Tarmoq tuzilishini takomillashtirishda modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarining ahamiyati - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	1.1MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Fevral 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Tarmoq tuzilishini takomillashtirishda modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarining ahamiyati

Sotib olish

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT VA TURIZM FAKULTETI
IQTISODIYOT KAFEDRASI
« Tarmoqlar iqtisodiyoti » fanidan
K U R S I S H I
Mavzu: Tarmoq tuzilishini takomillashtirishda modernizatsiya va
diversifikatsiya jarayonlarining ahamiyati
Bajardi: _______ ____ _____ _ guruhi talabasi ______ ___ ________
(imzo) (ismi sharifi)
Kurs ishi himoya qilingan sana “____” __ ___ _____20 25 y.
Baho “_____” ____ __ _____
Ilmiy rahbar: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
Komissiya a’zolari: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
__________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
Buxoro – 20 25 yil

KURS ISHI UCHUN TAQRIZ
Guruh................................................................................. ................... ...............
Talaba familiyasi va ismi-sharifi............................... ................... .......................
Kurs ishi mavzusi................................................. .................... ...........................
............................................................................. ................. ............................ .. .
Kurs ishining tarkibi..................................................................... .................... ...
………………………………………………….………………………..……..
Kurs ishi himoyasida talabaga berilgan savollar ro'yxati:.... ................... ............
....................................................................................................... ................... ...
.................................................................................................... ................... ..... .
…………………………………………………………………………...……..
……………………………………………………………………...…………..
Jadval va grafik materialning miqdori (muhim chizmalarning
ko'rsatgichi)............................................................................. ................... ......... .
Kurs ishining ijobiy tomonlari........................................... ................... .......... . ....
................................................................................................ .................. ....... . ...
Kurs ishining kamchiliklari...................................................... .................. ...... . ..
....................................................................................... .................. ................ . ...
Kurs ishiga qo'yilgan baho.......................................... ................... ................. . ....
Kurs ishi rahbar i ning ismi-sharif i va i mzosi ............... ................... ..... .. ....... ....... .

MUNDARIJA

KIRISH…………………………………………………………………………..…...4
I BOB TARMОQ TUZILMASINI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY-
ASOSIY JIHATLARI …………………………... .............................................................6
1.1 Tarmoq tuzilmasi tushunchasi, belgilari va tasnifi ……..…………………...….. ..6
1.2 Tarmoq tuzilishini takomillashtirish zarurati va omillari ………………..
……...10
1.3 Modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarining nazariy mohiyati hamda
ularning tarmoq tuzilmasiga ta’sir mexanizmlari
………………………………………...14
II BOB TARMОQ TUZILISHINI TAKOMILLASHTIRISHDA
MODERNIZATSIYA VA DIVERSIFIKATSIYA JARAYONLARINING
AHAMIYATI VA AMALIY TAHLILI …………….…………...……………………..18
2.1 . Mamlakat iqtisodiyoti tarmoq tuzilmasining hozirgi holati va asosiy
tendensiyalari …………………………………………………………..…………………18
2.2 Tarmoqni modernizatsiya qilish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar va dasturlar
tahlili.. ……………………………………………………………………..………………24
2. 3 Diversifikatsiya jarayonlarining tarmoq tuzilishini takomillashtirishdagi o‘rni,
muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar …………………………………………..…...…....33
XULOSA………………………………………………………………………….…37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………….……38

KIRISH
Bugungi globallashuv sharoitida milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishi va
raqobatbardoshligini ta’minlash masalasi, avvalo, tarmoq tuzilishining (sanoat, qishloq
xo‘jaligi, xizmatlar, infratuzilma va yuqori texnologiyali yo‘nalishlar o‘rtasidagi
nisbatlarning) qanchalik mutanosib va samarali shakllanganiga bog‘liq. Tarmoq tuzilishi
iqtisodiyotning “ichki arxitekturasi” bo‘lib, u resurslar taqsimoti, ishlab chiqarish
zanjirlari, bandlik, hududlar rivoji, investitsiya oqimlari, eksport salohiyati hamda
texnologik yangilanish sur’atlarini belgilab beradi. Agar tarmoq tuzilishi bir yoki ikki
xomashyo yo‘nalishiga ortiqcha suyanib qolsa, tashqi narx tebranishlari, logistika
uzilishlari, energiya resurslari tanqisligi yoki global talabning o‘zgarishi kabi omillar
iqtisodiyotga kuchli zarba berishi mumkin. Shu bois tarmoq tuzilishini takomillashtirish
bugun nafaqat iqtisodiy siyosatning dolzarb vazifasi, balki milliy xavfsizlik, ijtimoiy
barqarorlik va uzoq muddatli taraqqiyotning ham muhim omiliga aylanmoqda.
Tarmoq tuzilishini takomillashtirishga xizmat qiladigan asosiy mexanizmlardan
ikkitasi — modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlaridir. Modernizatsiya odatda ishlab
chiqarish quvvatlarini texnik va texnologik jihatdan yangilash, energiya tejamkor hamda
resurs samarador uskunalarni joriy etish, boshqaruv tizimini qayta tashkil qilish, raqamli
yechimlardan foydalanish, mehnat unumdorligini oshirish, sifat standartlarini kuchaytirish,
ishlab chiqarish jarayonlarini xalqaro talablarga moslashtirish kabi yo‘nalishlarni qamrab
oladi. Diversifikatsiya esa iqtisodiy faoliyat turlarini ko‘paytirish, mahsulot va xizmatlar
turini kengaytirish, eksport bozorlarini diversifikatsiya qilish, qiymat zanjiri bo‘ylab
yuqoriroq qo‘shimcha qiymat yaratadigan bo‘g‘inlarga o‘tish, yangi sanoat yo‘nalishlarini
rivojlantirish hamda hududiy iqtisodiyotlarda biryoqlamalikni kamaytirishni anglatadi.
Mazkur ikki jarayon bir-birini to‘ldiradi: modernizatsiya raqobatbardosh mahsulot ishlab
chiqarish uchun texnologik poydevor yaratsa, diversifikatsiya esa o‘sishni keng frontda
ta’minlab, risklarni tarqatadi va bozor o‘zgarishlariga moslashuvchanlikni kuchaytiradi.
Zamonaviy iqtisodiyotda tarmoq tuzilishining samaradorligi nafaqat tarmoqlar
ulushida, balki tarmoqlararo bog‘liqlik darajasida ham namoyon bo‘ladi. Masalan,
sanoatning rivojlanishi transport-logistika, energiya, moliya, muhandislik xizmatlari, IT,
ta’lim va ilmiy tadqiqotlar bilan uzviy integratsiyalashgan bo‘lsa, ishlab chiqarishning

barqarorligi va samaradorligi keskin ortadi. Shu nuqtai nazardan modernizatsiya
tarmoqlararo kooperatsiyani kuchaytirish, “xomashyo—yarim tayyor—tayyor mahsulot—
xizmat” zanjirini chuqurlashtirish, ishlab chiqarishni standartlashtirish va sertifikatlash
tizimini takomillashtirish orqali tarmoq tuzilishini sifat jihatdan yangilaydi.
Diversifikatsiya esa ishlab chiqarish zanjirlarida yangi bo‘g‘inlar paydo bo‘lishiga, yangi
subpudratchilar, servis kompaniyalari, startaplar va innovatsion ekotizim shakllanishiga
yo‘l ochib, tarmoq tuzilishini miqdor va tarkib jihatidan boyitadi.
Modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarining ahamiyati, avvalo, iqtisodiy o‘sish
sifatini oshirishda ko‘rinadi. Oddiy o‘sish ko‘pincha resurs sarfining ortishi yoki
xomashyo eksportining ko‘payishi hisobiga yuzaga kelishi mumkin. Biroq bunday
o‘sishning barqarorligi past bo‘ladi. Modernizatsiya ishlab chiqarishning texnologik
darajasini ko‘tarib, bir birlik resursdan olinadigan natijani ko‘paytiradi, tannarxni
pasaytiradi va mahsulot sifatini oshiradi. Diversifikatsiya esa o‘sish manbalarini
ko‘paytirib, iqtisodiyotga “ko‘p dvigatelli” harakat beradi: bir tarmoqdagi pasayish boshqa
tarmoqdagi o‘sish hisobiga muvozanatlanadi. Natijada bandlik ham barqarorlashadi,
daromadlar o‘sishi izchil bo‘ladi, hududlar o‘rtasidagi tafovutni qisqartirish uchun
qo‘shimcha imkoniyatlar paydo bo‘ladi.
Modernizatsiya va diversifikatsiya tashqi shoklarga chidamlilikni kuchaytiradi. Jahon
bozorlarida narxlarning keskin o‘zgarishi, geosiyosiy xavflar, logistika yo‘nalishlarining
cheklanishi, import komponentlar ta’minotidagi uzilishlar yoki global talabning pasayishi
kabi omillar biryoqlama tarmoq tuzilishiga ega iqtisodiyotlar uchun yuqori xavf tug‘diradi.
Diversifikatsiya eksport nomenklaturasini kengaytirish, bozorlar geografiyasini
ko‘paytirish va qiymat zanjiri bo‘yicha yuqoriga ko‘tarilish orqali bunday xavflarni
kamaytiradi. Modernizatsiya esa mahalliy ishlab chiqaruvchilarning moslashuvchanligini
oshirib, mahsulotni tez yangilash, tannarxni boshqarish, energiya va xomashyo
tejamkorligiga erishish, sifatni barqaror ushlab turish imkonini beradi. Natijada tarmoq
tuzilishi nafaqat “keng”, balki “bardoshli” ham bo‘ladi.
Mazkur jarayonlar innovatsion rivojlanish va yuqori qo‘shimcha qiymat yaratish
uchun zarur sharoitni shakllantiradi. Bugungi kunda raqobat asosan texnologiya, dizayn,
brend, servis, raqamli platformalar va intellektual kapital orqali shakllanadi.

Modernizatsiya ilm-fan yutuqlarini ishlab chiqarishga tatbiq etish, korxonalarda sifat
menejmenti, “lean” yondashuvlar, avtomatlashtirish va raqamli boshqaruvni joriy qilish
orqali innovatsion faoliyat uchun infrastruktura yaratadi. Diversifikatsiya esa yangi
mahsulotlar, yangi xizmatlar va yangi biznes-modellarni bozorga olib chiqib,
innovatsiyalarni talab qiladi va rag‘batlantiradi. Shuning uchun tarmoq tuzilishini
takomillashtirish faqat “ulushlarni o‘zgartirish” emas, balki iqtisodiyotning texnologik va
institutsional yangilanishini ham anglatadi.
Modernizatsiya va diversifikatsiya hududiy rivojlanishda muhim rol o‘ynaydi.
Hududlar ixtisoslashuvining haddan tashqari torligi, bandlikning bir yo‘nalishga bog‘lanib
qolishi, infratuzilma va xizmatlar yetishmasligi ichki migratsiyani kuchaytirishi, ijtimoiy
bosimlarni oshirishi mumkin. Diversifikatsiya hududlarda kichik va o‘rta biznesni
kengaytirish, qayta ishlash sanoatini rivojlantirish, xizmatlar sektorini chuqurlashtirish,
turizm, logistika, IT-xizmatlar, ta’lim va sog‘liqni saqlash kabi yo‘nalishlar orqali yangi
ish o‘rinlari yaratadi. Modernizatsiya esa mavjud korxonalarni samarali ishlashga olib
kelib, hududning soliq bazasini mustahkamlaydi, mehnat unumdorligini oshiradi va
mahalliy byudjetlarning imkoniyatlarini kengaytiradi.
Tarmoq tuzilishini takomillashtirish doimiy ravishda chuqur tahlil va oqilona siyosiy-
ijtimoiy qarorlarni talab qiladi. Qaysi tarmoqlar ustuvor bo‘lishi, investitsiyalar qanday
yo‘naltirilishi, import o‘rnini bosish bilan eksportga yo‘naltirilgan strategiya o‘rtasidagi
muvozanat, kadrlar tayyorlash va ilmiy salohiyatni rivojlantirish, infratuzilma
loyihalarining iqtisodiy samaradorligi, davlat va xususiy sektor hamkorligi, raqobat
muhitini kuchaytirish kabi masalalar ushbu jarayonlarning muvaffaqiyatini belgilaydi.
Ayniqsa, modernizatsiya diversifikatsiyasiz amalga oshirilsa, iqtisodiyot “yangilangan,
ammo tor” tuzilishga ega bo‘lib qolishi mumkin; diversifikatsiya modernizatsiyasiz
amalga oshirilsa, ko‘plab tarmoqlar paydo bo‘lsa-da, ularning raqobatbardoshligi past
bo‘lib, bozor sinoviga bardosh bera olmasligi ehtimoli ortadi. Demak, tarmoq tuzilishini
takomillashtirishda modernizatsiya va diversifikatsiya bir butun, o‘zaro bog‘langan
strategik yo‘nalish sifatida qaralishi zarur.
Shu jihatdan, ushbu mavzuning kirish qismi modernizatsiya va diversifikatsiya
jarayonlarining tarmoq tuzilishidagi o‘rni va ahamiyatini asoslash, ularning iqtisodiy

o‘sish sifati, raqobatbardoshlik, barqarorlik, hududiy muvozanat hamda innovatsion
salohiyatga ta’sirini tushuntirishga qaratiladi. Tadqiqotning umumiy maqsadi tarmoq
tuzilishini takomillashtirish jarayonida modernizatsiya va diversifikatsiyaning
mexanizmlarini ochib berish, ularning samaradorligini baholashga konseptual
yondashuvlarni shakllantirish hamda amaliy takliflar uchun nazariy asos yaratishdan
iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun iqtisodiy tuzilma o‘zgarishlarining mohiyati,
modernizatsiya va diversifikatsiyaning turlari, ularning o‘zaro uyg‘unlashuv shartlari,
tarmoqlararo kooperatsiya va qiymat zanjirlari, investitsiya va innovatsiya siyosatining
o‘rni, kadrlar va institutsional omillar ta’siri kabi masalalar kirish qismidayoq umumiy
yo‘nalish sifatida yoritiladi. Natijada mavzuning dolzarbligi, muammoli jihatlari va ilmiy-
amaliy ahamiyati aniq ko‘rinish kasb etib, keyingi bo‘limlarda batafsil tahlil qilish uchun
mustahkam poydevor shakllanadi.

