Talabalar guruhining psixologik xususiyatlari bôladi - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	117.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Talabalar guruhining psixologik xususiyatlari bôladi

Купить

Reja:
Kirish
I. Kichik guruh tushunchasi va uning rivojlanishi
1.1 Kichik guruh tushunchasi
1.2 Kichik guruhlarni rivojlantirish muammosi
II. Talabalar guruxining xususiyatlari va uning rivojlanishi
2.1 Talabalar guruhining xususiyatlari
2.2 Talabalar guruhini rivojlantirish
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

KIRISH
Zamonaviy dunyoda moddiy farovonlikka, yuqori ijtimoiy mavqega va martaba
o'sishiga erishish uchun rivojlangan shaxs bo'lish zarurligi, uning fazilatlari, birinchi
navbatda, tashabbuskorlik, qobiliyatdir. bozor sharoitlarida harakat qilish, doimiy
rivojlanish istagi va intellektual rivojlanish.
Talabalar jamiyatni o'zgartirishning eng muhim omili sifatida yoshlarning eng
intellektual, ijodiy rivojlangan va ilg'or qismidir. Aynan talabalar guruhi kuchga ega
va zamonaviy dunyoda o'zgarishlar manbai bo'lishi mumkinligi sababli, talabalar
guruhini shakllantirish va rivojlantirishga katta e'tibor berish kerak.
O'quv jarayonining samarali bo'lishi uchun nafaqat o'qitiladigan materialning
sifati, o'quvchilarning makon va vaqtini tashkil etish, balki o'quv guruhining hajmi,
ijtimoiy-psixologik iqlim, guruh ichidagi munosabatlarni ham hisobga olish kerak. va
ta'lim faoliyatining boshqa ko'plab psixologik jihatlari. Tadqiqotchilarning
aniqlashicha, o‘quv guruhidagi talabalarning o‘quv faoliyati darajasi va o‘rni undagi
shaxslararo munosabatlarning shakllanish darajasiga bog‘liq.
Talabalar guruhida shaxslararo munosabatlarni shakllantirish, shakllantirish va
o'zgartirish, guruh rollarini taqsimlash, etakchilarni rag'batlantirish va hokazolarning
dinamik jarayonlari sodir bo'ladi. Bu jarayonlarning barchasi talabaning shaxsiyatiga,
uning ta'lim faoliyati va kasbiy rivojlanishining muvaffaqiyatiga, uning xulq-atvoriga
kuchli ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun o'quv faoliyatini tashkil etishda talabalar
guruhining xususiyatlarini tushunish va hisobga olish juda muhimdir.
Talabalar muhiti va talabalar guruhining xususiyatlari o'quvchi shaxsiga kuchli
ijtimoiy va tarbiyaviy ta'sir ko'rsatadi. Rivojlanishning har bir darajasida talabalar
guruhi ma'lum psixologik xususiyatlarga ega bo'lib, bu, shubhasiz, guruhning
birgalikdagi faoliyati va undagi munosabatlarining muvaffaqiyatiga ta'sir qiladi.
Shunday qilib, shuni aytishimiz mumkinki, talabaning kasbiy va shaxs sifatida
rivojlanishi uchun uning rivojlanishi ushbu jarayon uchun qulay sharoitlarda bo'lishi

kerak. Talabalar guruhining rivojlanish darajasini bilish ta'lim faoliyati tomonidan
qo'yilgan maqsad va vazifalarni muvaffaqiyatli amalga oshirishga yordam beradi.
Ishning maqsadi: talabalar guruhining rivojlanish xususiyatlarini o'rganish
O'quv ob'ekti: talabalar guruhi
Mavzu: Talabalar guruhining rivojlanish darajalari
Vazifalar:
. Kichik guruh tushunchasini o'rganing
. Kichik guruhning rivojlanish xususiyatlarini tahlil qiling
. Talabalar guruhi va uning rivojlanishini tavsiflang
Gipoteza: oxirgi o'quv yilidagi talabalar guruhi yuqori darajadagi tashkiliylikka
ega, ammo faoliyat yo'nalishi boshqacha.

I. KICHIK GURUH TUSHUNCHASI VA UNING RIVOJLANISHI
1.1 Kichik guruh tushunchasi
Talabalar guruhi kichik guruhga tegishli, shuning uchun uni o'rganishni
boshlashdan oldin, kichik guruh hodisasini ko'rib chiqish kerak.
Kichik guruhlarni o'rganishga qiziqish ancha oldin, ya'ni jamiyat va shaxs
o'rtasidagi munosabatlar muammosi va uni shakllantirish muhiti masalasi muhokama
qilina boshlaganida paydo bo'lgan. Inson hayotining ko'p qismi kichik guruhlarda
o'tadi: oilada, do'stlar orasida, ta'lim va ish guruhlarida va boshqalar. Aynan kichik
guruhlarda shaxs shakllanadi va uning fazilatlari ochiladi, shuning uchun shaxsni
guruhdan tashqarida o'rganish mumkin emas.
Va tadqiqotchilar bir necha bor "kichik guruh" tushunchasining ta'rifiga
murojaat qilib, juda ko'p sonli turli xil, ba'zan juda boshqacha va hatto qarama-qarshi
ta'riflarni shakllantirishgan. Bu kichik guruhni belgilashga urinayotgan mualliflar,
qoida tariqasida, guruh jarayonining ma'lum jihatlariga e'tibor qaratib, uni o'z
tushunishlaridan kelib chiqqanligi bilan izohlanadi [7].
Ko'p sonli turli xil ta'riflarni ko'rib chiqib, kichik guruhni o'rganuvchi
tadqiqotchilar uni taxminan quyidagicha qisqartirdilar: "Kichik guruh tarkibidagi
kichik guruh deb tushuniladi, uning a'zolari umumiy ijtimoiy faoliyat va ijtimoiy
faoliyat bilan birlashtirilgan. hissiy munosabatlar, guruh normalari va guruh
jarayonlarining paydo bo'lishi uchun asos bo'lgan bevosita shaxsiy muloqotda bo'ladi.
[2, 190-bet]. Bu ijtimoiy psixologiyada juda universal ta'rifdir. Ammo u o'zini aniq
ta'rif sifatida ko'rsatmaydi va tabiatan juda tavsiflovchidir, chunki u tarkibiga
kiritilgan tushunchalarga qanday mazmun berilganiga qarab turli xil talqinlarga imkon
beradi.
Kichik guruhni aniqlash muammosi uning hajmi, undagi shaxslararo o'zaro
ta'sir jarayonlari va xususiyatlariga ta'siri masalasi bilan ham bog'liq. Adabiyotda

kichik guruhning chegaralari haqida ancha vaqtdan beri bahs-munozaralar mavjud,
ammo bu muammo hali ham o'z yechimini topgani yo'q. Bu turli tadqiqotchilar
yakuniy miqdoriy parametrlar aniqlanadigan guruhlarning turli xususiyatlaridan kelib
chiqishi bilan izohlanadi. Agar kichik guruhning pastki chegarasi haqida gapiradigan
bo'lsak, unda uning ta'rifiga ikkita yondashuv mavjud. Birinchi yondashuv shundaki,
eng kichik kichik guruh ikki kishidan iborat guruh - "dyad" deb ataladi. Biroq, bu
nuqtai nazar boshqasi bilan ham raqobatlashadi, bu kichik guruh a'zolarining eng
kichik soni ikki emas, balki uch kishi, ya'ni. kichik guruhning pastki chegarasi
"triada" dir. Ikkala taxminning ham o'z tasdiqlari va rad etishlari mavjud. Kichik
guruhning yuqori chegarasi uning sifat xususiyatlari bilan belgilanadi va odatda 20-30
kishidan oshmaydi. Kichik guruhning optimal hajmi amalga oshirilayotgan
birgalikdagi faoliyatning tabiatiga bog'liq va 5-12 kishi oralig'ida bo'ladi, chunki bu
raqamda guruh barqarorroqdir. Kattaroq guruhlar kichikroq mikroguruhlarga osonroq
bo'linadi, ular ichida odamlar yaqinroq aloqalar orqali bog'lanadi [10].
Kichik guruhlarning ko'pligi ularning katta xilma-xilligini nazarda tutganligi
sababli, ularni tasniflash tadqiqot maqsadlari uchun zarurdir. Guruhlarni turli
sabablarga ko'ra aniqlash mumkin: ularning mavjud bo'lish vaqti (uzoq muddatli va
qisqa muddatli), a'zolar o'rtasidagi yaqin aloqa darajasi, shaxsning kirish usuli va
boshqalar. Hozirgi vaqtda ellikka yaqin turli tasniflash asoslari ma'lum. Eng keng
tarqalgan uchta tasnif: birlamchi va ikkilamchi (C. Cooley), norasmiy va rasmiy (E.
Mayo), ma'lumot va a'zolik guruhlari (G. Hyman) [2].
Shunday qilib, kichik guruh hodisasini o'rganish fanning turli sohalaridagi
tadqiqotchilarni qiziqtirgan murakkab masala bo'lib, bugungi kungacha dolzarbligicha
qolmoqda. Uning barcha xususiyatlarini aniq tushunish hali ham mavjud emas va
shuning uchun psixologlar o'rtasidagi bahslar davom etmoqda.
1.2 Kichik guruhlarni rivojlantirish muammosi
kichik guruh shaxslararo yetakchi

