Dokument ma'lumotlari

Narxi 12800UZS
Hajmi 305.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 23 Fevral 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Salavat Galiyev

Ro'yxatga olish sanasi 17 Noyabr 2024

0 Sotish

“Tarix darslarini xronologik jadval asosida tashkil etish usullari”

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIM VAZIRLIGI ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI MALAKA OSHIRISH MARKAZI Tarix yo‘nalishi tinglovchisi _______________________________________ning “Tarix darslarini xronologik jadval asosida tashkil etish usullari” mavzusida tayyorlagan MALAKA ISHI Ilmiy rahbar ______ ________________________ Andijon-2026 1 ANNOTATSIYA Ushbu ilmiy malaka ishida tarix darslarini xronologik jadval asosida rejalashtirish va tashkil etishning nazariy-amaliy asoslari yoritiladi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, umumiy o‘rta ta’lim amaliyotida tarix ko‘pincha sanalar va hodisalar ro‘yxatini yodlash darajasida qolib ketadi; bunda “vaqt–makon–sabab– oqibat” bog‘lanishlarini anglash, davrni bosqichlarga ajratish va tarixiy tafakkurni shakllantirish kabi kompetensiyalar yetarli darajada rivojlanmaydi. Xronologik jadvalga tayangan dars dizayni esa sanani “yodlash obyekti” emas, balki tarixiy tahlilni boshlovchi “tayanch signal” sifatida ishlatadi. Malaka ishida O‘zbekiston umumiy o‘rta ta’lim tizimi talablari (Davlat ta’lim standarti, malaka talablari, kompetensiyaviy yondashuv, baholashning mezonli usullari) bilan uyg‘un holda xronologik jadval asosida darsni tashkil etishning uch pog‘onali modeli taklif etildi: xronologik orientatsiya (tayanch sanalar va davr xaritasi), sabab–oqibat zanjiri (jarayonni izohlash), xronologik sintez (umumlashtirish, taqqoslash va tarixiy baholash). Amaliy misol sifatida “Hindiston — Boburiylar imperiyasi davrida” mavzusi tanlandi. 1526-yildagi Birinchi Panipat jangi imperiya tarixi uchun boshlang‘ich tayanch nuqta, Akbar (1556–1605) davri markazlashuv va boshqaruv islohotlari bosqichi, Aurangzeb (1658–1707) davri hududiy kengayish va ichki ziddiyatlar bosqichi, 1765-yildagi Allohobod shartnomasi esa siyosiy hokimiyatning cheklanishi va tashqi kuchlar ta’sirining kuchayishi bilan bog‘liq burilish nuqtasi sifatida talqin qilindi. Malaka ishida dars ssenariylari, topshiriqlar banki, baholash rubrikalari, refleksiya kartalari va xronologik jadval blankalari keltirildi; ular tarix o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma vazifasini bajarishi mumkin. 2 Mundarija Kirish .................................................................................................................... .4 1. Xronologik jadval asosida o‘qitishning nazariy-metodik asoslar...…………...6 2. Xronologik jadvalga tayangan dars texnologiyalari va usullar……………......9 3. “Hindiston — Boburiylar imperiyasi” mavzusini xronologik jadval asosida o‘qitish ……………………………………………………………………….....14 4. Xulosa ............................................................................................................ ..19 5. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati .................................................................. 20 6. Ilovalar ............................................................................................................. 2 1 Kalit so‘zlar: xronologiya, xronologik jadval, timeline, tarixiy tafakkur, sabab– oqibat, davrlashtirish, kompetensiyaviy yondashuv, rubrika, refleksiya, Boburiylar, Akbar, Avrangzeb. 3 Kirish Zamonaviy ta’limda tarix fani o‘quvchini faqat faktlar bilan qurollantirishga emas, balki uni tarixiy fikrlashga, ijtimoiy jarayonlarni tahlil qilishga, dalil va manbalar asosida xulosa chiqarishga o‘rgatishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunida ta’lim jarayonining uzluksizligi, sifat va natijadorlik, shaxsning intellektual va ma’naviy rivojlanishi kabi tamoyillar belgilangan bo‘lib, ushbu tamoyillar tarix ta’limi uchun ham metodik mezon vazifasini bajaradi . Tarix darslarida uchraydigan muammolardan biri — o‘quvchilar sanalarni ko‘p eslab qolsa-da, ularni mazmuniy bog‘lashga qiynalishidir. Natijada