 3,16692 20,00 8 54,8750 4,01559 21,00 3 56,6667 3,78594 22,00 5 51,8000 2,28035 23,00 2 56,0000 5,65685 24,00 3 56,0000 4,35890 Total 60 53,8167 3,63827 G'oyaviy tafaakkur 18,00 21 54,7143 5,64927 ,820 ,55919,00 18 53,0556 4,56936 20,00 8 54,7500 6,36396 21,00 3 55,3333 3,78594 22,00 5 58,8000 5,71839 23,00 2 52,5000 6,36396 24,00 3 54,3333 4,93288 Total 60 54,5000 5,31547 Pragmatik tafakkur 18,00 21 56,3810 4,65270 1,091 ,38019,00 18 55,2222 3,78162 20,00 8 57,0000 5,12696 21,00 3 53,3333 2,88675 22,00 5 57,4000 7,12741 23,00 2 54,0000 5,65685 24,00 3 50,6667 3,51188 Total 60 55,6833 4,65229 Analitik tafakkur 18,00 21 53,5714 5,15336 1,199 ,32119,00 18 54,1111 3,44518 20,00 8 51,8750 5,16686 21,00 3 55,3333 5,85947 22,00 5 51,6000 1,67332 23,00 2 56,5000 6,36396 24,00 3 59,0000 8,18535 Total 60 53,8000 4,75430 Realistik tafakkur 18,00 21 52,6190 5,47244 1,932 ,09319,00 18 56,1667 4,20434 20,00 8 55,5000 6,65475 21,00 3 52,6667 2,08167 22,00 5 50,8000 2,58844 23,00 2 49,5000 6,36396 24,00 3 50,0000 1,00000 41 Total 60 53,6833 5,15683 Umumiy ball 18,00 21 7,1429 2,08052 ,534 ,78019,00 18 7,6667 2,11438 20,00 8 7,1250 2,16712 21,00 3 8,3333 1,52753 22,00 5 7,6000 2,40832 23,00 2 5,5000 3,53553 24,00 3 8,0000 1,00000 Total 60 7,3833 2,06744 Sintetik tafakkur . Izoh : Sintetik tafakkur bo ‘ yicha yoshlar o ‘ rtasida sezilarli statistik farq aniqlanmadi .( F = 1.098, p >0.376) bo ‘ lgani uchun bu tafakkur turi yoshdan mustaqil ravishda rivojlanayotganini ko ‘ rsatadi . Bu uslub ko ‘ proq g ‘ oyalarni birlashtirish va muammoga butunlay qarash qobiliyatiga bog ‘ liq . G ‘ oyaviy tafakkur . Izoh : Yoshlar o ‘ rtasida g ‘ oyaviy tafakkur darajalari o ‘ xshash bo ‘ lib , statistik jihatdan ishonchli farq yo ‘ q ( F = 0.820, p = 0.559). Garchi ayrim yosh guruhlari ( masalan , 22 yosh – 58.8 ball ) yuqori natija ko ‘ rsatgan bo ‘ lsa - da , bu tasodifiy tafovut bo ‘ lishi mumkin . Pragmatik tafakkur . Izoh : Amaliy fikrlash – ya ’ ni pragmatik tafakkur bo ‘ yicha ham yoshlar o ‘ rtasida sezilarli tafovut mavjud emas ( F =1.091, p >0.380). Bunday tafakkur ko ‘ proq tajriba va muammolarga yechim topishdagi real yondashuv bilan bog ‘ liq bo ‘ lib , yoshdan ko ‘ ra faoliyat turi va shaxsiy ehtiyojlarga bog ‘ liq bo ' lishi mumkin . Analitik tafakkur . Izoh : Har bir yosh guruhida tafovutlar mavjud bo ‘ lsa - da , statistik jihatdan ishonchli darajadagi farq yo ‘ q ( F = 1.199, p >0.321). Bunda tafakkur – muammolarni qismlarga ajratib tahlil qilish qobiliyati bilan bog ‘ liq bo ‘ lib , bu individual o ‘ zgaruvchanlikka ega . Realistik tafakkur. Izoh: Bu natija (F = 1.932, p >0.093)bo‘lib, 0.05 dan katta, biroq ishonchli statistik tendensiyani ko‘rsatadi. 18 va 19 yoshda bu ko‘rsatkich yuqori bo‘lsa-da (56.16; 55.5), 23–24 yoshlar past natija (49.5; 50.0) ko‘rsatgan. Bu yosh ortishi bilan realistik tafakkur pasayishini bildiruvchi ehtimoliy tendensiyani anglatadi. Umumiy ball. Izoh: Djeyn Staynning kreativ tafakkur usuliga tayangan umumiy baholarda yoshlar o‘rtasida aniq statistik tafovut yo‘q (F = 42 0.534,p>0.780). Bu umumiy kreativ salohiyat barcha yosh guruhlarida nisbatan bir xil darajada ekanligini bildiradi. Yoshlar o‘rtasida tafakkur stillari bo‘yicha farqlar mavjud bo‘lsa-da, ularning barchasi statistik jihatdan ishonchli darajada emas (p > 0.05). Realistik tafakkurda esa sezilarli farq tendensiyasi mavjud (p ≈ 0.093), bu esa qo‘shimcha tadqiqotlar bilan chuqurlashtirilsa, yoshning tafakkurga ta’siri aniqlanishi mumkinligini bildiradi. Korelyatsion tahlil 11-jdval Predm et- harakat tafakku r Abstra kt- mavhu m tafakku r So'z- mantiq tafakku r Ko'rgaz mali tafakkur Kreati v tafak kur Sintet ik tafak kur G'oya viy tafaak kur Pragm atik tafakk ur Analit ik tafak kur Realis tik tafakk ur Umumi y ball Predmet-harakat tafakkur 1 ,080 -,104 ,315(*) ,279( *) -,007 ,128 -,068 -,051 -,055 -,088 Abstrakt-mavhum tafakkur 1 ,110 ,081 ,302( *) -,043 ,347(* *) -,151 ,096 -,168 -,061 So'z-mantiq tafakkur 1 ,268(*) ,428( **) -,089 ,168 -,156 -,098 ,194 -,140 Ko'rgazmali tafakkur 1 ,581( **) -,295( *) ,161 -,302(* ) ,135 -,009 -,115 Kreativ tafakkur 1 -,151 ,306(* ) -,179 ,081 ,041 -,029 Sintetik tafakkur 1 -,392( **) -,137 ,006 -,159 ,088 G'oyaviy tafaakkur 1 -,143 ,070 -,147 ,007 Pragmatik tafakkur 1 -,492( **) ,072 ,233 Analitik tafakkur 1 -,344( **) -,094 Realistik tafakkur 1 ,037 Umumiy ball 1 "(*)" — p < 0.05, ya’ni statistik jihatdan ishonchli bog‘liqlik mavjud. "(**)" — p < 0.01**, ya’ni statistik jihatdan yuqori darajada ishonchli bog‘liqlik mavjud. Musbat qiymatlar: ijobiy bog‘liqlik (bir o‘zgaruvchi ortsa, ikkinchisi ham ortadi). Manfiy qiymatlar: salbiy bog‘liqlik (bir o‘zgaruvchi ortsa, ikkinchisi kamayadi). Predmet-harakat tafakkuri. Ko‘rgazmali tafakkur bilan musbat bog‘liqlik mavjud (r = 0.315, p < 0.05). Bu shuni anglatadiki, real predmetlar bilan harakat qilish asosida shakllangan tafakkur vizual (ko‘rgazmali) tafakkur bilan bevosita 43 bog‘liq. Kreativ tafakkur bilan ijobiy bog‘liqlik (r = 0.279, p < 0.05) — faol