Талабалар ўқув фаолияти ва унинг ўзига хос хусусиятлари - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	58.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Талабалар ўқув фаолияти ва унинг ўзига хос хусусиятлари

Купить

Талабалар ўқув фаолияти ва унинг ўзига хос хусусиятлари 1

М У Н Д А Р И Ж А Кириш........................................................................................................... I-Боб. Олий таълим тизимида талабалар ўқув фаолияти.................. 1.1. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси............................................... 1.2. Олий таълим тизимида талабалар ўқув фаолияти шакллари......... II-Боб. Талабалар ўқув фаолиятининг ўзига хос хусусиятлари...... 2.1. Талабалар ўқув фаолиятининг мазмун ва моҳиятини психологик таҳлил этиш............................................................................................................... 2.2. Талабаларнинг мус тақил таълим фаолияти............................................. Хулоса.................................................................................................

Кириш Мавзунинг долзарблиги. Ўзбекистоннинг ижтимоий иқтисодий ривожланишининг ҳозирги босқичида янги ижтимоий муносабатларга эркин кириша оладиган умуминсоний қадриятларни эътироф этадиган маънавий қадриятларга ҳурмат билан қарайдиган ижтимоий фаол ёшларни тарбиялаш долзарб муаммоларидан саналади. “Мақсадларимизга эришиш – дейди Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов – янги демократик жамиятни қуриш ислоҳатларнинг тақдири қандай интеллектуал кучларга эгалигимизга, ёшларимиз қандай идеалларга маънавий жиҳатдан қанчалик бойишига боғлиқдир. Шу боис аҳолининг маълумот олиш имконияти ошириш миллий тикланиш ғоясини амалга оширишга қодир янги авлодни тарбиялаш энг муҳим вазифаларимиздан биридир”.(3) Ушбу вазифани амалга оширишда миллий истиқлол ғоясини “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури” м

педагогика ва психология фанларининг асрий анъаналари имкониятларининг ўзаро мувофиқлашуви ёш авлод тарбиясида юзага келадиган муаммоларнинг ҳал этилишини таъминлайди. А) талабаларга миллий истиқлол мафкураси хусусида назарий билимларнинг берилиши, уларда фикр, ўз нуқтаи – назарини илгари суриш, мулохазаларини асалашга уриниш, шахсий мулохазаларни атрофдагиларга етказиб бериш борасидаги лаёқат. - ижтимоий онгни шакллантиради. Б) талабаларга милий истиқлол мафкураси ғаялари тўғрисидаги амалий мазмунга эга билимларнинг берилиши, уларга ахлоқий – иродавий сифатлар, вазият мазмунини таҳлил эта олиш, уни баҳолаш, ижтимоий воқеа – ҳодисаларга нисбатан оқилона, тўғри муносабатда бўлиш борасидаги амалий фаолият кўникма ва малакаларнинг шаклланишига замин ҳозирлайди. В) мутахассис фанлари ўқитувчил

Битирув малакавий ишининг объекти: Олий педагогик таълим тизимида талабаларнинг ўқув фаолияти. Битирув малакавий ишининг методологик асослари. Ўзбекистон Республикасининг Конистетуцияси, Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов асарларида баён этилган шахс маънавиятини шакллантиришга доир назарий ғоялар, шарқ мутафаккирларининг баркамол инсон тарбиясига оид қарашлари, баркамол шахсни маънавий шакллантиришга қаратилган фалсафий психологик маълумотлар ҳамда мавзуга оид илмий педагогик фалсафий, методик манбаалар, шунингдек, “таълим тўғрисида”ги қонун ва “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”, “Миллий истиқлол ғояси” асосий тушунча ва тамоиллар рисоласи таълим ислохатларига доир Республика хукумати томонидан қабул қилинган меъёрий ҳужжатлар ташкил этади. Битирув малакавий иши тадқиқот мавзус

муаммосига доир ташкилий – методик йўналишлар бир тизим сифатида тақдим этилди. Битирув малакавий ишининг аҳамияти. Битирув малакавий ишида назарий ва амалий ғоялардан педагогика фанлари бўйича маърузалар тайёрлаш, қўлланмалар яратиш, педагогика туркум фанлари “Миллий истиқлол ғояси ва маънавият асослари” фанини ўқитиш, таълим муассасаларида педагогик фаолиятни ташкил этиш ва тарбиявий тадбирларни ўтказиш жараёнида самарали фойдаланиш мумкин. Ишлаб чиқилган илмий методик тавсиялар шахс маънавиятини шакллантириш жараёнининг самарадорлигини таъминлашга хизмат қилади. Битирув малакавий ишининг тузилиши ва ҳажми. Битирув малакавий иши кириш икки боб, тўртта параграф, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат бўлиб, ҳажми ---- бетни ташкил этади. 6

I-Боб. Олий таълим тизимида талабалар ўқув фаолияти. 1.1. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. “Бир одамнинг саботи, буюк бир жамиятни ислоҳ этишга қодир” (А.Фурқат) Жамият тараққиётининг барча босқичларида ҳам давр талабига муносиб бўладиган ёш авлодга таълим бериш ва уларни комил инсон қилиб тарбиялаш муаммоси ҳамиша долзарб аҳамиятга молик бўлиб келган Олий таълим тизимида. Талаба – ёшлар таълимнинг самарадор усулларини эгаллаш ва ундан оқилона фойдалана олиш кўникма, малакаларини шикллантириш орқали шахсни ривожлантириш даражаси 1997 йилда қабул қилинган “Таълим тўғрисида”ги қонун ва “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”да шахс камолоти асосий масала сифатида эътироф этилган. Муҳтарам президентимиз И.А.Каримов “иқтисодий ва сиёсий соҳалардаги барча ислоҳатларимизнинг пировард мақсади юртимиз

Ўқув фаолияти – инсон янги билим, кўникмалар ва малакалар эгаллайдиган ёки мавжудларини ўзгартирадиган, ўз қобилиятларини ривожлантирадиган, такомиллаштирадиган жараёндир. Олий таълим тизимидаги талабаларнинг ўқув фаолияти – шундай фаолиятки, унда шахснинг психик жараёнлари шаклланади ва ривожланади, унинг асосида янги фаолиятларюзага келади. Ўқув фаолияти инсоннинг бутун ҳаёти давомиданамоён бўлувчи узликсиз жараёндир. Олий таълим бу – ўқитувчи ва талабаларнинг биргаликдаги ўқув фаолиятидан иборат бўлиб, билим, кўникма ва малакаларни узатиш жараёнидир, ҳаётий тажрибани ўқитувчидан талабага етказишдир. Олий таълим тизими ҳақида гапирилганда ўқитувчини таълим жараёнидаги махсус функцияларга эътибор қаратилади. Ўқиш ҳам ўқув фаолиятига таалуқли бўлиб, лекин кўпроқ бу тушунчага ишлатиладиган