voqealar ketma-ketligi “tarixiy jarayon”ga aylanmaydi: sabablar, oqibatlar, davr ichidagi uzviylik va burilish nuqtalari noaniq qoladi. Xronologik jadval (timeline/xronotabla) asosida tashkil etilgan dars bu muammoni tizimli hal qilishga xizmat qiladi. Xronologik jadval o‘quvchi uchun “vaqt xaritasi”ni yaratadi: u voqealarni joylashtiradi, davrni bosqichlarga ajratadi, har bir tayanch sanaga ma’no (izoh) biriktiradi va shu orqali tarixiy tafakkurning asosiy ko‘nikmalarini — izchillik, taqqoslash, umumlashtirish, sabab–oqibatni ko‘rish, dalillash — rivojlantiradi. Malaka ishida xronologik jadval asosida darsni tashkil etish O‘zbekiston umumiy o‘rta ta’lim amaliyotiga moslashtiriladi. Bu degani, dars ishlanmalari va topshiriqlar kompetensiyaviy yondashuvga, mezonli baholashga, o‘quvchilar yosh xususiyatlariga (5–11-sinflar) hamda fanlararo integratsiya (geografiya, adabiyot, “Tarbiya”) tamoyillariga tayangan holda ishlab chiqiladi. Amaliy misol sifatida “Hindiston — Boburiylar imperiyasi davri” tanlandi. Ushbu davr turli tipdagi tarixiy mazmunni (harbiy-siyosiy voqealar, boshqaruv instituti, madaniyat va me’morchilik, iqtisodiy jarayonlar, tashqi kuchlar bilan munosabat) bir vaqt chizig‘ida ko‘rsatishga juda qulay. Shuningdek, mavzu xalqaro tarixiy 4 kontekstni (Markaziy Osiyo–Hindiston aloqalari, savdo yo‘llari, imperiyalar raqobati) yoritishga imkon beradi. Malaka ishining maqsadi: Boburiylar imperiyasi mavzusini o‘qitishda xronologik jadval asosida darsni tashkil etishning nazariy-metodik asoslarini ishlab chiqish va uni O‘zbekiston ta’lim tizimi talablari bilan uyg‘unlashtirilgan amaliy paket (chrono-core tayanch sanalar, xronotabla, burilish nuqtasi tahlili, xronoxarita, topshiriqlar banki, rubrika va refleksiya vositalari) ko‘rinishida taklif etish. Malaka ishining vazifalari: 1) xronologik jadval metodining didaktik mohiyatini asoslash; 2) dars bosqichlariga mos metod va texnologiyalarni tizimlashtirish; 3) Boburiylar tarixi bo‘yicha tayanch sanalar “minimal yadrosi”ni ajratish; 4) sabab–oqibat, taqqoslash, manba bilan ishlashga yo‘naltirilgan topshiriqlarni ishlab chiqish; 5) mezonli baholash (rubrika) va formatif baholash vositalarini taklif etish. Malaka ishining obyekti: umumiy o‘rta ta’limda tarix darsini tashkil etish jarayoni Malaka ishining predmeti: xronologik jadval asosida tarix darsini rejalashtirish va o‘tkazish metodikasi (Boburiylar mavzusi misolida). Tadqiqotning amaliy ahamiyati: malaka ishida taklif etilgan dars ssenariylari va ilovalar o‘qituvchi uchun tayyor metodik to‘plam bo‘lib xizmat qiladi, darsning samaradorligini oshirish, o‘quvchilar faoliyatini faollashtirish va baholashning shaffofligini kuchaytirishga yordam beradi. 5 1 XRONOLOGIK JADVAL ASOSIDA O‘QITISHNING NAZARIY- METODIK ASOSLARI 1.1. Xronologik kompetensiya va tarixiy tafakkur Tarixiy tafakkur — o‘tmishni “tayyor hikoya” sifatida qabul qilish emas, balki o‘tmish voqealarini vaqt va makon doirasida tahlil qilish, ularni manbalar bilan asoslash, turli nuqtayi nazarlarni solishtirish va xulosa chiqarish ko‘nikmasidir. Tarixiy tafakkurning tayanch unsurlaridan biri xronologik kompetensiyadir. Xronologik kompetensiya quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: - vaqtni anglash: asr, davr, bosqich tushunchalarini farqlash; - ketma-ketlik: voqealarni vaqt bo‘yicha to‘g‘ri joylashtirish; - davomiylik va o‘zgarish: bir davr ichida nimalar saqlanib qolganini va nimalar o‘zgarganini ko‘rish; - sabab–oqibat: voqealar zanjirini mantiqan izohlash; - davrlashtirish: tarixiy jarayonni bosqichlarga bo‘lib, har bosqichning mazmunini belgilash. O‘quvchi xronologiyani egallamasa, u tarixiy jarayonni ham “parchalanib ketgan faktlar” sifatida qabul qiladi. Shu bois xronologik jadval darsning “skeleti” bo‘lib xizmat qiladi: mavzudagi asosiy tayanch sanalar belgilanadi, har sana ma’no bilan to‘ldiriladi va o‘quvchi tafakkurida jarayon “yig‘iladi”. Zamonaviy metodikada xronologik jadval faqat shkalani chizish emas; u o‘quvchini tahlilga olib boradigan didaktik vositadir. Masalan, “Sana — hodisa — izoh (sabab/oqibat)” modeli o‘quvchini avtomatik ravishda izohlashga majbur qiladi. Bu esa yodlashning o‘rniga tushunishni kuchaytiradi. Xronologik jadvalning didaktik funksiyalari Xronologik jadval tarix darsida bir nechta didaktik funksiyani bajaradi. 