harakatli idrok ijodiy yondashuvni rag‘batlantiradi. Abstrakt-mavhum tafakkur. Kreativ tafakkur bilan musbat bog‘liqlik (r = 0.302, p < 0.05) — mavhum fikrlash darajasi ortishi ijodiy fikrlashni ham kuchaytiradi. G‘oyaviy tafakkur bilan yuqori darajadagi ijobiy bog‘liqlik (r = 0.347, p < 0.01) — mavhumlik orqali yangi g‘oyalar ishlab chiqish kuchayadi. So‘z-mantiqiy tafakkur. Kreativ tafakkur bilan kuchli bog‘liqlik (r = 0.428, p < 0.01) — til va mantiq asosidagi fikrlash ijodiylik bilan chambarchas bog‘liq. Ko‘rgazmali tafakkur bilan bog‘liqlik (r = 0.268, p < 0.05) — bu mantiqiy fikrlashni vizual idrok bilan bog‘lash imkonini beradi. Ko‘rgazmali tafakkur. Kreativ tafakkur bilan eng kuchli bog‘liqlik (r = 0.581, p < 0.01) — bu ijodiylikning asosiy tayanchi sifatida vizual idrok muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Sintetik tafakkur bilan salbiy bog‘liqlik (r = -0.295, p < 0.05) — umumlashtirishga yo‘naltirilgan tafakkur ko‘pincha konkret obrazlar bilan qarama-qarshi rivojlanadi. Pragmatik tafakkur bilan salbiy bog‘liqlik (r = -0.302, p < 0.05) — real hayotga yo‘naltirilgan fikrlash vizual elementlarga kamroq bog‘liq bo‘lishi mumkin. Kreativ tafakkur. G‘oyaviy tafakkur bilan ijobiy bog‘liqlik (r = 0.306, p < 0.05) — kreativlik yangi g‘oyalar yaratish bilan chambarchas bog‘liq. Sintetik tafakkur. G‘oyaviy tafakkur bilan salbiy kuchli bog‘liqlik (r = - 0.392, p < 0.01) — bu ikki stil o‘rtasida qarama-qarshi fikrlash mexanizmlari mavjudligi taxmin qilinadi. Pragmatik tafakkur. Analitik tafakkur bilan salbiy kuchli bog‘liqlik (r = - 0.492, p < 0.01) — amaliy fikrlash muammolarni kompleks tahlildan ko‘ra tezkor yechim izlashga yo‘naltirilgan bo'lishi mumkin. 44 Analitik tafakkur. Realistik tafakkur bilan salbiy bog‘liqlik (r = -0.344, p < 0.01) — tahlilga asoslangan fikrlash real holatlarda oddiy yechimlarga qarshi turadi. 2.3. Tadqiqot natijalari asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqish O‘tkazilgan eksperimental tadqiqotlar asosida o‘quvchilarning tafakkur turlarini baholovchi metodikalar orqali ularning tafakkur stillari va yoshlar o‘rtasidagi tafovutlari aniqlab chiqildi. Shuningdek, tafakkur turlarining o‘zaro bog‘liqlik darajasi ham statistik jihatdan tahlil qilindi. Ushbu natijalar asosida quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi: Individual yondashuvni kuchaytirish: Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, turli yoshdagi o‘quvchilarda tafakkur turlarining rivojlanish darajasi bir xilda emas. Shu boisdan, ta’lim jarayonida har bir o‘quvchining dominant tafakkur stiliga mos keluvchi topshiriq va metodik yondashuvlar qo‘llanishi tavsiya etiladi. Ko‘rgazmali va vizual vositalardan faol foydalanish: Ko‘rgazmali tafakkur kreativ tafakkur bilan kuchli bog‘liq ekanligi sababli, ayniqsa boshlang‘ich va o‘rta yosh guruhlarida vizual ta’lim vositalari (diagrammalar, sxemalar, videodarslar) orqali ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish maqsadga muvofiqdir. Ijodiy tafakkurni rivojlantiruvchi mashg‘ulotlarni joriy etish: G‘oyaviy va kreativ tafakkur o‘zaro bog‘liq bo‘lgani uchun, maktab va kollej bosqichida "miya shturmi", "erkin assotsiatsiyalar", "g‘oya kartalari" kabi ijodiy metodlardan foydalanish tavsiya qilinadi. Tahliliy va sintetik tafakkurga asoslangan topshiriqlar muvozanati: Sintetik tafakkur g‘oyaviy tafakkur bilan salbiy bog‘liq ekanligini hisobga olib, o‘quvchilarning har ikki tafakkur turini rivojlantiruvchi topshiriqlarni muvofiqlashtirish lozim. Bu tahlil va umumlashtirish ko‘nikmalarining uyg‘un rivojlanishiga yordam beradi. 45 Pragmatik tafakkur egalariga amaliy topshiriqlar berish: Amaliy, tajribaga asoslangan tafakkur turi rivojlangan o‘quvchilarga hayotiy masalalarni hal qilishga yo‘naltirilgan, real muammolarga yechim topishga qaratilgan topshiriqlar ko‘proq natija beradi. II BOB bo’yicha xulosa O‘tkazilgan eksperimental tadqiqotlar natijalari yoshlar tafakkur turlarining rivojlanishida individual farqlar mavjudligini, biroq ko‘pchilik tafakkur stillari bo‘yicha bu farqlar statistik jihatdan ishonchli emasligini ko‘rsatdi. ANOVA (dispersion tahlil) natijalariga ko‘ra, sintetik, g‘oyaviy, pragmatik, analitik va umumiy kreativ tafakkur bo‘yicha yosh guruhlari o‘rtasida sezilarli tafovutlar kuzatilmadi. Bu esa bu tafakkur turlarining rivojlanishi asosan shaxsiy xususiyatlar, qiziqishlar va muhit omillari bilan bog‘liqligini anglatadi. Realistik tafakkur bo‘yicha esa p = 0.093 natijasi statistika nuqtayi nazaridan muhim bo‘lmasa-da, yosh ortishi bilan tafakkurdagi o‘zgarishlarga ishora qiluvchi muayyan tendensiyani ko‘rsatdi. Bu esa yosh omilining tafakkurga ta’sirini chuqurroq o‘rganishni taqozo etadi. Shuningdek, korrelyatsion tahlil natijalari ayrim tafakkur turlari o‘rtasida muvofiq yoki qarama-qarshi bog‘liqliklar mavjudligini aniqladi. Xususan, ko‘rgazmali tafakkur va kreativ tafakkur o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik mavjud bo‘lsa, sintetik va g‘oyaviy tafakkur o‘rtasida salbiy korelyatsiya aniqlandi. Bu esa pedagogik jarayonda bir tafakkur turini rag‘batlantirish boshqa bir tafakkur uslubining cheklanishiga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatadi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari asosida tafakkur turlarining rivojiga individual va differensial yondashuv zarurligi, shuningdek, yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘quv-metodik yondashuvlarni ishlab chiqish lozimligi aniqlab berildi. 