долзарб аҳамиятга эга бўлиб келган. Дастлаб, муаммонинг ўрганиш даражаси ҳақидаги масалага тўҳталамиз. Ўрганиш деб аталадиган барча жараёнлар етилишга умуман боғлиқ эмас деб бўлмайди. Бу борада олимлар томонидан тан олинган ўрганиш муаммоси доимо маълум даражада организмнинг биологик етишишига таянади. Масалан: болага бош миядаги нутқ учун жавоб берадиган бўлимлар етилмагунча гапиришни ўргатиб бўлмайди. Бунинг жараён ўртасида тескари алоқа ҳам мавжуд. Таълим ва ўқиш организмнинг етилишига ҳам маълум маънода таъсир кўрсатади. Инсонда бир неча ўрганиш турлари мавжуд. Улардан биринчиси – импринтит механизм бўйича ўрганиш, яъни тез, автоматик равишда ўрганишдир. Ўрганишнинг бу тури марказий нерв системаси ривожланган ҳайвонларда ҳам мавжуд. Масалан, ўрдаклар туғилиши билан она ўрдакнинг юришин

Организм кетма – кет амалда масалани ечиш учун ҳар бирини синаб кўради ва бунда автоматик равишда эришилган натижани баҳолайди. Энг яхши натижага олиб келган вазиятда организмнинг қулай мослашишини таъминлагани бошқалардан ажралиб чиқади ва тажриба мустахкамланади. Мана шу “синаб кўриш ва ҳато қилиш” методи орқалиўрганиш дейилади. Юқорида тавсифланган ўрганиш турлари ҳайвонларда ҳам, инсонларда ҳам учрайди. Лекин инсонларда ўрганишнинг махсус, олий турлари мавжуд. 1. “Винар” ўрганиш тури, унда шахс бошқа одамлар хулқ – атворини тўғридан – тўғри кузатиш орқали ўрганилади ва унда шахс кузатилаётган хулқ – атвор шаклларини ўзлаштиради. 2. “Вербал” ўрганиш – яъни шахснинг тажрибасини тил орқали ўзлаштиришидир. Бундай ўрганиш натижасида шахс нутқини эгаллаган бошқа инсонларга билим, кўникма ва

эҳтиёжларини қондиришга қаратилган бўлса, бундай муаммоли ҳолатда “ўрганиш” тушунчасидан фойдаланилади. Бундай йўл – йўлакай ўрганишга мисол сифатида маълумотларни ихтиёрсиз равишда эслаб қолиш, ўқув мақсадларини кўзда тутмаган ҳаракатларни мисол келтиришимиз мумкин. Таълим ва ўқиш ҳар доим онгли жараёнлардир, ўрганиш эса онгсиз даражада ҳам рўй бериши мумкин. Таълим, ўқиш ва ўрганиш даражалари олий таълим тизимида талабаларда ўқув фаолиятида эса, билим, кўникма ва малакаларни ўзлаштириш ва ўрганиш даражалари, онгли ва аниқ бир мақсадга йўналтирилган қобилият сифатида намоён бўлиб баради ва шаклланиб боради. Олий таълим тизимида талабаларнинг ўрганиш даражаси ва жараёнлари фаолият сифатида қуйидаги ўқув – интеллектуал механизмлар ҳисобига амалга ошади. 1. Ассоциацияларнинг шаклланиши – бу

мотивацияси, билим жараёнлари – идрок, диққат, хаёл, хотира, тафаккур ва нутқнинг ихтиёрийлиги, талабаларда иродавий ва бошқа шахс хислатлари; маъсулиятли, тиришқоқлик, мақсадга интилувчанлик, интизомлилик, онглилик, тартиблилик ва бошқаларнинг мавжудлиги. Ўқув фаолияти самарадорлигининг психологик омилларига ҳамкорлик фаолиятидаги шахслар – ўқитувчи – домлалар ва талаба – курсдошлар билан ўзаро таъсир қила олиш кўникмаси интеллектуал ривожланганлик ва бошқалар киради. Ўқув фаолиятидаги билимларни ўзлаштириш жараёнида ўрганишга бўлган тайёрганлик (установка) муҳим ҳисобланади, яъни бунда ўқув вазифаларининг ўқитувчи томонидан қўйилиши, талаба томонидан қабул қилиниши муҳим бўлиб, бунда ўқитувчи ўргатади, талаба ўрганади. Рус психологи А.Н.Леонтьев инсон фаолиятининг психик ва амалий шаклла

Олий таълим тизимида таълим жараёнини ташкил қилиш. - идеал ва амалий фаолиятнинг у ёки бу турини мувоффақиятли ташкил этиш учун зарур бўлган ташқи омилларнинг муҳим аҳамиятли хоссалари хусусида ахборотнинг ўзлаштирилиши. - ўқув фаолиятининг барча турлари таркиб топган усуллари ва жараёнларнинг ўзлаштирилишига; - мақсадга мувофиқ келадиган усуллар ва жарёнларни тўғри танлаш ва фойдаланишга боғлиқ. Олий таълим тизимида таълим жараёни мувоффақиятли бўлиши учун ўқув фаолияти қуйидаги талабларга жавоб бериши лозим: 1. Мотивация, яъни ўқитувчи яхшироқ ўқитишга, талаба эса яхшироқ ўқитишга, талаба эса яхшироқ ўқишга ҳаракат қилиши; 2. Таълимнинг ривожланган ва эгилувчан тизимига эгалиги; 3. таъмнинг турли шаклларда амалга оширилиши. Ўқитувчига ўз ижодий педагогик имкониятларини тўлиқ амалга ошир

1. Мотиивация; 2. Тушунтириш; 3. Моддий формадаги ҳатти – ҳаракатларни бажариш; 4. Баланд овозда ҳатти – ҳаракатларни ва вазифаларни бажариш; 5. Бажариладиган ҳатти – ҳаракатларни ички режада овоз чиқармай бажариш; 6. Фаолиятни фикран бажариш киради. Ушбу назария таълимнинг учта асосий тури ажратилади: В.В.Давидов назарияси бўйича, кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларнинг илмий тушунчаларни ўзлаштиришни ўргатади, яъни таълим жараёнида ўқувчилар томонидан назарий тушунчалар тизими ўзлаштирилиши лозим бўлиб, бу ўз ўрнида хусусийдан умумий билимларга ўтишини таъминлайди. Олий таълим тизимида, талабаларнинг ўқув фаолияти жараёнида бу назариялар муаммоли таълим билан боғлиқ бўлиб, В.В.Давидов ва А.М.Матюшин томонидан олиб борилган илмий ўрганишлар муаммоли дарсларни ташкил этишга қаратилгандир. Олий

