Talabalarda oila – nikoh ustanovkalarning psixologik xususiyatlari - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	155.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Talabalarda oila – nikoh ustanovkalarning psixologik xususiyatlari

Купить

Talabalarda oila – nikoh ustanovkalarning psixologik xususiyatlari Reja: Kirish 1-bob Oila va nikoh 1.1. Oila va nikoh institutining rivojlanishi tarixi 1.2. Oilaning jamiyat taraqqiyotida tutgan o`rni 1.3. Oilaning ijtimoiy funkstiyalari 2 -bob. Oilaviy munosabatlar psixologiyasi 2 .1. Er-xotin munosabatlarining shakllanishi 2 .2. Romantik sevgida munosabatlarning rivojlanishi 2 .3. Romantik munosabatlarga asoslangan munosabatlarning turlari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati Kirish Mavzuning dolzarbligi. Oila, oilaviy munosabatlar, ayniqsa oiladagi ota–onalar bilan farzandlar o`rtasidagi o`zaro munosabatlar insoniyat jamiyati yuzaga kelgan ilk davrlardan buyon, shuningdek, bugungi kunda ham eng dolzarb muammolardan biri bo`lib kelmoqda.

O`zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishishi munosabati bilan ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyoti yangi bosqichiga ko`tarildi. Yangi demokratik jamiyatni barpo qilishning muhim omili hisoblangan umuminsoniy va umumbashariy qadriyatlarga hamda milliy an`analar rivojiga keng imkoniyatlar ochib berildi. Prezidentimiz I.A.Karimovni oila masalalariga bag`ishlangan ma`ruzalarida oila mustahkamligini ta`minlovchi ijtimoiy-ma`naviy omillarga katta e`tibor berayotganliklari hammaga ma`lum. Ayniqsa, yurtboshimizning oila tarbiya o`chog`i ekanligiga oid fikrlari biz uchun alohida ahamiyatga egadir: “Oila xaqida gapirar ekanmiz, avvalambor, oila hayotning abadiyligini, avlodlarning davomiyligini ta`minlaydigan, muqaddas urf-odatlarimizni saqlaydigan, shu bilan birga, kelajak nasllar qanday inson bo`l

Muammoning o`rganilganlik darajasi: Respublikada oila masalalariga nafaqat ijtimoiy-siyosiy jamoatchilik, balki keng ilmiy jamoatchilik e`tiborining ham yanada kuchaytirilishiga asos bo`ldi. SHaxslararo munosabatlar, ulardagi psixologik va etnopsixologik iliq muhit muammosiga taalluqli adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko`rsatadiki, ta`lim–tarbiya jarayoni bir necha asrlar davomida buyuk allomalarning diqqat markazida turgan. CHunonchi, SHarq mutafakkirlaridan Muhammad Ibn Muso Al-Xorazmiy (783-850), Abu Nasr Forobiy (870-950), Abu Rayhon Beruniy (973-1048), Abu Ali ibn Sino (980-1037), Alisher Navoiy (1441- 1501), Abdulla Avloniy (1878-1934) va boshqalar oilada bolalarni tarbiyalash muammosiga o`zlarining diqqat–e`tiborini qaratganlar va o`zlaridan keyingi, ya`ni bugungi kun avlodlariga q

tarbiyasi bo`yicha olib borgan ishlari e`tiborga loyiq. Oila psixologiyasining dolzarb muammolarini o`rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot maqsadi – bugungi kun o`zbek oilalarining o`ziga xos tomonlarini o`rganish va mavjud muammolar yuzasidan tavsiyalar ishlab chiqish va talabalar ongida oila-nikoh munosabatlari haqidagi tasavvurlarini yanadi boyitishdan iborat. Tadqiqot vazifalari: 1. Oila psixologiyasi muammolari yuzasidan o`rganish bo`yicha chop etilgan psixologik adabiyotlarni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish. 2. Nazariy ma`lumotlar asosida oilaning o`ziga xosligini o`rganish, o`zaro munosabatlarni tahlil qilish: 3. Oilalarda mavjud muammolarni o`rganish orqali yosh oilalarga tavsiyalar va ko`rsatmalar ishlab chiqish; Tadqiqot ob`ekti sifatida Qarshi shahridagi oliy o`quv y

2. Oila a`zolarining muloqot sifatlarining ko`rsatgich qiymatlari bilan ota- onalar munosabatlari o`rtasidagi o`zaro korrelyastiya bog`lanishlar har xil ko`rinishda bo`lishi mumkinligi aniqlandi. 3. Oila psixologiyasining dolzarb muammolarini o`rganish orqali tavsiyalar va ko`rsatmalar ishlab chiqiladi. Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati: 1. Tadqiqot natijalari o`zbek ta`lim olayotgan o`smirlarning muloqot sifatlari va ota-onalar munosabatining o`rtasidagi o`zaro bog`liqliklari haqidagi ilmiy tasavvurni to`ldiradi. 2. Ijtimoiy psixologiya, etnopsixologiya, umr davrlar psixologiyasi, pedagogik psixologiya hamda oila psixologiyasi fanlarini nazariy material sifatida boyitadi. 3. Tadqiqot natijalaridan maktab psixologlari o`quvchilar shaxsi va ota-ona- o`smir munosabatini aniqlash uchu

Ishning bosqichlari. Tadqiqot ishi 2009-2010 o`quv yilida birinchi bosqichi amalga oshirildi. Asosan bu bosqichda tadqiqot ishining nazariy asoslari o`rganildi, bu sohada olib borilgan izlanishlar bilan tanishildi. Ikkinchi bosqich 2010-2011 o`quv yilini o`z ichiga olib, tadqiqot metodlari tanlandi, dastlabki tadqiqotlar o`tkazildi. Uchinchi bosqich 2010-2011, 2011-2012 o`quv yillarini o`z ichiga olib, bu bosqichda asosan tadqiqot ishlari amalga oshirildi, olingan natijalar matematik statistik tahlil qilindi. Mavzu muammosidan kelib chiqqan holda turli kechalar, ijtimoiy psixologik treninglar, uchrashuvlar tashkil qilindi. 1-BOB. OILA VA NIKOH 1.1. Insoniyat tarixida oila va nikoh institutining rivojlanishi tarixi Tarixan oila va nikoh masalalarining qanday bo`lganligi, ushbu 6

qadriyatlarga olimlar va allomalarning munosabatlari qanday bo`lganligi o`ta muhim va amaliy ahamiyatli hisoblangan. Oilaviy munosabatlar tizimining rivojlanishi nikohga kiruvchilar sonining kamayishi va nikoh uchun sherik tanlash tartiblarining qat`iy belgilanishi yo`nalishida ro`y bergan. Insoniyat ijtimoiy tashkil topishining eng qadimiy shakli bu urug`-qabila bo`lib, u bir ayol urug`idan tarqagan, matriarxat zotidan kelib chiqadigan (uning qizlari, qizlarning farzandlari va ularning avlodlari) barcha odamlarni o`zida birlashtirgan. SHu tariqa urug` – mohiyatan matriarxal oila bo`lib, onaning zotidan tarqalgan barcha avlodni bir-biriga chatishtirib boravergan. Bunday urug` shaklining saqlanib qolgan andozalaridan biri ruslardagi “matreshka” o`yinchog`i bo`lib, u bizga ona avlodlarining