46 UMUMIY XULOSA Inson tafakkuri – eng murakkab va yuksak psixik jarayonlardan biri bo‘lib, u orqali atrof-muhitni idrok qilish, tahlil qilish va anglash asosida yangi bilimlar shakllanadi. Ushbu kurs ishida tafakkur tushunchasining psixologik mazmuni, rivojlanish bosqichlari, biologik asoslari va amaliy jihatlari kompleks tarzda tahlil qilindi. Birinchi bobda tafakkur tushunchasining mohiyati, turlari, shuningdek, boshqa psixik jarayonlar bilan uzviy aloqadorligi nazariy manbalar asosida ochib berildi. Tafakkur idrok, xotira, nutq bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu bog‘liqliklar uning shakllanish va rivojlanish mexanizmlarida muhim o‘rin egallaydi. Ikkinchi bobda esa tafakkurning biologik asoslariga chuqur e’tibor qaratildi. Miya faoliyati, nerv tizimi, genetik omillar va neyrofiziologik mexanizmlar tafakkur shakllanishining asosi sifatida qaralib, zamonaviy neuropsixologik yondashuvlar bilan boyitildi. Xususan, prefrontal korteks, gipokamp va boshqa miya tuzilmalarining tafakkur faoliyatidagi o‘rni tahlil qilindi. Uchinchi bobda esa psixologik tadqiqotlar asosida tafakkur faoliyatini o‘rganish usullari, amaliy metodlar va tajribalar asosida olingan natijalar keltirildi. Amaliy jihatlar orqali tafakkur jarayonlarining individual va guruhiy farqlari aniqlanib, biologik asoslarning qanday aks etishi kuzatildi. Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, tafakkur – nafaqat ijtimoiy va psixologik, balki fiziologik va biologik asoslar bilan bog‘liq murakkab tizimli jarayondir. Bu esa psixologiya va neyrobiologiya fanlarining integratsiyasi orqali 47 uni chuqur o‘rganish zaruratini yuzaga keltiradi. Tadqiqot davomida olingan nazariy va amaliy natijalar kelgusida pedagogik, klinik va ilmiy yo‘nalishlarda foydali bo‘lishi mumkin. GLOSSARIY Tafakkur – Atrof-muhitdagi voqea-hodisalarni umumlashtirish, tahlil qilish va yangi bilimlarni yaratish jarayoni. Kognitiv jarayonlar – Bilish bilan bog‘liq psixik jarayonlar majmui: idrok, diqqat, xotira, tafakkur, tasavvur va nutq. Abstrakt tafakkur – Muayyan predmet yoki hodisalardan ajratilgan holda, tushunchalar asosida fikrlash shakli. Konkret tafakkur – Bevosita real predmet va voqealarga tayanib fikrlash turi. Ijodiy tafakkur – Yangi g‘oya, fikr yoki mahsulot yaratishga yo‘naltirilgan tafakkur faoliyati. Analitik tafakkur – Murakkab axborotni qismlarga ajratib tahlil qilishga asoslangan fikrlash turi. Mantiqiy tafakkur – Fikr yuritishda mantiq qonunlariga asoslanadigan tafakkur shakli. Prefrontal korteks – Bosh miya po‘stlog‘ining oldingi qismi bo‘lib, tafakkur, rejalashtirish va qaror qabul qilishda muhim rol o‘ynaydi. Neyron – Asab tizimining asosiy hujayrasi bo‘lib, axborotni uzatish va qabul qilish funktsiyasini bajaradi. Sinaps – Ikkita neyron o‘rtasidagi impuls uzatish nuqtasi. 48 Neyrotransmitter – Neyronlar o‘rtasida impuls uzatishda ishtirok etadigan kimyoviy modda (masalan, dopamin, serotonin). Genetika – Organizmning irsiy xususiyatlarini o‘rganadigan biologiya sohasi. Neyrofiziologiya – Asab tizimi va miya faoliyatini fiziologik jihatdan o‘rganuvchi fan. Miya yarim sharlari – Bosh miya ikki qismdan iborat bo‘lib, har biri ma’lum funksiyalarni bajaradi (chap – mantiq, o‘ng – obrazli fikrlash). Idrok – Tashqi olamdagi hodisa va predmetlarni sezgi organlari orqali qabul qilish jarayoni. Nutq – Tafakkur va kommunikatsiyaning asosiy vositasi sifatida til orqali fikrni ifodalash. Xotira – Axborotni saqlash, eslab qolish va qayta tiklashga xizmat qiluvchi psixik jarayon. Diqqat – Shaxsning aqliy faoliyatini muayyan ob’yektga jamlash qobiliyati. Biologik omillar – Inson psixikasi va tafakkuriga ta’sir etuvchi irsiy, anatomik va fiziologik omillar majmui. Tafakkurning rivojlanish bosqichlari – Bolalikdan boshlab shaxsning tafakkur salohiyati bosqichma-bosqich shakllanishi. Oliy nerv faoliyati – Miya po‘stlog‘ida kechadigan, murakkab aqliy va psixik jarayonlarning fiziologik asoslari. Intellekt – Bilish, anglash, muammo yechish va moslashish qobiliyati sifatida namoyon bo‘luvchi aqliy salohiyat. Tafakkur va nutq birligi – Tafakkur va til faoliyatining o‘zaro uzviy aloqadorligi haqidagi nazariya. 49 Tadqiqot metodlari – Psixologik hodisalarni aniqlash, o‘lchash va tahlil qilish uchun qo‘llaniladigan ilmiy usullar majmui. Psixofiziologiya – Psixik jarayonlarning fiziologik asoslarini o‘rganadigan fanlararo yo‘nalish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi – T.: “O‘zbekiston”, 2021. 2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz – T.: “O‘zbekiston”, 2017. 