Yuqorida aytib o'tilganidek, kichik guruh dinamik jamoadir. Shuning uchun u
rivojlanishi va o'zgarishi kerak. Ijtimoiy psixologiyada guruh rivojlanishining turli
modellari mavjud. Guruh rivojlanishini tahlil qilish ko'p jihatdan tadqiqotchining
guruh haqidagi umumiy g'oyalariga, uning rivojlanayotgan guruh jarayonining
rasmini ko'rishiga bog'liq.
G‘arbda keng tarqalgan yondashuvlardan biri rus adabiyotida keng tarqalgan B.
Takman yondashuvidir. U taklif qilgan ikki o'lchovli yoki ikki faktorli model ushbu
muammoni o'rganishga bag'ishlangan ellikta xorijiy nashrlarning tahlili natijasi edi.
Ushbu kontseptsiya guruhning shakllanishi shartlariga asoslanib, guruhning
rivojlanishini tavsiflaydi, ya'ni: ikkita sohaning mavjudligi, guruh faoliyati - biznes
(guruh muammosini hal qilish) va shaxslararo (guruh tuzilishini rivojlantirish),
shuningdek, guruhning tegishli bosqichdagi pozitsiyasi. Uning modeliga ko'ra, ushbu
sohalarning har birida bir guruh ketma-ket to'rt bosqichdan o'tishi kutilmoqda.
B.Takman guruh faoliyatining har ikki sohasi o'rtasidagi bog'liqlikka e'tibor
qaratadi, lekin bu bog'liqlik nimadan iboratligini maxsus ochmaydi. Shuningdek,
muallifning fikriga ko'ra, ularning rivojlanishi bir-biriga parallel ravishda boradi:
sohalardan birining o'zgarishi ikkinchisining o'zgarishi bilan birga keladi. Lekin
B.Takman ham bu sohalar orasidagi munosabatlar haqida gapirmaydi [7].
Rus psixologiyasida kichik guruhlarni rivojlantirish muammosini hal qilishning
yondashuvlaridan biri A.V. nazariyasida keltirilgan. Petrovskiy. Ular guruhlarning
gipotetik tipologiyasini yaratish uchun uchta mezonni taklif qildilar:
 guruh faoliyati samaradorligini baholash
 ijtimoiy normalarga guruhning muvofiqligini baholash
 har bir a'zosiga shaxsiy to'liq barkamol rivojlanish imkoniyatlarini
taqdim etish qobiliyatini baholash .
A.V. Petrovskiy jamoaning stratometrik kontseptsiyasida guruhning rivojlanish
darajalarini ifodalaydi, keyinchalik u "guruhdagi shaxslararo munosabatlarning
faoliyatga asoslangan vositachilik nazariyasi" deb nomlanadi. Ushbu nazariyaning

asosiy g'oyasi shundaki, kichik guruhning butun tuzilishini turli xil psixologik
xususiyatlarga ega bo'lgan bir nechta asosiy "qatlamlar" yoki qatlamlardan iborat deb
tasavvur qilish mumkin, ular bilan bog'liq holda turli xil ijtimoiy-psixologik naqshlar
namoyon bo'ladi.
Guruh tuzilishining markaziy bo‘g‘inini guruh faoliyatining o‘zi tashkil qiladi.
Bu ijtimoiy butunning bir qismi bo'lgan jamoa sifatida guruhning ob'ektiv-faollik
xususiyatidir. Keyinchalik yadro qatlami - o'z mohiyatiga ko'ra psixologik - har bir
guruh a'zosining guruh faoliyatiga bo'lgan munosabatini, uning maqsadlari, vazifalari
va boshqalarni belgilaydi. Uchinchi qatlam qo'shma faoliyat mazmuni, shuningdek
tamoyillari bilan vositachilik qiladigan shaxslararo munosabatlarning xususiyatlarini
mahalliylashtiradi. va guruhda qabul qilingan qiymat yo'nalishlari. Shaxslararo
munosabatlarning oxirgi, yuzaki qatlami guruhda to'g'ridan-to'g'ri aloqalar
mavjudligini nazarda tutadi [10].
Guruhlarning tipologiyasini yaratish uchun Petrovskiy A.V. geometrik
modeldan foydalaning. Uni tashkil etuvchi vektorlar, bir tomondan, shaxslararo
munosabatlarning vositachilik darajasini ko'rsatadi, ikkinchi tomondan,
vositachilikning ikki yo'nalishda: ijtimoiy-tarixiy jarayonga mos keladigan
yo'nalishda va uni oldini olishda rivojlanayotgan mazmunli tomoni. Guruh
rivojlanishining geometrik modelidan so'ng, uning rivojlanishining besh darajasi
ajratiladi (o'z nazariyasida Petrovskiy A.V. ularni "raqamlar" deb ataydi).
Birinchi daraja jamoaning ijtimoiy taraqqiyot talablariga javob beradigan
zaruriy xususiyatlarini o'z ichiga oladi. Guruh yuqori uyg'unlik bilan ajralib turadi.
Ikkinchi daraja jamiyatni ifodalaydi, bu erda yuqori darajadagi ijtimoiy qadriyatlar
guruh jarayonlariga juda zaif darajada vositachilik qiladi. Bunday guruhda axloqiy
qadriyatlar ishlaydi, lekin ular muloqot va qo'shma ish jarayonida ishlab chiqilmaydi,
balki ijtimoiy muhitdan olinadi. Guruh rivojlanishining uchinchi darajasi shaxslar
o'rtasidagi munosabatlarning vositachiligining yuqori darajasi bilan tavsiflanadi,
ammo ularni vositachilik qiluvchi omillar jamiyatga dushmandir. To'rtinchi darajada,