I BOB TARMОQ TUZILMASINI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY-
ASOSIY JIHATLARI
1.1 Tarmoq tuzilmasi tushunchasi, belgilari va tasnifi
Iqtisodiyotning barqaror va uzoq muddatli rivojlanishi uning ichki tarkibiy tuzilmasi
bilan bevosita bog‘liqdir. Mazkur tarkibiy tuzilma, avvalo, tarmoqlar tizimi va ular
o‘rtasidagi nisbatlarda namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, tarmoq tuzilmasi iqtisodiy
rivojlanish darajasi, iqtisodiy siyosat yo‘nalishlari, investitsiya ustuvorliklari va hududiy
ixtisoslashuvni aniqlashda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Ayniqsa,
modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlari kuchayib borayotgan sharoitda tarmoq
tuzilmasini chuqur tahlil qilish iqtisodiy qarorlar qabul qilishning muhim asosi
hisoblanadi.
Tarmoq tuzilmasi iqtisodiyotda mavjud bo‘lgan tarmoqlarning faqat oddiy yig‘indisi
emas, balki ularning o‘zaro bog‘liqligi, nisbatlari, texnologik darajasi va iqtisodiy
samaradorligini ifodalovchi murakkab tizimdir. Shu sababli, tarmoq tuzilmasi
tushunchasini aniqlash, uning asosiy belgilari va tasnifini ochib berish kurs ishining
muhim nazariy vazifalaridan biri hisoblanadi.
“Iqtisodiy tarmoq” deganda muayyan mahsulot yoki xizmat ishlab chiqarishga
ixtisoslashgan, texnologik jihatdan o‘xshash faoliyat turlari majmui tushuniladi. Masalan,
qishloq xo‘jaligi, sanoat, transport, savdo, ta’lim, sog‘liqni saqlash alohida tarmoqlar
sifatida qaraladi. Ushbu tarmoqlar birgalikda iqtisodiyotning umumiy tizimini tashkil
etadi.
Tarmoq tuzilmasi esa iqtisodiyot tarkibida mavjud bo‘lgan tarmoqlarning ulushi,
ularning o‘zaro nisbatlari, rivojlanish darajasi va tarmoqlararo aloqalar tizimini ifodalaydi.
Boshqacha aytganda, tarmoq tuzilmasi iqtisodiyotning ichki “arxitekturasi” bo‘lib, u qaysi
tarmoq yetakchi ekanini, qaysi tarmoqlar qo‘shimcha yoki yordamchi rol o‘ynayotganini
ko‘rsatadi.
Tarmoq tuzilmasini tavsiflovchi ko‘rsatkichlar
- yalpi ichki mahsulotda tarmoqlar ulushi

- bandlikda tarmoqlar ulushi
- eksport va import tarkibi
- qo‘shimcha qiymat yaratish darajasi
- asosiy kapitalga investitsiyalarning tarmoqlar bo‘yicha taqsimoti
Mazkur ko‘rsatkichlar orqali iqtisodiyotning qaysi bosqichda ekanini, ya’ni agrar,
industrial yoki postindustrial rivojlanish bosqichini aniqlash mumkin bo‘ladi.
Tarmoq tuzilmasining iqtisodiy mohiyati uning iqtisodiy o‘sish, bandlik va ijtimoiy
farovonlikka ta’siri orqali namoyon bo‘ladi. Rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda, odatda,
qishloq xo‘jaligi va xomashyo tarmoqlari ustun bo‘ladi. Iqtisodiy taraqqiyot jarayonida
sanoat tarmoqlari rivojlanib, ularning YAIMdagi ulushi ortadi. Keyingi bosqichda esa
xizmatlar sohasi yetakchi o‘ringa chiqadi.
Tarmoq tuzilmasi iqtisodiyotning sifat jihatdan rivojlanishini ham aks ettiradi.
Masalan, yuqori texnologiyali sanoat va bilimga asoslangan xizmatlar ulushi oshib
borayotgan iqtisodiyotlar, odatda, yuqori mehnat unumdorligi va raqobatbardoshlik bilan
ajralib turadi. Aksincha, xomashyo yetkazib berishga asoslangan tarmoq tuzilmasi
iqtisodiy beqarorlikka va tashqi bozor kon’yunkturasiga yuqori darajada bog‘liqlikka olib
kelishi mumkin. Shu bois, davlat iqtisodiy siyosatida tarmoq tuzilmasini takomillashtirish,
ya’ni yuqori qo‘shimcha qiymat yaratadigan tarmoqlar ulushini oshirish muhim strategik
vazifa hisoblanadi. Tarmoq tuzilmasi bir qator muhim belgilarga ega bo‘lib, ular orqali
uning holati va rivojlanish darajasi baholanadi.
Birinchidan, tarmoqlar ulushi va nisbatlari tarmoq tuzilmasining eng asosiy belgisi
hisoblanadi. Har bir tarmoqning YAIM, bandlik va investitsiyadagi ulushi iqtisodiyotning
qaysi yo‘nalishga moyilligini ko‘rsatadi. Masalan, xizmatlar ulushining yuqoriligi
postindustrial iqtisodiyotga xosdir. Ikkinchidan, ixtisoslashuv darajasi muhim belgi
hisoblanadi. Ayrim iqtisodiyotlar yoki hududlar muayyan tarmoqlarga ixtisoslashgan
bo‘lishi mumkin. Ixtisoslashuv ishlab chiqarish samaradorligini oshirsa-da, iqtisodiy
risklarni ham kuchaytiradi. Uchinchidan, diversifikatsiya darajasi tarmoq tuzilmasining
barqarorligini ifodalaydi. Tarmoqlar qanchalik xilma-xil bo‘lsa, iqtisodiyot tashqi va ichki
zarbalarga shunchalik chidamli bo‘ladi. To‘rtinchidan, texnologik daraja va qo‘shimcha
qiymat tarmoq tuzilmasining sifat jihatini belgilaydi. Yuqori texnologiyali va ilmiy

salohiyatga asoslangan tarmoqlar yuqori daromad va barqaror o‘sishni ta’minlaydi.
Beshinchidan, tarmoqlararo bog‘liqlik va kooperatsiya tarmoq tuzilmasining muhim
belgisi sanaladi. Tarmoqlar o‘rtasidagi uzviy aloqalar ichki bozorni mustahkamlab,
importga qaramlikni kamaytiradi. Oltinchidan, hududiy joylashuv va konsentratsiya ham
tarmoq tuzilmasining muhim belgilaridan biridir. Tarmoqlar hududlar bo‘yicha notekis
joylashgan bo‘lib, bu holat hududiy ixtisoslashuv va iqtisodiy tafovutlarga sabab bo‘ladi.
Tarmoq tuzilmasi turli mezonlar asosida tasniflanadi. Ushbu tasniflar tarmoq
tuzilmasini chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi.
Birinchidan, iqtisodiy faoliyat xarakteriga ko‘ra tarmoqlar ishlab chiqarish va
noishlab chiqarish tarmoqlariga bo‘linadi. Ishlab chiqarish tarmoqlariga sanoat, qishloq
xo‘jaligi, qurilish kirsa, noishlab chiqarish tarmoqlariga ta’lim, sog‘liqni saqlash,
madaniyat va boshqalar kiradi.
Ikkinchidan, iqtisodiy sektorlar bo‘yicha tarmoqlar birlamchi, ikkilamchi va
uchlamchi sektorlar sifatida tasniflanadi. Birlamchi sektor tabiiy resurslarni qazib olish va
yetishtirishni, ikkilamchi sektor qayta ishlashni, uchlamchi sektor esa xizmatlar
ko‘rsatishni qamrab oladi.
Uchinchidan, texnologik darajaga ko‘ra tarmoqlar past, o‘rta va yuqori texnologiyali
tarmoqlarga bo‘linadi. Yuqori texnologiyali tarmoqlar iqtisodiy rivojlanishning drayveri
hisoblanadi.
To‘rtinchidan, bozorga yo‘naltirilganlik darajasiga ko‘ra tarmoqlar ichki bozorga va
eksportga yo‘naltirilgan tarmoqlarga ajratiladi. Eksportga yo‘naltirilgan tarmoqlar valyuta
tushumlarini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Beshinchidan, resurslarga bog‘liqlik darajasiga ko‘ra tarmoqlar xomashyo
yo‘nalishidagi va qayta ishlovchi tarmoqlarga bo‘linadi. Qayta ishlovchi tarmoqlar yuqori
qo‘shimcha qiymat yaratishi bilan ajralib turadi.
Tarmoq tuzilmasi iqtisodiy o‘sish sur’atlari, bandlik darajasi va aholi daromadlariga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Samarali va muvozanatli tarmoq tuzilmasi iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlaydi, iqtisodiy inqirozlarning salbiy ta’sirini yumshatadi. Bundan
tashqari, tarmoq tuzilmasi hududiy rivojlanish siyosatining asosiy yo‘nalishlarini
belgilashda muhim ahamiyatga ega. Hududlarning tarmoq ixtisoslashuvi to‘g‘ri tanlansa,

resurslardan samarali foydalanish va hududlararo tafovutlarni kamaytirish imkoniyati
oshadi.
Iqtisodiy rivojlanish jarayonida tarmoqlarning o‘rni va ularning o‘zaro nisbatlari
muhim ahamiyat kasb etadi. Har qanday mamlakat yoki hudud iqtisodiyoti turli
tarmoqlardan tashkil topgan murakkab tizim bo‘lib, mazkur tarmoqlarning rivojlanish
darajasi, ulushi va o‘zaro bog‘liqligi iqtisodiyotning umumiy samaradorligini belgilaydi.
Shu bois, iqtisodiyotning tarkibiy jihatdan tahlil qilinishi, ya’ni tarmoq tuzilmasini
o‘rganish iqtisodiy nazariyaning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Tarmoq tuzilmasi iqtisodiyotning ichki holatini, uning qaysi bosqichda
rivojlanayotganini, qaysi tarmoqlar yetakchi rol o‘ynayotganini va qaysi tarmoqlar
ikkilamchi ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Iqtisodiy siyosatni shakllantirishda,
investitsiya ustuvorliklarini belgilashda, hududiy rivojlanish strategiyalarini ishlab
chiqishda tarmoq tuzilmasini chuqur tahlil qilish zarur bo‘ladi. Ayniqsa, modernizatsiya va
diversifikatsiya jarayonlari kuchayib borayotgan sharoitda tarmoq tuzilmasini
takomillashtirish masalalari alohida dolzarblik kasb etadi. “Iqtisodiy tarmoq” tushunchasi
ishlab chiqarish jarayonida bir xil texnologiya asosida faoliyat yurituvchi, o‘xshash
mahsulot yoki xizmatlar ishlab chiqaruvchi xo‘jalik subyektlari majmuini anglatadi.
Masalan, sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport, aloqa, savdo, ta’lim va sog‘liqni saqlash
alohida iqtisodiy tarmoqlar hisoblanadi.
Tarmoq tuzilmasi esa iqtisodiyotda mavjud bo‘lgan tarmoqlarning tarkibi, ularning
o‘zaro nisbatlari, iqtisodiy resurslar taqsimoti va tarmoqlararo aloqalar tizimini ifodalaydi.
Bu tushuncha iqtisodiyotning miqdoriy va sifat jihatlarini birgalikda aks ettiradi. Tarmoq
tuzilmasi orqali iqtisodiyotning qanchalik diversifikatsiyalashganligi, qaysi tarmoqlarga
ustuvorlik berilayotgani va iqtisodiy rivojlanishning qaysi modeli tanlangani aniqlanadi.
Tarmoq tuzilmasi faqat statistik ko‘rsatkichlar majmui emas, balki iqtisodiyotning
strategik yo‘nalishini belgilovchi muhim mezondir. Masalan, xomashyo yo‘nalishidagi
tarmoq tuzilmasi bilan yuqori texnologiyali va xizmatlar ustun bo‘lgan tarmoq tuzilmasi
o‘rtasida iqtisodiy samaradorlik va barqarorlik jihatidan katta farq mavjud.
Tarmoq tuzilmasining iqtisodiy mohiyati resurslardan foydalanish samaradorligini
ta’minlashda namoyon bo‘ladi. Iqtisodiyotda mavjud bo‘lgan mehnat, kapital, yer va