3. Anderson J.R. Cognitive Psychology and Its Implications – Worth Publishers, 2015. 4. Ananev B.G. Chelovek kak predmet poznaniya – M.: Nauka, 1968. 5. Asqarova M.X. Psixologiya – T.: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2006. 6. Baddeley A. Working Memory, Thought and Action – Oxford University Press, 2007. 7. Eysenck M. Principles of Cognitive Psychology – Psychology Press, 1999. 8. Fodor J.A. The Language of Thought – Harvard University Press, 1975. 9. Johnson-Laird P.N. Mental Models – Cambridge University Press, 1983. 10. Karimova R.X. Shaxs psixologiyasi – T.: “Fan va texnologiya”, 2009. 11. Leontyev A.N. Faoliyat. Ong. Shaxs – T.: “Fan va texnologiya”, 2008. 12. Nazarova G.X. Kognitiv jarayonlar psixologiyasi – T.: TDPU, 2022. 13. Norman D.A. The Design of Everyday Things – Basic Books, 2002. 14. O‘rozboeva D.S. Psixologik tahlil asoslari – T.: Ilm ziyo, 2011. 15. Rajabov A.X. Umumiy psixologiya asoslari – T.: TDPU, 2020. 16. Rubinshteyn S.L. Osnovy obshchey psixologii – M.: Piter, 2002. 50 17. Ruzmetova N. Inson psixik rivojlanishida tafakkurning roli // O‘zMU ilmiy axboroti, 2021. 18. Smith E.E., Kosslyn S.M. Cognitive Psychology: Mind and Brain – Prentice Hall, 2006. 19. Vilyunas V.K. Motivatsiya i emotsiya – M.: Nauka, 1984. 20. Vygotskiy L.S. Psixologiya razvitija cheloveka – M.: Smysl, 1991. 21. Zimbardo Ph., Gerrig R. Psychology and Life – Allyn & Bacon, 2002. Internet saytlari 22. https://uza.uz – O‘zbekiston Milliy axborot agentligi. 23. https://president.uz – O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy sayti. 24. https://ziyonet.uz – Ta’lim resurslari portali. 25. https://psycnet.apa.org – APA Psixologik ilmiy maqolalari. 26. https://sciencedirect.com – Elsevier nashriyoti ilmiy bazasi. 27. https://nature.com – Nature jurnali. 51 ILOVALAR ТАФАККУР ТУРИНИ АНИҚЛАШ МЕТОДИКАСИ (Г.Резапкина модификацияси) Амалий машғулот Yo’riqnoma: Ma’lumki har bir odamda ma'lum bir tafakkur turi hukmronlik qiladi. Ushbu savolnoma sizdagi ustun tafakkur turingizni aniqlashga yordam beradi. Agar siz savollarga rozi bo'lsangiz (+) qo'ying, agar yo'q bo'lsa,(-) qo'ying. 1 Men boshqasiga tushuntirishdan ko'ra o'zim uchun biror narsa qilishim osonroq. 2. Men kompyuter dasturlarini tuzishga qiziqaman. 3. Men kitob o'qishni yaxshi ko'raman. 4. Men rasm, haykaltaroshlik, arxitekturani yaxshi ko'raman. 5. Hatto yaxshi ishlayotgan biznesda ham men biror narsani yaxshilashga harakat qilaman. 6. Agar ular menga ob'ektlar yoki chizmalar haqida tushuntirish qilsalar, yaxshiroq tushunaman. 7. Men shaxmat o'ynashni yaxshi ko'raman. 8. Men o'z fikrlarimni og'zaki va yozma ravishda osongina ifoda etaman. 9. Men kitobni o'qiganimda, uning belgilarini va tasvirlangan voqealarni aniq ko'raman. 52 10. Men o'z ishimni rejalashtirishni afzal ko'raman. 11. Men hamma narsani o'z qo'lim bilan qilishni yaxshi ko'raman. 12. Bolaligimda do'stlarim bilan yozishmalar uchun shifrimni yaratdim. 13. Men aytilgan so'zga katta ahamiyat beraman. 14. Tanish musiqalar miyamga ma'lum rasmlarni qo'zg'atadi. 15. Turli xil sevimli mashg'ulotlar odamning hayotini yanada boyitadi. 16. Muammoni hal qilayotganda, sinovlar va xatolarga o'tish osonroq bo'ladi. 17. Men jismoniy hodisalarning tabiatini tushunishga qiziqaman. 18. Menda etakchi teleradioeshituvchi, jurnalist ishlash juda qiziqadi. 19. Menga tabiatda bo'lmagan narsa yoki hayvonni tasavvur qilish juda oson. 20. Menga faoliyat jarayoni natijadan ko'ra ko'proq yoqadi. 21. Bolaligimda menga lego konstruktorlarini yig'ish yoqardi. 22. Men aniq fanlarni (matematika, fizika) afzal ko'raman. 23. Ba'zi oyatlarning aniqligi va teranligiga qoyil qolaman. 24. Mening xotiramda o'tmish voqealariga tanish hid paydo bo'ladi. 25. Men o'z hayotimni ma'lum bir tizimga bo'ysunishni xohlamayman. 26. Men musiqa tinglaganimda raqsga tushishni xohlayman. 27. Men matematik formulalarning go'zalligini tushunaman. 28. Menga har qanday auditoriya oldida gapirish juda oson. 29. Men ko'rgazmalar, spektakllar, kontsertlarda qatnashishni yaxshi ko'raman. 30. Men hatto boshqalar uchun ravshan bo'lgan narsadan shubhalanaman. 31. Men qo'l tikish, nimadir yasashni yaxshi ko'raman. 32. Men qadimiy matnlarni ochishga qiziqaman. 33. Men tilning grammatik tuzilishini osongina o'rganaman. 34. Men uchun go'zallik yaxshilikdan ko'ra muhimroqdir. 35. Men shu yo'l bilan borishni yoqtirmayman. 36. Faqat tegishi mumkin bo'lgan narsa haqiqatdir. 37. Formulalar, belgilar, ramzlarni osongina eslayman. 38. Do'stlar, men ularga biron narsa aytganda, tinglashni yaxshi ko'rishadi. 39. Men biron bir hikoya yoki film tarkibini tasvirlarda tasavvur qila olaman. 53 40. Ishimni mukammallikka qadar tugatmagunimcha tinchlanolmayman. ЖАВОБЛАР ВАРАҚАСИ Ф.И.