odamlar o'rtasidagi munosabatlar aslida birgalikdagi faoliyatning umumiy omillari
bilan bevosita bog'liq yoki omillar antisosial xususiyatga ega bo'lib, guruh faoliyatini
ijtimoiy qadriyatdan mahrum qiladi. Oxirgi daraja odatiy "diffuz guruh" ni ifodalaydi,
bunda vositachi omillarning ijtimoiy qiymati ham, shaxslararo o'zaro ta'sir tizimida
ularning namoyon bo'lish darajasi ham nolga teng [10].
Guruh munosabatlarining ko'p darajali tuzilishi haqidagi bu g'oya har bir guruh
bosib o'tgan yo'lni guruh a'zolari o'rtasidagi turli xil aloqalarni aniqlashda qo'shma
faoliyatni ketma-ket kiritish sifatida ko'rib chiqishga imkon beradi.
L.I. tomonidan olib borilgan bir qator nazariy va eksperimental tadqiqotlar
haqiqiy aloqa guruhini jamoa sifatida bosqichma-bosqich rivojlantirish muammosiga
bag'ishlangan. Umanskiy. Guruhning hayotiy faoliyatining barcha tomonlarini aks
ettiruvchi yaxlit psixologik tuzilishi, L.I. Umanskiy, uchta quyi tuzilma bloklari:
"ijtimoiy" blok, "shaxsiy" blok, "umumiy fazilatlar" bloki.
Birinchi ikkita blokning eng muhim psixologik tuzilishi, boshqa barcha quyi
tuzilmalarga vositachilik qiluvchi guruhning yo'nalishi bo'lib, u guruh tomonidan
qabul qilingan maqsadlarning ijtimoiy qiymatini, faoliyat motivlarini, qiymat
yo'nalishlari va me'yorlarini belgilaydi. Tashkilot deganda guruhning samarali o'zini
o'zi boshqarish qobiliyati tushuniladi. Intellektual aloqa guruhning umumiy
pozitsiyalarni aniqlash va guruh qarorlarini qabul qilishda o'zaro ma'lumotlarning
maqbul usullarini yaratish qobiliyatida amalga oshiriladi. Hissiy aloqa guruhda
hukmron bo'lgan hissiy kayfiyatni tavsiflaydi. "Shaxsiy" va "ijtimoiy" bloklarni
tashkil etuvchi quyi tuzilmalar ierarxik tarzda tashkil etilgan, funktsional jihatdan
o'zaro bog'langan va guruhning umumiy ijtimoiy-psixologik fazilatlari orqali o'zini
namoyon qiladi [13].
Guruhning bosqichma-bosqich, bosqichma-bosqich rivojlanishi muammosi,
L.I. Umanskiy, birinchi navbatda, ushbu rivojlanish jarayoni sodir bo'ladigan
kontinuumning ekstremal nuqtalarini aniqlashni talab qiladi. Kontinuumning eng
yuqori nuqtasini jamoa, ya'ni ijtimoiy ahamiyatga ega faoliyatni amalga oshiradigan

va har tomonlama barqaror yuqori ko'rsatkichlarga ega bo'lgan guruh egallaydi.
Kontinuumning eng past nuqtasi guruh - konglomerat, ya'ni. bir vaqtning o'zida bir xil
makonda o'zlarini topadigan va yuzaki va vaziyatli muloqot qiladigan bevosita ilgari
notanish odamlar guruhi. Guruh o'zining rivojlanish jarayonida guruh hayotidagi sifat
o'zgarishlarini tavsiflovchi kontinuumning ma'lum nuqtalaridan o'tadi. Eng muhim
burilish nuqtalari, L.I. Umanskiy, guruh - hamkorlik va guruh - avtonomiyadir [13].
Guruh - hamkorlik deb belgilangan bosqichda ijtimoiy hamjamiyat
muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotgan tashkiliy tuzilma, yuqori darajadagi tayyorgarlik
va hamkorlik bilan ajralib turadi. Shaxslararo munosabatlar sof ishbilarmonlik
xarakteriga ega va birgalikdagi faoliyatdan yuqori natijalarga erishishga qaratilgan.
Ammo rivojlanishning bu darajasiga o'tishdan oldin guruh rivojlanishning yana ikkita
oraliq bosqichidan o'tishi kerak, L.I.Umanskiy nominal guruh va assotsiatsiya guruhi
deb atagan. Guruh rivojlanishining keyingi asosiy bosqichi - bu har tomonlama yuqori
ichki birlik bilan ajralib turadigan avtonomiya bosqichidir. Ushbu bosqichda guruh
a'zolari o'zlarini u bilan tanishtiradilar va guruhga a'zolikning o'zi shaxsiy qadriyatga
aylanadi. Biroq, L.I. yozganidek Umanskiy, guruhning avtonomizatsiya jarayoni
guruhning giperavtonomizatsiyasiga olib kelishi mumkin, ya'ni. guruhni tashqi
munosabatlardan ajratish, guruh egoizmi. Agar guruh ichidagi integratsiya
guruhlararo tarqoqlikka olib kelmasa, guruh jamiyatning to'la huquqli birligiga
aylanadi va jamoa deb ataladi [13].
L.I. yondashuvining qiziqarli xususiyati. Umanskiy guruhda rivojlanayotgan
jarayonlar va hodisalarni kuzatib borish, uning asta-sekin kollektivga aylanishiga
e'tibor berishdir. A.V.ning stratometrik kontseptsiyasidan farqli o'laroq. Petrovskiy,
bu nazariyada korporatsiya bosqichi asotsial deb hisoblanmaydi [11].
Shunday qilib, guruhning rivojlanishi asta-sekin, bir darajadan ikkinchi
darajaga o'tishda sodir bo'ladi, deb aytishimiz mumkin. Rivojlanishning har bir
bosqichi o'ziga xos xususiyatlarga ega, shuning uchun jamoani shakllantirish
jarayonini tashkil qilishda jamoani shakllantirish tamoyillari va bosqichlarini va guruh

ichidagi vaziyatni hisobga olish kerak.

II . Talabalar guruxining XUSUSIYATLARI VA UNING RIVOJLANISHI
2.1 Talabalar guruhining xususiyatlari
“Talabalar” atamasi ijtimoiy va kasbiy guruhni, shu jumladan oliy o‘quv
yurtlari talabalarini anglatadi [9].
O'quv jarayoni nafaqat kelajak kasbi bilan bog'liq bilim va tajriba orttirish,
balki o'z-o'zini anglash, shaxslararo munosabatlar amaliyoti va o'z-o'zini
tarbiyalashdan iborat. Shubhasiz, universitetda o'qish davri insonning
ijtimoiylashuvining eng muhim davridir. Ijtimoiylashuv deganda "shaxsning muloqot
va faoliyatda amalga oshirilgan ijtimoiy tajribani o'zlashtirishi va faol takror ishlab
chiqarish jarayoni va natijasi" tushuniladi. 318]. Talaba yoshida sotsializatsiyaning
barcha mexanizmlari ishtirok etadi: bu talabaning ijtimoiy rolini o'zlashtirish va
kelajakdagi kasb bilan bog'liq yangi ijtimoiy rolni o'zlashtirishga tayyorgarlikni va
talabalar guruhi o'qituvchilariga ijtimoiy ta'sir mexanizmlarini o'z ichiga oladi.
Talabalik yoshi mustaqillikka intilish, hayot yo'li va ideallarini tanlash erkinligi,
mustaqillik bilan ajralib turadiganligi sababli, universitetda o'qish talaba shaxsini
ijtimoiylashtirishning kuchli omilidir.
Talabalik yoshining xususiyatlari ko'p jihatdan mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish darajasiga va mehnat bozorida mavjud sharoitlarga bog'liq. Mehnat
bozorida talabsiz qolish xavfi bizning avlodimizning barcha talabalari uchun xosdir.
Talabalar orasida bandlik muammosi asosiy muammolardan biridir. Talabalar ta'limni
yangi ijtimoiy rollarni o'zlashtirish uchun manba, kerakli ijtimoiy maqomga
erishishda investitsiyalar uchun kapital sifatida tushunadilar. Muayyan
mutaxassislikni tanlashning asosiy sabablari: muvaffaqiyat, ta'lim, kelajakdagi
kasbning obro'si. Yoshlarning hayotda muvaffaqiyatga erishish istagi, muvaffaqiyatga
erishish uchun turli xil hayotiy strategiyalarni qurish ta'limning investitsiya
funktsiyasining ortib borayotganidan dalolat beradi. Yoshlar ushbu hayot