6 1) Tizimlashtirish funksiyasi. Dars mazmuni tartibga tushadi: mavzu bo‘laklari “qaysi ketma-ketlikda va nima uchun” o‘rganilishi aniq bo‘ladi. Bu ayniqsa ko‘p sanali mavzularda (urushlar, sulolalar, shartnomalar) muhim. 2) Burilish nuqtalarini ajratish. Tarixiy jarayonlarda burilish nuqtalari mavjud: davlat tuzilishi o‘zgarishi, islohot, urush, shartnoma, yangi boshqaruv tizimi. Xronologik jadval ana shu nuqtalarni ko‘rsatib, “davrning logikasi”ni tushuntiradi. 3) Sabab–oqibat ko‘prigi. O‘quvchi faqat “nima bo‘ldi?” savoliga emas, “nega bo‘ldi?” va “nima bo‘ldi natijada?” savollariga javob izlaydi. Xronotabla ustunlarida izohning majburiy bo‘lishi (sabab/oqibat) tahlilni avtomatlashtiradi. 4) Taqqoslash va kontekst funksiyasi. Parallel xronologiya (masalan, Hindistondagi jarayonlar va bir paytdagi Markaziy Osiyo jarayonlari) o‘quvchiga voqealarni global kontekstda ko‘rishga yordam beradi. 5) Baholashning shaffofligi. O‘quvchi mahsuloti — jadval — aniq mezonlar bilan baholanadi: sanalar to‘g‘rimi, izoh mantiqlimi, burilish nuqtalari ajratilganmi, xulosa bormi. Bu mezonli baholash va formatif baholash tamoyillariga mos keladi. O‘zbekiston ta’lim tizimida tarix fanining maqsad va vazifalari (DTS doirasida) O‘zbekiston umumiy o‘rta ta’limida fanlarni o‘qitish Davlat ta’lim standarti, malaka talablari hamda o‘quv dasturlari asosida amalga oshiriladi. Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va fanlar bo‘yicha malaka talablari Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari bilan tasdiqlangan (VMQ 187-son, 06.04.2017 va keyingi tahrirlar). Ushbu hujjatlar o‘qitishning natijaga yo‘naltirilganligini, kompetensiyalarni shakllantirish, ta’lim mazmunini modernizatsiya qilish va baholash tizimining mezonli bo‘lishini ko‘zda tutadi. Tarix fanining umumiy maqsadi — o‘quvchilarda Vatanga sadoqat, fuqarolik pozitsiyasi, tarixiy xotira, jamiyat taraqqiyotining qonuniyatlarini anglash, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni e’zozlash hamda tahliliy fikrlash ko‘nikmalarini 7 shakllantirishdir. Bu maqsadga erishishda xronologik jadval metodining o‘rni katta, chunki u tarixiy xotira va tarixiy tafakkurning vaqt o‘qini tartiblaydi. O‘zbekiston ta’lim sistemasiga moslashtirishda quyidagi metodik tamoyillar muhim: - kompetensiyaviy yondashuv (bilim + ko‘nikma + munosabat);- integratsiya (tarix–geografiya–adabiyot–“Tarbiya”); - o‘quvchi faolligi (guruh ishi, loyiha, muammo yechish); - formatif baholash (jarayon davomida teskari aloqa); mezonli yakuniy baholash (rubrika, chek-list). Shu asosda malaka ishida xronologik jadvalga tayangan dars ssenariylari O‘zbekiston maktabi sharoitiga mos: 45 daqiqalik dars tuzilmasi, o‘quvchi daftari uchun blankalar, sinfda mavjud bo‘lgan resurslar (doska, xarita, tarqatmalar) bilan ishlash ko‘zda tutiladi. Agar maktabda AKT imkoniyatlari bo‘lsa, timeline-ni raqamli shaklda (PowerPoint, Google Slides, interaktiv doska) ham bajarish mumkin. 8 2.XRONOLOGIK JADVALGA TAYANGAN DARS TEXNOLOGIYALARI VA USULLAR “Minimal tayanch sanalar” yondashuvi “Minimal tayanch sanalar” yondashuvi (chrono-core) tarix darsini ortiqcha faktlar bilan yuklamasdan, mavzuning asosiy mantiqiy karkasini yaratishga xizmat qiladi. Bu yondashuvda o‘qituvchi mavzuga doir 7–10 ta “yadro sana”ni ajratadi. Qolgan ma’lumotlar shu sanalarning mazmunini ochish, sabab–oqibatni ko‘rsatish va umumlashtirish uchun ishlatiladi. Metodik afzalliklari: - o‘quvchi ko‘p sanadan qo‘rqmaydi, chunki jadvalning asosi aniq; - har bir tayanch sanaga izoh yozish majburiyati tahlilni kuchaytiradi; - davr bosqichlarini ajratish osonlashadi; - darsni baholash soddalashadi (yadro sanalar to‘g‘rimi, izoh mantiqlimi). Boburiylar mavzusi uchun 7 ta yadro sana (namuna): 1526, 1556, 1605, 1658, 1707, 1764, 1765. Bu sanalar imperiya tarixi bosqichlarini belgilaydi: asos solinish, markazlashuv, kengayish, inqiroz va tashqi bosim. Chrono-core ishlash bosqichlari: 1) o‘qituvchi tayanch sanalarni kartochka ko‘rinishida beradi; 2) o‘quvchi sanalarni timeline-ga joylashtiradi; 3) har sana bo‘yicha “Hodisa + Izoh (sabab/oqibat)”ni to‘ldiradi; 4) 2 ta sana burilish nuqtasi sifatida tanlanib, chuqur tahlil qilinadi; 5) yakunda o‘quvchi 3–5 gaplik xulosa yozadi: “Bu davr nimasi bilan ahamiyatli?”