О ______________________________________________ Ёш_________________________________________________ Жинси______________________________________________ Предметли харакат тафаккур Абстрак мавхум тафаккур Сўз- мантиқ тафаккур Кўргазмали- харакат тафаккур Креатив тафаккур 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Natijalarni qayta ishlash. Beshta ustudagi har birida plyuslar sonini hisoblang va olingan raqamni shaklning bo'sh pastki katakchasiga yozing. (0-2 - past, 3-5 - o'rta, 6-8 - yuqori). Har bir ustun ma'lum bir tafakkur turiga mos keladi. Har bir ustundagi ochkolar soni ushbu tafakkur turining rivojlanish darajasini ko'rsatadi 1. Predmetli harakat tafakkur – ishbilarmon odamlarga xosdir. Ular harakat orqali ma'lumotni o'zlashtiradilar. Odatda ular harakatlarni yaxshi muvofiqlashtirishga ega. Ularning qo'llari bilan bizni o'rab turgan butun ob'ektiv dunyo yaratildi. Ular mashinalarni haydashadi, dastgohlarda turishadi, kompyuterlarni yig'adilar. Ularsiz eng yorqin g'oyani amalga oshirish mumkin emas. Bu tafakkur sportchilar, raqqosalar, san'atkorlar uchun muhimdir. 54 2. Mavhum-ramziy tafakkur – ko'plab olimlar - nazariy fiziklar, matematiklar, iqtisodchilar, dasturchilar, tahlilchilar tomonidan mavjud. Ular matematik kodlar, formulalar va operatsiyalar yordamida tegib bo'lmaydigan yoki tasavvur qilib bo'lmaydigan ma'lumotlarni ishlatib, ma'lumotlarni o'zlashtirishlari mumkin. Bunday tafakkurning o'ziga xos xususiyatlari tufayli farazlar asosida fanning barcha sohalarida ko'plab kashfiyotlar amalga oshirildi. 3. Og'zaki-mantiqiy tafakkur – odamlarni og'zaki aql bilan ajratib turadi (lat. Verbalis - og'zaki so'zlardan). Rivojlangan og'zaki va mantiqiy tafakkur natijasida olim, o'qituvchi, tarjimon, yozuvchi, filolog, jurnalist o'z fikrlarini shakllantirishi va odamlarga etkazishi mumkin. Bu ko'nikma rahbarlar, siyosatchilar va jamoat arboblari uchun zarurdir. 4. Vizual-majoziy tafakkur – badiiy tafakkurga ega odamlar tomonidan mavjud edi, nima bo'lishini va hech qachon bo'lmagan va hech qachon bo'lmaganini tasavvur qila oladigan odamlardir - rassomlar, shoirlar, yozuvchilar, direktorlari. Arxitektor, konstruktor, dizayner, rassom, rejissyor vizual-majoziy tafakkurga ega bo'lishi kerak. 5 . Kreativ tafakkur – bu ijodiy tafakkur, muammolarga nostandart echimlarni topish qobiliyati. Bu har qanday faoliyat sohasida iste'dodli odamlarni ajratib turadigan noyob va almashtirib bo'lmaydigan sifatdir. Sof shaklda bunday tafakkur turlari kam uchraydi. Ko'pgina kasblar uchun turli xil tafakkur turlarining kombinatsiyasi, masalan, psixolog uchun zarurdir. Bunday tafakkur sintetik deb ataladi. O'zingizning tanlagan faoliyatingiz yoki mashg'ulot profilingiz bilan etakchi ongingizni bog'lang. Tafakkurning aniq turi, tegishli faoliyatni rivojlantirishda ba'zi afzalliklarni beradi. Eng muhimi, sizning qobiliyatingiz va kelajakdagi kasbga qiziqishingiz. Sizning tanlovingiz qanchalik yaxshi? Agar sizning kasbiy rejalaringiz tafakkur turiga mutlaqo mos kelmasa, o'ylang, o'zgartirish osonroqmi - rejalarmi yoki tafakkur turi? INDIVIDUАL TАFАKKUR USLUBI 55 Yo riqnoma: Sizga taqdim etilayotgan so rovnoma har bir bandiningʼ ʼ tasdiqlari beshtadan yakunlovchi javob variantlariga ega. Sizning vazifangiz, berilgan tasdiqlarning har birini o qib chiqing va har bir javob variantining ʼ ahamiyatini 5-balli tizim bo yicha baholang. Bu yerda: 5- mutlaqo to liq mos ʼ ʼ keladi; 4-to liq mos keladi; 3- mos keladi, 2- qisman mos keladi; 1-juda kam mos ʼ keladi. Bandlarni baholashda ularning har biri bir martadan ishtirok etishi shart. Masalan, А. Biror g oya ustida bahs borganida men ko pincha quyidagi hollarni yoqlayman: ʼ ʼ 1.Bahsning sababini aniqlashni, unga aniqlik kiritishni; 3 2.Bahs qilinayotgan mavzuning mohiyatini ifodalashni; 4 3.Vaziyatga mantiqiy va izchil yondashishni; 5 4.Eng qulay va ishonchli dalillarni bayon etishni; 1 5.Imkon darajada samarali yechimga ega bo lganini asoslanishni. ʼ 2 Test savolnomasi А. Biror g oya ustida bahs borganida men ko pincha quyidagi ʼ ʼ hollarni yoqlayman: 1Bahsning sababini aniqlashni, unga aniqlik kiritishni; 2.Bahs qilinayotgan mavzuning mohiyatini ifodalashni; 3.Vaziyatga mantiqiy va izchil yondashishni; 4.Eng qulay va ishonchli dalillarni bayon etishni; 5.Imkon darajada samarali yechimga ega bo lganini asoslanishni. ʼ B. Biron – bir loyiha ustida ishlaganimda, albatta men uni ahamiyatli deb bilaman: 1.Loyihaning maqsad va ahamiyatini tushunishni; 2.Loyihada ishlaydigan guruh ishtirokchilarini maqsad va qadriyatlarini aniqlashni; 56 3.Ushbu loyiha ustida qanday ish olib borishni; 4.Biz uchun loyiha qanday foyda berishini; 5.Loyiha bo yicha inoq bo lib ishlashni va uni olg a harakatlantirishni.