балки талабаларда дарсда ўтиладиган материалларни идрок этишга тайёр туришларини кузатиш ҳамдир. Дарс жараёнида талабаларнинг диққати ўзгариб туради. Ўзганиш жараёнида бу қонуниятларни назарда тутиш, ўқувчилар дунёқарашини материалларнинг асосий жиҳатларига ҳамда ўзлаштирилган материални такрорлашга жалб этиши керак. Ўрганиш даражасининг эмоционаллиги таълимнинг мувоффақиятлилигини таъминловчи омиллардан биридир. Таълим бериш жараёни эмоционал жарёндир. Агар талабаларга ўргатилаётган ахборотлар уларда ҳеч қандай ҳис – туйғу уйғотмаса, бундай маълумотни талабалар яхшилаб эсда олиб қолмайдилар. Талабаларнинг ижобий психик ҳолатлари, яъни уларнинг муайян бир пайтдаги кечинмаларни ҳисобга олиш керак, албатта. Уларнинг қувончли, онтимистик кайфият ўқув фаолиятини жуда самарали қилади. Талабалар

1.2. Олий таълим тизимида талабалар ўқув фаолияти шакллари. Олий таълим тизимида талабаларнинг ўқув фаолияти шакллари, ўз – ўзини бошқаришнинг таркибий қисми бўлиб, ўқувчиларни мустақил билим олиш, ижодиу фикрлаш сари олға етаклайди. Ўқув фаолиятини шакллантиришнинг таркибий қисмлари режалаштириш, ўзини назорат қилиш, билимга қизиқишлардан иборат бўлиб, ўзаро жинс бир – бири билан алоқада ҳукм суради. Ўқув фаолият шаклларининг таркиблари умумлашган таълимий усуллари ёрдами билан талабалар томонидан ўзлаштирилади. Талабалар ўзига хос хусусиятлари, фаоллиги, кўлами, самарадорлиги, суръати билан тафовутланишига қарамай, бир – бирларини тақозо қилади. Олий таълим тизимида талабалар ўқув фаолият шаклари – бу шундай йўналтирувчи кучки, у инсонлардаги ижодий нотенциал имкониятларни оладиган шарои

Олий таълим тизимида ўқув фаолияти шакллантиришнинг иккинчи вазифаси бу ижтимоий психологиядир. Бу вазифа талабаларда самарали фаолияти учун зарур бўлган ижтимоий психологик ҳолат ва хусусиятларни ривожлантиришга қаратилгандир. Бу ҳолат ва хусусиятлар талабаларни ўзаро жипслантиради ва шакллантиради, назорат, ўз – ўзини бошқариш, шунингдек мустақил таълим олишларини ривожлантиришдан иборатдир. Республикамизда ўқув фаолиятини шакллари ва бошқариш муаммоси Э.Ғ.Ғозиев ва унинг шогирдлари Х.Рухиева, Ш.В.Азизовалар томонидан чуқур ўрганилган. Бу муаллифларнинг фикрича, ўқув фаолиятини шакллантириш ва бошқариш таркибларини эгаллаш муайян босқичма – босқич амалга ошади, турли хусусиятли материалларни ўзлаштириш негизига қурилади. Эгалланган усуллар ва тажрибаларни янги вазиятга кўчириш бошқариш ж

ривожланишига ҳал қилувчи таъсир ўтказади. Эьтиқод жуда қудратли куч, эътиқодли одамни у танлаган йўлдан қайтариш амри маҳол. Шу маънода эътиқодни кишининг ҳаёт йўлини, унинг хулқи ва хатти-ҳаракатларини белгилайдиган, пухта ўйлаб, англаб олинган, қалбидан чуқур жой олган мавкуравий, ахлоқий эстетик ғояларнинг бирикмаси дейиш мумкин. Эътиқод бу шахснинг мураккаб ақлий-ҳисий кечинмалари ва ҳаёт тажрибаси асосида ҳосил бўлади. Бу жараёнда орттирилган билим кишининг қалбига чуқур ўрнашади, унинг хатти-ҳаракатлари учун туртки сабаб бўлади, ирода кучига айланади. Эътиқод - бу киши пухта ўйлаб олган, унинг ҳис-туйгусига таъсир этадиган руҳий-маънавий куч бўлиб, киши ҳар қандай шароитда ҳам ундан воз кечмайди. Эътиқоднинг мезонлари куйидагилар: қатъийлик, маслакни ўз ичига оладиган билимларнинг ч

тўғри тушунчаларга, билимларга эга бўлиши лозим . Шу боисдан талабаларда дунёқарашни шакллантириш жараёнида аввало, уларга фан асосларини, илмий билимларни чуқур ва пухта ўргатиш зарур. Кишининг билими пухта, кучли бўлса, у фактларни, ҳодиса л арни чукур таҳлил эта олади. Талаба илмий тушунчалар, қонуниятлар ва ғояларнинг моҳиятини чуқур англаган бўлса, ўз ну қ таи назари ва эътиқоди н и ҳосил қилиши учун кенг тарбиявий имконият яратилади. Талабаларнинг билими саёз чала- чулпа, режасиз бўлса, дунёқарашни ўстиришга, салбий таъсир этади. Ўрта ва олий мактабларда б е рилаётган билимлар уларнинг қараши, эъ тиқоди ва мақсадига айланиши учун таълим-тарбия ишларини ташкил эт ишда қуйидагиларга эътибор бериш зарур: -талабаларда дунёқаршни шакллантиришга имкон яратадиган назарий хулосалар, актларни

таълим-тарбия жараёнининг муҳим қисми бўлиб, талабаларда дунёқарашнинг шаклланишига кучли таъсир этади. Олий таълим тизимида талабалар ўқув фаолияти шаклланиш хусусида юксак тафаккур намоёндаларининг, хусусан файласуфларнинг рисолаларида ҳамда бадиий адабиётнинг йирик вакиллари асарларида ҳам ижтимоий – психологик ва ахлоқий таълимотларга айниқса билим ва малакага кенг ўрин берилган. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, психологик ва ахлоқшунослик соҳасида ижод қилиб, ҳозирдаги мана шу фанлар тарққиётига кенг ва салмоқли ҳисса қўшган мутафаккирларимиз талайгина. Мана шундай буюк мутафаккирларимиздан бири Абу Наср Фаробийдир. Абу Наср Фаробий ёшларни илимла, ахлоқли, фикрли ва назокатли қилиб тарбиялашда мусиқа билимларни аҳамияти ҳақида шундай дейди: “Бу фан шу маънода фойдалики, кимнинг феъл –

каби, инсон фаолиятининг бошқа жабҳалари каби тавсифланади. Бу энг аввало талаба фаолиятининг бир мақсадга йўналишидир. И.В.Кузьмина таърифига кўра бўлажак педагог ўқув фаолиятининг муҳим жиҳати – бу талаба фаолиятининг маҳсулидир. Педагогик фаолият маҳсулдорлигининг 5 та даражаси ажратиб кўрсатилади: 1. (минимал) репродуктив: “Бўлажак педагог ўзи билган нарсаларни бошқаларга етказа бера олиши”. 2. (қуйи) мослашган: “Бўлажак педагог ўз фикрларини аудиторияга ўзига хос жиҳитлар билан маълум қила олади”. 3. (локал) моделлаштириш: “Ўқитувчи фаннинг маълум бир бўлими бўйича талабаларда билам, кўникма ва малакаларни шакллантириши”. 4.(юқори) талабалар билимини системали моделлаштириш: “Ўқитувчи талабаларда фан малакаларни шакллантиришнинг йўл – йўриқларини билади”. 5. (энг юқори) моделлаштирилг