texnologiyalar tarmoqlar bo‘yicha taqsimlanadi. Mazkur taqsimot qanchalik oqilona
bo‘lsa, iqtisodiy o‘sish shunchalik barqaror bo‘ladi.
Tarmoq tuzilmasi iqtisodiyotning rivojlanish bosqichini ham aks ettiradi. Dastlabki
bosqichda qishloq xo‘jaligi ustun bo‘lsa, keyinchalik sanoat tarmoqlari rivojlanadi, undan
so‘ng xizmatlar sohasi yetakchi o‘ringa chiqadi. Bu jarayon iqtisodiy taraqqiyotning
mantiqiy bosqichlarini ifodalaydi.
Shuningdek, tarmoq tuzilmasi iqtisodiy xavfsizlik nuqtai nazaridan ham muhim
ahamiyatga ega. Bir yoki ikki tarmoqqa haddan tashqari bog‘liqlik iqtisodiy risklarni
oshiradi. Shu sababli, tarmoq tuzilmasini diversifikatsiya qilish davlat iqtisodiy
siyosatining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi
Tarmoq tuzilmasining eng muhim belgisi tarmoqlar ulushi va ularning o‘zaro
nisbatlaridir. YAIM, bandlik, investitsiya va eksport tarkibida qaysi tarmoqlar ustun
ekanligi iqtisodiyotning umumiy yo‘nalishini ko‘rsatadi. Masalan, xizmatlar ulushi yuqori
bo‘lgan iqtisodiyotlar, odatda, postindustrial rivojlanish bosqichida bo‘ladi.
Tarmoq tuzilmasi doimiy o‘zgarib boradi. Iqtisodiy rivojlanish jarayonida ayrim
Tarkibiy siljishlar ijobiy yo‘nalishda bo‘lishi uchun yuqori samaradorlikka ega tarmoqlar
ulushi oshishi lozim.

1-rasm. Diversifikatsiyaning iqtisodiy tarmoqlarag ta’siri 1
Diversifikatsiya tarmoq tuzilmasining barqarorligini ta’minlaydi. Tarmoqlar
qanchalik ko‘p va xilma-xil bo‘lsa, iqtisodiyot shunchalik tashqi va ichki shoklarga
chidamli bo‘ladi. Diversifikatsiya sanoatni chuqur qayta ishlash va xizmatlar sohasini
rivojlantirish orqali amalga oshiriladi.
Texnologik daraja tarmoq tuzilmasining sifat ko‘rsatkichidir. Yuqori texnologiyali
tarmoqlar yuqori mehnat unumdorligi va yuqori qo‘shimcha qiymat bilan ajralib turadi.
Shu bois, zamonaviy iqtisodiyotlarda ilmiy-tadqiqot va innovatsion faoliyatga asoslangan
tarmoqlar ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Tarmoq tuzilmasi turli mezonlar asosida tasniflanadi. Faoliyat xarakteriga ko‘ra
ishlab chiqarish va noishlab chiqarish tarmoqlari ajratiladi. Iqtisodiy sektorlar bo‘yicha
birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi va to‘rtlamchi sektorlar farqlanadi. Texnologik darajaga
ko‘ra tarmoqlar past, o‘rta va yuqori texnologiyali tarmoqlarga bo‘linadi.
Bozorga yo‘naltirilganlik darajasiga ko‘ra ichki bozorga va eksportga yo‘naltirilgan
tarmoqlar ajratiladi. Resurslarga bog‘liqlik darajasiga ko‘ra xomashyo yo‘nalishidagi va
qayta ishlovchi tarmoqlar tasniflanadi. Innovatsion salohiyatiga ko‘ra esa an’anaviy va
bilimga asoslangan tarmoqlar ajratiladi.
Tarmoq tuzilmasining tasnifi (kengaytirilgan)
1
Karimov A. Ishlab chiqarish jarayonlari va ularning iqtisodiy samaradorligi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019

Tarmoq tuzilmasining iqtisodiy rivojlanishdagi roli
Tarmoq tuzilmasi iqtisodiy o‘sish, bandlik va aholi daromadlariga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Samarali va muvozanatli tarmoq tuzilmasi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi,
ijtimoiy muammolarni kamaytiradi va hududiy rivojlanishni rag‘batlantiradi. Shuningdek,
tarmoq tuzilmasi davlatning sanoat, investitsiya va hududiy siyosatini shakllantirishda
muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Tarmoq tuzilmasini takomillashtirish orqali
iqtisodiyotning sifat jihatdan yangi bosqichga o‘tishi ta’minlanadi.
1.2 Tarmoq tuzilishini takomillashtirish zarurati va omillari
O‘zbekiston so‘nggi yillarda keng ko‘lamli iqtisodiy islohotlarni amalga oshirib,
iqtisodiyotni liberallashtirish, sanoatni modernizatsiya qilish, xizmatlar sohasini
kengaytirish va eksport tarkibini diversifikatsiya qilish yo‘lida muhim qadamlar tashladi.
Ushbu jarayonlarda tarmoq tuzilishini takomillashtirish masalasi markaziy o‘rin tutmoqda,
chunki xomashyo yo‘nalishidan yuqori qo‘shimcha qiymatli ishlab chiqarish va
xizmatlarga o‘tish iqtisodiy barqarorlikning asosiy sharti hisoblanadi.Faoliyat xarakteriga ko‘ra: ishlab chiqarish va noishlab chiqarish tarmoqlari
Iqtisodiy sektorlar bo‘yicha: birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi va to‘rtlamchi
sektorlar.
Texnologik darajaga ko‘ra: past, o‘rta va yuqori texnologiyali tarmoqlar.
Bozor yo‘nalishiga ko‘ra: ichki bozorga va eksportga yo‘naltirilgan
tarmoqlar.
Resurslarga bog‘liqligiga ko‘ra: xomashyo yo‘nalishidagi va qayta ishlovchi
tarmoqlar
Innovatsion salohiyatiga ko‘ra: an’anaviy va bilimga asoslangan tarmoqlar.

Tarmoq tuzilishini takomillashtirish zaruratining mohiyati:
Tarmoq tuzilishini takomillashtirish zarurati, avvalo, iqtisodiy samaradorlikni
oshirish bilan bog‘liq. An’anaviy, past qo‘shimcha qiymat yaratadigan tarmoqlarga
tayangan iqtisodiyot uzoq muddatli istiqbolda barqaror rivojlana olmaydi. Bunday tuzilma
tashqi bozorlar kon’yunkturasiga yuqori darajada bog‘liq bo‘lib, narxlar tebranishi yoki
tashqi shoklar iqtisodiy o‘sishga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tarmoq tuzilishini takomillashtirish orqali resurslardan foydalanish samaradorligi
oshadi, mehnat unumdorligi yuqorilaydi va yangi ish o‘rinlari yaratiladi. Ayniqsa, sanoatni
chuqur qayta ishlash, xizmatlar sohasi va innovatsion tarmoqlarni rivojlantirish iqtisodiy
o‘sishning sifat bosqichiga o‘tishini ta’minlaydi.
Shuningdek, tarmoq tuzilmasini takomillashtirish ijtimoiy barqarorlik uchun ham
muhimdir. Yuqori samarali tarmoqlarning rivojlanishi aholi daromadlarining oshishiga,
bandlikning kengayishiga va hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy tafovutlarning qisqarishiga
xizmat qiladi.
Tarmoq tuzilishini takomillashtirishning asosiy omillari:
-Resurslardan foydalanish samaradorligi
Iqtisodiy resurslar cheklangan sharoitda ularni eng samarali tarmoqlarga yo‘naltirish
muhim ahamiyatga ega. Tarmoq tuzilmasini takomillashtirish resurslarni past samarali
tarmoqlardan yuqori samarali va istiqbolli tarmoqlarga qayta taqsimlash imkonini beradi.
Bu jarayon iqtisodiy o‘sishning ichki manbalarini faollashtiradi.
-Texnologik rivojlanish va modernizatsiya
Texnologik yangilanish tarmoq tuzilmasini takomillashtirishning muhim omillaridan
biridir. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi,
mahsulot tannarxini pasaytiradi va raqobatbardoshlikni kuchaytiradi. Shu bois, texnologik
darajasi past bo‘lgan tarmoqlarni modernizatsiya qilish yoki ularni yuqori texnologiyali
yo‘nalishlar bilan almashtirish zarurati vujudga keladi.
-Diversifikatsiya va iqtisodiy barqarorlik
Diversifikatsiya iqtisodiyotning bir yoki bir nechta tarmoqlarga haddan tashqari
bog‘liqligini kamaytiradi. Tarmoq tuzilmasini diversifikatsiya qilish orqali iqtisodiy

xavflar pasayadi va barqaror rivojlanish ta’minlanadi. Ayniqsa, eksport tarkibini
diversifikatsiya qilish tashqi bozorlar o‘zgarishiga nisbatan chidamlilikni oshiradi.
-Global iqtisodiy integratsiya
Jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuv jarayonlari tarmoq tuzilmasini
takomillashtirishni taqozo etadi. Global qiymat zanjirlarida ishtirok etish uchun mamlakat
iqtisodiyoti yuqori sifatli, raqobatbardosh va standartlarga mos mahsulotlar ishlab
chiqarishi lozim. Bu esa qayta ishlash sanoati va xizmatlar sohasining rivojlanishini talab
qiladi.
-O‘zbekiston iqtisodiyotida tarmoq tuzilmasini takomillashtirish zarurati
O‘zbekiston iqtisodiyoti uzoq vaqt davomida xomashyo yetkazib berishga asoslangan
modelga tayanib keldi. So‘nggi yillarda esa iqtisodiy islohotlar natijasida sanoat va
xizmatlar sohasining ulushi sezilarli darajada oshdi. Yalpi ichki mahsulot tarkibida sanoat
va xizmatlar sektorining ulushi ortib, qishloq xo‘jaligining nisbiy ulushi bosqichma-
bosqich kamayib bormoqda. Bu holat iqtisodiyotning tarkibiy jihatdan rivojlanayotganini
ko‘rsatadi.
2023-2025 yillarda O‘zbekistonda sanoat ishlab chiqarishining o‘sishi, ayniqsa, qayta
ishlash sanoati hisobiga ta’minlanmoqda. Metallurgiya, kimyo, to‘qimachilik, oziq-ovqat
va qurilish materiallari sanoati rivojlanib, ichki bozorni to‘ldirish va eksport salohiyatini
oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, xizmatlar sohasi, xususan, savdo, transport,
logistika, turizm va moliyaviy xizmatlar tez sur’atlarda rivojlanmoqda.
So‘nggi yillardagi iqtisodiy ko‘rsatkichlar va tarkibiy o‘zgarishlar
O‘zbekiston iqtisodiyoti so‘nggi yillarda barqaror o‘sish sur’atlarini namoyon etdi.
Yalpi ichki mahsulot hajmi yil sayin oshib, iqtisodiy faollikning kengayib borayotganini
ko‘rsatdi. Ushbu o‘sishda sanoat va xizmatlar sektorining hissasi tobora ortib bormoqda.
Bandlik tarkibida ham muhim o‘zgarishlar yuz bermoqda. Qishloq xo‘jaligida band
bo‘lgan aholi ulushi sekin-asta kamayib, sanoat va xizmatlar sohasida bandlik oshmoqda.
Bu jarayon mehnat unumdorligining oshishiga va aholi daromadlarining ko‘payishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Investitsiya faoliyati ham tarmoq tuzilmasini takomillashtirishda muhim rol
o‘ynamoqda. So‘nggi yillarda asosiy kapitalga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi sezilarli

darajada oshib, ayniqsa, sanoat, energetika, transport va infratuzilma loyihalariga katta
e’tibor qaratildi. Xorijiy investitsiyalarning jalb etilishi texnologik yangilanish va ishlab
chiqarish quvvatlarining kengayishiga xizmat qilmoqda.
Eksport tarkibida ham ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. An’anaviy xomashyo
mahsulotlari bilan bir qatorda, qayta ishlangan mahsulotlar, tayyor sanoat mahsulotlari va
xizmatlar eksporti ulushi oshib bormoqda. Bu holat tarmoq tuzilmasining
diversifikatsiyalanayotganini ko‘rsatadi.
Tarmoq tuzilishini takomillashtirishning institutsional va siyosiy omillari:
Davlat siyosati tarmoq tuzilmasini takomillashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Soliq, bojxona, investitsiya va sanoat siyosati orqali ustuvor tarmoqlarni qo‘llab-
quvvatlash iqtisodiy tarkibiy o‘zgarishlarni tezlashtiradi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda
tadbirkorlikni rivojlantirish, sanoat zonalarini tashkil etish va kichik biznesni qo‘llab-
quvvatlash bo‘yicha muhim choralar ko‘rildi.
Institutsional muhitning yaxshilanishi, xususiy mulk daxlsizligi va bozor
mexanizmlarining rivojlanishi ham tarmoq tuzilmasini takomillashtirishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik ishlab chiqarish va
xizmatlar sohasida yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Tarmoq tuzilishini takomillashtirishning ijtimoiy-iqtisodiy natijalari