erkakning avlodlari shajarasidan boshlangan, mulkka egalik va unga vorislik ham erkaklar tabaqasi orqali yuritilgan. Monogam oila – bir erkak va bir ayol juftligi o`rtasidagi nikoh munosabatlarini nazarda tutadi. Ularning er-xotinlik munosabatlari ham umrbod hisoblangan (qadimgi grek so`zlaridan olingan: “monos” – bir, yagona, tanho; “gamos” – nikoh ma`nosini bildiradi). Oilaning bunday shakli taxminan uch ming yillar avval paydo bo`lgan. O`z mohiyatiga ko`ra bu – patriarxal oilaning bir ko`rinishi hisoblanib, yaqin yillardan buyon oilaning bu shakli ayollar va ayollarning teng huquqliligi, bolalar tarbiyasidagi muayyan erkinlik, ona va bolaning oila hayotidagi nufuzi ortishi shaklida rivojlanib kelmoqda. Lekin biz oila va nikoh tushunchalarining allomalar va taniqli olimlar izlanishlarida

nuqtai nazarlari anchagina davrgacha hukmron bo`ldi va oila jamiyatning bo`lagi sifatida, o`ziga xos bo`linmas patriarxal institut sifatida idrok etildi. Franstuz ma`rifatparvari Jan-Jak Russo o`z davrida “Oila – eng qadimiy va asli tabiiy bo`lgan jamiyat bo`lagidir. Oila – kerak bo`lsa, jamiyat siyosiy qiyofasini belgilovchi obraz, bunda etakchi, rahbar – go`yoki ota misoli, xalq esa – farzandlar kabidir” 5 deb yozgan edi. Bu aslida insoniyat tarixida uzoq vaqtgacha ustivor bo`lgan paternalizm tamoyilining yaqqol timsolidir ( “patern” – ota, otalik, etakchilik ma`nosini bildiradi). SHunday qilib, antik davrning faylasuflari ham, ulardan keyingi o`rta asr, hattoki, yangi davrga kelib ham ko`plab tadqiqotchilar va allomalar oila institutiga alohida ahamiyat berib, o`z asarlarida ijtimoiy mu

Oila va nikoh masalalariga tarixiy yondashuv shveystariyalik olim I.Baxoven (1815-1887) ishlarida, ayniqsa, uning “Onalik huquqi” kitobida yoritilgan. Undan tashqari, amerikalik tadqiqotchi L.Morgan (1818-1881)ning asarlarida ham oilaga nisbatan evolyustion qarashlar bayon etilgan bo`lib, “Qadimgi jamiyat” kitobi buning yaqqol namunasi hisoblanadi. Bu asarlarda oila institutining bevosita jamiyat tarqqiyoti bilan bog`liqligi, jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning takomili oilaning mustahkamligiga bog`liq ekanligi g`oyasi o`z isbotini topgan. Bu o`zgarishlar tarix mobaynida turli jins vakillari o`rtasidagi o`zaro munosabatlarga bog`liq tarzda kechishi ham ta`kidlangan. SHunday qilib, iilani ijtimoiy institut sifatida idrok etish va uni ilmiy jihatdan o`rganish an`analari tarixi XI

va kasb-hunar, lavozim pog`onalarida erkaklardan qolishmaslikka intilayotganligi bilan izohlanadi. Qayd etilgan holat bevosita oila hayotida ro`y berayotgan turli xil o`zgarishlarga, ham salbiy, ham ijobiy hodisalarga sabab bo`lmoqda. Ikkala jins vakillari xaq-huquqlarining amalda tenglashib borayotganligi xotin-qizlarning erkaklar – yigitlar oldida o`zini tutishi va o`z navbatida yigitlarning qizlarga, erkaklarning ayoliga bo`lgan munosabatlari, xushomad qilishlarida o`z aksini topmoqda. Ayniqsa, Evropa xalqlarida nikoh oldi sovchilik instituti yo`qolib, uning o`rniga o`z xohishi bilan o`ziga nikoh sheriginini tanlashi an`anasi barqarorlashdi. Lekin ayni holat saqlanib qolgan mamlakatlarda, jumladan, O`zbekistonda oila institutiga munosabat boshqacharoq, ya`ni an`analarga sodiqlik saqlani

etakchilik roli, oilada resurslarni boshqarish, qarorlar qabul qilish va farzandlarni jamiyat hayotiga jalb etishdagi maqomi sezilarli darajada pastladi. Ikkinchi tomondan, ayol-onaning oilasi va bola tarbiyasi uchun bo`sh vaqtining kamayib borayotganligi, reproduktiv mas`uliyatning jamiyatda lavozimlar pog`onasida yuqoriroq o`rin egallash istagiga nisbatan pastlab borayotganligi salbiy oqibatlarga olib kelmoqda. SHu sababli sanoati rivojlangan mamlakatlarda tug`ilishlar sonining kamayib borayotganligi, oqibatda aholi sonining keskin pasayishi kuzatilmoqda. Afsuski, bunday holatlar O`zbekistonning shahar hududlarida ham kuzatilmoqda. Oilaning tarbiyalovchi vazifasi oila a`zolaridan tashqari boshqa insonlarga, muassasalarga – enaga va guvernantkalarga, yoki davlat tomonidan to`la muhofazaga

So`nggi o`n yilliklarda dunyo miqyosida erkaklar ham, ayollar ham erkin jinsiy hayotga oddiy munosabat sifatida qaraydigan bo`lishdi. Ma`naviy inqiroz hisoblanmish bunday munosabatlarga jamiyatning befarqligi ilg`or fikrlovchi insonlarni jiddiy tashvishga solmoqda. Buning asosiy sababi jamiyatda ma`naviy qadriyatlar inqirozga yuz tutgani bo`lsa, ikkinchi tomondan, bunga ayollar o`rtasida kontrasteptiv vositalardan foydalanishning urf bo`lishi va ular o`zlariga berilgan ijtimoiy erkinliklarni noto`g`ri idrok etishlari, ommaviy axborot vositalari orqali u yoki bu xalq mentalitetiga mos kelmaydigan axborotlarning keng tarqalishi sabab bo`layotir. Eng achinarlisi, ayrim yoshlar va ularning ota-onalari uchun “nikoh” va “ajrim” tushunchalari oddiy narsaday, ziddiyatsiz qabul qilinadigan bo`ldi.

tutadi. Bundany oilada o`g`il bolalar otaning oilasini sira tark etmaydi, aksincha, uylangan taqdirda ham turmush o`rtog`ini shu xonadonga olib keladi, qizlar esa kimga turmushga chiqsa, uning familiyasiga o`tib, o`z ota-onasining uyini tark etadi. Bunday oilada urug`ning atalashi (familiya), shajara va mulkka egalik otaning yo`lidan amalga oshiriladi, oilaviy rollar esa erkaklarniki yoki xotinlarniki tarzida aniq tafovutlanadi. Erkaklar oilaning moddiy boyliklari, resurslari, ta`minoti bilan shug`ullansalar, ayollar asosan uy ishlari bilan band bo`ladilar. Oilaning ijtimoiy nufuzi, obro`si otaning, erning, o`g`ilning iqtisodiy maqomidan kelib chiqadi, ayolniki esa – farzandlar soni bilan belgilanib, uning professional maqomi ko`p hollarda oilaning, turmush o`rtog`ining ijtimoiy maqomiga s

kattalashib boradi. Kattalar tomonidan bolaga e`tiborning, shu bilan bir qatorda tashvishlarning ortishi, o`z navbatida bolalarning tug`ilish soni kamayishiga olib keladi. Bolalar erka bo`lib, ular erkinligi ortib boradi, ota-onaning butun diqqat- e`tibori ularga qaratiladi. Bu toifa oiladagi bola manfaati shu qadarki, ba`zan ona faqat bolani o`ylash, unga e`tibor qilishni afzal bilganidan, eridan ham voz kechishi holatlari ham kuzatiladi. Bola manfaatiga yo`nalgan oilaning ham turli ko`rinishlari bo`lib, ulardan biri avtoritar tip dir. Bunda bola soni bittami yoki ikkitami ota-onaning cheksiz g`amxo`rligi, ular obro`si bilan parallel tashkil etiladi. Masalan, ko`pgina amaldorlarning oilasi shunday. Ota-ona bola nazarida eng nufuzli, aqli har narsaga etadigan, shuning uchun bola ham xuddi