билан бирга ишлаш, таҳсил олувчи талабани бевосита амалиёти, лабаратория ва тренинглардан иборатдир. Талабанинг психологик, эмоционал – мазмуний предметли баҳолаш мезонларини акс эттирувчи индивидуал малакасини шаклланганлиги, олий таълим тизимида педагогик фаолиятнинг маҳсули ҳисобланади. Олий таълим тизимида педагогик фаолиятнинг натижаси, асосий мақсаддан келиб чиққан ҳолда, талабаларнинг шахсий, интелектуал ривожланиши, уларни ўқув фаолиятининг субъекти ва шахс сифатида шаклланиши ҳисобланади. Ўқув фаолиятнинг муҳим тарбиявий қисмларидан бири бу мотивациядир. Педагогик фаолиятда ҳам ўқув фаолиятдаги каби мотивация соҳаси ажратиб кўрсатилади. Бу ташқи ва ички мотивлардир. Ташқи мотив сифатида биро бир нарсага эришиш истагини, ички мотив сифатида эса ўз фаолиятининг жараёни ва натижасига

ташкил этади. Бу соҳада ўзбек психолог олимларимиздан А.А.Бекназаров,Ф.С.исмоилова. Э.Ғ.Ғозиевларнинг ишларини намуна сифатида санаб ўтиш жоиз. Олий таълим тизимида талабаларнинг ўқув фаолияти шакларини боган сари бир мунча ортиб боришини ҳисобга олган ҳолда, ўқитувчи фаолиятининг қуйидаги ҳислатлариникўрсатиб бериш лозим; 1. Ўқитувчининг шахсий хислатлари; - болаларни яхши кўриш, уларни севиш; - ақл – фаросатлилик, меҳнатсеварлик, жамият ишларида фаоллик, камтарлилик, оддийлик, дилкашлик, уддабуронлик, ўз билимини оширишга интилиш; 2. Касбга хос билимлар; -талабанинг ўқув фаолияти давомида таълим – тарбия жараёни моҳияти билан унинг мақсад ва вазифаларини тушуниш. -психология асосларини, айниқса ёш психологияси ва педагогик психология асосларини билиши, этнопсихологик билимларни эгаллаш.

- ўзини қўлга ола билиши, ўзини тута олиши. - нутқнинг эмоционал ифодаланиши, педагогик такт. 4. Шахсий уддабуронлик; - талабаларнинг дарс машғулотлари учун зарур материалларни танлай билиши; - талабанинг ўз билим фаолиятини бошқара олиш. - таълим ва тарбия жараёнида талабаларнинг ўз билимини ўсишини истиқболли равишда режалаштира олиши. - ўзига берилган педагогик маъсулиятларни шакллантириш ҳамда таълим ва тарбиявий ишларни ривожлантирилиши. - ишга борган жамоасига раҳбарлик қилишда ўз фаолиятини режалаштиришни билиши. - ўқув фаолияти мақсадларини шакллантира олиши. -ўзининг таълим – тарбия ишларига тайёрланиш тизимини режалаштира олиши. 5. Ташкилотчилик малакалари; - бўлғуси ёш педагог, болалар жамоасини уюштирилиши. - турли шароитларда болалар жамоасини бошқара олиши. - болаларни нима б

- ён – атрофдагиларни тўғри тушуниб, уларнинг хулқ – атвори сабабларини тушунтира билиши. Шундай қилиб, кўрсатиб ўтилган моделнинг асосий тузилиши тариқасида қуйидагилар келтирилади; 1. Талабаларнинг жамоатчилик ва касбий йўналиши. 2. Педагогик маҳорат ва қобилияти. 3. Характернинг психологик хусусиятлари. 4. Билим фаолияти 5. Ўқитувчи шахсининг талабаларни касбга тайёрлаш ишлари даражасидаги умумий тараққиёти. Олий таълим тизимида талабаларнинг касбга хос равишда ўқитишни ташкил қилишда, таълимнинг самарадорлиги ва унинг мувоффақияти қандай билим ва кўникмаларга, айниқса, шахснинг қандай қобилияти ва шахсий хусусиятларга боғлиқ эканлигини албатта кўрсатиб бериш зарурдир. Ю.А.Самарин фикрича, ўқув фаолияти самарадорлигининг кўрсатишича, олий таълим талабаларида тафаккурнинг тизимлиги билан

5. Саволлар билан предметнинг ички муносабатлари мавжудлигини тушуниш кабилар. И.Д.Мевитов ҳам ўқитувчи томонидан ўқув фаолиятини бошқариш имконияти ва унинг мезонлари тўғрисида муҳим фикрларини илгари суради. Талабалар ўқув фаолиятини ифода қилиш учун қуйидаги жабҳалар иштирок этиши шарт; 1. Тафаккурнинг мкстақиллиги; 2. Ўқув мотивларининг тез ва пухта ўзлаштириш; 3. Талабаларнинг айлий топқирлик; 4. Таълим жараёнида вужудга келтирилган муаммоли вазият моҳиятига чуқур кириб бориш, яъни муҳим аломатни номуҳимдан ажрата билиш; 5. Ўқув фаолияти жараёнида, фикрлашда танқийдийлик, ижодийлик ва бошқалар. Буларнинг муайян тизим шаклига намоёнлиги, олий таълим тизимида талабаларнинг ўқув фаолиятида таълим ва тарбиянинг оптималлаштиришнинг аниқ ва пухта негизини ҳамда шарт – шароитини яратади. Ҳоз

ўқитувчиларнинг шахсий ва касбий тайёргарлик даражаси қанчалик юқори бўлса, талабалар билан таълим – тарбия муносабатларини шунча яхши йўлга қўя олади. Олий таълим тизимида ўқитувчиларнинг шахсий ва касбий тайёргарлик даражаси қанчалик юқори бўлса, шахсий намунаси ва обрў – эътибори таълим – тарбия жараёнида талаба ўқув фаолиятини шакллантиришда асосий рол ўйнайди. Канадалик психолог олим Джеймис Марта йигит – қизларнинг касбий тайёргарлик даврини тўрт босқичга ажратади: 1. Ёшларда касб ҳақида тасаввур ва билимларнинг ноаниқлик босқичи: бу босқич ҳали шахсий эътиқодлари аниқ эмаслиги, касбини шакланганлиги билан тавсифланади. 2. Муддатидан олдин айнан ўхшашлигини топиш босқичи: шахс ўз кучи, хоҳиши билан эмас, балки бошқанинг фикри билан, бошқа кишига эргашиб, тегишли муносабатлар тизимига