. Jadval 1. Boburiylar mavzusi uchun tayanch sanalar (chrono-core) namunasi Sana Tayanch hodisa Qisqa izoh (sabab) Natija/ta’sir 1526 Birinchi Panipat jangi Dehli sultonligi bilan to‘qnashuv, harbiy taktika Boburiylar hukmronligiga yo‘l ochildi 9 ustunligi 1556 Akbar taxtga chiqishi Markaziy hokimiyatni mustahkamlash zarurati Islohotlar va boshqaruv tizimi shakllandi 1605 Akbar davri yakuni Markazlashuv natijalari Imperiya institutlari mustahkamlandi 1658 Avrangzeb taxtga chiqishi Ichki raqobat va siyosiy kurash Kengayish, lekin taranglik kuchaydi 1707 Avrangzeb davri yakuni Uzoq urushlar va resurs bosimi Markaziy nazorat susaydi 1764 Buxor jangi (kontekst) Mintaqaviy kuchlar muvozanati o‘zgarishi Keyingi shartnoma shartlarini tayyorladi 1765 Allohobod shartnomasi Tashqi kuchlar ta’siri kuchaydi Siyosiy hokimiyat cheklana boshladi Xronologik jadval: “Sana–Hodisa–Izoh” modeli Xronologik jadval — tarix darsida ko‘p qo‘llaniladigan, ammo metodik jihatdan to‘g‘ri tuzilsa, juda samarali bo‘ladigan vosita. Xronologik jadvalning oddiy ko‘rinishi “Sana–Hodisa” bo‘lib, u ko‘pincha yodlashga xizmat qilib qoladi. Metodik samaradorlikni oshirish uchun uchinchi ustun majburiy qilinadi: “Izoh (sabab/oqibat)”. Model:1) Sana — vaqt koordinatasi; 2) Hodisa — tarixiy fakt (jang, islohot, shartnoma, qurilish, taxt almashinuvi); 10 3) Izoh — hodisaning mazmuni: nima uchun sodir bo‘ldi, qanday oqibat berdi, davrga qanday ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekiston maktab amaliyotida bu modelni darslik matnidan, qo‘shimcha manbalardan, xaritalardan foydalanib to‘ldirish mumkin. Masalan, 7-sinf darajasida izoh 1–2 gap bo‘lsa, 10–11-sinfda izoh 3–4 gap va dalil bilan boyitiladi. Metodik tavsiya: izoh ustunida kalit so‘zlar ishlatiladi (markazlashuv, legitimatsiya, soliq, harbiy islohot, savdo, diplomatiya, madaniyat). Bu o‘quvchining terminologik lug‘atini ham rivojlantiradi. “Burilish nuqtasi” (Turning point) metodi “Burilish nuqtasi” metodi xronologik jadvalning eng kuchli didaktik imkoniyatini ishga soladi. Bu metodda voqealardan 2–4 tasi burilish nuqtasi sifatida tanlanadi va har biri chuqur tahlil qilinadi. Tahlil algoritmi (4 bosqich): 1) Old sharoit: burilishdan oldin qanday muammo, vaziyat, ziddiyat bor edi? 2) Voqea: nima sodir bo‘ldi (qanday qaror, jang, shartnoma)? 3) Bevosita natija: darhol qanday o‘zgarish yuz berdi? 4) Uzoq muddatli ta’sir: keyingi 10–50 yilda qanday oqibatlar kuzatildi? Boburiylar mavzusida eng qulay burilish nuqtalari: 1526 (imperiya asos solinish), 1556 (Akbar davrining boshlanishi), 1765 (siyosiy burilish). Metodning afzalligi shundaki, o‘quvchi sanani yodlash emas, izohlash orqali o‘zlashtiradi. O‘zbekiston ta’lim tizimi uchun moslash: turning point tahlili guruh ishlari, debat, mini-esse, klaster yoki T-jadval bilan birga ishlatiladi. Masalan, 1526 burilish nuqtasi bo‘yicha guruhlar “harbiy omil”, “siyosiy omil”, “geografik omil” pozitsiyasidan dalillar keltiradi. Parallel xronologiya va xronoxarita (vaqt+makon) Parallel xronologiya — bir vaqtning o‘zida ikki (yoki uch) qatlamli timeline tuzish usuli. Bu usul voqealarni bir yoqlama ko‘rishdan saqlaydi. Misol (Boburiylar): 11 A-qatlam: siyosiy voqealar (taxt almashinuvi, janglar, shartnomalar). B-qatlam: boshqaruv va iqtisod (soliq tizimi, ma’muriy bo‘linmalar, savdo). C-qatlam (ixtiyoriy): madaniyat va me’morchilik (saroy madaniyati, inshootlar, adabiy muhit). Xronoxarita esa timeline-ni xarita bilan birlashtiradi. O‘quvchi 4–6 tayanch voqeani xaritada ko‘rsatadi: Panipat, Dehli, Agra, Lahor, Dekan hududi va boshqalar. Bu usul geografiya bilan integratsiyani kuchaytiradi. O‘zbekiston maktablarida xaritalar ko‘pincha mavjud bo‘lgani uchun xronoxarita amaliy jihatdan qulay. Metodik tavsiya: xronoxaritada