bog`liqlik. Monogam bo`lmagan oila toifasi chin ma`noda nikoh munosabatlariga tayanmaydi. Bundan oilaning uch xil ko`rinishi mavjud: Ajrimlar tufayli paydo bo`lgan noto`liq oila – XX asrning oxirlarida ko`payib ketgan noto`liq oila turi. Golod ning ma`lumotlariga ko`ra, Rossiyadagi oilalar ajrimi shu qadar ko`paydiki, har 100 ta nikohga 51 ta oila ajrimi to`g`ri keldi. Bunga sabablardan biri ota-onalik rollarining bajarilmasligi, otaning bola tarbiyasidan sovuqqonlik bilan chetlashishidir, chunki ko`pgina otalar ajralishgandan so`ng ma`lum muddat o`tgach, farzandlari bilan umuman yuz ko`rmas bo`lib ketishadi. Afsuski, O`zbekistonda oila va nikoh nechog`li qadrlanmasin, oilaviy ajrimlar ham qayd etiladi. Statistik ma`lumotlarga ko`ra, oxirgi yillarda yiliga o`rtacha 14,5 mingdan 15 mingacha

o`rinda ikkala holatda xotin-qizlarning nikohga kirmasdan tug`ish motivlari turlicha bo`ladi. Rossiyada ota-onalardan bittasigina bo`lgan oilalarda 1989 yilda 4,5 mln. bola yashagan bo`lsa, bu ko`rsatgich 1994 yilda 5 millonga etdi ( A.G.Volkov, YE.L.Soroko, 1999). O`zbekiston sharoitida bu kabi holatlar favqulotda holatlar sifatida qaraladi, chunki ayrim udumlar va milliy qadriyatlarimiz farzandning nikohdan tashqari paydo bo`lishini qoralaydi, SHunday bo`lsa-da, turli sabablar va otag`onalarning vaziyatlar qurboni bo`lishi natijasida mamlkataimizda otalikni belgilash holatlari ortib bormoqdaki, unda ham ko`pincha rasman oila nikohsiz oiladay tasavvur etiladi. SHa`riy nikoh o`qilgani bilan rasmiy ravishda nikohning o`z vaqtida qayd etilmasligi mentalitetimizga zid bo`lgan shu toifa oilaal

bilan yashaydiganlar oilasidir. Ming afsuski, turli hayotiy vaziyatlar tufayli shunday oila ham bor, ular nisbatan ko`p bo`lmasa-da, O`zbekistonda ham mavjud. Godvin – nikohlar, uning asoschisi bo`lgan ingliz sostial-monarxi U.Godvin (1756-1836) nomi bilan bog`liq. U bunday oilani ideal deb hisoblagan, chunki bunday oilalar, asosan, ota-onaning xohish-irodasiga ko`ra paydo bo`ladi, yoshlarning istaklari bunda inobatga olinmaydi. Bunday nikohlarda jinsiy yaqinlik ko`zda tutilmaganligi sababli, o`zaro hurmat va bir tom ostida alohida yashashga mo`ljallangan bo`ladi, er va xotin bir-birlarining oldida faqat ma`naviy jihatdan majburiyatlarga ega xolos. To`g`ri, bir qarashda bunday nikoh bizdagi sovchilik yo`li bilan quriladigan oilaga o`hshab ketadi, lekin bizda zurriyod qoldirish, birga yasha

1.2. Oilaning jamiyat taraqqiyotida tutgan o`rni. Har qanday davrda ham jamiyat va davlat aholi sonining bir maromda o`sib borishi, muayyan an`analar va muqaddas udumlarning saqlanib, avloddan-avlodga etkazilib turilishidan manfaatdor bo`lgan. Buyuk rus psixologi A.N.Leontьev avlodlararo muloqotning jamiyat taraqqiyoti uchun ahamiyatini o`rganib, ilk asarlaridan birida agar shunday muloqot bo`lmaganida, taraqqiyotning o`zi ham mutloq bo`lmas edi, deb ta`kidlagan. Bu vazifani bajarishda jamiyatning muhim bo`lagi bo`lmish oilaning roli kattadir. Demak, oila ijtimoiy institut sifatida eng avvalo tug`ilish orqali aholining ma`lum miqdorda muttasil o`sib borishi, odamlar o`rtasida migrastiya, ya`ni u erdan bu erga ko`chib turish yoki o`lim okibatida kamayib boradigan miqdorini 19

to`ldirish vazifasini bajaradi. CHunki ijtimoiy hamda iqtisodiy rivojlanish uchun mehnat resurslari va ishchi kuchining yangilanib borishidan jamiyat ham, odamlar ham manfaatdordir. Bundan tashqari, har bir jamiyatning betakror qadriyatlari, o`lmas merosi, avloddan avlodga o`tib boradigan an`analari bo`ladi. Fuqarolik holatlari, madaniy o`sish, ma`naviy yuksalishga xizmat qiluvchi qadriyatlarning saqlanib kelayotganligi ham oila tufaylidir. Masalan, shunday oilalar sulolasi borki, ular asrlar osha u yoki bu muqaddas qadriyatlarni kasb-kori, turmush tarzi orqali saqlab keladi (rassomchilik, san`atshunoslik, hunarmandchilik, gulchilik, kulolchilik, ilmiy meroslar, agrar sohada va h-zo). Umuman odamlar jamiyatining saqlanib qolishida ham oila ayrim alohida olingan shaxs bilan yaxlit jamiyat o

munosabatlariga davlat deyarli aralashmaydi. Demak, oilaning jamiyat oldidagi vazifa lari deganda, uning avvalo oila a`zolarining muayyan ehtiyojlarini qondirish hamda shu orqali davlat va jamiyatning ehtiyoj va manfaatlariga xizmat qilish qobiliyati tushuniladi. Masalan, ota ishlab chikarish korxonasida ertadan kechgacha mehnat qilar ekan, bu bilan u nafaqat o`zining eb-ichish, dam olish, turli xaridlarni amalga oshirishga yo`naltirilgan ehtiyojini qondiradi, balki oila a`zolarini, birinchi navbatda farzandlari, uy bekasi bo`lsa, turmush o`rtog`ining ehtiyojlarini, qolaversa, u yoki bu korxonadagi rentabellikning oshishi, iqtisodiy ko`rsatkichlarning yuqori bo`lishiga, shu orqali o`z Vatanida ushbu sohaning rivojlanishiga hissa qo`shadi. 1.3. Oilaning ijtimoiy funkstiyalari. Oila psixolog

zarur, qulay imkoniyatlarga ega bo`lishimiz shart. Zero, agar shulardan birortasi ta`minlanmagan bo`lsa, bunday oila o`zini baxtli deb hisoblay olmaydi va qator noqulayliklarni his qiladi. Masalan, uysiz, boshpanasiz qolgan odamlarning nafaqat ruhiy, balki jismoniy azoblarga duchor bo`lganliklarini tasdiqlovchi psixologik tadqiqotlar mavjud. Ma`naviy muloqotni ta`minlash funkstiyasi – odamning o`z nasl-nasabi, ma`naviy-madaniy an`analari bo`lishiga intilishidan kelib chiqadi, har bir shaxs o`zini kimning avlodi, qanday an`analarning vorisi ekanligidan cheksiz faxrlanadi, u qanday oila bo`lishidan qat`iy nazar, albatta, o`z a`zolarini muayyan yaxshi urf- odatlar, muomala maromlari doirasida birlashtirishga qodir bo`lgandagina mustahkam va baxtiyor bo`ladi. Yangi tug`ilgan farzand teta-poya

ham, davlat ham tinch va undagi osoyishtalik barqaror bo`ladi. Reproduktiv funkstiya – bu oilaning nafaqat avlodlar, vorislarni yaratishga aloqador vazifasi, balki, shu orqali ota va ona bo`lishdek baxtga muyassar bo`lish, davlatning esa tub aholi sonini muayyan miqdorda ushlab turishiga ham xizmat qiladi. Ayniqsa, o`zbeklarda nikohning dastlabki onlaridanoq, “uvali-juvali bo`linglar, qo`sha qaringlar” deb duo qilinadi va kelinchakning homilador bo`lishi intiqlik bilan kutiladi. CHunki aynan shu omil yosh oilaning mustahkamligida katta ahamiyatga molik bo`ladi. “Farzandli oila” tushunchasi oila psixologiyasida ham, oila sostiologiyasida ham muhim bo`lib, u oilada turmush tarzining deyarli barcha jabhalaridagi ko`rsatkichlarning mezonidir. CHunonchi, o`zbeklarda “Bolali uy – bozor, bolasiz