strategiyalarini imkon qadar erta sinab ko'rishga harakat qilmoqdalar. Shunday qilib,
mehnat bozorida ma'lum mutaxassisliklarga bo'lgan talab ko'p jihatdan maktab
bitiruvchilarining kelajakdagi kasbni tanlash motivatsiyasi va o'ziga xos
xususiyatlarini aniqlaydi [8].
Universitetda o'qish vaqti o'smirlikning ikkinchi davriga yoki shaxs
xususiyatlarini shakllantirishning murakkabligi bilan ajralib turadigan birinchi etuklik
davriga to'g'ri keladi. Bu yoshdagi axloqiy rivojlanishning o'ziga xos xususiyati -
xatti-harakatlarning ongli motivlarini kuchaytirish. O'rta maktabda umuman
etishmayotgan fazilatlar sezilarli darajada mustahkamlandi - maqsadlilik, qat'iyatlilik,
qat'iyatlilik, mustaqillik, tashabbuskorlik va o'zini tuta bilish. Bu yoshdagi o'g'il va
qizlar o'zlarining ehtiyojlari, qiziqishlari, qobiliyatlari, qadriyatlari va imkoniyatlarini
tushunishga harakat qiladilar [12].
Yoshlik - bu introspektsiya va o'z-o'zini hurmat qilish davri. Ushbu bosqichda
"ideal o'zini" "haqiqiy" bilan taqqoslash sodir bo'ladi. Ushbu taqqoslashda
ob'ektivlikning yo'qligi yosh yigitda ichki o'ziga ishonchsizlik va tushunarsizlik hissi
paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin, bu tashqi tajovuzkorlik yoki shafqatsizlik bilan
birga bo'lishi mumkin. Eriksonning fikriga ko'ra, o'smirlik ijtimoiy va individual
shaxsiy tanlovlar, identifikatsiyalar va o'zini o'zi belgilashdan iborat shaxsiyat inqirozi
atrofida qurilgan. Agar yosh yigit ushbu bosqichda ushbu muammolarni hal qila
olmasa, u noto'g'ri shaxsiyatni rivojlantiradi, bu keyingi shaxsiyat rivojlanishida bir
qator muammolarni keltirib chiqarishi mumkin [16].
Talabaning muvaffaqiyatli faoliyati uchun zarur shart - bu universitetda
o'qishning yangi xususiyatlarini o'zlashtirish va tez moslashish, bu noqulaylik hissini
yo'q qilishga olib keladi va talaba kirgan muhit bilan ziddiyatlarning oldini oladi.
Talabalik yoshi, B.G. Ananyev, insonning asosiy sotsiogen ehtiyojlarini qondirish
uchun sezgir davr , ya'ni. shaxsning shaxs sifatida rivojlanishi uchun qulay davr [1].
Binobarin, hozirgi zamon pedagogika va psixologiyasida ta’lim-tarbiyaga jamiyatda
hukmron idealga muvofiq shaxsni shakllantirish sifatida emas, balki shaxsning o‘z-

o‘zini rivojlantirishi uchun shart-sharoit yaratish sifatida yondashish ustunlik qila
boshlaydi.
Talabalarning ijtimoiylashuvi jarayonidagi muhim nuqta uning o'qituvchi bilan
munosabatlaridir. O'qituvchining o'quvchiga ijtimoiy etuk shaxs sifatida munosabati
shaxsiy rivojlanish imkoniyatlarini oshiradi. O'qituvchining talabalar bilan
muloqotida ifodalangan ratsionalizm ularning hissiy sohasining rivojlanishiga salbiy
ta'sir qiladi. Agar taqdim etilgan materialning mazmun darajasi yuqori bo'lsa, lekin
hissiy komponentning etishmasligi bo'lsa, o'qituvchi ishining samaradorligi sezilarli
darajada kamayishi mumkin.
Talabaning muhitda va o'quvchilar jamoasida qulay pozitsiyasi shaxsning
normal rivojlanishiga yordam beradi. Dastlabki kurslarda talabalar jamoasi
shakllantiriladi, aqliy faoliyatni tashkil etish bo'yicha ko'nikma va malakalar
shakllanadi, tanlangan kasbga da'vat amalga oshiriladi, mehnat, dam olish va
turmushning maqbul rejimi, o'z-o'zini tarbiyalash bo'yicha ishlar tizimi ishlab
chiqiladi. va kasbiy ahamiyatga ega shaxsiy fazilatlarni o'z-o'zini tarbiyalash yo'lga
qo'yilgan.
Talabalar muhitining o'zi, shaxs mansub bo'lgan talabalar guruhining
xususiyatlari va boshqa mos yozuvlar guruhlarining xususiyatlari o'quvchi shaxsiga
kuchli ijtimoiy ta'sir ko'rsatadi. Guruhdagi odamlarning xulq-atvori ularning
individual xatti-harakatlaridan farq qiladi. Guruh me'yorlari va qadriyatlarining
shakllanishi va bo'ysunishi tufayli guruh a'zolarining xulq-atvori o'xshash bo'ladi,
lekin teskari ta'sir ham mumkin. Guruhning individual a'zosi shaxs sifatida butun
guruhga kuchli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Talabalar guruhida shaxslararo
munosabatlarni shakllantirish, shakllantirish va o'zgartirish, guruh rollarini
taqsimlash, etakchilarni rag'batlantirish va hokazolarning dinamik jarayonlari sodir
bo'ladi. Bu jarayonlarning barchasi talabaning shaxsiyatiga, uning ta'lim faoliyati va
kasbiy rivojlanishining muvaffaqiyatiga, uning xulq-atvoriga kuchli ta'sir ko'rsatadi.
Shuning uchun o'quv faoliyatini tashkil etishda talabalar guruhining xususiyatlarini

tushunish va hisobga olish juda muhimdir [4].
Tadqiqotchilarning aniqlashicha, o‘quv guruhidagi talabalarning o‘quv faoliyati
darajasi va o‘rni undagi shaxslararo munosabatlarning shakllanish darajasiga bog‘liq.
Ma’lum bo‘lishicha, o‘quvchining o‘zaro munosabatlari ancha tabaqalashtirilgan va
barqaror tuzilmaga ega bo‘lgan guruhlarda o‘qish osonroq. Talabalar guruhining
faoliyati uning a'zolari o'rtasidagi munosabatlarni shakllantirish uchun asos bo'lib
xizmat qiladi [5].
Shunday qilib, talabaning individual xususiyatlarini bilish, uning asosida uni
yangi faoliyatga jalb qilish tizimi va yangi do'stlar doirasi quriladi, bu noto'g'ri
moslashishdan qochish va talabalar jamoasini muvaffaqiyatli shakllantirish imkonini
beradi. Shu sababli, talabalar guruhini jamoaga aylantirish va so'nggi abituriyentni
talabalarning jamoaviy hayot shakllariga kiritish juda muhim nuqta.
2.2 Talabalar guruhini rivojlantirish
Talabalar guruhi, boshqa kichik guruhlar singari, o'sishi va rivojlanishi
mumkin. Birinchi bobda aytib o'tilganidek, guruhni rivojlantirish kontseptsiyasida L.I.
Umanskiy guruh rivojlanishining quyidagi mezonlarini belgilaydi: guruhning axloqiy
yo'nalishi; tashkiliy birlik; muayyan biznes sohasida guruh tayyorgarligi va guruhning
psixologik birligi. Ushbu parametrlardan foydalanib, talabalar guruhining rivojlanish
darajalarini ham aniqlash mumkin.
Yu.M.ning nuqtai nazaridan. Kondratiyev, talabalar guruhini shakllantirish
haqida gapirganda , asosan birinchi, uchinchi va beshinchi yillarni tavsiflash kerak.
Buning sababi shundaki, birinchi kurs guruhlari "aylanish" guruhlari, uchinchi yil
o'quv guruhlari nisbatan "etuk" guruhlar sifatida baholanishi mumkin va beshinchi
o'quv guruhlari shartli ravishda "o'layotgan" guruhlar sifatida belgilanishi mumkin,
ya'ni. nihoyat hayotiy faoliyatini yakunlaydi [6].
Bagretsov S.A.ning so'zlariga ko'ra. Guruh mavzusini rivojlantirishda muloqot