o‘qituvchi minimal belgilarni talab qiladi (masalan, 6 ta nuqta va 2 ta yo‘nalish). Maqsad — chiroyli rasm emas, vaqt va makonni bog‘lash. Manba bilan ishlash: xronologik tahlilga yo‘naltirilgan topshiriqlar Kompetensiyaviy yondashuv sharoitida tarix darsi manba bilan ishlashni talab qiladi. Xronologik jadval manba bilan ishlashni tizimlashtiradi: har bir manba parchasini timeline-dagi aniq voqea bilan bog‘lash mumkin. Manba bilan ishlashning xronologik modeli: 1) manba parchasini o‘qish (1–2 daqiqa); 2) manbani vaqtga joylashtirish (qaysi davr/voqea?); 3) manbadan dalil ajratish (2 ta kalit gap/atama); 4) timeline jadvalida izoh ustuniga dalilni kiritish; 5) manba ishonchliligini qisqa baholash (muallif kim, maqsad nima?). Boburiylar mavzusida manba sifatida tarixiy xotiralar, sayyohlar qaydlari, farmonlar mazmuni yoki darslikdagi iqtiboslar ishlatilishi mumkin. Masalan, Akbar davridagi boshqaruv islohotlari haqidagi matn parchasini “1556–1605” blokiga joylashtirish va izohda “markazlashuv” kalit so‘zini kiritish. Ushbu yondashuv o‘quvchini matn o‘qishdan dalil bilan ishlashga olib o‘tadi. 12 Baholash: rubrika, chek-list va formatif baholash O‘zbekiston maktab amaliyotida baholashning shaffofligi va adolatliligi dars samaradorligini belgilovchi omillardan biridir. Xronologik jadval asosidagi darsda baholashni ikki yo‘nalishda tashkil etish maqsadga muvofiq: A) Formatif baholash (jarayon davomida). O‘qituvchi timeline to‘ldirilayotgan paytda teskari aloqa beradi: “izohni sabab–oqibat bilan kuchaytir”, “burilish nuqtasini asosla”, “xaritada joylashuvni aniqlashtir”. Bunda kichik stiker baholar, og‘zaki feedback, tezkor chek-list ishlatiladi. B) Summativ baholash (yakuniy). O‘quvchining tayyor mahsuloti (xronotabla + burilish tahlili + xulosa) rubrika asosida baholanadi. Rubrika mezonlari aniq bo‘lgani uchun o‘quvchi ham o‘zini baholay oladi (o‘zaro baholash ham mumkin). Baholash vositalari: - rubrika (3–4 darajali mezonlar); - chek-list (bajarilgan/bajarilmagan); - refleksiya kartasi (3–2–1, “Bugun nima bildim?”); - diagnostika jadvali (sinf kesimida umumiy natija). Metodik qoida: rubrika mezonlari dars maqsadiga bog‘langan bo‘lishi shart. Agar maqsad sabab–oqibatni izohlash bo‘lsa, rubrikada izoh sifati albatta aks etadi 13 3.“HINDISTON — BOBURIYLAR IMPERIYASI DAVRIDA ” MAVZUSINI XRONOLOGIK JADVAL ASOSIDA O‘QITISH Mavzuning xronologik karkasi va tayanch nuqtalar Boburiylar imperiyasi tarixi mavzusi darsda quyidagi xronologik karkas asosida yoritilishi maqsadga muvofiq. Bu karkas o‘quvchini “podshohlar ketma-ketligi”dan “jarayon bosqichlari”ga olib o‘tadi. 1) Asos solinish (1526–1556). 1526-yil Birinchi Panipat jangidan so‘ng Hindistonning shimoliy hududlarida yangi siyosiy kuch sifatida Mug‘allar hokimiyati shakllanadi. Bu bosqichda legitimatsiya va harbiy-siyosiy tayanchni mustahkamlash muhim. 2) Markazlashuv va institutlar (1556–1605). Akbar davrida imperiya boshqaruvi, soliq va ma’muriy tizimlar, turli guruhlar bilan murosaga asoslangan siyosat orqali markazlashuv kuchayadi. 3) Kengayish va murakkablashuv (1605–1707). Ayniqsa Aurangzeb davrida hududiy kengayish eng yuqori darajaga yetadi, biroq uzoq urushlar, resurslar bosimi va ichki ziddiyatlar markaziy nazoratni zaiflashtiradi. 4) Zaiflashuv va tashqi ta’sir (1707–1765 va keyin). XVII asr oxiri — XVIII asr o‘rtalarida siyosiy markaz susayadi, mintaqaviy kuchlar mustaqillashadi, tashqi kuchlar ta’siri ortadi. 1765-yil Allohobod shartnomasi jarayon uchun muhim burilish belgisi sifatida ko‘riladi. Dars uchun tayanch nuqtalar ro‘yxati (minimal): 1526, 1556, 1605, 1658, 1707, 1765. Bu nuqtalar timeline-da albatta bo‘lishi shart; qolgan hodisalar o‘quvchi tayyorgarligi va dars maqsadiga qarab qo‘shiladi. 45 daqiqalik dars ishlanmasi Dars turi: yangi bilim beruvchi va amaliy ko‘nikma shakllantiruvchi dars. Sinf: 8–9-sinf (moslashtirish mumkin). Mavzu: “Boburiylar imperiyasi: tayanch sanalar va burilish nuqtalari”. Metodlar: chrono-core, xronotabla, turning point, guruh ishi, refleksiya. 