1.1-jadval. Ayrim mamlakatlarda tug`ilish koeffistentlarining o`zgarishi (1000 nafar aholi soniga nisbatan tirik tug`ilgan bolalar soni ) № Mamlakatlar nomi 1989 yil ko`rsatkichi 2002 yil ko`rsatkichi 1 Rossiya 14,7 9,7 2 Qozog`iston 23,4 15,3 3 Qirg`iziston 30,5 20,3 4 Tojikiston 38,8 27,2 5 Turkmaniston 34,8 22,0 6 O`zbekiston 33,3 21,1 7 Rossiyada ko`p farzandli oilalar ulushi 1%ni ham tashkil etmagani holda, o`rtacha miqdorda bolalarga ega oilalar soni 5% gachani tashkil etadi. 8 SHuni ta`kidlash joizki, bizda ham ko`p farzandli oilalar soni yil sayin kamayib bormoqda. Tarbiya va nazorat funkstiyasi – ota-onalarni zurriyodlarini qobil va aqlli, imon-e`tiqodli, sog`-salomat voyaga etishini ta`minlashlariga bog`liq. CHunki, oila – nafaqat er va xotinni, ularning maqomlaridan kelib chiqib

So`nggi yillarda O`zbekiston Xotin-qizlar qo`mitasi tashabbusi hamda hukumatimizning qo`llab-quvvatlashi bilan oilaviy biznes, xotin-qizlar kichik va o`rta biznesini rivojlantirish, ayollar tadbirkorligi uchun banklardan imtiyozli kreditlar berish siyosati izchil amalga oshirilishi tufayli ayollarning oila byudjetiga qo`shayotgan hissasi ham ortib bormoqda. Buning natijasida farzandlarda ham tadbirkorlik xislatlari o`sishiga real imkoniyatlar yaratilmoqda. O`tkazilgan tadqiqotlarning natijalariga ko`ra, onasi tadbirkor bo`lgan qizlarda ilk yoshlikdanoq boshqaruv va liderlik sifatlari, tadbirkorlik ko`nikmalari shakllanib borar ekan ( V.M.Karimova , 2003). YUqorida ta`kidlangan vazifalar ijtimoiy-iqtisodiy tuzumning xarakteriga ko`ra o`zgarishi, biri dolzarb, biri esa kamroq ahamiyatli bo`l

boshlanishidir. Ko`plab xalqlarda, ayniqsa, o`zbeklarda bolaning dunyoga kelishi juda katta quvonchli marosimlar bilan boshlanib, ular qadriyat sifatida asrlar osha saqlab kelinmoqda. Masalan, bola tug`ilishi bilan bog`liq suyunchi marosimlari, aqiqa, beshik soldi, sunnat va beshik to`ylari kabilar shular jumlasidandir. SHunga qaramay, ayrim xalqlarda, masalan, evropa xalqlarida oilada farzandning tug`ilishi muayyan tashvishlar, ruhiy tarangliklar, ayniqsa, ona boshidan kechiradigan emostional hayajonlar, yaqinlariga ijtimoiy va moliyaviy tashvishlarni keltirib chiqaradiki, bu ham ba`zan oilaviy munosabatlardagi tarangliklarda aks etadi. Oila va farzand oldidagi bunday mas`uliyatlar ayrim hollarda er-xotin munosabatlarining darz ketishiga, ba`zan ajrimlarga, bizning sharoitimizda quda- and

fikrlash, urf-odatlar, musiqaga havas, turli xil guruhlar bilan muloqotda bo`lishga intilishlar paydo bo`ladi. Bu davr ota-onaning bolasida paydo bo`layotgan o`zgarishlarga, yoshga oid yangiliklarga qanchalik fahm va farosat bilan, sabr- qanoat bilan turib berishlarini sinovdan o`tkazadi. Sinovdan yaxshi o`tgan ota- onaning bolasi keyingi bosqichga eson-omon yaxshilik bilan, ochiq ziddiyatlarsiz o`tib oladi, aks holda o`smirlik davrining o`ziga xos ziddiyatlari girdobida ota-ona – bola munosabatlari jiddiy yomonlashadi, ayrim bolalar uydan ketib qolish holatlarigacha boradi.  5-bosqich. Bolalar katta bo`lib, balog`at yoshiga etadilar, o`qishlarni tugatib, mustaqil kasb-hunar egallash bosqichiga qadam bosganda, ayrim yoshlar mustaqil oilaviy hayot qurishga ham ulguradilar. SHu davrga kelib

uchun aynan yillar mobaynida o`z oilasida egan-ichganlari adaptastiya jarayonlarini tezlashtiradi; ikkinchidan – o`z onasining mehribonlik ko`rsatayotganligi yosh onaning yaqinda boshidan kechirgan –iyinchiliklarini unutish, o`zini chinakam ona sifatida onasiday his qilishini ta`minlaydi. Ushbu psixologik holat o`ta muhim bo`lib, aynan o`zbeklarda bu oila mustahkamligining omillaridan hisoblanadi. Qaynona ham ona, u ham keliniga achinadi, tug`ruqning azoblarini unutishi uchun qo`lidan kelganini qiladi, lekin o`z tuqqan onasining xabar olishi, yonida bo`lishi ko`plab kuzatishlarda yosh onaning onalik roliga tezroq kirib ketishiga, ko`krak suti bilan bolasini emizib katta qilishida katta rolь o`ynaydi. SHuni ham ta`kidlash joizki, ayrim hollarda ota-onaning yoshlar hayotiga aralashuvi shu qa

alomatlari, klimakterik holatlarning kelib chiqishi bosqichida inson qalbi qarimasada, ayrim jismoniy kuvvatsizliklar paydo bo`ladi. Odam nafaqaga chiqadi, suygan kasbi, mashg`ulotidan uzoqlashadi, do`stlari davrasi torayadi va h-zo. Lekin keksalikni tan olish va unga ruhan tayyor bo`lish, etnik madaniyat va uning qadriyatlariga bog`liq. Xalq ma`naviyati va madaniyati qanchalik yuqori bo`lsa, keksalikka munosabat ham shunchalik yuqori bo`ladi. Masalan, bizning etnik- madaniy muhitimizda keksalik va qariyalik hamisha e`zozlanib kelingan, masalan, Prezident Islom Karimov tashabbusi bilan 2002 yil “Qariyalarni qadrlash yili” deb e`lon qilindi, barcha keksalar bizda qarilik gashtini surish uchun belgilangan tartibda nafaqalar oladi, bayram, to`y-hashamlar va tadbirlarda keksalarni davralarning