Tarmoq tuzilmasini takomillashtirish natijasida iqtisodiy o‘sishning sifati oshadi.
Yuqori samarali tarmoqlarning rivojlanishi aholi bandligi va daromadlarini oshiradi,
kambag‘allik darajasini pasaytiradi va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Bundan tashqari, hududiy rivojlanishdagi tafovutlar kamayadi. Hududlarda sanoat va
xizmatlar sohasining rivojlanishi yangi ish o‘rinlari yaratib, ichki migratsiya bosimini
kamaytiradi. Bu esa hududlararo muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi.
Tarmoq tuzilmasini takomillashtirish zarurati eng avvalo mehnat unumdorligi
masalasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Bir xil miqdordagi mehnat resurslari turli
tarmoqlarda mutlaqo turlicha iqtisodiy natija berishi mumkin. Masalan, past texnologiyali
va xomashyo yo‘nalishidagi tarmoqlarda band bo‘lgan ishchi kuchi kamroq qo‘shimcha
qiymat yaratadi, yuqori texnologiyali sanoat va zamonaviy xizmatlar sohasida esa ayni
mehnat bir necha barobar yuqori iqtisodiy samara keltiradi.
O‘zbekiston sharoitida so‘nggi yillarda mehnat unumdorligini oshirish masalasi
davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylandi. Tarmoq tuzilishini takomillashtirish
orqali past unumdorlikka ega bo‘lgan bandlikni sanoat, logistika, axborot texnologiyalari,
moliyaviy xizmatlar kabi yuqori unumdor tarmoqlarga yo‘naltirish imkoniyati paydo
bo‘lmoqda. Bu jarayon uzoq muddatda iqtisodiy o‘sishning ichki manbalarini
mustahkamlaydi.
O‘zbekiston aholisi sonining tez o‘sib borayotgani tarmoq tuzilmasini
takomillashtirishni obyektiv zaruratga aylantirmoqda. Har yili mehnat bozoriga kirib
kelayotgan yoshlar sonining ko‘pligi iqtisodiyotdan yuqori hajmda yangi ish o‘rinlari
yaratishni talab qiladi. An’anaviy tarmoqlar, ayniqsa qishloq xo‘jaligi, bu talabni to‘liq
qondira olmaydi.
Shu sababli, mehnatni ko‘p talab qiluvchi, lekin past samarador tarmoqlardan, bilim
va texnologiyaga asoslangan, yuqori samarador tarmoqlarga o‘tish muhim ahamiyat kasb
etadi. Xizmatlar sohasi, sanoatning qayta ishlash yo‘nalishlari va raqamli iqtisodiyot
tarmoqlari yoshlar bandligini ta’minlashda strategik rol o‘ynaydi. Demografik bosim
sharoitida tarmoq tuzilmasini takomillashtirish nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy barqarorlik
omili ham hisoblanadi.

Tarmoq tuzilmasini takomillashtirish masalasi faqat milliy darajada emas, balki
hududiy darajada ham dolzarbdir. O‘zbekiston hududlari iqtisodiy salohiyati, resurs bazasi
va infratuzilma darajasi bo‘yicha sezilarli farqlarga ega. Ayrim hududlar qishloq
xo‘jaligiga, boshqalari sanoat yoki xizmatlar sohasiga ixtisoslashgan.
Hududiy tarmoq tuzilmasini takomillashtirish orqali hududlararo iqtisodiy
tafovutlarni kamaytirish mumkin. Masalan, qayta ishlash sanoatini hududlarda
rivojlantirish qishloq xo‘jaligi xomashyosiga qo‘shimcha qiymat yaratadi va hududiy
bandlikni oshiradi. Hududiy sanoat zonalari, klasterlar va logistika markazlari ushbu
jarayonning muhim instrumentlari hisoblanadi.
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar iqtisodiyotning tarmoq tuzilmasiga tub
o‘zgarishlar kiritmoqda. Axborot texnologiyalari, elektron savdo, raqamli moliya va
masofaviy xizmatlar yangi tarmoqlar sifatida shakllanib, iqtisodiy o‘sishning yangi
manbalariga aylanmoqda. Bu jarayon tarmoq tuzilmasini takomillashtirishni
tezlashtiruvchi muhim omil hisoblanadi.
O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha qabul qilingan dasturlar
natijasida IT-xizmatlar, startaplar va texnologik platformalar rivojlanmoqda. Ushbu yangi
tarmoqlar yuqori qo‘shimcha qiymat yaratib, eksport salohiyatini ham kengaytiradi.
Raqamli tarmoqlarning rivojlanishi iqtisodiyotda an’anaviy tarmoqlarga nisbatan kamroq
resurs talab qilib, yuqori samaradorlik bilan ajralib turadi.
Tarmoq tuzilmasini takomillashtirish zarurati ekologik va energiya omillari bilan ham
bog‘liq. Energiya resurslaridan samarasiz foydalanadigan tarmoqlar iqtisodiy xarajatlarni
oshiradi va ekologik bosimni kuchaytiradi. Shu sababli, energiya samaradorligini oshirish
va yashil tarmoqlarni rivojlantirish tarmoq tuzilmasini modernizatsiya qilishning muhim
yo‘nalishiga aylanmoqda.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda qayta tiklanuvchi energiya manbalariga asoslangan
loyihalar amalga oshirilmoqda. Quyosh va shamol energetikasi, energiya tejovchi
texnologiyalar va ekologik toza ishlab chiqarish tarmoqlari iqtisodiyotning yangi tarkibiy
elementlariga aylanmoqda. Bu jarayon uzoq muddatda iqtisodiy barqarorlik va ekologik
xavfsizlikni ta’minlaydi.

Jahon iqtisodiyotidagi beqarorlik, global inqirozlar va geosiyosiy omillar tarmoq
tuzilmasini takomillashtirish zaruratini yanada kuchaytirmoqda. Tashqi bozorlar
kon’yunkturasiga haddan tashqari bog‘liq bo‘lgan tarmoqlar iqtisodiy xavflarga ko‘proq
duch keladi. Shu bois, ichki bozorga tayangan, diversifikatsiyalashgan tarmoq tuzilmasi
iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston iqtisodiy siyosatida ichki ishlab chiqarishni rivojlantirish, import o‘rnini
bosish va eksport tarkibini kengaytirish masalalariga e’tibor qaratilishi aynan shu omillar
bilan bog‘liqdir. Tarmoq tuzilmasini takomillashtirish orqali global iqtisodiy xavflarning
salbiy ta’sirini kamaytirish mumkin.
Iqtisodiyotning barqaror o‘sishi va raqobatbardoshligini ta’minlashda tarmoq
tuzilmasining (tarmoqlar ulushi, nisbatlari, sifat darajasi va o‘zaro bog‘liqligi) roli juda
kattadir. Tarmoq tuzilmasi o‘z-o‘zidan “yaxshilanib” qolmaydi: u iqtisodiy siyosat, bozor
signallari, texnologik rivojlanish, investitsiya oqimi hamda inson kapitali kabi omillar
ta’sirida bosqichma-bosqich yangilanadi. Shu jarayonlarning markazida esa ikki strategik
yo‘nalish turadi: modernizatsiya va diversifikatsiya.
Modernizatsiya iqtisodiyotning mavjud tarmoqlari ichida texnologik, boshqaruv va
institutsional yangilanishni anglatib, ishlab chiqarish samaradorligini va mahsulot sifati
darajasini oshiradi. Diversifikatsiya esa iqtisodiyotning bir yoqlamaligini kamaytirib,
yangi tarmoqlar, yangi mahsulotlar, yangi bozorlar va yangi qiymat zanjirlarini
shakllantirishga xizmat qiladi. Har ikkala jarayon ham tarmoq tuzilmasiga bevosita va
bilvosita ta’sir qiladi, ya’ni iqtisodiyotda qaysi tarmoq kuchayishi, qaysi tarmoq qisqarishi,
qaysi tarmoq “yuqori qo‘shimcha qiymat”ga o‘tishi kabi tarkibiy o‘zgarishlar aynan shu
mexanizmlar orqali yuz beradi.
Modernizatsiya ko‘pincha quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:

Shu sababli, modernizatsiya iqtisodiyotning “ichki kuchini” oshiradi: bir xil
resursdan ko‘proq natija, bir xil quvvatdan yuqori sifat va ko‘proq qiymat olish imkonini
beradi.
Modernizatsiya nazariy jihatdan iqtisodiy o‘sishning intensiv omillariga tayangan
holda izohlanadi. Agar ekstensiv o‘sish resurslar ko‘lamini kengaytirish (ko‘proq ishchi,
ko‘proq yer, ko‘proq xomashyo) orqali bo‘lsa, intensiv o‘sish — samaradorlikni oshirish,
texnologik yangilanish, innovatsion yondashuvlar va boshqaruvni takomillashtirish orqali
ro‘y beradi. Modernizatsiya aynan intensiv o‘sishning “tarmoq ichidagi mexanizmi”
sifatida namoyon bo‘ladi.
Modernizatsiya jarayonida quyidagi iqtisodiy natijalar ko‘zga tashlanadi:
- ishlab chiqarish tannarxining pasayishi;
- mehnat unumdorligining oshishi;
- mahsulot sifatining yaxshilanishi;
- ishlab chiqarishdagi brak va yo‘qotishlarning kamayishi;
- eksportga chiqish imkoniyatining kengayishi;
- tarmoqning investitsiya jozibadorligi ortishi.
Modernizatsiyaning asosiy turlari
Modernizatsiyani nazariy va amaliy jihatdan quyidagi turlarga ajratish mumkin:1 ishlab chiqarish quvvatlarini yangilash (uskunalar, liniyalar,
avtomatlashtirish)
2 energiya va resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etish
3 mahsulot sifatini standartlashtirish va sertifikatlash
4 raqamlashtirish (ERP, SCM, elektron hujjat aylanishi, “aqlli” ishlab
chiqarish)
5 boshqaruv va korporativ madaniyatni yangilash
6 mehnat unumdorligini oshirish (kadrlar, qayta tayyorlash, motivatsiya)

1. Texnologik modernizatsiya: uskunalar, ishlab chiqarish jarayonlari,
avtomatlashtirish, raqamli monitoring.
2. Mahsulot modernizatsiyasi: assortimentni yangilash, dizayn, funksionallik, sifat
standarti.
3. Tashkiliy modernizatsiya: boshqaruv tizimi, logistika, ta’minot zanjiri, ishlab
chiqarishni “lean” yondashuvda qayta qurish.
4. Institutsional modernizatsiya: mulkchilik, korporativ boshqaruv, shaffoflik,
raqobat muhiti, reglamentlarni soddalashtirish.
5. Inson kapitali modernizatsiyasi: kadrlar malakasi, qayta tayyorlash, ilm-fan va
ishlab chiqarish integratsiyasi.
Bu turlarning har biri tarmoq tuzilmasiga o‘z yo‘li bilan ta’sir qiladi: masalan,
texnologik modernizatsiya tannarxni kamaytirib tarmoq ulushini oshirishi mumkin; inson
kapitali modernizatsiyasi esa yangi sohalar paydo bo‘lishiga zamin yaratadi.
Diversifikatsiya — iqtisodiyotning tarmoqlar, mahsulotlar va bozorlar bo‘yicha
xilma-xilligini oshirish, ya’ni bir yoki bir necha yo‘nalishga haddan tashqari bog‘liqlikni
kamaytirish jarayonidir. Diversifikatsiya ko‘proq “yangi yo‘nalishlar”ni kiritish bilan
bog‘liq bo‘lib, u tarmoq tuzilmasida yangi ulushlar paydo bo‘lishi, eskilarining nisbiy
qisqarishi, tarmoqlararo bog‘liqlikning kuchayishi orqali namoyon bo‘ladi.