14 Jihozlar: tarix xaritasi (Hindiston), doska, tarqatma blankalar, markerlar. Dars maqsadi (kompetensiya): - o‘quvchi Boburiylar davrining 6–7 tayanch sanasini timeline-ga joylashtiradi; - har bir sana bo‘yicha “Hodisa–Izoh”ni yozadi (sabab/oqibat); - 2 ta burilish nuqtasini 4 bosqichli tahlil qiladi; - rubrika asosida o‘zini baholaydi va refleksiya yozadi. Darsning borishi (45 daqiqa): 1-bosqich. Motivatsiya va muammo qo‘yish (5 daqiqa). O‘qituvchi savol beradi: “Nega 1526-yil Hindiston tarixida burilish sanaladi?” O‘quvchilar 2–3 taxmin aytadi. 2-bosqich. Xronologik tushunchalar taqdimoti (7 daqiqa). O‘qituvchi 7 ta tayanch sanani kartochka sifatida beradi va doskada bo‘sh davriy chiziqni chizadi. O‘quvchilar sanalarni mos joyga qo‘yadi. 3-bosqich. Xronologik jadvalni to‘ldirish (12 daqiqa). O‘quvchilar 3–4 kishilik guruhlarga bo‘linadi. Har guruh “Sana–Hodisa–Izoh” jadvalini to‘ldiradi. Izoh ustunida kamida 1 ta sabab va 1 ta natija bo‘lishi shart. 4-bosqich. Burilish nuqtasi tahlili (12 daqiqa). Guruhlar 1526 va 1765 sanalaridan birini tanlaydi. “Old sharoit–Voqea–Natija– Uzoq ta’sir” algoritmi bo‘yicha tahlil qiladi. 2–3 guruh qisqa taqdimot qiladi. 5-bosqich. Baholash (6 daqiqa). O‘qituvchi rubrika bo‘yicha tekshiradi. O‘quvchilar o‘zaro baholash elementini ham bajaradi (1 guruh boshqa guruhga chek-list qo‘yadi). 6-bosqich. Refleksiya (3 daqiqa). “3–2–1” kartasi: 3 ta tayanch xulosa, 2 ta savol, 1 ta keyingi dars uchun reja. Uyga vazifa: 15 A) Davriy chiziqni tozalab qayta chizish va izohlarni kengaytirish (har sana 2–3 gap); B) mini-esse: “Akbar davri imperiya barqarorligiga qanday ta’sir ko‘rsatdi?” (10– 12 gap, timeline dalillari bilan). Jadval 3.2. Dars mahsulotini baholash rubrikasi (15 ballik) Mezon 3 ball (yuqori) 2 ball (o‘rtacha) 1 ball (boshlang‘ich) Tayanch sanalar Hammasi to‘g‘ri, izchil joylashtirilgan 1–2 ta xato yoki joylashuvda noaniqlik Ko‘p xato, tartibsiz Hodisa aniqligi Hodisa mazmuni aniq va qisqa Qisman, umumiy Noaniq yoki noto‘g‘ri Izoh (sabab– oqibat) Sabab va natija mantiqli bog‘langan Bog‘lanish bor, ammo zaif Izoh yo‘q yoki mantiqsiz Turning point tahlili 4 bosqich to‘liq, dalil bor 2–3 bosqich qisman Tahlil yo‘q Xulosa va refleksiya Umumlashtirish bor, o‘z fikri aniq Qisman umumlashtiradi Xulosa yo‘q 2 soatlik (juft dars) modul: loyiha va guruh ishlari Boburiylar mavzusini chuqurlashtirish uchun 2 soatlik modul dars tavsiya etiladi. Modul yondashuvi o‘quvchini faollashtiradi va fanlararo integratsiyani kuchaytiradi. 1-soat (45 daqiqa): xronologik karkas va manba bilan ishlash. - Xronologik tayanch sanalar (7–10 ta) beriladi. - Guruhlar xronologik jadvalni to‘ldiradi. 16 - Har guruhga 1 ta manba parcha berilib, u timeline-dagi voqea bilan bog‘lanadi. 2-soat (45 daqiqa): parallel xronologiya + xronoxarita + taqdimot. - Guruhlar 2 qatlamli davriy chiziqni tuzadi: siyosiy voqealar + iqtisod/madaniyat. - Xarita ustida 4–6 tayanch nuqta belgilanadi. - Har guruh 2 daqiqalik taqdimot qiladi: “Davrning 2 ta burilishi va 1 ta umumiy xulosasi”. Baholash: - jarayon davomida chek-list; - yakunda rubrika (taqdimot sifati, izohlar mantiqi, xarita aniqligi). Modul yakunida o‘quvchi mahsuloti portfolioga qo‘yiladi (timeline, xarita, manba tahlili, refleksiya). Bu kompetensiyaviy baholash g‘oyalariga mos keladi. Topshiriqlar banki (test, xarita, manba, esse) Quyida O‘zbekiston maktab sharoitida qo‘llash mumkin bo‘lgan topshiriqlar banki keltiriladi. A) Xronologik joylashtirish (5–10 daqiqa). 10 ta kartochka beriladi (sanalar va hodisalar aralash). O‘quvchi timeline-ga joylashtiradi va 2 ta burilish nuqtasini belgilar bilan ajratadi. B) Sabab–oqibat zanjiri (7 daqiqa). “1526 → ______ → Akbar davridagi markazlashuv → ______ → 1765” zanjirini to‘ldiring. C) Parallel timeline (15 daqiqa). 2 qatlamli timeline tuzing: 1-qatlam: siyosiy voqealar; 2-qatlam: madaniyat va me’morchilik (yoki iqtisod). Har qatlamda kamida 4 ta nuqta bo‘lsin. D) Xronoxarita (10 daqiqa). Xaritada Panipat, Dehli, Agra va Dekan hududini belgilang. 1526 va 1765 voqealarini joyga bog‘lab izoh yozing. 