ʼ ʼ ʼ V. Men yangi g oyalarni quyidagi hollarda yaxshiroq o zlashtiraman: ʼ ʼ 1.Ularni yangi va kelgusidagi mashg ulotlar bilan bog liqlikda; ʼ ʼ 2.Ularni aniq vaziyatlar bilan uyg unlashgan hollarda; ʼ 3.Ularga diqqat-e tibor qaratilib, asta-sekin tahlil etganda; ʼ 4.Oldingi g oyalarga aloqador bo lganda; ʼ ʼ 5.Ularni boshqa g oyalarga qarshi qo yilgan taqdirda. ʼ ʼ G. Kitob va maqolalardagi grafik, sxema, chizmalar odatda men uchun: 1.Ular aniq bo lsa, matnga nisbatan ahamiyatli; ʼ 2.Muhim faktlarni aniq ifodalab bera olsa qiymatli; 3.Ular matndagi masalalarni yorita olsa qadriyatli; 4.Matnni tushuntirish va uni mustahkamlashga yordam bersa; 5.Boshqa materiallardan kamroq yoki ko proq foydali bo lsa. ʼ ʼ D. Menga biror narsani o rganishni topshirsalar, uni quyidagicha boshlardim: ʼ 1.Uning o rnini keng ko lamda o rganishga e tibor qaratardim; ʼ ʼ ʼ ʼ 2.Men uni bajara olamanmi yoki menga yordam kerakligini aniqlar edim; 3.Erishish mumkin bo lgan natijalar haqida o ylab ko rardim; ʼ ʼ ʼ 4.Bu izlanish nimaga olib kelishini mulohazalashdan; 5.Masalani to liq va aniq shakllantirishdan. ʼ Ye. Qaysidir narsa haqida ma lumotlar yig ish topshirilsa: ʼ ʼ 57 1.Masalaga individual yondashgan holda, u haqidagi har bir savolga javob izlayman; 2.Muhokamaga sharoit topish uchun uni boshqalarning munosabatiga havola etardim; 3.Masala yuzasidan ko pchilik o rtasida so rov o tkazib, so ng aniqlik kiritar edim;ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ 4.Umuman, bunga daxldor bo lmagan insonlarning nuqtai nazarini bilishga harakat ʼ qilaman; 5.Ushbu masala bilan shug ullangan kishilarga murojaat etardim. ʼ J. Men o zimni haq va to g ri deb bilaman, agar: ʼ ʼ ʼ 1.Qarama-qarshi yondashuvga nisbatan aniq nuqtai nazarda tura bilsam; 2.O zimning to g riligimga ishongan narsa haqida kelisha olsam; ʼ ʼ ʼ 3.Аmaliyotda sinab ko rilgan narsani ilgari sursam; ʼ 4.Mantiqiy va ilmiy asoslangan narsani berishni uddalasam; 5.Dalillarni aniq va kuzatishlarimga asoslangan holda tasdiqlashga erishsam Z. Men bo sh vaqtlarimda quyidagi mavzular yoritilgan ommaviy axborot ʼ vositalaridagi maqolalarni o qiyman: ʼ 1.Shaxsiy va ijtimoiy masalalarni hal etishga bag ishlangan; ʼ 2.Bahsli va ijtimoiy masalalarni yoritgan; 3.Ilmiy yoki tarixiy tadqiqotlar haqidagi; 4.Qiziqarli insonlar va voqealar to g risidagi; ʼ ʼ 5.Qiziqarli hayotiy tajribalar yuzasidan ma lumot beruvchi. ʼ I. Men loyihalar ustida ishlaganimda quyidagilarga e tibor beraman: ʼ 1.Shaxsiy tajribamga yaqin masalalar asosida xulosalashga; 58 2.Ushbu masalalarni yechish imkoniyatiga; 3.Yoritilayotgan materiallarning ishonchli va asosli ekanligiga; 4.Mualliflarning maqsad va vazifalarini tushunishga; 5.Ma lumotlarni talqin etishga.ʼ K. Menga biron bir vazifa yuklatilsa, uni o rganish uchun, birinchi galda ʼ quyidagilarga e tibor qarataman: ʼ 1.Masalani yechishning eng omilkor usullariga; 2.Bu masalani yechish kimga nima berishiga; 3.Bu masalani nima uchun yechish lozimligiga; 4.Bu masalani yechish uchun yana qaysi muammolarni o rganishga to g ri ʼ ʼ ʼ kelishiga; 5.Bu masalani tezkor yechishning qanday ahamiyatga egaligiga. L. Yangi narsani maksimal darajada qanday bajarishni yaxshi bilaman: 1. Buning o zimga va boshqalarga yaqinligiga aniqlik kiritish orqali; ʼ 2. Oldin buni qanday hal etilganligiga tayanib; 3.Masalani hal etishga qaratilgan har xil nuqtai nazarlarni tinglash yordami bilan; 4. Buni amalga oshirishda boshqa kishilarning ko rsatmasiga suyanib; ʼ 5. Masalani hal etishni batafsil o rganish natijasida. ʼ M. Аttestatsiyadan o tishda men quyidagilarni afzal hisoblayman: ʼ 1. Kasbiy faoliyatimga doir masalalarni muammoga yo naltiruvchi ob ektiv ʼ ʼ jihatlarini to plab olaman; ʼ 2. Boshqa attestatsiyadan o tadigan sheriklarim bilan bahs-munozara ʼ tashkil etaman; 59 3. Biladiganlarimni og zaki mushohadalashni;ʼ 4. O zlashtirganlarimni erkin holda bayon etishni; ʼ 5. Savollarga yozma tayyorgarlik ko rishni. ʼ N. Men quyidagi insonlarni qadrlayman: 1. Faylasuf va olimlarni; 2. Yozuvchi va o qituvchilarni; ʼ 3. Siyosiy yetakchilar va ishbilarmon insonlarni; 4. Iqtisodchilar va muhandislarni; 5. Fermerlar va jurnalistlarni. O. Nazariyaning foydaliligini topa olaman, agar u: 1. Men o rgangan nazariya va g oyalarga yaqin tursa; ʼ ʼ 2. Nazariya menga yangi narsalarni tushuntira olsa; 3. Har xil vaziyatlarning o zaro bog liqligini tizimli tushuntirishga yo naltirsa; ʼ ʼ ʼ 4. Mening shaxsiy tajribam va kuzatishlarimni talqin qilishga xizmat qilsa; 5. Аniq amaliy ilovaga ega bo lsa. ʼ P. Bevosita mening faoliyatimga daxldor bo lgan kitobni o qiganimda, asosan ʼ ʼ quyidagilarga e tibor qarataman: ʼ 1. Kasbiy bilimlarni boyitishga qiziqaman; 2. Uning foydaliliga men hurmat qiladigan kishining ko rsatmalariga; ʼ 3. O zimning umumiy eruditsiyamni boyitish istagiga; ʼ 4. Har xillik uchun shaxsiy faoliyatim chegarasidan chiqish xohishiga; 5. Ma lum predmet haqida ko proq narsani bilishga. ʼ ʼ R. Munozarali muammolarni o qiganimda men quyidagilarni afzal bilaman: ʼ 60 1. Tanlagan nuqtai nazarimdan qat i nazar men uchun ahamiyatli tomonlarniʼ ko rsatishni; ʼ 2. Munozara davomida barcha faktlarni bayon etishni; 3. Munozarali masalani izchil va mantiqiy izohlashni; 4. G oyani ilgari suruvchining qadr-qimmatini aniqlashni; ʼ 5. Munozarali va nizoli masalalarning har ikkala tomonini aniq yoritishni. S. Men ilk bora o rganishga kiritilayotgan texnik muammoga, butunlay: ʼ 1. Uni ancha keng muammo yoki nazariyaga bog lashga harakat qilish; ʼ 2. Bu muammoni hal etish yo l va usullarini izlash; ʼ 3. Uni hal etishning muqobil usullari haqida o ylab ko rish; ʼ ʼ 4. Bu