yaxshilik bilan o`tish insondagi yaxshi fazilatlarga, tarbiyalanganlik darajasiga, sabr-qanoatiga bog`liqdir. Har bir bosqichda ota, ona va farzandlar, kuyov-kelinlar bilan o`zgacha munosabatlar tizimi shakllanadi. Masalan, bo`linmagan katta oilada oila boshlig`i – otaning qazo qilishi to`ng`ich farzandlar elkasiga katta mas`uliyatni yuklaydi. Uning oilaviy o`zaro munosabatlar tizimida o`rni keskin ravishda o`zgaradi. Agar turli hayot bosqichlarida oilaviy turmush tarzining o`zgarishinini inobatga olsak, oilaviy nizolar yoki ziddiyatlar shu muayyan ma`noda tabiiy bo`lib, uni har bir normal oila boshdan kechiradi. SHu bois ham o`zbekchilikda “ro`zg`or”, “turmush” deyilib, momolarimiz “g`or tub qo`yibdi”, “mush deb qo`yibdi”, deya oilaviy hayotning o`ziga xos murakkabliklari borgigiga ishora

paydo bo`lishi mumkin. Bu kabi mayda-chuyda muammolar har bir oilada bo`ladi, bu tabiiy, ularni engishga ruhan tayyorlik va oila a`zolarining bir-birlariga muruvvatliliklari oilaning baxtli bo`lishini ta`minlaydi. R.Kappenberg degan olimning ta`kidlashicha, ba`zan oilaviy munosabatlarda favqulotda paydo bo`ladigan hodisalar ta`sirida shok-ziddiyatlar paydo bo`ladi. Bu odatda kutilmaganda ro`y beradigan holatlarning oqibati bo`lib, oila a`zolari buni kutmaydilar. Masalan, er-xotinlarlardan birining xiyonati va uning oshkor bo`lib qolishi, o`g`ilning noqobil bo`lib giyohvand moddalar iste`mol qilishini kattalar bilib qolishlari, oila a`zolaridan birining boshqa jinoyat yo`liga kirib qolishi, falokatlar va shunga o`xshashlar oilaviy munosabatlarning to`satdan o`zgarishi, munosabatlarni qayta

a`zolarining kundalik muloqot, muomala jarayonlarini u go`yoki “bir qozonda qaynovchilarning birgalikda yashashida namoyon bo`ladigan hissiyotlar ko`zgusiday” tasavvur etadi. Bu “qozonda”gi his-kechinmalar hayotning muayyan davrlarida o`ta jo`shqin va boy bo`lsa, boshqa bir davrda mazmunan tor yoki tarang ham bo`lishi mumkin. Oila a`zolarining bir birlariga mehr-muhabbati, yaqinligi, hamkorligi ma`lum davrlarda kuchli ijobiy bo`lsa, boshqa davrda kimnidir kimdandir tobeligi bois yoki kimningdir qattiqqo`lligi bois torroq, mazmunsizroq bo`lishi ham ko`zatiladi. Oilaviy munosabatlar tizimi – Satir ta`rifida oila a`zolarining muayyan rollar doirasida u yoki bu holatlarda o`zligini namoyon etishi yoki ijrosi emas, balki, bu har bir oilaga xos bo`lgan o`zaro munosabatlar “xaritasi”dir. Masalan,

ajratadiki, ulardan to`rttasini u samarasiz deb ataydi, bittasi etarli darajada tajriba va bilimga ega bo`lgan etuk muloqot uslubiga kiradi. Dastlabki to`rttasi odatda muomala jarayonida biror muammo yoki to`siqni engishga, o`zini ataylab yaxshi ko`rsatishga, kimgadir yoqishga yoki aksincha, kimnidir nimagadir ayblashga, tanqid qilishga xizmat qiluvchi uslublardir. Masalan,  Xushomadgo`ylik uslubi kimlargadir ataylab yoqish maqsadida barcha oila a`zolarining xatti-harakatlaridan andoza olish, o`zini erga urib bo`lsa-da, o`zgalar bilan kelishib yashash, bu bilan o`zini hamisha erga urishni nazarda tutadi.  Ayblovchi uslub doimo kimnidir nimagadir o`rgataverish, tanqid va nazorat qilish, faqat o`zidan kuchli odam oldidagina biroz o`zini tortish bilan bog`liq kommunikativ harakatlarni o`z i

uslublarini tahlil qilar ekan, bir insonning boshqa bir insonni tinglay olishiga alohida e`tibor qaratadi. Asosiy maqsad shundan iboratki, har bir oila a`zosini o`z tartib-qoidalarini buzmagan holda muomala madaniyatiga o`rgatishdir. Masalan, oilaning muayyan tartib qoidalariga quyidagilar kirishi mumkin: “Yakshanba kunlari hamma to`planib, birga tushlik qilishadi”, “Otamiz uxlagan paytda unga hech kim xalaqit bermaydi”, “Maktab xarajatlari uchun bolalarga muayyan miqdorda pul beriladi” va hokazo. Ochiq tartib-qoidalardan tashqari, har bir oilaning yashirin qoidalari ham mavjudki, ular ham oilaviy munosabatlarning yaxshi bo`lishida katta rol o`ynaydi. Odatda bunday qoidalar muayyan mavzularning oila davrasida ko`tarilmasligi yoki ma`lum tarzda his-kechinmalarning namoyon etimasligida ko`ri

oilalarning dahlsizligiga ham zarar etkazmaydi. Taniqli amerikalik oilaviy psixoterapevt Salьvador Minuxin ham o`ziga xos konstepstiyaning asoschisidir. ( Minuxin S., Fishman CH., 1998). Uning fikricha, oila – murakkab tuzilishga ega bo`lib, tarkibiga ayrim alohida individlarni, bir qator tizimlarni qamrab oladi. Ichki tuzilmalar koalistiyalarga birlashib, oila doirasida turli hodisa va jarayonlarni keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, har qanday oila boshqa o`ziga o`xshash tuzilmalar bilan murakkab munosabatlarni o`rnatadiki, bu tashqi tizimlar ba`zan oilani qo`llab-quvvatlash vazifasini ham bajaradi. Oila – eng avvalo rivojlanuvchi tuzilma bo`lib, unga yoshga oid qonuniyatlar xosdir. CHunki oila a`zolari yillar o`tgani sari rivojlanadi, etuklikka erishadi, qariydi, shu bois ham oila doim

oilada er-xotinning bir-biriga adaptastiyasi, moslashuvi ro`y berishi mumkin. Yangicha “qovishuv”, bir-birini identifikastiya qilish, o`xshashliklar jarayoni adaptastiyaning muhim natijasi o`laroq, bunday bir-biriga yaqinlashish, “o`xshashlik va uyg`unlikning” paydo bo`lishi yillar davomida sayqal topib boradi. Lazarev va Rage degan olimlarning qayd etishlaricha, odam boshidan kechirishi mumkin bo`lgan stressor g`amlardan eng kuchlisi turmush o`rtog`idan judo bo`lish hisoblanadi, chunki ular yillar mobaynida bir-birlariga juda ko`nikib, kirishib ketgan bo`ladi. Ayni shu tuzilmadagi har qanday evrilishlar, nizolar va qiyinchiliklar yaxlit oilaning barcha a`zolariga birday ta`sir etadi. Ota-onalar tuzilmasi har doim ham er-xotinlikni nazarda tutmaydi, zero, uni yolg`iz momo, xola yoki to`ng`

oiladir, unda ba`zan, farzandlarning to`ng`ichi ota-onalarday yuqori pog`onaga ham ko`tarilib qoladi. Bunday oiladagi munosabatlarning yaxshi bo`lishi uchun ota-ona har bir oila a`zosining vazifalari va oiladagi maqomlarini aniq tasavvur qilib, bo`lib berishi, to`ng`ich bola bilan kichiklar o`rtasidagi muomala qoidalarini bolalikdan bir maromda yo`lga qo`yilgan bo`lishi talab etiladi. Bu erda ota-ona tuzilmasi, ya`ni, ota-onaning mavqei, obro`si kuchli va etakchi bo`lishi shart. Distant oila yoki “akkordeon” tipidagi oilada a`zolardan kimdir, bu ko`p hollarda ota – u yoki bu sababga ko`ra oila a`zolari bilan kam ko`rishadi (uzoq muddatli safardagi dengizchi, harbiy xizmatchi, geolog, neft qazuvchi kabi). Ota bunday holatlarda o`zaro muomala jarayonlarida yo jismonan mavjud shaxs sifatida y