katta rol o'ynaydi. Muloqot va faoliyat guruh faoliyatining mustaqil shakllaridir, lekin
ular bir-biri bilan chambarchas bog'liqdir.
Qayd etilishicha, “muloqot sohasidagi guruhning subyektivligi uning
a’zolarining unga rasmiy emas, balki psixologik jihatdan bir-biridan, o‘z jamoasidan
yaqin psixologik masofada bo‘lish, birgalikdagi harakatlarda qatnashish istagida
namoyon bo‘ladi. , ijobiy his-tuyg'ularni boshdan kechirayotganda.
O'quv guruhining aloqa sub'ekti sifatida shakllanishi uning keyingi faoliyat va
munosabatlar sub'ektiga aylanishi uchun ichki shart-sharoitlarni yaratadi. "Kichik
guruhdagi munosabatlar murakkab shakllanishdir. Ularning tuzilishi rasmiy va
norasmiy, ishbilarmonlik va shaxsiy, etakchilik, referent munosabatlarni o'z ichiga
oladi " [3 p.59]. Va shu asosda, munosabatlarning guruh sub'ektining xususiyatlari
ta'kidlangan: birlashish, uning a'zolari guruhiga sodiqlik, murojaat qilish va
bo'ysunish.
Yu.M.Kondratiev va S.A.ning yondashuvlari asosida. Bagretsov, universitetda
o'quv guruhlari rivojlanishining asosiy bosqichlarining quyidagi xususiyatlarini
berishimiz mumkin [3; 6].
Birinchi kurs. Guruh aloqa sub'ekti sifatida ishlaydi. Hissiy va irodali
tomonlari yuqori darajada rivojlangan. O'zaro ta'sirning kooperativ turini
shakllantirishga e'tibor qaratilgan. Guruh ongi va o'z-o'zini anglash, shuningdek ,
pertseptiv birlik shakllana boshlaydi. Psixologik masofaning o'rtacha ko'rsatkichlari
kuzatiladi. Fokus va motivatsiya hali shakllanmagan, ya'ni umumiy maqsadlar,
birgalikdagi faoliyat uchun umumiy motivatsiya yo'q. Vazifalar, funktsiyalar,
burchlar, huquqlar va majburiyatlarning aniq taqsimlanishi yo'q. Rahbarlar
etishmaydi, lekin ko'p sonli autsayderlar (bu bir-birining qadriyat yo'nalishlari va
shaxsiy xususiyatlarini etarli darajada bilmaslik bilan izohlanadi). Ishbilarmonlik
yetakchiligi hissiy yetakchilikdan ustun turadi [3].
Yuqori maqomga ega bo'lgan birinchi kurs talabalari o'zlarining sheriklarini
bir-biri bilan baholash va solishtirishda ularning maqomidagi ustunliklariga qat'iy

e'tibor berishadi. O'rtacha maqomga ega birinchi kurs talabalari o'zlarini yuqori
maqomlilardan ajratmaslikka harakat qilishadi, lekin shu bilan birga ular o'zlarining
begonalarga o'xshamasligini ta'kidlaydilar." Past maqomli birinchi kurs talabalari
yuqori maqomli va o'rta maqomli talabalar o'rtasidagi maqom tengsizligini osongina
ajrata olmaydilar. norasmiy rahbarlar bilan o'xshash emasligini tan olish.
Ikkinchi kurs. Guruh birgalikdagi faoliyatning shakllangan sub'ekti sifatida
harakat qiladi. Moslashuv jarayonlari allaqachon tugallangan, ammo fokus va tuzilma
hali ham yetarlicha rivojlanmagan. Muloqot emas, balki samaradorligi past bo'lgan
guruhlarga xos bo'lgan munosabatlar hukmronlik qiladi. Biroq, munosabatlar
muvaffaqiyatli bo'lishi shart emas.
Universitetga kirish haqiqati talabalarning o'z kuchlari va qobiliyatlariga
bo'lgan ishonchini mustahkamlaydi va to'liq va qiziqarli hayotga umid uyg'otadi. Shu
bilan birga, ikkinchi va uchinchi yillarda ko'pincha universitet, mutaxassislik va
kasbni to'g'ri tanlash haqida savol tug'iladi. Uchinchi yil oxiriga kelib, kasbiy o'zini
o'zi belgilash masalasi nihoyat hal qilinadi. Biroq, bu vaqtda kelajakda mutaxassislik
bo'yicha ishlamaslik uchun qarorlar qabul qilinadi [12].
Uchinchi kurs. Bu vaqtda mutaxassisliklarga bo'linish boshlanadi, bu o'quv
jarayonini kuchaytirishga va o'quv ishining guruh shakllarini oshirishga yordam
beradi. Guruhlarda integral jarayonlar ustunlik qiladi, bu esa guruhlarda psixologik va
tashkiliy birlikni yaratadi. Endi aloqa omili ustunlik qiladi. Ushbu bosqichda guruhni
birgalikdagi faoliyatning belgilangan sub'ekti sifatida tavsiflash mumkin. O'quv
guruhlarining ularning a'zolari uchun ahamiyati kamayadi. Rasmiy rahbarlarning
vakolatlari shakllanmoqda.
Yuqori maqomli uchinchi kurs talabalari, xuddi yuqori maqomli birinchi kurs
talabalari kabi, ishtirokchilarni baholash va bir-biri bilan solishtirishda ularning
maqomidagi ustunliklariga qat'iy e'tibor berishadi. Shu bilan birga, bir qator hollarda
norasmiy rahbarlar va "etuk" guruhlarning sharoitlari, ularning sheriklarini
baholashda, ularning ba'zi o'rtacha maqomli talabalar (aniq bir norasmiy rahbarni

qo'llab-quvvatlash guruhi) bilan o'xshashligini va ularning kam o'xshashligini
ta'kidladilar. o'ziga xos, yuqori maqomli guruh a'zolari - raqobatchilar. O'rtacha
maqomli uchinchi kurs talabalari sheriklarni u yoki bu guruh ichidagi maqom
qatlamiga tegishliligi prizmasi orqali baholash usulining aniq tarafdorlaridir. "Chet
elliklar" o'zlarining o'rtacha maqomidagi sheriklariga qaraganda o'zlarining
sheriklarini maqom prizmasidan ko'rishga ko'proq tayyor ekanliklarini ko'rsatadilar
[6].
Kollejda to'rtinchi yil. Munosabatlar ustunlik qiladi, munosabatlar yanada
individual xarakterga ega bo'lgan hamdardliklarga ko'ra qayta tuziladi, bu
universitetda o'qishning yaqinlashib kelayotgani bilan bog'liq. Faoliyat sohasidagi
guruhlarning subyektivligi zaif ifodalangan.
Muloqotda guruhlarning subyektivligi zaif ifodalangan. Muloqotga e'tibor
yo'q. Pertseptiv birlik, intellektual, hissiy va irodali muloqot kamayadi. Beshinchi
kurs talabalari guruhlarining o'z-o'zini idrok etishida aniq tanqidiylik mavjud bo'lib,
bu guruhning o'zini o'zi qadrlashiga etarlicha baho bermaslikda namoyon bo'ladi.
Guruhlardagi munosabatlar tizimi asta-sekin parchalanib bormoqda. O'z guruhlarining
jozibadorligi oshadi; beshinchi kurs talabalari o'zlariga yuqori talablar qo'ymaydigan,
past birlikka yo'l qo'yadigan, har biriga o'z maqsadlariga erishish va o'z manfaatlarini
amalga oshirishga imkon beradigan guruhlardan qoniqishadi, jamiyatdan qat'i nazar,
psixologik mustaqillik [3].
Yuqori va o'rtacha maqomga ega bo'lgan beshinchi kurs talabalari o'zlarining
hayotiy faoliyatini yakunlayotgan talabalar hamjamiyatining a'zosi bo'lib, guruh
ichidagi maqom ierarxiyasiga amal qiladilar, faqat "chetdan kelganlar" haqida gap
ketganda, sheriklarini baholaydilar. Ushbu guruhlardagi past maqomli talabalar,
odatda, ishtirokchilarni yagona taqqoslashda guruh ichidagi norasmiy maqom
ierarxiyasi mavjudligini hisobga olmaydilar.
Shunday qilib, shuni ta'kidlash kerakki, har bir rivojlanish darajasida talabalar
guruhi ma'lum psixologik xususiyatlarga ega, bu shubhasiz guruhning birgalikdagi

faoliyati va undagi munosabatlarning muvaffaqiyatiga ta'sir qiladi. Guruh o'zini aloqa
sub'ekti yoki munosabatlar sub'ekti yoki faoliyat sub'ekti sifatida namoyon qilishi
mumkin va kombinatsiyalar ham mumkin. Shuningdek, guruh a'zolari o'rtasidagi
munosabatlar ko'p jihatdan har bir guruh a'zosining guruhdagi ma'lum bir maqomga
mansubligiga bog'liq.