Diversifikatsiyaning iqtisodiyotga ta’siri
.
Diversifikatsiya nazariy jihatdan risklarni boshqarish va iqtisodiy barqarorlik
konsepsiyasi bilan bog‘liq. Bir yoqlama iqtisodiyot (masalan, faqat xomashyo yoki faqat
bir tarmoqka tayanish) tashqi shoklarga o‘ta sezgir bo‘ladi. Diversifikatsiya iqtisodiy
“portfel”ni kengaytiradi: bir tarmoqda pasayish bo‘lsa, boshqa tarmoq o‘sish orqali
umumiy barqarorlikni saqlashi mumkin.
Shuningdek, diversifikatsiya iqtisodiy murakkablik (komplekslik) va
raqobatbardoshlik tushunchalari bilan ham uyg‘unlashadi. Tarmoqlar xilma-xilligi oshgani
sayin iqtisodiyotda kooperatsiya kuchayadi, qiymat zanjirlari chuqurlashadi, innovatsiya
va tadbirkorlik muhiti jonlanadi.iqtisodiy
xavflarni
kamaytirish
barqaror bandlik
yaratish
eksportni
kengaytirish va
valyuta
tushumini
barqaror qilish
yuqori
qo‘shimcha
qiymatga o‘tish
hududiy
rivojlanishni
muvozanatlashtir
ish

Diversifikatsiya amaliyotda bir nechta ko‘rinishda bo‘ladi:
1. Tarmoq diversifikatsiyasi: yangi tarmoqlarni shakllantirish (masalan, sanoat ichida
yangi yo‘nalishlar, xizmatlar ichida yangi segmentlar).
2. Mahsulot diversifikatsiyasi: bir tarmoq ichida mahsulot nomenklaturasini
kengaytirish (tayyor mahsulotga o‘tish, chuqur qayta ishlash).
3. Bozor diversifikatsiyasi: eksport geografiyasini va ichki bozor segmentlarini
kengaytirish.
4. Texnologik diversifikatsiya: yangi texnologik platformalarga o‘tish (raqamli
xizmatlar, “aqlli” ishlab chiqarish, biotexnologiya va h.k.).
5. Hududiy diversifikatsiya: iqtisodiy faoliyatni hududlar bo‘yicha muvozanatli
joylashtirish.
Modernizatsiya va diversifikatsiya ko‘pincha bir-birini to‘ldiruvchi jarayonlar sifatida
ko‘riladi.
- Modernizatsiya tarmoq ichida samaradorlikni oshirib, diversifikatsiya uchun resurs
va imkoniyat yaratadi (kapital jamg‘arilishi, tajriba, kadrlar, bozor pozitsiyasi).
- Diversifikatsiya esa yangi tarmoqlarni ochib, modernizatsiya natijalarini kengroq
iqtisodiy tizimga yoyadi (yangi qiymat zanjiri, yangi talab, yangi eksport kanallari).
Masalan, qayta ishlash sanoatini modernizatsiya qilish (texnologiya, sifat) eksport
imkoniyatini oshiradi; eksport o‘sishi esa o‘z navbatida diversifikatsiyaga turtki beradi:
qo‘shimcha yo‘nalishlar, yangi mahsulotlar, xizmatlar (logistika, marketing, sertifikatlash)
rivojlanadi.
Modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarida resurslar (kapital, mehnat, yer,
energiya, kredit) muayyan tarmoqlardan boshqa tarmoqlarga ko‘chadi. Masalan, past
rentabelli tarmoqdan yuqori rentabelli tarmoqqa investitsiya oqimi kuchayadi. Bu
resurslarning qayta taqsimoti tarmoq ulushlarining o‘zgarishiga olib keladi.
Modernizatsiya resurslardan foydalanishni “siqib” samarador qiladi: bir xil resurs
bilan ko‘proq natija olinadi. Diversifikatsiya esa resurslarni yangi tarmoqlar yo‘nalishiga
“ochadi”: yangi ishlab chiqarishlar, yangi xizmatlar, yangi biznes segmentlar paydo
bo‘ladi. Natijada tarmoq tuzilmasi yanada murakkablashadi, ammo aynan shu
murakkablik iqtisodiy barqarorlikni oshiradi.

Tarmoq tuzilmasining sifat jihatdan o‘zgarishi ko‘pincha qo‘shimcha qiymatning
qayerda yaratilishi bilan belgilanadi. Modernizatsiya, odatda, mehnat unumdorligini
oshiradi: mahsulot birligiga ketadigan vaqt, energiya, xomashyo kamayadi; sifat va foyda
marjasi oshadi. Bu esa tarmoqning YAIMdagi ulushini ham ko‘tarishi mumkin.
Diversifikatsiya esa qo‘shimcha qiymatni yangi “nuqtalar”ga tarqatadi: masalan,
xomashyo yetkazib berishdan tashqari qayta ishlash, qadoqlash, logistika, marketing,
servis kabi yo‘nalishlar paydo bo‘lib, har biri qo‘shimcha qiymat manbaiga aylanadi.
Natijada tarmoq tuzilmasi chuqurlashadi: oddiy ishlab chiqarishdan murakkab qiymat
zanjiriga o‘tiladi.
Modernizatsiya va diversifikatsiya investitsiyasiz bo‘lmaydi. Modernizatsiya
ko‘pincha asosiy kapitalni yangilash, ishlab chiqarish quvvatini rekonstruksiya qilish,
raqamlashtirishni talab qiladi. Diversifikatsiya esa yangi korxonalar, yangi yo‘nalishlar,
yangi bozor infratuzilmasi (logistika, laboratoriya, sertifikat) uchun investitsiya talab
qiladi.
Investitsiya oqimi qaysi tarmoqqa ko‘p borsa, o‘sha tarmoq kelajakda kuchayadi.
Shuning uchun investitsiya siyosati tarmoq tuzilmasini shakllantiruvchi eng kuchli
instrumentlardan biridir. Moliyaviy resurslarning arzonligi (kredit shartlari), kapital
bozori, davlat kafolatlari, xususiy investorlarga sharoit yaratish — barchasi tarmoq
tuzilmasini o‘zgartiradi.
Tarmoq tuzilmasi faqat alohida tarmoqlarning ulushidan iborat emas; u tarmoqlararo
bog‘liqliklar tizimidir. Modernizatsiya tarmoq ichidagi ishlab chiqarishni
“standartlashtirib”, kooperatsiyani osonlashtiradi: sifat barqarorlashadi, yetkazib berish
ishonchliligi oshadi, ishlab chiqarish rejalari aniq bo‘ladi. Bu boshqa tarmoqlar bilan
hamkorlikni kuchaytiradi.
Diversifikatsiya esa qiymat zanjirini uzaytiradi: masalan, qishloq xo‘jaligi
xomashyosidan tayyor oziq-ovqat mahsulotiga, undan savdo va logistika, undan servis va
brend boshqaruviga o‘tish. Har bir bo‘g‘in yangi tarmoq yoki sub-tarmoq sifatida tuzilma
ichida paydo bo‘ladi. Natijada tarmoq tuzilmasi “chuqur” bo‘ladi.
Modernizatsiya mahsulot sifatini yaxshilab, uni eksport talablariga moslashtiradi.
Eksportga chiqqan tarmoq ishlab chiqarish hajmini oshiradi, natijada uning iqtisodiyotdagi

ulushi ortadi. Diversifikatsiya esa eksport tarkibini kengaytiradi: bitta mahsulotga
qaramlik kamayadi, turli segmentlarda valyuta tushumi shakllanadi.
Modernizatsiya va diversifikatsiyaning barqarorligi inson kapitali sifatiga bog‘liq.
Texnologiya sotib olish mumkin, ammo uni boshqarish, xizmat ko‘rsatish,
takomillashtirish, lokal sharoitga moslash — malakali kadrlarni talab qiladi. Shu bois,
ta’lim, kasb-hunar, qayta tayyorlash, muhandislik va menejment kompetensiyalari tarmoq
tuzilmasining “sifat islohoti”ni belgilaydi.
Diversifikatsiya ko‘pincha yangi kompetensiyalarni talab qiladi: IT, logistika,
marketing, dizayn, xalqaro standartlar, texnik reglamentlar, data tahlil. Bu sohalar
rivojlangani sari iqtisodiyotda yangi xizmat tarmoqlari paydo bo‘ladi. Natijada tarmoq
tuzilmasi tobora “bilimga asoslangan” ko‘rinishga o‘tadi.
1.3. Modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarining nazariy mohiyati hamda
ularning tarmoq tuzilmasiga ta’sir mexanizmlari
Hozirgi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida milliy iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishini ta’minlashda modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlari muhim
strategik omillardan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonlar tarmoqlararo muvozanatni
ta’minlash, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va iqtisodiy xavflarni kamaytirishga
xizmat qiladi.
Modernizatsiya iqtisodiy nazariyada ishlab chiqarish jarayonlarini texnologik,
tashkiliy va institutsional jihatdan yangilash, ilg‘or innovatsiyalarni joriy etish orqali
iqtisodiy tizimning raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan uzluksiz jarayon sifatida
talqin etiladi. Modernizatsiya, asosan, ishlab chiqarish quvvatlarini yangilash, resurslardan
foydalanish samaradorligini oshirish hamda yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar
ulushini ko‘paytirishga yo‘naltiriladi.

Modernizatsiya iqtisodiyotga ta’siri
Diversifikatsiya iqtisodiyotni yoki alohida tarmoqlarni bir yoqlama rivojlanishdan
himoyalash, mahsulot va xizmatlar assortimentini kengaytirish orqali iqtisodiy
barqarorlikni mustahkamlashga qaratilgan strategiya sifatida namoyon bo‘ladi. U
resurslarga haddan tashqari qaramlikni kamaytirib, iqtisodiy xavflarni taqsimlash imkonini
beradi.
Modernizatsiya va diversifikatsiya o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, biri
ikkinchisini to‘ldiradi. Modernizatsiya ishlab chiqarishning texnologik bazasini
mustahkamlasa, diversifikatsiya ushbu imkoniyatlardan foydalanib yangi mahsulot va
tarmoqlarni rivojlantirishga xizmat qiladi.ishlab chiqarish
tannarxini
kamaytiradi
mehnat
unumdorlig
ini oshiradi
texnologik
tafovutlarni
qisqartiradi

Modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarining tavsifi
Ko‘rsatkichlar Modernizatsiya Diversifikatsiya
Nazariy mazmuni Texnologik va institutsional yangilanish Faoliyat va mahsulot turlarini
kengaytirish
Asosiy maqsad Samaradorlik va raqobatbardoshlikni
oshirish Xavflarni kamaytirish va
barqarorlik
Ta’sir yo‘nalishi Ichki ishlab chiqarish jarayonlari Tarmoqlararo va bozor tuzilmasi
Natijasi Texnologik rivojlanish Tarmoq tarkibining
muvozanatlashuvi
Iqtisodiy samarasi Mehnat unumdorligi o‘sishi Daromad manbalarining
ko‘payishi
Zamonaviy iqtisodiy o‘zgarishlar davrida O‘zbekiston iqtisodiyotni modernizatsiya
qilish va diversifikatsiya strategiyasini jadallik bilan amalga oshirmoqda. Ushbu strategiya
milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, strukturaviy muvozanatni ta’minlash
va uzoq muddatli barqaror o‘sishni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiy islohotlar orqali iqtisodiy o‘sish sur’atlarini
mustahkamladi . Prezident boshchiligida olib borilayotgan islohotlar natijasida — bozor
mexanizmlari keng joriy etildi, biznes sharoitlari soddalashtirildi, moliya va bank sektori
isloh qilindi hamda chet ellik investitsiyalar jalb qilindi. Natijada 2017–2024 yillar
davomida O‘zbekiston iqtisodiyoti o‘rtacha yillik 5–6 % o‘sish ko‘rsatdi va YaIM hozirgi
narxlarda $115 milliarddan oshdi, 2030 yilda bu ko‘rsatkich $200 milliardga yetishi
kutilmoqda.
Modernizatsiya jarayoni statistik tizimdan tortib real sektorgacha bo‘lgan keng
ko‘lamli islohotlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, Prezident Mirziyoyev statistika tizimini
raqamlashtirishni jadallashtirish bo‘yicha ko‘rsatmalar berdi, bu orqali korxonalar hisobot
yukini kamaytirish, avtomatlashtirilgan ma’lumot yig‘ish tizimlariga o‘tish yo‘lga qo‘yildi
hamda iqtisodiyotning turli sohalaridan Qo‘shilgan qiymat hisobga olinish darajasi
oshirildi. Buning natijasida 2024 yilda O‘zbekistonning YaIM qiymati $115 milliarddan
$121,4 milliardga qayta baholandi.