salbiy rol o`ynaydi. SHunday qilib, Minuxin chizmasida oilaviy o`zaro aloqalar turlicha munosabatlar tizimi shaklida tasavvur etiladi. Amerikalik tadqiqotchi Myurrey Bouen (1913-1990) – AQSHda XX asrning boshlarida boshlangan oilani himoya qilish harakatining asoschilaridan bo`lgan, ushbu harakatdan ko`zlangan maqsad – oilani alohida tadqiqotlar ob`ektiga aylantirish, shu orqali uning inson salomatligidagi benazir rolidan foydalanish, hattoki, ruhan bemor bo`lganlarni davolashda oilaning imkoniyatlaridan foydalanish g`oyasini targ`ib etishdan iboratdir. Bouen fikricha, inson o`z umrini o`tkazadigan ijtimoiy guruhlardan eng muhimi – bu oiladir. SHu bois ham har bir shaxsni o`rganish uning oilasini o`rganishdan boshlanmog`i lozim. Ammo, ta`kidlaydi, muallif, inson qanchalik biologik tuzilmal

mushkul vaziyatlarda ham o`zini qo`lga olib, muammoni echishning yo`llarini muvaffaqiyat bilan topadi. Uning munosabatlardagi egiluvchanligi shu qadar samaraliki, u kerak bo`lsa, odamlar bilan til topishish uchun o`z individualligidan ham voz kechib, odamlarga kirishib keta oladi, turli stress holatlarda iroda kuchini ishga solib, vaziyatni engib chiqa oladi. Bouen oiladagi o`zaro munosabatlar tizimini tasavvur qilish uchun fanga “emostional uchburchaklik” tushunchasini kiritdi. Unga ko`ra, oila tizimini, uning poydevorini tashkil etuvchi asosan uch inson yoki sub`ekt bo`ladiki, boshqa munosabatlar ularning vaziyatni nazorat qilishlari, u yoki bu vaziyatlarda o`zlarini qanday tutishlariga bevosita bog`liqdir. Agar oila faqat diada tipli o`zaro munosabatlargagina tayangan bo`lsa, xavfli, ta

oila oiladay bo`lmaydi.  Ikkinchi toifa oilada a`zolardan biri to`laligicha boshqasiga tobe bo`lib oladi, o`zidagi avtonomiyadan ataylab voz kechadi. Natijada bunday oilada ikkita “yolg`on, yashirin “Men”lar paydo bo`ladi, bir shaxs ikkinchisi ustidan to`la hukmronlik qila boshlaydi. Bunday nikohlar odatda mustahkam bo`lishiga qaramay, uni tashkil etuvchilardan biri – tobe “Men” turli psixosomatik va ruhiy kasalliklarga chalinib boradi, farzandlar ham shu munosabatlarga ko`nikib boraveradi. Aytish joizki, o`zbek oilalari orasida ayni mana shu toifa oilalar ko`p.  Uchinchi toifali oilada o`zaro munosabatlar bir maromda kechaveradi, lekin oilaning mut`e, tobe a`zosi tobora bolalarga bog`lanib, o`zidagi kamchiliklarni, xavotir va qo`rquvni bora-bora bolalarga yuklaydigan, ularni kerak bo`ls

2 -BOB. OILAVIY MUNOSABATLAR PSIXOLOGIYaSI 2.1. Er-xotin munosabatlarining shakllanishi Oilaviy munosabatlar attrakstiyasi . Oila a`zolari o`rtasida sodir bo`ladigan murakkab va serqirrali o`zaro munosabatlar ko`plab olimlar, shu jumladan, o`zbekistonlik olimlar ( M.Davletshin, Ғ.SHoumarov, YE.Ғoziev, B.Qodirov, X.Karimov, N.Sog`inov, F.Akramova, G.Yadgarova, M.Salaeva, D.Xoliqov, M.Fayzieva va boshqalar) tomonidan o`rganilgan. Ularda ko`proq o`zbek oilasiga xos urf-odatlar, udumlar, an`analar nuqtai nazaridan oilaviy munosabatlarning etnopsixologik qirralari tadqiq etilgan. Lekin oila institutini ijtimoiy voqelik sifatida uning qonuniyatlarini tahlil etar ekanmiz, bu o`rinda biz oilaviy o`zaro munosabatlarga xos bo`lgan munosabatlarning psixologik tabiatiga, kelib chiqishi va dinamikasig

o`rganilgan bir qator tadqiqotlar natijalariga murojaat qilamiz. Oiladagi ijtimoiy munosabatlar va ularning kelib chiqish qonuniyatlarini batafsil monografik tarzda o`rganganlardan biri rus olimi L.Ya. Gozman (1987) hisoblanadi. U bu qonuniyatlarni ilmiy jihatdan tahlil etish uchun attrakstiya tushunchasini ishlatgan. Attrakstiya inglizcha attraction – tortilish, intilish so`zlaridan olingan bo`lib, u bir insonning ikkinchi bir insonga nisbatan his qiladigan ijobiy munosabatini anglatadi. Har qanday ana shu zayldagi diadik, ya`ni, diada – ikki kishi o`rtasidagi munosabatlarning boshlanishi simpatiya, yoqtirish yoki attrakstiya bilan bog`liqdir. Gozman ning ta`kidlashicha, juftlik munosabatlarida attrakstiyaga turtki bo`luvchi omillarning eng muhimi – bu sherikning tashqi, jismoniy jihatdan

Bir ko`rishda yoqtirib qolish jarayonining jiddiyroq munosabat-larga aylanishini tushuntirish uchun olimlar “uch filьtr nazariyasi” ni ilgari suradilar (3.1 – rasm). 3.1 – rasm. SHeriklik munosabatlarining dinamikasini ifodalovchi “uch filьtr” nazariyasi 1-filьtr bir insonning boshqa bir insonni bevosita o`ziga qaratishi bilan bog`liq jarayon bo`lib, bunda yangi tanishning tashqi jozibasi, bir qarashda ko`zga tashlanadigan sifatlari (masalan, qiz bolaning sochi uzun, ko`zi moviy, yigitning bo`yi uzun, alp qomat kabi) asosiy rolь o`ynaydi. Bunday munosabatlar ko`pchilikka xos, ya`ni aksariyat odamlar turli vaziyatlarda boshqa bir odamni yoqtirib qolaveradi. Agar bir-birini o`zaro yoki bir tomonlama yoqtirish mobaynida sherikning ijtimoiy-demografik xususiyatlari ham kutishlarga mos, ma`qul