III. EMPIRIK QISM
Tadqiqot maqsadi: nomidagi PDU Tabiiy geografiya fakulteti 5-kurs talabalar
guruhining rivojlanish xususiyatlarini o'rganish. M.V. Lomonosov.
Gipoteza: oxirgi o'quv yilidagi talabalar guruhi yuqori darajadagi tashkiliylikka
ega, ammo faoliyat yo'nalishi boshqacha. Usul va texnikalar:
1) “Talabalar guruhimning hikoyasi” hikoyasi (1-ilova). Ushbu
metoddan foydalanib, ma'lum bir talabalar guruhining rivojlanish bosqichlarini va
guruh rivojlanishining ayrim xususiyatlarini aniqlash mumkin. Hikoyalar quyidagi
toifalar bo'yicha tahlil qilindi:
 Tashkilot (guruhning o'zini o'zi tashkil qilish qobiliyati; barcha
harakatlarni muvofiqlashtirilgan tarzda bajarish qobiliyati va boshqalar).
 Faoliyat yo'nalishi (maqsadlar; manfaatlar; guruhning axloqiy
qadriyatlari; boshqa guruhlar bilan hamkorlik qilishga tayyorlik va boshqalar).
 Intellektual muloqot (guruhning umumiy tilni tez va oson topish,
umumiy fikrga kelish qobiliyati; har bir kishining fikri diqqat bilan tinglanadi va h.k.)
 Guruhning psixologik iqlimi (guruhning psixologik kayfiyati;
munosabatlardagi xayrixohlik; sinfdoshlarni qo'llab-quvvatlash va boshqalar).
Hikoyalar tahlili natijasida o'rganilayotgan talabalar guruhi uning
rivojlanishining har bir bosqichida tavsiflangan. Ushbu talabalar guruhining ayrim
xususiyatlari ham aniqlandi.
2) "Kichik ta'lim guruhining psixologik-pedagogik xususiyatlarini
diagnostikasi", [14]. Ushbu uslub guruhning rivojlanish darajasini aniqlashga
qaratilgan. Shuningdek, u individual parametrlar bo'yicha guruhning rivojlanishini
tavsiflash imkonini beradi . Mavzulardan guruh uchun u yoki bu sifat qanchalik xos
ekanligini besh balli tizimda baholash so'raladi. Masalan:
Guruh o'zining haqiqiy 1 2 3 4 5 Guruh tashkilotchilarining imkoniyatlari to'g'risida

tashkilotchilarining imkoniyatlari haqida
aniq, yagona fikrga ega. konsensusga ega emas. Guruhning tashkilotchilar
haqidagi fikri bir-biriga zid.
boshqa guruhlar bilan muloqot qilish istagi juda aniq bo'lsa, 4 - unchalik
ifodalanmaganda, 3 - zaif ifodalanganda, 2 - muloqot qilishdan ko'ra o'zini izolyatsiya
qilish istagi ko'proq ifodalanganda, 1 - izolyatsiya qilish istagi aniq bo'lganda beriladi.
ifodalangan.
Ushbu texnikaning natijasi sifatida biz har bir bayonot uchun o'rtacha ball
olamiz. Keyin har bir parametr uchun umumiy ballni hisoblaymiz. Keyinchalik,
barcha parametrlar uchun umumiy miqdorni topamiz. Miqdoriy baholash
metodologiyada keltirilgan shkala bilan barcha integrativ xususiyatlar uchun umumiy
miqdorni solishtirish asosida amalga oshiriladi.
O'rganish PDU Tabiiy geografiya fakulteti 5-kurs talabalari guruhida o'tkazildi.
M.V. Lomonosov. Unda 20 nafar talaba ishtirok etdi: 21 yoshdan 24 yoshgacha
bo‘lgan 11 nafar qiz va 9 nafar o‘g‘il. Mavzulardan avval "Mening talabalarim
guruhining tarixi" hikoyasini yozish, so'ngra "Kichik ta'lim guruhining psixologik va
pedagogik xususiyatlarini diagnostikasi" anketasini to'ldirish taklif qilindi.
Tadqiqot natijalari:
Guruh a'zolari tomonidan yozilgan hikoyalarni tahlil qilib, shuni aytishimiz
mumkinki, umuman olganda, guruh o'zini ko'proq salbiy tomondan tavsiflaydi. Guruh
a'zolari o'rtasida umumiy til topish va umumiy qaror qabul qilishda qiyinchilik qayd
etiladi. Erkak vakillar qizlar tomonidan hurmat etishmasligi va ularning fikrlarini
hisobga olmaslik haqida gapirishadi. "Qizlar ko'pchilik yoshlarning "o'z ohangida
raqsga tushishini" xohlashadi, ammo bizning fikrimiz kamdan-kam tinglanadi."
Ayollar ham, erkaklar ham guruhda fraksiyalarning mavjudligini, guruh a’zolarining
jins bo‘yicha bo‘linishini, guruh a’zolari o‘rtasida hamkorlik yo‘qligini qayd etadi.
Guruhning ba'zi a'zolari guruhni tezda tark etish istagiga ega. "Hamma bizni qochib
ketishimizni kutmoqda"; "Men birinchi marta hayot yo'limni boshqa bog'lashni

istamaydigan guruhni uchratdim; "Universitetni tugatganimdan keyin hamma bilan
xursand bo'laman." Guruhdagi hozirgi vaziyatni uning tarkibi bilan izohlash mumkin.
guruh butun borliq davomida doimiy bo'lmagan ". 2-3 yillik o'qishda bir nechta
talabalar guruhlari bittaga birlashtirildi, bu esa yangi guruhning shakllanishiga va
guruh a'zolari o'rtasidagi munosabatlarning murakkablashishiga olib keldi. "Men
o'qiyman. bu guruhda ikkinchi yil. Unga o'tish qiyin edi. Men muloqot qilgan odamlar
boshqa guruhga tushib qolishdi, men yangi jamoada munosabatlar o‘rnatishga majbur
bo‘ldim". Biroq, guruhning salbiy tomonlari bilan bir qatorda, ijobiy tomonlarini ham
aniqlash mumkin. Bu talabalar guruhi yuqori malaka bilan ajralib turadi. tashkilot
darajasi, xayrixohlik va o'zaro yordam. "Ammo umuman olganda, biz "birga
yashaymiz va bir-birimizni qo'llab-quvvatlaymiz" deb ayta olamiz; "Umuman
olganda, guruh muvaffaqiyatli, munosabatlar do'stona."
Agar ushbu talabalar guruhining rivojlanish xususiyatlarini hisobga olsak,
quyidagi xususiyatlarni berishimiz mumkin.
1-yil: guruh yuqori darajadagi birdamlik va o'z guruhi uchun shaxsiy
javobgarlik hissi bilan ajralib turadi. Tezda murosali yechim topish qobiliyati qayd
etiladi, har bir guruh a'zosining fikri hisobga olinadi. "1-kursning yozgi
mashg'ulotlarida biz bitta jamoaning eng yuqori cho'qqisiga chiqdik, keyin u
pasayishni boshladi"; "1-kursda biz tezda umumiy qarorga keldik va bir-birimizni
tinglashni o'rgandik." Biroq, guruhni tashkil etishning past darajasi va guruhning
o'zini o'zi tashkil eta olmasligi mavjud. "1-kurs boshida o'z-o'zini tashkil etish past
darajada edi"; "Guruhdagi o'z-o'zini tashkil qilish unchalik yaxshi emas".
2-3 yil: guruh rivojlanishining ushbu bosqichida guruhlar birlashtirildi, bu
mavjud guruhning birlashishi darajasining pasayishiga, guruh qadriyatlari va
me'yorlarining tarqoqligiga olib keldi. "Minimal birlashish 3-kursda paydo bo'ldi, u
erda biz bir-birimiz bilan deyarli aloqa qilmasdik, guruhlar paydo bo'la boshladi."
Tashkiliylik darajasi, birinchi yildagidek, past. Guruh a'zolari o'rtasida
tushunmovchilik darajasi ham ortib, kichik guruhlar paydo bo'ldi. "Guruh bir nechta