жавабгарликничуқур ҳис этиш талаба ўқув фаолияти шакланишини таъминлашнинг энг муҳим омилларидир. Олий таълим тизимида талабалар касбини эгаллашнинг шаклланиши, уларда мажбурият ва жавобгарлик ҳиссини таркиб топиши билан боғлиқдир. Талабаларда ана шундай сифат ва кечинмалар тўла шаклланган бўлса, ўқув фаолияти жараёнида билимларни эгаллаш ёки касбий камолоти учун ҳеч нарса тўсиқ бўла олмайди, чунки халқимизнинг келажаги Мустақил Ўзбекистоннинг истиқболи кўп жиҳатдан олий таълим тизимида ўқув фаолиятига, унинг савиясига, ёшбаркамол авлодни ўқитиш ва тарбиялашга ишига бўлган муносабати боғлиқ. 28

II-Боб. Талабалар ўқув фаолиятининг ўзига хос хусусиятлари 2.1. Талабалар ўқув фаолиятининг мазмун ва моҳиятини психологик таҳлил этиш Муҳим давлат вазифасини “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”ни амалга ошираётган замонавий олий таълим тизими талабасининг ўзига хос хусусиятлари, уларнинг ўқув фаолияти ХХI – асрда шаклланиб, асосанамалий ишда ҳамда ўқув фаолияти даврда эгаллаган тажриба ва малакалар жараёнида ўсиб, ривожлана боради. Ҳозирги жамиятимизда олий таълим тизимида талабаларнинг мустақил равишда билимларни эгаллаб, ўз билим ва малакасини ошириб бориши бир томондан талабалар ўқув фаолиятининг борган сари нақадар мувоффақиятли бораётганлигини кўўрсатса, иккинчи томондан ўқув фаолиятининг мазмун ва моҳиятини психологик таҳлил этиш муҳим вазифа эканлигидан далолат беради. Чунки бу кечик

даврида таълимнинг барча кўрсатгичлари З.И.Калменованинг таъкидлашича, англаш тезлиги, янги вазифалар ҳал қилинишига эришиши уни бевосита ҳал қилишдаги босқичларини, натижасига эришишга ёрдам берувчи маълумотлар миқдори, шунингдек, олдига қўйилган мақсад ва масалани ҳал қилиш учун сарфланган вақт миқдори, ўз – ўзининг билимини ошириш қобилияти, тиришқоқлиги, ишчанлиги ва чиниққанлик даражасига боғлиқ. Бу ўринда А.П.Маркова таклиф этган билим эгаллаш кўрсатгичлари ҳам талабалар ўқув фаолиятининг мазмун ва моҳиятини психологик таҳлил этишда муҳим аҳамиятга молик ҳисобланади. - талабанинг ўқув фаолиятидаги янги шароитга мослашишдаги фаоллик - талабанинг янги шароитда зарур бўлмаган вазиятларини танлаш ташаббуси, талаба ўз ихтиёри билан янада оғирроқ масалаларга киришиши. Д.Б.Богоявленская фик

- диогностика услубларини таблий ўқитиш тажрибасида қўлланилаётганўқув материалларига таянаши, ижобий хусусиятлари, лобаратория тажрибалари билан қатъий боғланиши лозим, айниқса, синов натижаларини қайд қилишда, миқдор ва сифат таҳлилларини жараён вақтидабелгилаб боришда, ечиш усуллари ва кўрсатилаётган ёрдамни ёзиб боришда қатъий аниқлик талаб қилинади. - муаммоли ўқув жараёнида иложи борича қолган барча шартларни тенглаштириш ҳолатида таълим диогностика қилинади. - диогностик тажриба вақти уни қайд қилиш талаб қилинганда чегараланмаслиги лозим. - индивидуал ва жамовий диогностик жараёнларни биргаликда кўриб чиқиш, талабалар ўқув фаолиятида таълим жараёнини тўлиқ ва аниқ кўрсатиб бера олади. Талабанинг мустақил билим эгаллаши деганда, унинг ўз билимларини доимий равишда касбий ва умуммада

ортга қолмоқдалар. Бундай талабалар, Мустақил юртимиз келажагига ҳамда таълим - тарбия тараққиётига ва ўз касбига жиддий зарар етказадилар. Шайх Нажмиддин Кубро “Эй мўмин, ҳақиқий комиллик юзага келганга қадар бир ғайрат ва ҳикмат билан сайри сулук қилиш лозим. Бундан паришонлик, ялқовлик ва танбалликни кўтармайди, зохир бирлик ва бутунликни талаб қилади. Сайирларга яхшилабқара паришон ва сустлашганлар йўлда илгарилай олмайдилар. Бу йўл муҳаббат ахлидан ғайратли, елиб югурувчи ва узлуксиз ҳаракатда бўлганларнинг ривожланишидир” деб кўрсатган. Шайх Нажмиддин Кубронинг тасаввур назариясини бойитишга қаратилган ушбу нурмаъно фикрлар айни пайтда ўзининг ижтимоий педагогик қиймати билан ҳам ажралиб туради. Ғайратли, ҳикматли инсон ижтимоий фаол, жамият ривожига ўз улушини қўша оладиган шахс сиф

талабаларни ёки бошқаларни ўқув фаолияти жараёнида очиқдан – очиқ ва дадил танқид қилишга ўргатамиз. Ана шундай қилиш билан талаба ёки ўсмирларда жасурлик, софдиллик, танқидий кўз билан қараш каби фазилатлар таркиб топади деб ҳисоблаймиз, аммо биз ҳамиша ҳам ўзимиз кўзлаган мақсадга эришавермаймиз. Чунки хулқ – атворнинг ана шу тўғри шакли негизида талабалар амал қиладиган мотивлар ётади. Бу хулқ – атвор шахсан талабаларнинг ўзи учун қандай маънога эга бўлишига қараб, унда ҳар хил ўзига хос хусусиятлар ва сифатлар бўлиши мумкин. Талабанинг касбий шаклланиш жараёнида унинг имкониятларини босқичма-босқич кашф қилиниши ва унинг алоҳида таркибий қисмлари ҳамда структураси ўзгаришининг муҳим манбаси бўлиб аниқ фаолиятнинг моҳиятини очиш динамикасидаги мақсадга йўналганлик ҳисобланади. Психологи

моделининг намунасини шаклланиши, қолаверса, бу тасаввурларнинг мувофиқлиги, улар орасидаги қарама-қаршиликларни аниқлаш ва таҳлил қилиш ҳисобланади. Кўрсатиб ўтилган субъектив моделларнинг роли қатор тадқиқотларда ўз аксини топган бўлиб, улар: «стереотиплашган касбий намуналар шахс тажрибасининг тўлиқ интеграциясига йўл қўймайди, бу вазиятда касбий шаклланиш шахс тараққиёти учун тўсиқ бўлиб хизмат қилиши ҳам мумкин», деган ғояни тасдиқлайдилар. Фақатгина индивидуаллаштирилган, қолаверса, шахснинг индивидуал хусусиятларини инобатга олган ҳолда яратилган касбий намунагина шахс тараққиёти учун хизмат қилиши мумкин, чунки улар муайян бир шахснинг ўзига хос хусусиятлари билан мувофиқ бўлади. Талабанинг психик соҳасини ўрганиш натижалари мутахассис шахси шаклланишини бошқариш жараёни билан псих