Uchinchi yo`nalish ikkinchiga yaqin, ya`ni, yangi tanishda o`zidagi mavjud sifatlarning qarama-qarshisini izlash, masalan, yigit kamgap bo`lsa, shaddot, sergap qizni yoqtirib qoladi. Bu kabi kemtiklarni sherigi orqali to`ldirishga intilish, ularga kelajakdagi munosabatlarda anchagina egiluvchan bo`lish va har biridagi yaxshi sifatlarni qadrlashni o`rgatadi. 2.2. Romantik sevgida munosabatlarning rivojlanishi Romantik sevgi – ikki kishi o`rtasidagi munosabatlarning eng ko`p tarqalgan turi hisoblanadi. Olimlarning fikricha, romantik sevgi – eng kam anglanadigan, odamning biologik ehtiyojlari bilan bog`liq munosabatlardir. Bunday munosabatlarning eng muhim jihati shundaki, ikkala tomon ham bir-birlaridan o`zlari ko`rishni xohlagan sifatlarni qidiradi va ko`radi. SHu bois ham ko`pincha romanti

boshlashga azmu-qaror qilishi tabiiy. YOki institutda o`qishni o`ziga ep ko`rmagan yigit talaba qizni sevib qolib, u o`qiydigan oliygohga ne-ne mashaqqatlar bilan kirib o`qigani bilan bog`liq misollar ham hayotda talaygina uchraydi. L. Kameron-Benjler (1993) ning fikricha, romantik sevgi hissi rivojlanishining 7 bosqichi bo`lib, unga quyidagilar kiradi: 1. O`ziga jalb etish – yangi tanishlarning bir-birlariga noverbal belgilar orqali qiziqishi borligini bildirish. Bu davrda sheriklar dilidagi istak va xohishlarini yangi tanishgan odamida mavjudligini tahlil etadi. Bunga odatda asosan odamdagi aql- zakovat, samimiyat, qo`li ochiqlik, yumor hissi, ishonchlilik, dadillik, qizlardagi ibo kabi sifatlar sababchi bo`ladi. Bu sifatlar hammaga yoqadigan sifatlar bo`lgani uchun ham yangi tanishlar o

unda solishtirish imkoniyatini yaratadi, va qaytib kelgach, uchrashib yurgan qizidan ayni o`sha sifatlarni kutadi, lekin topolmasa, undan ranjiy boshlaydi. 5. Ko`ngil qolish – bu shunday bosqichki, unda xayajonli ishq-muhabbat hislari o`rnini alam, g`azab, aldanganlikni anglash egallay boshlaydi, sherik to`g`risidagi ijobiy obraz salbiy obraz bilan almashib boradi. Ko`pchilik yoshlar ayni shu bosqichda bir-birlaridan ajralib qoladilar. 6. Haddan oshish yoki munosabatlar chegarasining darz ketishi – bosqichida sheriklardan biri (ba`zan ikkalasi bir vaqtda) munosabatlarga chek- chegara qo`yish vaqti kelganligini anglab qoladi. SHu fikr paydo bo`lgan ondan boshlab, ular yana bir karra qabul qilingan qarorning nechog`li to`g`ri ekanligini o`ylab ko`rishadi. Odatda bu noo`rin talablarni bir-bir

mumkin. Ya`ni, SHostrom degan olimning fikricha, har qanday ishq-muhabbatda ana shunday manipulyativ holatlar mavjud bo`ladi. 2.3. Romantik munosabatlarga asoslangan munosabatlarning turlari Psixologik manbalarda sevgiga asoslangan munosabatlarning bir qator turlari va tipologiyasi keltirilgan. Biz bu o`rinda J. Li ning 6 tipli munosabatlar nazariyasini keltirishni joiz deb bildik. Ularning dastlabkisi – Eros , bu romantizm va xissiy mayllarga asoslangan muhabbat bo`lib, undan ko`zlangan asosiy maqsad – sevgilisining visoliga erishish va u bilan yaqin, jinsiy munosabatda bo`lishdir. Mania – bir tomonning ikkinchi tomon mehri va muhabbatiga erishishi uchun hamisha xavotir va intiqlik bilan bog`liq bo`lgan talabchan, intiq hissiyotidir. Ludis – o`ziga qaratilgan, xudbinlarcha muhabbat, bunda

Rus olimi A.I. Antonov ning ta`kidlashicha, eng mustahkam nikohga sabab bo`lgan munosabatlarda ikkala tomon ham shaxs sifatida tobora takomillashib, sayqal topib, ularda o`zaro mehrga, bir-biriga yordam berishga ishtiyoq ortib boraveradi. Ko`plab o`tkazilgan tadqiqotlar bo`yicha olimlarning ta`kidlashlaricha, er-xotinlik aloqalari etuk inson uchun eng ahamiyatli va hayotiy zarur bo`lgan munosabatlardir. Olimlarni qiziqtirgan muhim masala – mustahkam, baxtli nikohni tashkil etuvchi vosita nima ekanligini aniqlashdir. SHunisi xarakterliki, har bir inson o`z oldiga oila qurish, nikohga kirishni maqsad qilib qo`yar ekan, u avvalo, oila va nikoh borasida xalq orasida shakllangan tasavvurlarga tayanadi. Nikohga kirgan juftlik doimo nikoh tushunchasiga aloqador bo`lgan qat`iy doiralar va normalar

Bu shu qadar kuchli bo`lishi mumkinki, er-xotin boshqa bir insonga shunga o`xshash yaqin munosabatni his etmay qoladi. Natijada ba`zan o`g`lini qizg`angan qaynona kelini bilan turli narsalarni bahona qilib, nizo chiqaraveradi.  do`stlik – er va xotinning bir-birlarida eng nodir sifatlarni, jumladan, o`ziga xoslik va individuallikni tan olishni nazarda tutadigan hissiyot;  eros – sevgining romantik ko`rinishi bo`lib, er-xotinning bir- biriga nisbatan xissiy-jinsiy mayllarining kuchini belgilaydi;  empatiya esa, erning yoki xotinning o`z turmush o`rtog`iga doimiy g`amxo`rligi, uni tushunishi va kerak bo`lsa, alьtruistik fidoiyligini baholovchi hisdir;  o`zligini sevish, qadrlash – bir tomondan er-xotinning har qanday sharoitda o`zida eng afzal jihatlarni anglay olish va boshqa tomondan,

 nafrat – turmush o`rtog`iga go`yoki dushmaniga qaraganday muomala qilish va bu yo`lda ba`zan uzoq vaqt gaplashmay qo`yish yoki ataylab o`zini yomonday ko`rsatishdir. Afsuski, bu hissiyot oilaviy hayotda tez-tez bo`lib turadi. Lekin u odamni ichidan zil ketishiga, ich-etini eb qo`yishiga olib keladi;  tanqid qilish – qo`rqoqlikka o`xshaydi, aniq munosabatlarning xarakterini namoyon etishga imkon bermaydi, SHostromning fikricha, bu hissiyot achchiqlanishga o`tgani ma`qul;  turmush o`rtog`idan yiroqlashish, ketib qolish – bu ham ma`lum ma`noda bir-birini nazoratda ushlashning bir ko`rinishi, lekin vaziyatni aniq oydinlashtirib olishga xalaqit beradi;  befarqlik – umuman munosabatlarni yashiruvchi xis bo`lgani uchun u aloqalarning yomonlashib ketishini tezlashtiradi, hattoki, bunda psixot

muvofiq, bola o`zi katta bo`lgan oilasidagi o`z jinsiga mos ota yoki ona obraziga o`zini identifikastiya qilib, hayoti mobaynida ko`rgan-kechirganlarini xatti- harakatlarida takrorlaydi, qarama-qarshi jins vakili bo`lmish ota-onaning obrazi esa turmush o`rtog`ini tanlashni belgilaydi. Agar ushbu obraz ijobiy bo`lgan bo`lsa, masalan, qiz bola uchun otasi ideal, namunali tuyulsa, kelajakda shu qiz o`z turmush o`rtog`i bilan kelishib yashashga moyil bo`ladi. Mobodo obraz salbiy bo`lsa (ota ichuvchi yoki bevafolik qilib tashlab ketgan), unga o`xshamagan insonni qidiradiyu, aslida topgan taqdirda ham u bilan kelishib yashashiga o`zi ham ishonmaydi, ruhiy iztirobda bo`ladi, ko`p ikkilanadi. Agar o`zi o`sib ulg`aygan oila kichik bo`lsa, istiqbolda u ham aynan detostentrik, kichik oila qurishga in