guruhlardan iborat bo'lib, qiziqishlari bo'yicha taqsimlanadi. Guruhlar faqat o'quv
jarayonida muloqot qiladilar".
4-5 yosh: katta yoshda guruhdagi munosabatlar barqarorlashdi. Shuningdek,
guruh a’zolari o‘rtasida o‘zaro tushunish va hamkorlik kuchaymoqda. "Keyingi
mashg'ulotlar davomida do'stlik mustahkamlandi"; "Guruhning psixologik kayfiyati
yuqori darajada, qo'llab-quvvatlash va xayrixohlik avvalgi kurslarga qaraganda
yuqori." Guruhdagi tashkilotchilik darajasi o'rtacha. "Guruhda o'z-o'zini tashkil qilish
unchalik yaxshi emas, barcha harakatlarni muvofiqlashtirilgan tarzda bajarish
qobiliyati ham past darajada." Guruh guruh a'zolari o'rtasida manfaatlar va
qadriyatlarning farqlanishini qayd etadi. "Guruh ayniqsa do'stona emas, garchi o'zaro
yordam mavjud bo'lsa-da. Ko'pchilik qiziqishlari va xarakteriga ko'ra guruhdan
alohida yashaydi"; "Guruhning har bir a'zosi butunlay boshqacha qiziqishlarga ega."
Shunday qilib, olingan ma'lumotlarga asoslanib, biz ushbu talabalar guruhi
o'rtacha rivojlanish darajasida degan xulosaga kelishimiz mumkin. O'rganilayotgan
guruh boshqa e'tiborga ega, chunki Guruh a'zolarining manfaatlari, maqsadlari va
qiymat yo'nalishlari bir-biriga mos kelmaydi. Tashkiliylik va intellektual aloqa
darajasi past. Mavzular muvofiqlashtirilgan tarzda harakat qilish qobiliyatining
etishmasligini qayd etadilar. Buni guruhlarning mavjudligi ham tasdiqlaydi. Biroq,
guruhdagi psixologik iqlim yuqori darajada. Guruhdagi munosabatlar barqaror, yaxshi
niyat va o'zaro yordam bilan ajralib turadi.
"Mening talabalarim guruhining tarixi" hikoyalarini tahlil qilish natijasida
olingan ma'lumotlar "Kichik ta'lim guruhining psixologik va pedagogik
xususiyatlarini diagnostikasi" metodologiyasi yordamida tasdiqlanishi mumkin.
Biz "Kichik ta'lim guruhining psixologik-pedagogik xususiyatlarini
diagnostikasi" metodologiyasi asosida olingan natijalarni diagramma shaklida taqdim
etamiz.
Jadval 1. Integrativ xususiyatlarning ko'rsatkichlari

IC - intellektual aloqa
Kompyuter - psixologik iqlim
O - tashkilot
NA - faoliyat yo'nalishi
jamoaning rivojlanish darajasini o'lchash uchun barcha integrativ xususiyatlar
uchun umumiy miqdorni quyidagi shkala bilan taqqoslash asosida amalga oshiriladi :

Jadval 2. Jamoaning rivojlanish darajasini o'lchash shkalasi
Jamoa rivojlanish darajalari Barcha sifatlar uchun ballar
yig'indisi
Yuqori rivojlanish 180-220
Yaxshi rivojlanish 140-179
O'rtacha rivojlanish 100-139
Kam rivojlangan 60-99
121 ga teng bo'lgan barcha integrativ xususiyatlar bo'yicha umumiy ballni
hisoblash natijasida biz o'rganilayotgan talabalar guruhi o'rtacha rivojlanish darajasida
ekanligini aniqlaymiz.
Keyinchalik, har bir integratsiya xususiyatini ko'rib chiqamiz.
Intellektual muloqot (3-jadval). Diagramma bu xususiyat eng past ballga ega
ekanligini aniq ko'rsatadi. 2 va 11 o'zgaruvchilarga sub'ektlar tomonidan ushbu
xususiyat uchun eng past ball beriladi. Bu shuni ko'rsatadiki, tashqaridan tanqidiy
so'zlar guruh tomonidan dushmanlik bilan qabul qilinadi va ularga qarshi kurashish
istagi paydo bo'ladi. Guruh a'zolari o'rtoqlarining fikrlarini tinglamaydilar, nuqtai
nazarlari juda qarama-qarshidir. Mavzularning hikoyalarida bu quyidagi bayonotlarda
namoyon bo'ladi: "Guruh birgalikda qaror qabul qila olmaydi, murosaga kelish uchun
uzoq vaqt kerak bo'ladi." Biroq, guruh o'zining imkoniyatlari, afzalliklari va
kamchiliklari haqida yagona va aniq fikrga ega va boshqa guruhlar bilan hamkorlik
qilishga tayyor. Buni ushbu o'zgaruvchiga ushbu xususiyat uchun eng yuqori ball
berilganligi tasdiqlaydi. O'z hikoyalarida sub'ektlar: "5-kursda boshqa guruhlar bilan
hamkorlik qilish istagi o'qishning birinchi yillariga qaraganda yuqori baholana
boshladi". Umuman olganda, intellektual muloqot o'rtacha darajadan bir oz past
darajada, bu "Mening talabalarim guruhining tarixi" hikoyalarini tahlil qilish paytida
aniqlandi.
Psixologik iqlim (4-jadval). Psixologik iqlim intellektual muloqotga nisbatan
yuqori darajada. 3-o'zgaruvchi bu xususiyat uchun eng past ballga ega , bu guruh

a'zolarining guruhni bir-biridan yopish, tajribalarning guruh tabiatidan voz kechish
yoki undan qochish tendentsiyasini ko'rsatadi. "Guruh a'zolari o'rtasidagi
munosabatlar yuzaki, biz faqat o'qish paytida muloqot qilamiz"; "Men yolg'izman,
boshqalarga ahamiyat bermayman, ularning ishlari, hayoti va boshqalar meni
qiziqtirmaydi." 2-o'zgaruvchi eng yuqori ballga ega, ya'ni. Guruhda guruh a'zolari
o'rtasidagi munosabatlarda xayrixohlik, bir-biriga o'zaro jalb qilish ustunlik qiladi.
Hikoyadan: "Guruhning psixologik kayfiyati yuqori darajada, qo'llab-quvvatlash va
xayrixohlik hozir 1-2-kursga qaraganda yuqori." Subyektlarning hikoyalarini tahlil
qilishda bo'lgani kabi, psixologik iqlim ham yuqori darajada ekanligini aytishimiz
mumkin.
Faoliyat yo'nalishi (5-jadval). Guruhning maqsadlari, manfaatlari va axloqiy
qadriyatlari guruhning barcha a'zolari uchun farq qiladi. "Yigitlar har xil, har xil
qiziqish va xususiyatlarga ega"; "Har kimning manfaatlari har xil, maqsadlari ham har
xil." 2 o'zgaruvchiga berilgan eng past ball va 10 o'zgaruvchiga berilgan eng yuqori
ball guruhning ibtidoiy moddiy ne'matlar, pul, o'yin-kulgi va hokazolarni hamma
narsadan ustun qo'yishini ko'rsatadi. Faol guruhni g'ayriijtimoiy faoliyatga olib
boradi. Biroq, sub'ektlar o'zlarining hikoyalarida guruhning bu xususiyatlarini
eslatmaydilar.
Tashkilot (6-jadval). Bu xususiyat rivojlanishning o'rtacha darajasida, lekin
guruh uni boshqa parametrlarga nisbatan eng yuqori ball deb baholadi, bu yuqoridagi
diagrammada aniq aks ettirilgan. 2 va 5 o'zgaruvchilarga berilgan past ball shuni
ko'rsatadiki, guruh tashkilotchilarni tanlashda mustaqil ravishda qaror qabul qila
olmaydi yoki "mendan boshqa hech kim" tamoyili bo'yicha saylovlarni beparvolik
bilan o'tkazadi. "Barcha harakatlar individual ravishda amalga oshiriladi"; "Guruhdagi
o'z-o'zini tashkil qilish unchalik yaxshi emas". Biroq, guruh a'zolari guruhni yagona
shaxs sifatida saqlashga faol intilishadi. Guruh doimiy ravishda barqaror aloqani
saqlab turadi va boshqa guruhlar bilan o'zaro aloqada bo'ladi. Bu o'zgaruvchining
yuqori ballidan dalolat beradi 10. Bu xususiyat sub'ektlarning hikoyalarida ham