яроқлилиги кўриб чиқилади. У фа қа тгина шахс тараққиёти хусусиятларини ва мутахассис шаклланишини ўрганишга қаратилган бўлмай, балки мавжуд фаолият турларини, фаолиятга мослашиш жараёнини психик бошқ а риш механизмлари ва шахснинг мавжуд имкониятлари ҳамда касбий талаблар орасидаги мувофиқликни психологик таҳлил қилади, қолаверса, обрўли касб ва фаолият турларининг психологик хусусиятларини прогнозлайди. Оммавий ва обрўли касбий фаолият турларини психологик таҳлил қилишнинг самарадорлиги фаолиятни режалаштиришдаги техник ва технологик қарорлар ва шу билан бир қаторда, шахсга нисбатан касбий талаблар ҳарактери ҳамда фаолиятнинг психологик назарияларини аҳволи ҳақидаги м аъ лумотлир ёрд а мида аниқланди. 35

2.2. Табаларнинг илмий тадқиқот фаолияти. Тедагогик психологияда умумий ва ёш психологияда фойдаланилган тадқиқот методлар қўланилади. Улар кузатиш ёзма ва оғзаки саволномалар, эксперимент ва бошқалар. Лекин улар болаларнинг ёши, психологик ва педагогик муаммоларга бағлиқ равишда тадқиқот қилиниб борилди. Умумий тадқиқотлардан ташқари, педагогик – психологиянинг махсус тадқиқот методлари ҳам мавжуд. Масалан, уларгапедагогик – психология эксперимент, махсуспедагогик – психология тестлар киради. Педагогик – психология эксперимент болага у ёки бу педагогик таъсирнинг махсулдорлик даражасини аниқлаш учун махсус ривожлантирувчи мақсадни кўзлаб ўтказилади. Педагогик – психология эксперимент уч босқичдан иборат: 1. Аниқловчи эксперимент; 2. Шакллантирувчи эксперимент; 3. Назорат экспериментлари.

3.Маълумотларни қайта ишлаш методлари: Миқдорий ва психологик ёки сифатли таҳлил турларига бўлинади. 4. Шархлаш методлари: генетик ва доналаш методлари. Генетик ва доналаш илмий тадқиқот методлари. Генетик методда тараққиётдаги босқич, поғоналар, инқироз ҳолатлари ажратиб кўрсатилади. Доналаш илмий тадқиқот методлари эса, шахснинг барча характеристикалари ўртасидаги “горизантал” алоқалар аниқланади. Бу методлардан айримларини кўриб чиқамиз. Кузатиш – психик хусусиятларни узоқ вақт давомида, режали бирор мақсад асосида ўрганиш. Кузатиш – универсал метод бўлиб, турли вазиятларда ишлатилади. Илмий кузатиш ҳаётий кузатишдан тубдан фарқ қилади. Ҳаётий кузатиш – кундалик ҳаётда, режасиз амалга оширилиб, турли тавсияларга боғлиқ бўлади. Кузатиш илмий бўлиши, шу билан бир қаторда педагогик психоло

3. Мустақиллик. Кузатишни йўл – йўлакай қилиниши лозим бўлган эмас. Балки мустақил равишда ўтказилиши керак бўлган вазифа бўлмоғи лозим. 4.Табиийлик. Педагогик – психологик кузатиш ўқувчилар учун табиий шартларда ўтказилиши лозим. У ўқитувчининг иштирокисиз ўтказилиши зарур, ўқувчи кузатаётганини сезмаслиги керак. 5. Тизимлилик. Кузатиш ўқитувчининг хоҳиши билан эмас, балки доимий равишда режа асосида, тизимли равишда ёки режалаштирилган маълум оралиқдан сўнг ўтказилиши зурур. 6.Объективлик. кузатиш жараёнида ўз тахминларини эмас, объектив факт, ҳаракат. Ўқувчилар хулқ – атворининг объектив хусусиятларини қайд этиши ва шу асосида хулоса чиқариши лозим. 7. Қайд этиш. Олинган барча маълумотлар маълум тизимда қайд этиш лозим. Олинган натижалар кузатиш жараёнида ёки уни ўтказилгандан сўнг дарҳ

психологларининг кузатишлари «Она кундалиги» номи билан машҳурдир. Шундай тадқиқотлар узоқ чет эл психологиясида ҳам кенг тарқалган. Бадиий адабиётда яратилган талай асарлар, масалан, С.Айний, Ойбек, Абдулла Қаҳҳор ва бошқа қатор адибларнинг эсдаликлари таржимаи ҳол шаклида бўлиб, улар билан танишиш натижасида му- аллифларнинг ҳис-туйгуси, темпераменти, характери, қобилияти, истеъдоди, қизиқиши, интилиши, дунёқараши, эътиқоди, нафосати, ахлоқ ва одоби тўғрисида маълумотлар олиш мумкин. Анкета методи. Умумий психология фанида кенг қўлланиладиган методлардан биридир. Унингёрдамидатурли ёшдаги ва касбдаги одамларнинг психологик хусусиятлари, нарса ва ҳодисаларга муносабатлари ўрганилади. Анкета, одатда, уч хил тузилади. Уларнинг биринчи хили англашилган мотивларни аниқлашга мўлжалланган савол

Ўзини ўзи баҳолаш шкаласини касб танлашга йўналтиришни касбий лаёқатни аниқлашни, қизиқиш ва мотивацияни ўрганишда анкета методи қўлланилади. Социометрия методи. Бу метод кичик гуруҳ аъзолари ўртасидаги бевосита эмоционал муносабатларни ўрганиш ва уларнинг даражасини ўлчашда қўлланилади. Унга америкалик социолог Джон Морено асос солган. Мазкур метод ёрдамида муайян гуруҳдаги ҳар бир аъзонинг ўзаро муносабатларини аниклаш учун унинг қайси фаолиятида, ким билан қатнашиши сўралади. Олинган маълумотлар матрица, график, схема, жадвал шаклида ифодаланади. Улардаги миқдор кўрсаткичлари гурухдаги кишиларнинг шахслараро муносабатлари тўғрисида тасаввур ҳосил қилади. Бу маълумотлар гуруҳий муносабатларнинг ташқи кўринишини акс эттиради, холос. Шунинг учун XX асрнинг охирларида собиқ Иттифоқ психолог

ёз», «Айтилган шартларга биноан учинчи шахснинг фамилиясини ёз», деб уқтириш жоиз. Гуруҳтабақаланишни кўрсатиш учун социограмма тўртта «майдон»- га ажратилади. Қизлар доирача билан, ўғил болалар эса учбурчаклар билан белгиланади. Доирача ва учбурчаклар сони фамилиялар сонига тўғри, мос келади. Гуруҳ аъзоларининг ўзаро муносабатлари доирача ва учбурчаклар стрелкалар билан боғланганида ўз ифодасини топади. Энг кўп муносабатга эга бўлган синалувчи доиранинг марказидан ўрин олади. У гуруҳ аъзоларининг энг ёқимтойи ҳисобланади, шахслар билан алоқа ўрнатмаган синалувчи доиранинг энг четидан жой олади. Оралиқдаги «майдон»ларга ўртача ва ундан камроқ танланган текширилувчилар жойлаштирилади. Текширишда, биринчидан, шахслараро муносабатнинг даражаси ва кўлами аникланади, иккинчидан, қизлар билан ўғ