Modernizatsiya asosida ishlab chiqarish jarayonlari samaradorligini oshirish bu
jarayonni innovatsion va yuqori texnologiyali faoliyatga yo‘naltirmoqda. Bunga qishloq
xo‘jaligidan tortib sanoat va xizmatlar sohasigacha bo‘lgan diversifikatsiya yo‘nalishlari
kiradi. Iqtisodiyot tarkibi sezilarli darajada diversifikatsiyalangan bo‘lib, avval agrar-
asoslangan iqtisodiyotdan sanoat va xizmatlar sektorlarining ulushi ortmoqda, bu esa
strukturaviy o‘zgarishlarni tasdiqlaydi.
Modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarini aks ettiruvchi asosiy
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar (O‘zbekiston Respublikasi misolida)
Ko‘rsatkichlar 2022 yil 2024 yil
Yalpi ichki mahsulot
(YaIM), mlrd AQSh dollari 80,4 115,0
YaIM real o‘sish sur’ati, % 5,7 6,0
Sanoatning YaIMdagi ulushi, % 30,8 32,5
Qayta ishlash sanoatining sanoatdagi
ulushi, % 82,5 85,0
Xizmatlar sohasining YaIMdagi
ulushi, % 38,4 40,0
Qishloq xo‘jaligining YaIMdagi
ulushi, % 25,1 22,0
2022–2024 yillar davomida O‘zbekiston iqtisodiyotida modernizatsiya va
diversifikatsiya jarayonlari natijasida YaIM hajmi qariyb 2,3 barobarga oshgan. Ayniqsa,
sanoat va xizmatlar sohasining iqtisodiyotdagi ulushi ortib, qayta ishlash sanoatining
yetakchi o‘rni mustahkamlangan. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligi ulushining kamayishi
iqtisodiyotda strukturaviy siljishlar yuz berayotganini ko‘rsatadi. Investitsiyalar hajmining
oshishi va yuqori texnologiyali mahsulotlar eksporti ulushining kengayishi modernizatsiya
va diversifikatsiya mexanizmlarining amaliy samarasini tasdiqlaydi.

Prezident qarorlari diversifikatsiyani bevosita qo‘llab-quvvatlamoqda. Xususan, 2025
yilda kimyo sanoatida tarmoqni diversifikatsiya qilish bo‘yicha rejalar taqdim etilib,
Navoiy, Farg‘ona va Qo‘ng‘irot kabi hududlarda kimyoviy klasterlar hamda texnoparklar
tashkil etildi. Ushbu modernizatsiya va diversifikatsiya loyihalari natijasida sohada 23 ta
yangi korxona ochilib, 4 000 dan ortiq yangi ish o‘rni yaratildi.
Diversifikatsiya jarayoni mahsulot va bozor segmentlarini kengaytirishga yordam
beradi. Masalan, IT-xizmatlar, elektron tijorat va onlayn freelancing kabi yangi xizmat
turlari iqtisodiyotga kiritilgan bo‘lib, ularning o‘sish sur’ati 9–11 % atrofida
baholanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar,
xususan, Prezident farmon va qarorlari asosida ishlab chiqarish tarmoqlarini
modernizatsiya qilish, texnologik yangilash va innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlash
ustuvor yo‘nalish sifatida belgilandi. Natijada 2017–2024 yillar davomida yalpi ichki
mahsulot hajmi barqaror o‘sib, o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 5–6 foiz atrofida shakllandi.
Shu bilan birga, iqtisodiyotda sanoat va xizmatlar sektorlarining ulushi oshib, agrar
sektorga nisbatan tarkibiy muvozanat kuchaydi.
Modernizatsiya jarayonlari ishlab chiqarish quvvatlarining yangilanishi, raqamli
texnologiyalarning joriy etilishi va resurslardan foydalanish samaradorligining oshishiga
olib keldi. Bu holat mahsulot tannarxining pasayishi, mehnat unumdorligining oshishi va
yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarish imkoniyatlarining kengayishida
namoyon bo‘ldi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, so‘nggi yillarda sanoat ishlab chiqarish
hajmi o‘sib, qayta ishlash tarmoqlarining ulushi ortib bormoqda.
Diversifikatsiya jarayoni esa iqtisodiyot va alohida tarmoqlarning bir yoqlama
rivojlanishining oldini olib, mahsulot va faoliyat yo‘nalishlarini kengaytirishga xizmat
qildi. Xususan, sanoat, xizmatlar, axborot texnologiyalari va eksportga yo‘naltirilgan
ishlab chiqarish turlarining rivojlanishi tarmoq tuzilmasining takomillashuviga olib keldi.
Prezident qarorlari asosida tashkil etilgan sanoat zonalari, klasterlar va texnoparklar
diversifikatsiya jarayonining institutsional asosini mustahkamladi.

II BOB TARMОQ TUZILISHINI TAKOMILLASHTIRISHDA
MODERNIZATSIYA VA DIVERSIFIKATSIYA JARAYONLARINING
AHAMIYATI VA AMALIY TAHLILI
2.1 . Mamlakat iqtisodiyoti tarmoq tuzilmasining hozirgi holati va asosiy
tendensiyalari
Mamlakat iqtisodiyoti tarmoq tuzilmasi milliy iqtisodiyotning rivojlanish darajasi,
uning barqarorligi va raqobatbardoshligini belgilovchi muhim ko‘rsatkichlardan biri
hisoblanadi. Tarmoq tuzilmasi yalpi ichki mahsulotda (YaIM) iqtisodiyotning asosiy
sektorlarining – qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmatlar sohalarining ulushi orqali namoyon
bo‘ladi. Ushbu ko‘rsatkichlarning o‘zgarishi mamlakatda amalga oshirilayotgan iqtisodiy
siyosat, modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarining samaradorligini aks ettiradi.
O‘zbekiston Respublikasida mustaqillikdan keyingi davrda, ayniqsa 2017 yildan
boshlab, iqtisodiyotni tubdan isloh qilish, tarmoqlar tuzilmasini takomillashtirish va yuqori
qo‘shilgan qiymatga ega ishlab chiqarishlarni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishiga aylandi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev rahbarligida qabul qilingan farmon va
qarorlar mamlakat iqtisodiyotining tarkibiy o‘zgarishlarini jadallashtirishga xizmat
qilmoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyoti tarkibida sezilarli strukturaviy siljishlar
kuzatilmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, iqtisodiyotda sanoat va xizmatlar sohasining
ulushi izchil oshib, qishloq xo‘jaligining ulushi nisbatan kamayib bormoqda. Bu holat
iqtisodiyotning agrar yo‘nalishdan sanoatlashgan va xizmatlarga asoslangan modelga
o‘tayotganidan dalolat beradi.

O‘zbekiston iqtisodiyoti tarmoq tuzilmasining YaIMdagi ulushi (2017–2024 yy.) 2
Tarmoqlar 2020 yil, % 2022 yil, % 2024 yil, %
Qishloq xo‘jaligi 28,5 25,1 22,0
Sanoat (jami) 28,1 30,8 32,5
– shu jumladan qayta
ishlash 22,0 25,4 27,6
Xizmatlar sohasi 36,8 38,4 40,0
Boshqa tarmoqlar 6,6 5,7 5,5
2020–2024 yillar davomida qishloq xo‘jaligining YaIMdagi ulushi 10 foiz punktga
kamaygan bo‘lsa, sanoat va xizmatlar sohasining ulushi mos ravishda 6,3 va 4,4 foiz
punktga oshgan. Ayniqsa, sanoat tarkibida qayta ishlash tarmoqlarining ulushi ortib
borayotgani iqtisodiyotda chuqur qayta ishlashga asoslangan ishlab chiqarish
rivojlanayotganidan dalolat beradi.
O‘zbekiston iqtisodiyotida so‘nggi yillarda chuqur strukturaviy siljishlar yuz
berayotganini yaqqol ko‘rsatadi. Xususan, 2017–2024 yillar davomida qishloq
xo‘jaligining YaIMdagi ulushi 32,0 foizdan 22,0 foizga qisqargan. Bu holat iqtisodiyotda
agrar yo‘nalish ustuvorligining bosqichma-bosqich kamayib, sanoat va xizmatlar
sektorlariga o‘tish jarayoni jadallashayotganidan dalolat beradi.
Mazkur tendensiya Prezident tomonidan ilgari surilgan “iqtisodiyotni xomashyo
modelidan sanoatlashgan va innovatsion modelga o‘tkazish” siyosati bilan bevosita
bog‘liqdir. Qishloq xo‘jaligi ulushining kamayishi salbiy holat sifatida emas, balki
iqtisodiyotning yanada murakkablashib borayotganini va yuqori qo‘shilgan qiymat
yaratuvchi tarmoqlarning rivojlanayotganini ko‘rsatadi.
2
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida tuzildi.

Shu bilan birga, sanoat tarmog‘ining YaIMdagi ulushi 26,2 foizdan 32,5 foizga
oshgan. Ayniqsa, qayta ishlash sanoatining ulushi sanoat tarkibida keskin ko‘tarilib, 2017
yildagi 19,1 foizdan 2024 yilda 27,6 foizga yetgan. Bu holat xomashyoni eksport qilishdan
ko‘ra uni ichki qayta ishlashga yo‘naltirilgan iqtisodiy siyosat samaradorligini tasdiqlaydi.
Xizmatlar sohasi ulushining 35,6 foizdan 40,0 foizga yetishi esa O‘zbekiston
iqtisodiyotining postindustrial rivojlanish elementlari shakllanayotganidan dalolat beradi.
Bank-moliya, savdo, transport-logistika, turizm va IT xizmatlarining jadal rivojlanishi
ushbu jarayonning asosiy drayverlari hisoblanadi.
Ushbu iqtisodiy ko’rsatkichlar O‘zbekiston iqtisodiyotida tarmoq tuzilmasi
mutanosib va barqaror tarzda sanoat va xizmatlar sektorlariga siljiyotganini, bu esa uzoq
muddatli iqtisodiy o‘sish uchun qulay asos yaratayotganini ko‘rsatadi.
Prezidentning “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi”da sanoatni modernizatsiya qilish va diversifikatsiya qilish asosiy vazifalardan
biri sifatida belgilangan. Ushbu hujjatda sanoat ishlab chiqarishini oshirish, yuqori
texnologiyali mahsulotlar ulushini ko‘paytirish va sanoat klasterlarini rivojlantirishga
alohida e’tibor qaratilgan.
Sanoat ishlab chiqarishining asosiy ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkichlar 2017 2020 2022 2024
Sanoat ishlab
chiqarishi hajmi,
mlrd $ 17,6 23,3 32,5 41,0
Sanoatning
YaIMdagi ulushi,
% 26,2 28,1 30,8 32,5
Qayta ishlash
sanoati ulushi, % 73,0 78,2 82,5 85,0

Sanoat ishlab chiqarishining mutlaq hajmi qariyb 2,3 barobarga oshgan. Bu o‘sish,
avvalo, energetika, kimyo, qurilish materiallari, mashinasozlik va oziq-ovqat sanoatida
amalga oshirilgan investitsiya loyihalari bilan bog‘liq. Prezident qarorlari asosida tashkil
etilgan erkin iqtisodiy zonalar va sanoat klasterlari sanoatning tarmoq tuzilmasini
diversifikatsiya qilishda muhim rol o‘ynadi.
sanoat tarmog‘ida modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarining amaliy
natijalarini ochib beradi. 2017–2024 yillar davomida sanoat ishlab chiqarish hajmi 17,6
mlrd AQSh dollaridan 41,0 mlrd AQSh dollariga yetib, qariyb 2,3 barobarga oshgan.
Bunday o‘sish sur’ati sanoat tarmog‘ining iqtisodiy o‘sishdagi yetakchi rolini tasdiqlaydi.
Sanoatning YaIMdagi ulushining izchil ortib borishi ishlab chiqarish quvvatlarining
kengaytirilishi, yangi sanoat korxonalarining ishga tushirilishi hamda texnologik
yangilanishlar bilan bog‘liq. Ayniqsa, qayta ishlash sanoati ulushining 73 foizdan 85
foizga oshishi iqtisodiyotda chuqur qayta ishlashga asoslangan sanoat modeli
shakllanayotganidan dalolat beradi.
Mazkur jarayonda Prezident qarorlari asosida erkin iqtisodiy zonalar, sanoat
klasterlari, texnoparklar va maxsus sanoat hududlari tashkil etilgani muhim ahamiyat kasb
etdi. Qayta ishlash sanoatining rivojlanishi import o‘rnini bosish, eksport tarkibini
diversifikatsiya qilish va milliy mahsulotlarning xalqaro bozordagi raqobatbardoshligini
oshirishga xizmat qilmoqda.
2020–2024 yillarda sanoat ishlab chiqarishining absolyut hajmi 17,6 mlrd dollardan
41,0 mlrd dollarga yetib, qariyb 2,3 barobarga o‘sdi. Shuningdek, sanoat hajmining oshishi
milliy iqtisodiyotga qo‘shilgan qiymatning sezilarli darajada ortishiga olib keldi. Bu esa
YaIM tarkibidagi sanoat ulushining izchillik bilan oshishida o‘z aksini topmoqda.
Sanoatning YaIMdagi ulushi 26,2 foizdan 32,5 foizga oshdi, bu iqtisodiyotdagi
strukturaviy siljishning aniq indikatoridir. O‘sish sur’atining 6,3 foiz punktga yetishi
sanoat tarmog‘ining iqtisodiy barqarorlik va diversifikatsiyadagi rolini yanada oshirdi.
YaIMdagi ulushning oshishi sanoatning boshqa tarmoqlar bilan nisbiy balansini
yaxshilashga yordam beradi. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligi ulushi kamayib,
iqtisodiyotning yuqori qo‘shilgan qiymatli tarmoqlarga o‘tishi kuzatilmoqda.