17 E) Manba tahlili (10 daqiqa). Berilgan manba parchasidan 2 ta dalil ajrating va ularni izoh ustuniga kiriting. Manbaning muallifi va maqsadi haqida 2 gap yozing. F) Mini-esse (uyga vazifa). “Akbar siyosati imperiya barqarorligiga qanday ta’sir qildi?” mavzusida 12–15 gap yozing. Davriy chiziqdan kamida 3 ta tayanch sana/dalil keltiring. G) Debat (yuqori sinflar uchun). Rezolyutsiya: “Imperiyaning zaiflashuvida asosiy omil — ichki ziddiyatlar.” 2 guruh davriy chiziq dalillari bilan bahs yuritadi. Diagnostika jadvali va o‘qituvchi uchun monitoring O‘qituvchi dars samaradorligini monitoring qilish uchun oddiy diagnostika jadvalidan foydalanishi mumkin. Jadval sinfdagi xronologik kompetensiyaning qaysi komponenti sust ekanini ko‘rsatadi. Monitoring komponentlari: 1) sana va ketma-ketlik (joylashtirish); 2) hodisani tushuntirish (qisqa izoh); 3) sabab–oqibat zanjiri; 4) burilish nuqtasini asoslash; 5) umumiy xulosa (trend). Har komponent 0–2 ball bilan baholanadi (0 — yo‘q, 1 — qisman, 2 — to‘liq). Darsdan keyin o‘qituvchi qaysi komponent past bo‘lsa, keyingi darsda shu yo‘nalishni kuchaytiradi. Bu yondashuv darsni tahlil qilish va takomillashtirish tamoyiliga mos bo‘lib, o‘qituvchining metodik mahoratini oshiradi. 18 XULOSA Malaka ishida tarix darslarini xronologik jadval asosida tashkil etishning nazariy-metodik mohiyati va O‘zbekiston ta’lim tizimi sharoitida amaliy qo‘llash mexanizmlari yoritildi. Xulosa sifatida quyidagi natijalar umumlashtirildi: 1) Xronologik jadval tarixiy tafakkurning tayanch kompetensiyalarini shakllantiradi: vaqtni anglash, ketma-ketlik, davrlashtirish, sabab–oqibatni ko‘rish, taqqoslash va umumlashtirish. 2) Xronologik jadval metodini samarali qilish uchun oddiy “Sana–Hodisa” ko‘rinishi yetarli emas; “Sana–Hodisa–Izoh (sabab/oqibat)” modeli majburiy bo‘lishi zarur. 3) Burilish nuqtasi tahlili sanalarni yodlashdan tahliliy fikrlashga o‘tishning eng qulay yo‘lidir. U 4 bosqichli algoritm asosida o‘quvchini chuqur tahlilga olib kiradi. 4) “Hindiston – Boburiylar imperiyasi davrida” mavzusi xronologik jadval metodlari uchun qulay didaktik material bo‘lib, tayanch nuqtalar asosida davr bosqichlarini izchil yoritish va fanlararo integratsiyani ta’minlash imkonini beradi. 5) Mmaktab uchun moslashtirishda kompetensiyaviy yondashuv, mezonli baholash, formatif teskari aloqa, refleksiya kartalari va rubrikalar muhim. Malaka ishida taklif etilgan dars ssenariylari va ilovalar ushbu talablarga mos. Umuman, xronologik jadval asosida tashkil etilgan darslar o‘quvchini faol o‘qishga jalb qiladi, tarixiy jarayonni ko‘rish, dalil bilan ishlash va mustaqil xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Kelgusida mazkur metodika boshqa mavzular (O‘zbekiston tarixi, jahon urushlari, o‘rta asrlar davlatchiligi) bo‘yicha ham modul paketlar ko‘rinishida ishlab chiqilishi mumkin. 19 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. Ta’lim to‘g‘risida (O‘RQ-637), 23.09.2020. LexUZ — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, professional ta’limning davlat ta’lim standarti va ilovalari (187-son), 06.04.2017. LexUZ. 3. Toshpo‘latov T., G‘afforov Ya.X. Tarix o‘qitish metodikasi. Darslik. Toshkent: Turon-iqbol, 2010. 4. Tarix o‘qitish metodikasi bo‘yicha o‘quv-uslubiy materiallar. ZiyoNET elektron kutubxonasi (PDF to‘plam). 5. Muhammadjonov A. va boshq. O‘zbekiston tarixi: 7-sinf uchun darslik. Toshkent, 2017. 6. O‘zbekistonning eng yangi tarixi. O‘quv qo‘llanma (elektron nashr), 2024. 7. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalari uchun tarix fani o‘quv dasturlari va o‘quv- metodik majmualar (amaldagi tahrirlar) — Maktab ta’limi tizimi materiallari. 8. Pedagogik texnologiyalar, dars dizayni va mezonli baholash bo‘yicha metodik tavsiyalar (o‘quv-uslubiy materiallar). 