мослик, муносабатнинг мотивлари ва унинг қурилиши, жинслар ўртасидаги мулоқотларнинг замини, муомаланинг мароми ҳамда сеҳри мана шу калит билан очилади ва барқарорлик хусусиятини касб этади. Умуман айтганда, социометрия методидан турли ёшдаги, касбдаги, жинсдаги, савияси ҳар хил кишилар гурухларидаги психологик қонуниятлар, механизмлар ва ендашувларни тадқиқ этишда унумли фойдаланса бўлади. 2. Яқин ва узоқ чет эл психологияси фанида инсон психикасини тадқиқот қилиш методларининг турлича классификацияси (таснифи) берилган. Умумий психология соҳаси бўйича хилма хил илмий асосга қурилган назариялар мавжуд бўлиб, уларнингҳар қайсиси тўкислик ва нуқсонли томонларига эга. Қуйида биз рус психологи Б.Г. Ананьев тавсия қилган классификацияга асосланган ҳолда методлар хусусиятини ёритиб берамиз. Б.Г

уларнинг уқувчанлиги ва ишчанлигини ўзаро чоғиштириш) каби фанларда учумли фойдаланилади. Умумий психология фанида қиёслаш методи турли ёшдаги одам- ларнингбилиш жараёнлари, шахс хусусиятлари, билимларини ўзлаш- тириш хоссалари, ақлий қобилияти, салоҳияти, тараққиёти динами-каси, шахс жинсий тафовутлари ва ўзига хослиги, индивидуал-типологик ҳолатларини ўрганишда татбиқ этилади. Кейинги йилларда халқ таълими ва олий таълим тизимида ҳамда ишлаб чиқаришда XX асрнинг 70- йилларидан эътиборан то ҳозирги давргача «инсон омили» муаммосининг муҳокамага қўйилиши, вақт тақчиллиги, ишчанлик имконияти, қобилияти, психологик мослик масалаларининг алоҳида аҳамият касб этиши мазкур методни кенг қўламда қўллашни тақозо этмоқда. Бундан ташқари, тажрибада олинган миқдорий маълумотлар ишончлилик даражасини

таъминловчи омиллар мажмуаси тариқасида хизмат қилиши мумкин. Табиий шарт-шароитлардаги тўкисликдан ташқари айрим етишмовчиликлар ва узилишларнинг содир бўлиши нуқсонларни келтириб чиқаради, бунинг оқибатида руҳий кечинмалар фаоллиги, илдамлиги, мақсадга йўналганлиги бузилади. Талаба олий ўқув юртида турли фанларни ўрганиш натижасида унда касбий йўналганлик шаклланади, яъни ўз билим, тажриба ва қобилиятини танлаган касби соҳасида қўллаш учун шахсий интилиш пайдо бўлади. Шахснинг касбий йўналганлигини такомиллаштириш истаги, ўз касби соҳасида меҳнат қилиб, моддий ва маънавий эҳтиёжларни қондириш истагини ўз ичига олади. Касбий йўналганлик - касбий фаолият мақсад ва вазифаларини тушунишни ва қабул қилишни ўз ичига олади. Малакали кадрлар тайёрлаш тизимини узлуксиз равишда ривожлантириш эҳтиё

шаклланиши ва йўналганлиги муаммоси кўпгина муаллифлар томонидан кўриб чиқилган. Психолог М.Г. Давлетшин касб танлашни уч босқичдан келиб чиққан ҳолда шахснинг касб-ҳунарга яроқлиги (лаёқати) нинг ички томонларини очишга ҳаракат килада. А) кадр танлаш даврида шахснинг умумий яроқлиги (лаёқати); Б) касб-ҳунар танлашда унинг қайси касб турига лойиқлиги; В)касбга ўргатишда шахс сифатларини шакллантириш имкониятининг мавжудлиги ҳақидаги саволларга жавоб олишга интилади. Муаллифнинг фикрича, ўспириннинг касбга яроқлилигини аниқланганда уч муҳим нарсага эътибор қилиш мақсадга мувофиқдир: касбга муносабат, қобилият, кўникма ва малакалардан иборатдир. Ёш, жинсий ва индивидуал типологик хусусиятлар сенсор, мнемик, вербал ва мантик психофизиологик функциялари динамикаси хамда органик -эхтиёжлар тузи

Шахснинг бирламчи ва иккиламчи сифатларининг ўзаро таъсирини бирлаштирувчи юксак самара тарзида инсон характери ва майллари юзага келади. Инсоннинг шахс хислатларини ривожлантирувчи асосий шакл - унинг жамиятдаги хаёт йўли ва ижтимоий таржимаи холи хисобланади. Индивид, шахс ва субъект тараккиётининг тадкикотида куйидаги холатларга эътибор килиши зарур; - инсон ривожининг асоси хисобланган омиллар ва шарт-шароитлар (ижтимоий, иктисодий, сиесий, хукукий, мафкуравий, педагогик ва яшаш мухити омиллари); - инсонинг ўзига тааллукли, асосий тавсифлар, унинг ички конуниятлари, механизмлари, эволюция боскичи, баркарорлашуви ва инволюция; - инсон яхлит тузилишнинг асосий таркиблари, уларнинг ўзаро алокалари, шахснинг ташки таъсирларига жавоби ва муносабати, тараккиёт жараёнида уларнинг такомиллашув

сифатларни шаклланиши ўзининг аҳамиятлилик даражасига кўра инсон эҳтиёжлари орасида биринчи ўринга кўтарилмоқда. Бу муаммо ижтимоий назария ва амалиётнинг муаммолари мажмуаси билан бо ғ лиқ бўлиб, психологиянинг марказий қисмидан жой олган. Талабалардаги касбий сифатларнинг иқтисодий, ижтимоий, ижтимоий-маданий шароитлар таъсирида ўзгарувчи алоҳида турлари тадқиқ қилинган. Инсон шахсининг таркиб топишида ташки ижтимоий мухитнинг роли хакида гап борара экан, шуни хам таъкидлаб ўтиш зарурки, айрим гайри табиий ходисалар инсон шахсининг таркиб топишида ташки мухит таъсирининг хал килувчи ахамиятга эга эканлигини тўла тасдиклайди. Биз айрим тасодифий холларда одам болаларининг ёввойи хайвонлар мухитига тушиб колиш ходисасини назарда тутаяпмиз. Хаётда бундай ходисалар жуда сийрак бўлса хам хар