Asosiy kapitalga investitsiyalar tarkibi
Ko‘rsatkichlar 2017 2020 2022 2024
Investitsiyalar
hajmi, mlrd $ 9,5 11,4 14,5 18,0
Sanoatga
yo‘naltirilgan
investitsiyalar, % 38,0 41,5 45,2 48,0
Xizmatlar
sohasiga, % 27,0 29,0 31,5 33,0
Qishloq
xo‘jaligiga, % 18,5 16,0 14,2 12,5
Investitsiyalar tarkibidagi o‘zgarishlar iqtisodiyot tarmoq tuzilmasidagi strategik
siljishlarni aks ettiradi. Sanoat va xizmatlar sohasiga yo‘naltirilgan investitsiyalar
ulushining oshishi modernizatsiya va diversifikatsiya siyosatining amaliy samarasini
ko‘rsatadi. Berigan iqtisodiy ko’rsatkichlar investitsiya siyosati va tarmoq tuzilmasidagi
o‘zgarishlar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni aks ettiradi. 2017–2024 yillarda asosiy kapitalga
investitsiyalar hajmi 9,5 mlrd dollardan 18,0 mlrd dollarga oshgan bo‘lib, bu
modernizatsiya jarayonining moliyaviy asoslari mustahkamlanganini ko‘rsatadi.
Investitsiyalar tarkibida sanoat tarmog‘iga yo‘naltirilgan mablag‘lar ulushining 38
foizdan 48 foizga oshishi davlat va xususiy sektor tomonidan sanoatni ustuvor
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilayotganidan dalolat beradi. Ayniqsa, qayta ishlash
sanoati, energetika, kimyo va qurilish materiallari sanoati investitsiyalarni jalb qilishda
yetakchi o‘rin tutmoqda.
Xizmatlar sohasiga yo‘naltirilgan investitsiyalar ulushining oshishi esa
iqtisodiyotning raqamlashtirilishi, logistika va moliyaviy xizmatlar rivoji bilan bevosita
bog‘liq. Aksincha, qishloq xo‘jaligiga yo‘naltirilgan investitsiyalar ulushining kamayishi
bu sohada intensiv rivojlanish modeliga o‘tilayotganini ko‘rsatadi.
Buning natijasida, investitsiya oqimlarining sanoat va xizmatlar sohalariga
yo‘naltirilishi iqtisodiyot tarmoq tuzilmasidagi sifat o‘zgarishlarining asosiy moliyaviy
drayveri sifatida namoyon bo‘lmoqda.

2.2 Tarmoqni modernizatsiya qilish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar va
dasturlar tahlili
Mamlakat iqtisodiyoti tarmog‘ini modernizatsiya qilish – bu tashkiliy, texnologik va
institutsional o‘zgarishlarni amalga oshirish orqali iqtisodiyotning raqobatbardoshligini
oshirish, innovatsion salohiyatini kengaytirish va global iqtisodiy integratsiyaga tayyorlash
jarayonidir. Modernizatsiya iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida — sanoat, xizmatlar,
qishloq xo‘jaligi va infratuzilma sohalarida strategik ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida bosqichma-bosqich islohotlar orqali
o‘z iqtisodini modernizatsiya qilish siyosatini amalga oshirib kelmoqda. Ayni paytda
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida iqtisodiyotni liberallashtirish, investitsiyalarni
jalb etish, raqamli transformatsiya va soha modernizatsiyasini chuqurlashtirish bo‘yicha
keng ko‘lamli reformalar amalga oshirilmoqda.
O‘zbekiston iqtisodiyotini tarmoq bo‘yicha modernizatsiya qilish milliy strategiyalar,
prezident farmonlari va davlat dasturlari orqali amalga oshirilmoqda.
Eng muhim hujjatlardan biri — “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
(2022–2026)”, unda iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, raqamli transformatsiya, sanoatni
diversifikatsiya qilish va ilmiy-texnologik rivojlanish yo‘nalishlari belgilangan.
Shuningdek, Prezident tomonidan statistik tizimni raqamlashtirish va modernizatsiya
qilish bo‘yicha ham ko‘rsatmalar berilgan. Masalan, 2025 yil 27 noyabrda bo‘lib o‘tgan
yig‘ilishda statistik tizimni modernizatsiya qilish, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarni aniqlik
bilan baholash, raqamli texnologiyalar joriy etish bo‘yicha chora-tadbirlar muhokama
qilindi. Bu orqali YaIM hisoblashning aniqligi oshirildi, sohani qamrab olish kengaytirildi
va iqtisodiy statistika sifat ko‘rsatkichlari yaxshilandi.
Raqamli transformatsiya O‘zbekiston modernizatsiya strategiyasining markaziy
yo‘nalishlaridan biridir.
Statistikani raqamlashtirish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar iqtisodiy
ma’lumotlarni tez va aniqlik bilan yig‘ish, hisobotlarni avtomatlashtirish va natijalarni
tezkor tahlil qilish imkonini berdi. Shu jumladan:
- korxonalarning hisobot yukini kamaytirish uchun 60 ta tizim integratsiya qilindi;
- ma’lumotlar onlayn rejimda yig‘ilmoqda (soliq cash registerlari, energiya sarfi,
hosildorlik ko‘rsatkichlari kabi);
- statistika sistemi AI va IT texnologiyalari orqali modernizatsiya qilinmoqda.
Bu modernizatsiya Yuqori texnologiyalar joriy etilishi orqali milliy statistika sifatini
oshirdi, quyi statistik tizimlarni yagona ma’lumot platformasiga birlashtirdi va iqtisodiy
jarayonlarning tahliliy ko‘rinishini yaxshiladi.
O‘zbekiston “Raqamli O‘zbekiston–2030” strategiyasini ishlab chiqqan bo‘lib, uning
asosiy maqsadi — axborot texnologiyalari sohasini keng rivojlantirish, innovatsion
ekotizimni shakllantirish va yangi ish o‘rinlarini yaratishdir. Bunda IT Park Uzbekistan
kabi innovatsion markazlar muhim rol o‘ynaydi. Ular startaplarni qo‘llab-quvvatlash,
investitsiya jalb etish, eksportni oshirish va IT sohasini global integratsiyaga tayyorlash
vazifalarini bajaradi. Tarmoqni modernizatsiya qilishning asosiy yo‘nalishi sanoatda
chuqur texnologik yangilanishlar joriy etishdir. Bu yo‘nalish quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
- mahalliy ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish;

- import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar yaratish;
- energiya samaradorligini oshirish;
- yangi texnologiyalar va yo‘l-transport tizimlarini joriy etish.
Masalan, energetika sohasida quyosh energiyasiga asoslangan yangi quvvat
stansiyalarining barpo etilishi va neft-gaz sektorida modernizatsiya ishlari
O‘zbekistonning energiya samaradorligini oshirmoqda. 2023–2024 yillarda Navoiy,
Buxoro va Jizzax viloyatlarida 2,5 GWt dan ortiq qo‘shma fotoelektr stansiyalar qurilishi
buning amaliy misolidir.
Modernizatsiyaga yo‘naltirilgan siyosatning samaralari quyidagi asosiy
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarda o‘z aksini topdi.
Modernizatsiya siyosati asosida makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar 3
Ko‘rsatkichlar 2020 2022 2024
YaIM (mlrd $) 86.5 98.2 121.4
Raqamli xizmatlar
o‘sishi (%) — 9 11
Statistika qamrovi (%) 55 65 75
Shadow iqtisod ulushi
(%) 46 40 35
2020–2024 yillarda YaIM 86.5 mlrd dollardan 121,4 mlrd dollarga yetdi. Bu qariyb
1,6 barobarlik o‘sish degani va modernizatsiya siyosatining samaradorligini aniq
ko‘rsatadi. YaIM o‘sishi sanoat, xizmatlar va infratuzilmaga kiritilgan sarmoyalar, yangi
texnologiyalarni joriy etish hamda korporativ boshqaruv tizimlarini optimallashtirish bilan
bog‘liq.
Prezident farmonlari orqali sanoat va IT sektoriga qo‘shimcha investitsiyalar jalb
qilindi. Elektron xizmatlar va raqamli infratuzilmalar joriy etildi (masalan, My.gov.uz va
soliq hisobotlarini onlayn tizimlashtirish). Yangi sanoat klasterlari va innovatsion
texnoparklar tashkil etildi, ular YaIMni oshirishda muhim drayver rolini o‘ynadi.
3
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida tuzildi.

YaIM o‘sishi tarmoqlararo modernizatsiyaning samaradorligi va iqtisodiyotning
diversifikatsiyalashuvini ko‘rsatadi. 2024 yilda YaIMning qayta baholanishi (121,4 mlrd
$) statistika sifatini oshirish va raqamli transformatsiya natijasida rasmiy iqtisodiy
ko‘rsatkichlarni to‘liq aks ettirish bilan izohlanadi.
Raqamli xizmatlar o‘sishi: 2022 yilda 9 % va 2024 yilda 11 % darajasida o‘sish
kuzatilgan. Bu ko‘rsatkich raqamli iqtisodiyotga o‘tish, elektron tijorat, IT xizmatlar, bank
va moliya tizimi, elektron hukumat tizimi orqali oshmoqda.
Raqamli xizmatlar o‘sishi YaIM tarkibidagi ulushni oshirish orqali tarmoq
tuzilmasining diversifikatsiyasini kuchaytiradi.
Bu holat yangi ish o‘rinlarini yaratadi va xizmatlar sektorida barqaror rivojlanishga
turtki beradi. Prezident qarorlari bilan bog‘liq omillar: “Raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish konsepsiyasi” (2020) IT parklar va innovatsion markazlar tashkil etish
bo‘yicha 2022–2025 yillik dasturlar.
Raqamli xizmatlar sektorining izchil rivojlanishi iqtisodiy modernizatsiya
samaradorligini o‘lchashning eng muhim indikatoridir.
Statistika qamrovi va sifat ko‘rsatkichlari 2020 yilda 55
%, 2024 yilda 75 % ga yetdi.
Statistika tizimi modernizatsiyasi YaIM va boshqa iqtisodiy ko‘rsatkichlarning aniq
baholanishiga xizmat qiladi. Iqtisodiy jarayonlarni real vaqt rejimida kuzatish imkoniyati
oshdi. Shadow iqtisod ulushi 50
% dan 35 % ga kamaydi, ya’ni qora bozor iqtisodiyoti
qisqarish yo‘lida. Statistika tizimini modernizatsiya qilish iqtisodiy xavflarni kamaytiradi,
siyosat va qaror qabul qilishda aniq ma’lumotga asos yaratadi va investitsiya muhitini
yaxshilaydi. Shadow iqtisod ulushi 50
% dan 35 % gacha kamaydi.
Bu iqtisodiyotdagi shaffoflik va qonuniylikni oshirish, investitsiyalarni jalb qilish va
davlat byudjeti daromadlarini oshirish bilan bog‘liq. Modernizatsiya jarayonining eng
muhim natijasi — iqtisodiyotni formalizatsiya qilish va tarmoq tuzilmasini diversifikatsiya
qilish.
YaIM va xizmatlar sektori o‘sishi natijasida Raqamli xizmatlar rivojlanishi kuzatildi.
Investitsiyalar va modernizatsiya siyosati oqibatida esa Sanoat hajmi va qayta ishlash
sanoati ulushi oshishi, Statistika tizimi qamrovi va sifatining yaxshilanishi ta’sirida
Shadow iqtisod ulushining kamayishi kuzatildi. Ushbu omillar o‘zaro bog‘langan va

modernizatsiya jarayonining keng ko‘lamli ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Raqamli
transformatsiya, investitsiyalar va korporativ boshqaruvning optimallashtirilishi tarmoq
tuzilmasini barqarorlashtirish va diversifikatsiya qilishda asosiy drayver hisoblanadi.
2020–2024 yillarda O‘zbekiston iqtisodiyoti modernizatsiya va diversifikatsiya
jarayonlari natijasida YaIM va xizmatlar sektori o‘sishiga erishdi. Statistika tizimini
raqamlashtirish va modernizatsiya qilish iqtisodiy ko‘rsatkichlarni ishonchli aks ettirishga
yordam berdi. Shadow iqtisod ulushi kamayishi va raqamli xizmatlar o‘sishi
modernizatsiyaning makroiqtisodiy samaradorligini tasdiqlaydi. Prezident qarorlari va
davlat dasturlari bu jarayonning institutsional va strategik asosini ta’minladi. Jadvaldagi
ko‘rsatkichlar va chuqur tahlil shuni ko‘rsatadiki, modernizatsiya siyosati O‘zbekiston
iqtisodiyotining strukturaviy transformatsiyasi, raqobatbardoshligini oshirish va barqaror
o‘sishni ta’minlash yo‘lida samarali vosita sifatida xizmat qilmoqda.
Diversifikatsiya iqtisodiyotning mahsulot, xizmatlar va bozorlar strukturasini
kengaytirish orqali iqtisodiy xavflarni kamaytirish, raqobatbardoshlikni oshirish hamda
tarmoq tuzilmasidagi strukturaviy nomutanosibliklarni bartaraf etish strategik jarayonidir.
O‘zbekiston Respublikasi hozirgi paytda bu yo‘nalishda izchil siyosat yuritib kelmoqda.
2022–2023 yillar ma’lumotlariga ko‘ra, sanoat mahsulotlari eksportining
diversifikatsiya indeksi 4,82 dan 5,76 gacha oshgan, asosan tekstil, kimyo mahsulotlari va
mexanik jihozlar kabi yuqori qo‘shilgan qiymatli tovarlar hissasi ortgan. 2025 yilda
O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 72,78 mlrd AQSh dollariga yetdi va eksport
hajmi 30,89 mlrd dollarni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich 2024 yilga nisbatan 26,2 % o‘sishni
ko‘rsatadi.
Eksport strukturasidagi o‘zgarishlar:
- Tayyor sanoat mahsulotlari yalpi eksport hajmida 11,3
% ulushga ega bo‘ldi — bu
diversifikatsiyaning aniq namunasidir.