20 ILOVALAR ILOVA 1. Mavzu bo‘yicha kompetensiyalar xaritasi Quyidagi jadval tarix fanini o‘qitishda kompetensiyaviy yondashuv talablariga mos ravishda xronologik jadval metodini dars natijalari bilan bog‘laydi (o‘qituvchi uchun yo‘riqnoma). Kompetensiya bloki Ko‘nikma (o‘quv natijasi) Xronologik jadvaldagi indikator Baholash (mezon) Xronologik kompetensiya Tayanch sanalarni davr bo‘yicha joylaydi 7 ta yadro sanani to‘g‘ri qo‘yadi To‘g‘rilik (xato ≤1) Tahliliy kompetensiya Sebab–oqibat zanjirini izohlaydi Har bir voqeaga 1–2 sabab va 1 natija yozadi Mantiq va dalil Axborot bilan ishlash Matn/manbadan fakt ajratadi Timeline uchun faktni tanlaydi va qisqa izoh beradi Tanlovning asoslanganligi Kommunikativ kompetensiya Guruhda kelishib jadval tuzadi Rollar (kotib, spiker, nazoratchi) bo‘yicha ishlaydi Hamkorlik, ishtirok Baholash va refleksiya O‘z ishini rubrika asosida baholaydi 15 ballik rubrikada ball qo‘yadi va xulosa yozadi Refleksiya sifati 21 ILOVA 2. “Xronologik tayanch sanalar” kartalar (kesib tarqatish uchun) O‘qituvchi 7 ta kartani chiqarib, guruhlarga tarqatadi. O‘quvchilar kartalarni timeline chizig‘iga joylashtiradi va har bir kartaga “voqeani izoh” (sabab–oqibat) qo‘shimcha yozadi. Sana Karta nomi Qisqa izoh (o‘qituvchi uchun) 1526 Birinchi Panipat jangi Boburiylar hukmronligining boshlanishi; Dehli sultonligi ustidan g‘alaba. 1556 Akbar taxtga chiqishi Markazlashuv va boshqaruv tizimini mustahkamlash bosqichi boshlanadi. 1571–1585 Yangi markazlar va siyosiy konsolidatsiya Davlat boshqaruvi va hududiy nazorat kuchayadi. 1605 Akbar davri yakuni Islohotlar merosi keyingi hukmdorlar siyosatiga ta’sir qiladi. 1658 Aurangzeb taxtga chiqishi Hududiy kengayish kuchayadi; ichki ziddiyatlar ham ortadi. 1707 Aurangzeb davri yakuni Kengayishdan keyingi zaiflashuv, markaziy nazoratning susayishi. 1765 Allohobod shartnomasi Soliq va siyosiy 22 vakolatlar cheklanishi; tashqi kuchlar ta’siri ortishi. ILOVA 3. Xronologik jadval blankasi (Sana–Voqea–Tarixiy izoh) Topshiriq: jadvalni to‘ldiring. Izoh ustunida kamida 1 sabab va 1 natija yozing. Sana Voqea Tarixiy izoh (sabab– oqibat) 1526 1556 1571–1585 1605 1658 1707 1765 ILOVA 4. Dars ishlanmasi (45 daqiqa) — “Boburiylar imperiyasi: burilish nuqtalari” Sinf: 6–7-sinflar (moslashtirish mumkin). Dars turi: yangi bilim berish + amaliy tahlil. Asosiy metod: timeline/xronotabla + “burilish nuqtasi” tahlili. Bosqich Vaqt O‘qituvchi va o‘quvchi faoliyati 1-bosqich: Motivatsiya 5 daq. Savol: “1526 yil nimani o‘zgartirdi?” 2 ta tezkor javob. Kutilma: imperiya boshlanishi. 2-bosqich: Xronologik 7 daq. 7 ta chrono-core kartani 23 orientatsiya tarqatish. Guruhlar sanalarni chiziqqa joylaydi. 3-bosqich: Xronotabla 12 daq. Jadvalni to‘ldirish: Sana– Voqea–Izoh. Har satrga 1 sabab + 1 natija. 4-bosqich: Burilish nuqtasi tahlili 12 daq. 1526 va 1765 bo‘yicha 4 qadam: old sharoit– voqea–natija–uzoq ta’sir. 5-bosqich: Baholash 6 daq. Rubrika asosida o‘zaro tekshiruv (juftlik). 15 ballik mezon. 6-bosqich: Refleksiya 3 daq. “3–2–1” exit ticket: 3 fakt, 2 burilish, 1 yaxshilash rejasi. Uyga vazifa: Timeline asosida 8–10 gapli mini-esse yozing: “Akbar davridagi islohotlar imperiya barqarorligiga qanday xizmat qilgan?” ILOVA 5. Modulli mashg‘ulot (90 daqiqa) — “Boburiylar davri: jarayon va trendlar” Format: 2 ta 45 daqiqalik blok. Maqsad: parallel xronologiya + xronoxarita elementlari bilan davrni kompleks tahlil qilish. Blok Vaqt Faoliyat Mahsulot A 45 daq. Parallel timeline: siyosiy voqealar + ijtimoiy-iqtisodiy izoh 2 qatlamli jadval 24 B 45 daq. Xronoxarita: 3–4 voqeani xaritada belgilash + izoh Xarita-izoh varaqasi ILOVA 6. Baholash rubrikasi (15 ball) Mezon 3 ball 2 ball 1 ball Tayanch sanalar Hammasi to‘g‘ri 1–2 xato Ko‘p xato Voqea mazmuni Aniq va qisqa Qisman Noaniq Sabab–oqibat Zanjir mantiqli Uzilishlar bor Izoh yo‘q Burilish tahlili 4 qadam to‘liq Qisman Yo‘q Umumlashtirish Trend va xulosa bor Qisman Yo‘q 25

Ushbu ilmiy malaka ishida tarix darslarini xronologik jadval asosida rejalashtirish va tashkil etishning nazariy-amaliy asoslari yoritiladi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, umumiy o‘rta ta’lim amaliyotida tarix ko‘pincha sanalar va hodisalar ro‘yxatini yodlash darajasida qolib ketadi; bunda “vaqt–makon–sabab–oqibat” bog‘lanishlarini anglash, davrni bosqichlarga ajratish va tarixiy tafakkurni shakllantirish kabi kompetensiyalar yetarli darajada rivojlanmaydi. Xronologik jadvalga tayangan dars dizayni esa sanani “yodlash obyekti” emas, balki tarixiy tahlilni boshlovchi “tayanch signal” sifatida ishlatadi.

Sotib olish