namoyon bo'ladi. "5-kursda boshqa guruhlar bilan hamkorlik qilish istagi o'qishning
birinchi yillariga qaraganda ko'proq qadrlana boshladi." Bu "Mening guruhimning
rivojlanish tarixi" hikoyalarini tahlil qilish natijasida olingan natijalarni yana bir bor
tasdiqlaydi.
Shunday qilib, tadqiqot natijasida o'tgan yili talabalar guruhi boshqa faoliyat
yo'nalishiga ega degan farazimizning bir qismini tasdiqlovchi ma'lumotlar olindi. Bu
guruh o‘qishning so‘nggi yilida ekanligi bilan bog‘liq. Guruh a'zolari muvaffaqiyatli
qo'shma faoliyatga emas, balki kelajakdagi kasbiy rivojlanishi va martaba o'sishiga
e'tibor qaratadilar. Guruhning yuqori darajadagi tashkiliyligi mavjudligini
ko'rsatadigan gipotezaning qismi to'liq tasdiqlanmagan. Ushbu atribut boshqa
o'lchamlarga nisbatan eng yuqori ballga ega bo'lsa-da, guruh o'rtacha tashkilot
darajasiga ega. Guruhdagi hozirgi vaziyatni guruh tarkibi butun borligi davomida
doimiy bo'lmaganligi bilan izohlash mumkin. O'qishning 2-3 yilida bir nechta
talabalar guruhlari bitta guruhga birlashtirildi, bu esa yangi guruhning shakllanishiga
va guruh ichidagi jarayonlarning murakkablashishiga olib keldi.

XULOSA
Ushbu ishda biz kichik guruh tushunchasini o'rgandik, uning rivojlanish
xususiyatlarini tahlil qildik, shuningdek, talabalar guruhining rivojlanish
xususiyatlarini ko'rib chiqdik.
Talabalar guruhining rivojlanish darajasini bilish o'quv faoliyatida belgilangan
maqsad va vazifalarni muvaffaqiyatli amalga oshirishga yordam berishi aniqlandi.
Rivojlanishning har bir darajasida talabalar guruhi ma'lum psixologik xususiyatlarga
ega bo'lib, bu, shubhasiz, guruhning birgalikdagi faoliyati va undagi
munosabatlarining muvaffaqiyatiga ta'sir qiladi.
Tadqiqot natijasida so'nggi o'quv yilidagi talabalar guruhi boshqa faoliyat
yo'nalishiga ega degan farazimizning bir qismini tasdiqlovchi ma'lumotlar olindi. Bu
guruh a'zolari muvaffaqiyatli birgalikdagi faoliyatga emas, balki kelajakdagi kasbiy
rivojlanishi va martaba o'sishiga e'tibor qaratishlari bilan izohlanadi. Guruhning
yuqori darajadagi tashkiliyligi mavjudligini ko'rsatadigan gipotezaning qismi to'liq
tasdiqlanmagan. Guruhdagi bu holatni shu bilan izohlash mumkinki, guruh tarkibi
butun borliqda doimiy bo'lmagan. O'qishning 2-3 yilida bir nechta talabalar guruhlari
bitta guruhga birlashtirildi, bu esa yangi guruhning shakllanishiga va guruh ichidagi
jarayonlarning murakkablashishiga olib keldi.
Ishimiz yakunida shuni ta'kidlash kerakki, o'rganilayotgan mavzu psixologiya
fanida kam o'rganilgan. Biroq, talabalar muhiti va talabalar guruhining xususiyatlari
o'quvchi shaxsiga kuchli ijtimoiy va tarbiyaviy ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun
talabalar guruhlarini rivojlantirish muammosi zamonaviy dunyoda dolzarbligicha
qolmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ananyev B.G. Talaba yoshi psixofiziologiyasi to'g'risida // Oliy ta'limning
zamonaviy psixologik muammolari. L: Leningrad davlat universiteti nashriyoti, 1974.
- 328 p.
. Andreeva G.M. Ijtimoiy psixologiya. Universitetlar uchun darslik. - M.: Aspect
Press, 1996. - 375 b.
. Bagretsov S.A. Tashqi maqomga ega bo'lgan kichik guruhlarning ijtimoiy va
psixologik xususiyatlarini diagnostikasi. Sankt-Peterburg: "Lan" nashriyoti, 1999. -
640 p.
. Bulanova M.V. - Toporkova Oliy ta'lim pedagogikasi va psixologiyasi: o'qish.
Qo'llanma - Rostov n/d.: Feniks, 2007. - 202 p.
. Varchev A.E. Dissertatsiyaning zamonaviy o'quv guruhining xususiyatlarining
ijtimoiy-psixologik xususiyatlari.Psixologiya fanlari nomzodi, M. - 2003. - 207 b.
6. Kondratyev Yu.M. Talabalarning ijtimoiy psixologiyasi: Darslik.-M.: Moskva
psixologik va ijtimoiy instituti, 2006.-160s.
7. Krichevskiy R. L., Dubovskaya E. M. Kichik guruhning ijtimoiy psixologiyasi:
Universitetlar uchun darslik. - M.: Aspect Press, 2001. - 318 b.
8. Lisauskane M. Rus talabalarining yangi avlodi // Rossiyada oliy ta'lim, 2005
yil, 10-son, 41-47-betlar.
. Yangi tasvirlangan ensiklopediya, ed. A.P. Proxorova M.: "Buyuk rus
entsiklopediyasi", 2001 yil. - 190-yillar.
. Petrovskiy A.V. Shaxs. Faoliyat. Jamoa. -M.: Politizdat, 1982. - 255 b.
. Pochebut L.G., Chiker V.A. Tashkiliy ijtimoiy psixologiya. - Sankt-Peterburg:
Rech, 2000. - 531 p.
. Smirnov S.D. Oliy ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi: Faoliyatdan shaxsga:
Talabalar uchun darslik. Yuqori Darslik Institutlar.-M.: "Akademiya" nashriyot
markazi, 2005. - 400 b.

13. Umanskiy, L.I. Maktab o'quvchilarining tashkiliy faoliyati psixologiyasi:
Darslik. o'qituvchilar uchun qo'llanma it-tov/ L.I. Umanskiy.-M.: Ta'lim, 1980. - 160
b.
14. Fetiskin N.P., Kozlov V.V., Manuylov G.M. Shaxs va kichik guruhlar
rivojlanishining ijtimoiy-psixologik diagnostikasi. - M. Psixoterapiya instituti
nashriyoti, 2002. - 490 p.
. Shapar V.B. Eng so'nggi psixologik lug'at.-3-nashr - Rostov n/D.: Feniks, 2007.
- 806s.
. Erik G. Erikson. Bolalik va jamiyat.- Ed. 2, qayta ko'rib chiqilgan va
qo'shimcha / Per. ingliz tilidan - Sankt-Peterburg: Lenato, ACT, Universitet kitob
fondi, 1996. - 592 p.

Talabalar guruhining psixologik xususiyatlari bôladi

Купить