qiyinchiliklar va muammolar bilan kechadi, tez-tez bir-biriga nimalarnidir da`vo qiladigan, o`z fikrini uqtirish va amalga oshirishga moyillik kuzatiladi. Odatda bunday nikoh ikki ziyoli inson o`rtasida tuzilgan bo`lsa, ular baxtli bo`lishlari mumkin, ayniqsa, hozirgi davrda, lekin o`zaro til topishib, ko`nikib ketishlariga anchagina vaqt, sabr-toqat kerak bo`ladi. Ota-onasining oilasida ko`rgan-kechirganlari bolaning bo`lg`usi oilasi, undagi er-xotin munosabatlari, farzandlar tarbiyasi, qarindosh-urug`lar bilan bo`ladigan murakkab o`zaro aloqalarning qanday kechishini belgilovchi muhim omildir. Ushbu omilning ta`sirini batafsil o`rgangan olimlardan biri N. Pezeshkian (1993) bo`lib, u bunday ta`sirchanlikning 3 jihatini alohida ajratadi:  turli stresslarga nisbatan munosabat;  hissiyotla

tangliklardan uzoqlashishdir. Hissiyotlarga berilish hamda uni ijtimoiy xatti-harakat normalariga muvofiqlashtirish – bu ko`rgan-kechirgan hissiyotlar va xulq namunalari to`g`risidagi tasavvurlar. Pezeshkian bevosita hissiy-emostional normalarga sevgi- muhabbatni, ishonch, umid, sabr-qanoat, o`zgalarga e`tiborli bo`lish, o`zgalar bilan yaqin samimiy munosabatlarga kirisha olish, e`tiqodlilik, diniy hissiyotlarni kiritadi. Bunday hissiyotlar odatda ota-onasi, yaqinlari, aka, opalar, uka-singillar bilan o`zini identifikastiya qilish, o`zini ular bilan solishtirish, o`xshashlikka intilish jarayonida shakllanadi. Aynan shu sababli inson kimgadir ishonishga, samimiy muruvvat ko`rsatishga o`rganadi. Oila muhitida boshdan kechirgan hissiyotlar oqibati bo`lmish xatti-harakatlar normalariga esa bir

tajribaning bir qismidan voz kechgani holda, yangi munosabatlar uchun yangi fazilatlarni o`zida tarbiyalay boshlaydi. 54

Xulosa. Mamlakatimizda izchillik bilan olib borilayotgan oila siyosatining tom ma`nosi XXI asr oilasining istiqboldagi rivojlanishi va taraqqiyotining ustivor yo`nalishlari jamiyat taraqqiyotining kafolatlari to`g`risidagi ezgu g`oyalarimizga hamohangdir. SHunga tayangan holda XXI asrda oilalar rivojlanishiga asos bo`luvchi ijtimoiy-siyosiy, ma`naviy-ma`rifiy, iqtisodiy omillar va tamoyillar quyidagicha ifodalanishi mumkin:  XXI asr oilasi jamiyatda ustivor bo`lgan demokratik tamoyillarga asoslangan, hech qanday siyosiy kuchlarning sub`ektiv xohish- irodasiga qaram bo`lmaydigan, jamiyatni olg`a rivojlanishiga to`siq bo`luvchi illat va asoratlarni bartaraf etishga qodir bo`lgan maskan rolini o`ynaydi;  Yangi asr oilasi milliy urf-odatlar, milliy qadriyatlar, an`analar va udumlarning jamiy

ijtimoiy munosabatlar makonidir. Oila iqtisodini barqarorlashtirishda oilaviy tadbirkorlik, ijara, oilaviy ishlab chiqarish, kasanachilik shakllaridan oqilona foydalanadi va oila byudjetini yaxshilash, turmush tarzini farovonlashtirish uchun zamonaviy texnika va texnologiyalardan, maishiy xizmat shahobchalari xizmatidan unumli va o`rindi foydalanadi;  XXI asr oilasi o` z fuqarolarida yuksak huquqiy madaniyatni shakllantirish orqali insonlarga berilgan huquq va erkinliklarga ongli munosabatini ta`minlovchi, bunda milliy, umuminsoniy va demokratik tamoyillar ma`no-mohiyatini etkazuvchi ijtimoiy institutdir;  XXI asr oilasi o`zining intellektual salohiyati, aql-zakovati va iqtidori bilan ilmiy-texnikaviy salohiyatdan keng va samarali foydalanish orqali innovastion kashfiyotlar va yuksak tex

3. O`zbekiston Respublikasining Oila kodeksi. – T.: Adolat, 1998. – 302 b. 4. XXI asr oilasi konstepstiyasi. Respublika “Oila” ilmiy-amaliy markazi. – T.: NISIM, 2002. – 28 b. 5. Avdeeva N.N., Xaymovskaya N.A. Zavisimostь tipa privyazannosti rebenka k vzroslomu ot osobennostey ix vzaimodeystviya (v semьe i Dome rebenka) // Psixologicheskiy jurnal. 1999. T. 20, № 1. 6. Adler A. Pomoщь roditelyam v vospitanii detey. – M.: 1992. 7. Ayol, oila va jamiyat / Ilmiy-amaliy konferenstiya materiallari / Mas`ul muh. F. Otaxonov . – T.: 2007 – 260 b. 8. Aleshina YU.YE. Individualьnoe i semeynoe konsulьtirovanie. – M.: 1999. 9. Andreeva T.V. Semeynaya psixologiya. – SPb.: 2004. 10. Antonov A.I. Mikrosostiologiya semьi. – M.: 1998. 11. Antonov A.I. Evolyustiya norm detnosti i tipov demograficheskogo pov

psixologii. 2002. № 1. 21. Brutman V.I., Filippova G.G., Xamitova I.YU. Metodika izucheniya psixologicheskogo sostoyaniya jenshin vo vremya beremennosti i posle rodov // Voprosы psixologii. 2002. № 3. 22. Bo`riev Ochil. O`zbek oilasi tarixidan. – T.: O`qituvchi, 1995. – 128 b. 23. Vidra D.O., Figdor G. Pomoщь razvedennыm roditelyam i ix detyam: Ot tragedii k nadejde. – M.: 2000. 24. Vinnikott D.V. Malenьkie deti i ix materi. – M.: 1998. 25. Volkov A.G., Soroko YE.L. Tipologiya semey i domoxozyaystv v Rossii: Razvitie i analiz (po dannыm mikroperepisi 1994g.) // Voprosы statistiki. 1999. № 5. 26. Gozman L.Ya. Psixologiya emostionalьnыx otnosheniy. – M.: 1987. 27. Golod S.I. Semьya i brak: Istoriko-sostiologicheskiy analiz. – SPb.: 1998. 28. Demoz L. Psixoistoriya. – Rostov-na-Donu: 2000. 29

37. Oila, jamiyat, qonun – T.: “O`zbekiston” - O`qituvchi, 2007 – 112 b. 38. Oilaga nechta farzand kerak – T.: Medistina, 1989. – 18 b. 39. Osnovы psixologiya semьi i semeynogo konsulьtirovaniya: Ucheb posobie dlya stud. vыssh. ucheb. Zaved. / Pod obщ. red. N.N. Posыsoeva.- M.: Izd-vo VLADOS-PRESS, 2004.- 328 s. 40. M. Oila ma`naviyati. – T.: “Ma`naviyat”, 1998. – 160 b. 41. tradistii, perspektivы / Pod red. P. Monsona. – SPb.: 1992. 42. Umarova M.M. O`smirlarda oilaviy qadriyatlar to`g`risidagi tasavvurlar shakllanishining ijtimoiy-psixologik shart-sharoitlari: Dis.... psixol.fan.nomzodi: 19.00.05. – T.: 2004. – 166 b. 43. www.pedagog.uz . 44. www.ziyonet.uz . 59

Купить