хусусиятларга эга кишиларни етиштириб чикарар эдик. Бахоланки, бундай бўлиши мумкин эмас. Шуни айтиб ўтиш керакки, бола шахсининг таркиб топишига таълим-тарбиянинг таъсири деганда албатта биринчи навбатда тарбия муассасаларида, яъни богча, мактаб, интернат, лицей ва коллежларда бериладиган таълим тарбия тушунилади. Бирок бундан оилада болага бериладиган таълим-тарбия мутлако мустасно эмас! Оиладаги умумий ижтиммоий мухитдан ташкари оилада бериладиган таълим-тарбиянинг роли каттадир. Бола тарбияси билан системани шугулланадиган ва умуман шугулланмайдиган оилаларга мисоллар келтириш мумкин. Юкорида айтиб ўтилган иккита омилдан ташкари учинчи омил хам мавжуд - бу наслий хусусиятлардир. Одамга нималар наслий берилади? Одамга наслий йўл билан айрим анотомик ва биологик хусусиятлари берилади. Ма

ва фикрда кайта ишлаш талабларини кўйди. Бу талаб ўз навбатида инсонни хар томонлама, яъни хам жисмоний, хам психик жихатдан тез ривожланишига олиб келди. Юкорида айтиб ўтилган олимларнинг фикрича, акселерация - бу XX асрнинг иккинчи ярмига хос бўлган ходисадир. Замонавий тадқиқотларда талабалардаги касбий сифатлар шахс касбий тараққиётининг асосий мезони ва меҳнат субъектининг етакчи ҳарактери сифатида ажратиб кўрсатилмоқда. Ушбу нуқтаи назар жаҳон психологиясидаги мавжуд касбий тараққиёт мезонларини ҳодимнинг самарали фаолияти даражасидан мутахассиснинг характеристикаси даражасигача ривожланишини мантиқий ёритилиши деб ҳисобланади. Мутахассис меҳнат субъекти сифатида ходимдан фарқли равишда унинг ўзи фаолият мақсадини қўяди, унга эришиш йўли ва воситаларини аниқлайди, фаолият натижасига

Талабаларни тарбиялаш – бу кобилият, онглилик, бурч хисси, интизомлик, одамлар билан ишлаш, уз-узини танкид килиш каби шахс хислатлари ва хусусиятларини шакллантириш максадида уларнинг психикасига ва фаолиятига таъсир килишдир. У ёки бу хислатнинг тузилиши ва табиатни билган холда турли предметларнинг тарбявий имкониятларидан фойдаланиш мумкин: «Олий мактабда танланган касбга кизикиш ва танланган касбни ёктиришни тарбиялаш-талабаларда танланган касбнинг ижтимоий ахамиятини тугри тасаввур килиш, хар бир талаба уз касбига яроклиги хакида катиъ ишонч олий укув юрти режасида кузда тутилган барча фанларни эгаллаш зарурлигини тушуниш, иш фойдасига уз-узини тарбиялай олишга йуллаш уз билимларини доимо тулдириб бориш каби йуллар билан амалга оширилади. Катталардан фаркли равишда хаёт мактабидан ут

таъсир килишдир. Таълим жараёнида унинг мохияти асосида талабалар психикасининг турли томонлари шаклланади. Таълим булгуси мутахассис шахснинг шаклланишда, илмий дунёкарашнинг такомиллашувида, аклий ва бошка хислатларнинг ривожланишида бевосита ахамиятга эга. Олий укув юртидаги таълим демократик жамият курилиш назариясининг яхши билишни уз ичига олади. Истиклолдан кейин таълим жараёнида кулланилиб келаётган сабок бериш ва тарбиялашнинг йул - йуриклари, восита ва услублари тизимига узбек халкининг узига хос хусусиятларидан туриб - олий мактабда укитиш самарадорлигини ошириш, шаркона тарбия назариясини талабалар онгига сингдириш мумкин эмаслиги дарров к ў зга ташланади. Жахон маданияти ва маорифнинг илгор гояларидан окилона ва унумли фойдаланиш билан бирга бир неча ун асрлик тарихга эга булг

ўқувчилик йиллари давомидаги олган билим ва малакалар ўқув фаолияти жараёнида тоборо чуқурроқ шаклланади. Иккинчидан, талабанинг ўзи ахборотлар олиши учун нисбатан чекланган ва унинг имконияига эга бўладилар. Учинчидан, талабалар айрим ҳолатларда ўқув фаолияти давомида ўз атрофида ўта тор доирадаги тенгқурлар билан мулоқотда бўлиш имкониятига эга бўлиб, кўпинча ўз касбига хос қизиқишлари билан чекланиб қоладилар.Олий таълим тизимида, талабалар ўқув фаолияти даврида таълимнинг барча кўрсатгичлари З.И.Калменованинг таъкидлашича, англаш тезлиги, янги вазифалар ҳал қилинишига эришиши уни бевосита ҳал қилишдаги босқичларини, натижасига эришишга ёрдам берувчи маълумотлар миқдори, шунингдек, олдига қўйилган мақсад ва масалани ҳал қилиш учун сарфланган вақт миқдори, ўз – ўзининг билимини ошириш қо

Хулоса Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгач халқ таълими тизимида янги вазифаларни ҳал қилиш юзага келди. Бугунги кунда Республикамизда қобилиятли, истеъдодли, ўз – ўзини тўлиқ англаган ва талабалар ўқув фаолиятини ривожлантиришга ва иродали ёшларни тарбиялашга эҳтиёж сезмоқда. Ўсиб келаётган ёш авлодни баркамол шахс қилиб тарбиялаш ҳар қандай ижтимоий тизимнинг асосий вазифасидир. Битирув малакавий ишимизни тайёрлашда мавзуга оид адабиётларни чуқур ўрганиб таҳлил қилиб, қуйидаги хулосаларга келдик: 1.Олий таълим тизимида юзага келган муаммонинг ўрганилганлик даражасини ўрганиб таҳлил қилинди. 2.Олий таълим тизимида талабалар ўқув фаолияти шакллари: - маъруза - семинар - амалий - лаборатория - мустақил таълим Бу машғулотларни янги педагогик технологиялар асосида амалга ошириш тала

Фойдаланилган адабиётлар рўйҳати 1. Каримов И.А. «Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида» Тошкент. Ўзбекистон. 2011 й – 439 б 2. Каримов И.А. Баркамол авлод-Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори Т.: “Шарқ” 1998 й -64 б. 3. Каримов И.А. Ўзбекистон 21 асрга интилмоқда. Т.: Ўзбекистон 2000 й- 352 б. 4. Каримов И. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. Т.: Шарқ, 1998. - 31б. 5. Каримов И.А. Баркамол авлод орзуси . Т.: Шарқ 1998 й-182 б. 6. Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва кучли фуқаролик жамияти барпо этиш-устувор мақсадимиздир. Т.: Ўзбекистон овози 28.01.2010 й 1-3 бетлар. 7. Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги қонуни. Кадрлар тайёрлаш миллий дастури. Т.1997 8. Ўзбекистон Республикасида олий таълимнинг давлат таълим стандарти. Асосий қоидалар. 2002 йил 16 – августда та

Интернет сайтлари: www. Gov.uz. www. Iscs.uz www. Edu.uz. www. Ziyo net. Uz www.jahon.tiv.uz . www.press-uz.info . www.uzreport.com . 55

Купить