muammoni hal etishda foydalaniladigan boshqa usullarni topish; 5. Uni hal etish uchun eng omilkor usulni topishga intilish. T. Men o zimni quyidagilarni bajarishga ancha qobiliyatliman deya olaman: ʼ 1. Mavjud metodlarni yanada samarali va qulay foydalanishga; 2. Har xil metodlarni birgalikda qo llashga; ʼ 3. Yangi va ancha mukammal usullarni o ylab topishga; ʼ 4. Yangilik bo yicha metodning yaxshi ishlashini ta minlashga; ʼ ʼ 5. Mavjud metodni nima uchun va qanday ishlashi kerakligini tahlil etishga. Natijalarni qayta ishlash. Har bir tafakkur uslubi bo yicha natijalar quyidagi kalit ʼ asosida hisoblab topiladi Sintetik uslub: А1 + J1 + N1 + B2 + Z2 + O2 + V5 + I5 + P5 + 61 G4 + K4 + R4 + D3 + L3 + S3 + Ye2 + M2 + T2 ∑ = G oyaviy uslub: А2 + J2 + N2 + B1 + Z1 + O1 + V4 + I4 + P4ʼ + G3 + K3 + R3 + D1 + L1 + S1 + Ye3 + M3 + T3 ∑ = Pragmatik uslub: А3 + J3 + N3 + B4 + Z4 + O4 + V1 + I1 + P1 + G5 + K5 + R5 + D2 + L2 + S2 + Ye4 + M4 + T4 ∑ = Аnalitik uslub: А4 + J4 + N4 + B3 + Z3 + O3 + V3 + I3 + P3 + G1 + K1 + R1 + D5 + L5 + S5 + Ye5 + M5 + T5 ∑ = Realistik uslub: А5 + J5 + N5 + B5 + Z5 + O5 + V2 + I2 + P2 + G2 + K2 + R2 + D4 + L4 + S4 + Ye1 + M1 + T1 ∑ = Beshta ko rsatkichning natijalari«S + I + P + А + R = 270» sharti bajarilganda ʼ yig indisi 270 ballni tashkil etishi lozim., ʼ Bu yerda harfiy ifodalar tafakkur uslublari nomlarining qisqartirilgan ko rinishi. ʼ  S – sintetik uslub  I – g oyaviy uslub ʼ  P – pragmatik uslub  А – analitik uslub  R – realistik uslub. Test natijalariga ko ra, shaxsda quyidagi individual tafakkur uslubi yetakchilik ʼ qiladi. Uning individual tafakkur uslubiga mana bunday xususiyatlar xos: Sintetik tafakkur uslubi (sintetik): – shaxs qanday yangilik yaratishga, original ishlarni amalga oshirishga, g oyalarni o zaro bog lashga va monand kelmagan narsalarni, ʼ ʼ ʼ ba zan qarama-qarshi g oya va ma lumotlarni birlashtirishga moyil. U nazariy ʼ ʼ ʼ mulohazalashga va fikran tajriba-sinovlar tashkil etishga layoqatli. U ko pincha ʼ o ziga "Аgar...... bunday bo lsa, nima bo ladi?" degan savol bilan murojaat etib ʼ ʼ ʼ turadi. U yangi fikrlar, kontseptsiyalar yaratishga ega, har xil yondashuvlardagi ziddiyatlarni bartaraf etishga va murosaga keltirishga intiladi. O zgalarning ʼ 62 mulohazalaridagi ziddiyatlarni tez ilg ay oladi. Olamni doimo o zgarishlardaʼ ʼ ko radi, ba zan olamdagi rang- baranglik va o zgarishlar yuzasidan tanaffuslar ʼ ʼ ʼ qilishni yoqtiradi. G oyaviy tafakkur uslubi (idealist) – shaxs muammoni ikr-chikirlarigacha tahlil ʼ qilmasdan, intuitiv, uni global, umumiy holda baholashga moyil. Undagi maqsadga erishishga, muammo mazmuniga, inson qadriyatlariga, ahloqiy masalalarga qiziqish bilan qarash xususiyatlari xos. U ziddiyatlarni silliqlashga, har xil pozitsiyalardagi o xshashliklarga urg u berishga intiladi. Yangi g oyalarni oson ʼ ʼ ʼ ilg aydi. Bu shaxs o ziga “Biz qaerga bormoqdamiz va nima uchun?” savoli bilan ʼ ʼ murojaat qiladi. Pragmatik tafakkur uslubi (pragmatik) – shaxs bevosita o zining shaxsiy ʼ tajribasiga tayangan holda qarorlar qabul qiladi. U qulay va yengil bo lgan ʼ materiallar hamda axborotlardan foydalanishga, qanday qilib tez natija olish mumkinligiga intiladi. U “Uzoqdagi bug doydan, yaqindagi arpa somoni yaxshi” ʼ tamoyiliga tayanadi. Pragmatik “Nima bo lsa ham ish uchun qilish”, “Tezroq natija ʼ olish uchun buning hammasi yaroqli” shioriga amal qiladigan. Uning xulq-atvoriga betartiblik va yuzakichilik kuzatiladi. Pragmatik shaxs-odatda yuzaga kelgan mavjud holatlarni, talab va takliflarni tez ilg aydi. Ular xatti-harakat taktikalarini ʼ yaxshi belgilay oladi va murakkab vaziyatlarda ulardan o z foydasiga foydalanadi, ʼ moslashuvchan va qayishqoq. Moddiy farovonlik va ularga erishishga ko p e tibor ʼ ʼ qaratishga moyil. Аnalitik tafakkur uslubi (analitik) – ushbu tafakkur uslubi sohibi muammolarga atroflicha va tizimli qarashga layoqatli. U muammoga mantiqiy va metodik jihatdan, uning yechimini detallarigacha e tibor qaratishga moyil. U qaror qabul ʼ qilishdan oldin, muammo yuzasidan ob ektiv dalillar, ko proq axborotlar ʼ ʼ to plashga intiladi va batartib reja tuzishga uquvli. Olamni mantiqiy, ratsional, ʼ oldingi mulohaza va taxminlarga tayanib, batartib, izchil idrok etishga qobiliyatli. Har xil hodisalarni mantiqan tushuntirishga olib keluvchi tizim, metod va formulalar izlashga qodir. 63 Ratsionalistik tafakkur uslubi (realist) – shaxs natijalar va uning dallilarini tan olishga xayrixohligini bildiradi. Uning uchun bevosita his etgan, shaxsan o z ko ziʼ ʼ bilan ko rgan yoki eshitgan narsalar haqiqiy hisoblanadi. Realist tafakkuri uslubida ʼ aniqlik va tuzatishlarga qartilganlik , aniq natijalarga erishish uchun vaziyatlarni to g rilashga intilish xos. Uning uchun har doimo uchragan va ko rgan voqelikdagi ʼ ʼ ʼ anglashilmovchilik muammo hisoblanadi. U noqulayliklarni ko p his etadi va uni ʼ tuzatishga kirishadi. Аgar tekshiriluvchi ushbu tafakkur uslubi bo yicha 60 dan 65 ballgacha to plagan ʼ ʼ bo lsa, unda tafakkur uslubi o rtacha rivojlanganligini va u holda siz teng ʼ ʼ vaziyatlarda bu tafakkur uslubi yoki uslublaridan foydalanishga moyil bo lasiz. ʼ Аgar 66 dan 71 ballgacha to plagan bo lsangiz, u holda sizda tafakkurning ushbu ʼ ʼ uslubi yetakchilik qilardi. Siz ushbu tafakkur uslubidan ko p vaziyatlarda va ʼ muttasil foydalanasiz. Аgar tafakkur uslublari bo yicha to plagan ballaringiz 72 ʼ ʼ ball va undan ko p bo lsa, u holda ushbu tafakkur uslubi sizda o ta yetakchilik ʼ ʼ ʼ qiladi. Siz doimiy ravishda ushbu fikr yuritish uslubiga tayanasiz va unga sodiqsiz. Аgar siz bir yoki bir nechta tafakkur uslublari bo yicha yuqori ko rsatkich ʼ ʼ olsangiz, boshqalari bo yicha esa past ko rsatkichlarga ega bo lsangiz, u holda ʼ ʼ ʼ sizda ushbu tafakkur uslublari bo yicha ko rsatkichlaringiz 43 dan 48 ball ʼ ʼ chegarasida bo lsa, u holda sizda ushbu tafakkur usulbiga nisbatan e tiborsizlik va ʼ ʼ iltifotsizlik kuzatiladi. Siz uchun muammolarni yechishda ushbu uslublardan o zingizni chetga olasiz. Аgar ko rsatkichlaringiz 37 dan 42 ballar chegarasida ʼ ʼ bo lsa, u holda siz muammolarni hal etishda ushbu tafakkur uslubini, umuman ʼ inobatga olmaysiz. Ushbu tafakkur usulbi Siz uchun begona. Va nihoyat, baholashingiz o zaro teng bo lsa 36 ball va undan kam ball to plasangiz, ushbu ʼ ʼ ʼ tafakkur uslubi siz uchun begona, undan hech qachon faoliyatingizda foydalanmaysiz. Djeyn Staynning kreativ tafakkurni baholash testi 1. Sizda doim original g oyalar tug iladi ʼ ʼ 64 2. Ba zida sizni ko p qiynagan muammoning yechimi birdaniga xayolingizga kelʼ ʼ 3. Yaxshi tashkillashtirilmagan ko rsatuvni ko rganingizdan so ng agar shu ʼ ʼ ʼ ko rsatuvni o zingiz tashkillashtirganingizda omadli bo lar edi degan xulosaga ʼ ʼ ʼ kelasizmi. 4. Аtrofingizda sodir bo lgan o zgarishlarga tez moslasha olasizmi. ʼ ʼ 5. Xayollaringizdan o zingiz ishtirokingizdagi orzular, umidlar o tadimi. ʼ ʼ 6. Maktabingizda adabiyot va rasm darsidan doimo 5 baxo olganmisiz 7. Sizga falsafa va madaniyat soxasidagi yangiliklar bilan tanishish yoqadimi. 8. Intuitsiyangizga tayanib yangi asar yoki qo shiqni boshidan uni oxiri qanday ʼ bo lib tugashni ayta olasizmi ʼ 9. Siz madaniyat va san atga talluqli barcha sohalarga qobiliyatingiz bor deb ʼ hisoblaysiz. 10. Sizning tashqi ko rinishingiz ko ra tashlanuvchan va o z stiliga ega. ʼ ʼ ʼ 11. Siz yangiliklarga intilganingiz uchun ko p tavakkal qilasiz. Shuning uchun ʼ ko p xatolarga yo l qo yasiz. ʼ ʼ ʼ 12. Boshqa insonlarga qaraganda sizning emotsiyalaringiz chuqurroq. 13. Sizning dunyoqarashingiz o zgalarni o z dunyoqarashlarini boshqatdan ko rib ʼ ʼ ʼ chiqishga undaydi. 14. Sizning tushlaringiz rangli va ularni uyg onganigizda eslab qolasiz. ʼ Ballar yig indisi. ʼ TEST KАLITI.. 1-4. Sizning ijodiy qobiliyatingizni qoniqarli deb bo lmaydi. ʼ 65 5-8. Sizni yaxshi kinofilmlar va shoularning muxlisi deyish mumkin. Siz o zingizni emas balki boshqa insonlarning ijodidan bahra olasiz. Siz o zingizniʼ ʼ ijodiy insonlar safidan deb tan olmaysiz va bunga intilmaysiz ham. 9-12. Sizning ijodiy qobiliyatingiz normal rivojlangan siz juda ko p kitob o qiysiz, ʼ ʼ rasmlar chizishni yoqtirasiz. San atning har bir sohasi siz uchun qiziqarli. ʼ 13-14. Siz o ta ijodiy shaxssiz. Sizga yo nalish berish yoki san at sohasida, ijod ʼ ʼ ʼ borasida bir nima o rgatishga haddimiz sig maydi. Bu sohada biz sizdan maslahat ʼ ʼ olishimiz kerak. Ijodiyot o zida muammoning yechimini yangi g oya va ixtirolarni namoyon etadi. ʼ ʼ Аfni shu ijodiy qobiliyatlar yordamida insoniyat o z oldidagi qiyinchiliklarni ʼ yengib o tgan, takomillashgan. Tadqiqodchilarning fikricha ijodiy ʼ qobiliyatlardanmahrum bo lish ham mumkin ekan. Аgar bolalarning rasmlariga, ʼ ular tomonidan to qib chiqarilgan hikoya va ertaklarga nazar tashlasak. Ulardagi ʼ rivojlanayotganijodiy qobiliyatlarni ilg ashimiz mumkin. Lekin ko pgina ʼ ʼ holatlarda 7 yoshdan kichik ushbu qobiliyatlar o rnini asta-sekin boshqa ʼ qobilyatlar egallab borar ekan.Ko pgina faktlarga nazar tashlasak ixtirolar, ʼ g oyalar insonlarning ongiga uyqu vaqtida tush ko rishda namoyon bo ladi. ʼ ʼ ʼ Xayolingizga kelgan birinchi fikr doim xaqiqat bo ladi. O zingizga mos kelgan ʼ ʼ javobga 1 balldan, mos kelmaganiga 0 ball qo yiladi. ʼ 66

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TAFAKKUR TUSHUNCHASI VA UNING BIOLOGIK-PSIXOLOGIK ASOSLARI

1.1. Tafakkur tushunchasi, mohiyati va psixologik mazmuni

1.2. Tafakkur turlari va rivojlanish bosqichlari hamda psixik jarayonlar bilan o’zaro aloqasi

1.3. Tafakkurning biologic asoslari: miya, genetic omillar va neyrofiziologik mexanizmlari

I BOB yuzasidan xulosalar

II BOB. TAFAKKUR JARAYONLARINI O‘RGANISHNING AMALIY JIHATLARI

2.1. Tafakkur faoliyatini aniqlashda qo‘llaniladigan psixologik metodlar

2.2. Tadqiqot natijalari asosida tafakkur faoliyatining o’ziga xos jihatlarini tahlil qilish

2.3. Tadqiqot natijalari asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqish

III BOB yuzasidan xulosalar

XULOSA

GLOSSARIY

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

ILOVALAR

Купить