- Oziq - ovqat mahsulotlari va jonivorlar bo‘yicha eksport hajmi 8,7 % ga yetdi
hamda 36,2
% o‘sdi, bu agrar sanоatni diversifikatsiya qilish natijasidir.
- Kimyoviy moddalar va tegishli mahsulotlar 6
% hissaga ega bo ‘ ldi va eksporti
19,2
% ga oshdi .
- Xizmatlar eksporti 8,478.3 million dollarni tashkil etib , umumiy eksport
strukturasida 27,4
% ulushga erishdi ; shu jumladan turizm va transport xizmatlari
yetakchi o ‘ rinni egalladi .
Ushbu o‘zgarishlar O‘zbekiston eksport salohiyatida diversifikatsiyaning real ijobiy
natijasidir — tovar va xizmatlar turli segmentlarda bozor talabiga moslashmoqda.
O‘zbekiston meva - sabzavot eksporti statistikasi
Ko‘rsatkich 2024 y il 2025 y il O‘sish (%)
Eksport qiymati
(mlrd
$) ~1.4
mlrd $ ~1.94 mlrd $ +36,8 % Zamin.uz
Eksport hajmi (mln
tonna) ~ 1,95 mln tonna ~2,0 mln tonna +6,3
%
Meva - sabzavot
eksportining umumiy
eksportdagi ulushi ~4–5
% 5,9 % + 1.2%
Iqtisodiyotning ichki tuzilmasida diversifikatsiyaning roli qo‘shimcha ishlab
chiqarish tarmoqlarini shakllantirish orqali sezilarli bo‘lmoqda. Masalan, tekstil sohasida
xomashyo eksportidan texnologik ishlov berilgan tovarlar eksportiga o‘tkazish jarayoni
davom etmoqda. Eksportdagi tekstil mahsulotlari hajmi 7,3
% ni tashkil etdi. Garchi
eksport hajmi sezilarli diversifikatsiyalangan bo ‘ lsa - da , ayrim bozorlarda yuqori
konsentratsiya saqlanmoqda . Masalan , meva va sabzavot eksporti bo ‘ yicha top 5
importyor mamlakatlar 81,7
% ulushga ega bo ‘ lib , bu yangi bozorlarni izlab topish
zaruratini ko ‘ rsatadi . Bu holat O‘zbekiston eksport strukturasidagi regional
eksklyuzivlikni anglatadi va yanada kengroq bozorlar bilan ishlashni talab qiladi.
Iqtisodiyot ichida yuqori texnologiyali qismlar bilan an’anaviy sohalar o‘rtasidagi

integratsiya past darajada. Masalan, mexanik jihozlar yoki yuqori qo‘shilgan qiymatli
xizmatlar eksportini oshirish uchun qo‘shimcha moliyaviy va institutsional
qo‘llab - quvvatlash talab etiladi.
Xizmatlar eksporti tarkibida turizm (53,3 %) , transport (31,1 %) , va IT xizmatlar
(7,9
%) kabilar mavjud bo‘lib, kelgusida xizmatning global bozorga chiqishi imkoniyatlari
kengaymoqda.
Bu soha diversifikatsiyaning raqamli komponenti hisoblanib, yuqori daromadli
bozorlarni jalb etish imkonini beradi.
O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida ham diversifikatsiyaga e’tibor qaratmoqda — yangi
turdagi meva va sabzavotlar eksporti sezilarli darajada ortmoqda (36,8
% o‘sish).
Ushbu yo‘nalish qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlashni yaxshilash va bozor
talabiga mos yangi turlarni ishlab chiqarishni talab qiladi.
O‘zbekiston diversifikatsiya indikatorlari (2023–2025
Ko‘rsatkichlar 2023 2024 2025 (11 oy)
Tashqi savdo
aylanmasi (mlrd $) 65.9 65.9 72.8
Eksport hajmi (mlrd $) 24.9 26.9 30.9
Tayyor sanoat
mahsulotlari hissasi
(%) 6.7 8.3 11.3
Xizmatlar eksporti
(mln $) 5927.4 6784 8478
Meva - sabzavot
eksporti o‘sish (%) 23.7 29.3 36,8
Top 5 eksport bozorlar
ulushi (%) 63.2 72.6 81.7

2023 yildan 2025 yilgacha tashqi savdo aylanmasi 65,9 mlrd dollardan 72,8 mlrd
dollarga oshgan. Bu o‘sish 10,5% darajasida bo‘lib, diversifikatsiya siyosatining
samaradorligini ko‘rsatadi. Eksport hajmi 24,9 mlrd dollardan 30,9 mlrd dollarga yetdi,
ya’ni qariyb 24% o‘sish. Bu natija O‘zbekistonning tovar va xizmat eksportidagi
diversifikatsiyalashuvini ko‘rsatadi, chunki yuqori qo‘shilgan qiymatli tovarlar (tayyor
sanoat mahsulotlari) ulushi oshgan. Eksport hajmining o‘sishi iqtisodiy o‘sish va
tarmoqlararo diversifikatsiya bilan chambarchas bog‘liq. Tashqi bozorda yangi
mahsulotlar va xizmatlar chiqarish orqali O‘zbekiston iqtisodiy xavflarni kamaytirmoqda
va global integratsiyaga tayyorlanmoqda. 2025 yilda tayyor sanoat mahsulotlari
eksportidagi ulush 11,3% ni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich yuqori qo‘shilgan qiymatli
mahsulot ishlab chiqarish va eksportni oshirish orqali diversifikatsiyalashuvning real
namunasidir.
Tayyor sanoat mahsulotlarining ulushi ortishi, iqtisodiyotning xomashyo
eksportidan yuqori texnologiyali va qo‘shilgan qiymatga asoslangan tovarlar eksportiga
o‘tishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, bu sanoat va ishlab chiqarish tarmoqlarining
texnologik modernizatsiyasini talab qiladi. 2025 yil holatiga xizmatlar eksporti 8478 mln
dollarni tashkil etdi. Xizmatlar tarkibida turizm, transport va IT xizmatlari yetakchi o‘rinni
egallaydi.
Xizmatlar eksporti o‘sishi O‘zbekiston iqtisodiyotining diversifikatsiyasi uchun
muhim indikator hisoblanadi, chunki xizmatlar sektori raqamli iqtisodiyot va yuqori
daromadli sohalarni jalb qiladi. Bu holat iqtisodiyotning ressursga asoslangan strukturasini
xizmatlar va yuqori texnologiyalarga diversifikatsiya qilish imkonini beradi. 2025 yil
meva - sabzavot eksporti o‘sishi 36,8% ni tashkil etdi. Bu agrar sektor diversifikatsiyasining
samarasi bo‘lib, xomashyo eksportidan tayyor mahsulotga o‘tishni rag‘batlantiradi.
Agrar sektor diversifikatsiyasi nafaqat iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi, balki
qishloq xo‘jaligi tarmoqlarini texnologik yangilash va eksport yo‘nalishlarini kengaytirish
imkonini beradi. Shuningdek, bu ichki bozorni qo‘llab-quvvatlash va yangi ish o‘rinlarini
yaratishga xizmat qiladi. 2025 yilda top 5 bozor O‘zbekiston eksportida 81,7% ulushga
ega bo‘ldi. Bu ko‘rsatkich eksportning geografik diversifikatsiya yetarli emasligini
ko‘rsatadi. Bozorlar diversifikatsiyasining sustligi — iqtisodiy xavflarning bir qismi,

chunki asosiy bozorlar bilan bog‘liqlik yuqori. Ushbu holat yangi eksport bozorlarini
izlash va strategik hamkorlikni rivojlantirish zaruratini bildiradi. Tashqi savdo va eksport
hajmi — O‘zbekistonning global integratsiya jarayonida o‘sish ko‘rsatkichlarini oshirish
va tarmoqlararo diversifikatsiyalashuvni mustahkamlash bilan bog‘liq. Tayyor sanoat
mahsulotlari — diversifikatsiyaning texnologik komponentini, ya’ni yuqori qo‘shilgan
qiymatli ishlab chiqarishni ko‘rsatadi. Xizmatlar eksporti — raqamli va yuqori daromadli
tarmoqlarning rivojlanishi iqtisodiy diversifikatsiya samaradorligini oshiradi. Meva-
sabzavot eksporti — agrar sektor diversifikatsiyasi va qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratishga
imkon beradi. Top 5 bozorlar ulushi — yangi bozorlarni jalb qilish orqali geografik
diversifikatsiya kuchaytirilishi lozim. Jadvaldagi ko‘rsatkichlar O‘zbekiston
iqtisodiyotining diversifikatsiya jarayonlarini aniq aks ettiradi, eksport strukturasi va
xizmatlar sohasidagi o‘sish, shuningdek, agrar sektor yangilanishi orqali tarmoq
tuzilmasining barqaror va kengayuvchi yo‘nalishlarda rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Shu
bilan birga, geografik diversifikatsiya va tayyor mahsulotlar yetarli emasligi muammolar
sifatida qolmoqda.
O‘zbekiston iqtisodiyotining tarmoq tuzilmasini takomillashtirish va diversifikatsiya
jarayonlarini samarali amalga oshirish uchun bir qator istiqbolli yo‘nalishlar mavjud.
Ushbu yo‘nalishlar bozor diversifikatsiyasi, mahsulot va xizmatlar eksportini
kengaytirishga qaratilgan.
Eksport hajmini va geografik qamrovni kengaytirish orqali O‘zbekiston yangi chet
el bozorlari bilan hamkorlikni rivojlantirishi mumkin. Shu maqsadda savdo diplomatiyasi
faoliyatini kuchaytirish va eksportni rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni, xususan, eksport
kreditlari va sug‘urta tizimlarini joriy etish muhim hisoblanadi. Bu chora-tadbirlar yangi
bozorlarga kirishni osonlashtiradi, tashqi iqtisodiy xavflarni kamaytiradi va iqtisodiyot
barqarorligini oshiradi.
Mahsulotlar diversifikatsiyasini kuchaytirish uchun B2B sanoat parklarini
rivojlantirish, shuningdek startaplar va texnoparklar orqali yuqori texnologiyalarni qo‘llab-
quvvatlash zarur. Bu esa sanoat tarmoqlarini modernizatsiya qilish, qo‘shilgan qiymatni
oshirish va yangi innovatsion mahsulotlar yaratishga imkon beradi. Shu bilan birga,

mahsulot eksportini diversifikatsiya qilish orqali global raqobatbardoshlikni oshirish
mumkin bo‘ladi.
Xizmatlar sektorini rivojlantirish ham diversifikatsiya jarayonining muhim
yo‘nalishi hisoblanadi. Turizm, IT va professional xizmatlarni xalqaro standartlarga
moslashtirish, shuningdek, onlayn savdo va raqamli platformalar orqali xizmat eksportini
kengaytirish O‘zbekistonning xizmatlar eksportidagi ulushini oshiradi. Bu esa yuqori
daromadli xizmatlar sohasini rivojlantirish, tarmoq tuzilmasini mustahkamlash va
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi.
O‘zbekiston diversifikatsiya jarayonlari tarmoq tuzilmasini takomillashtirishda
muhim rol o‘ynamoqda — eksport strukturasi kengaymoqda, tovar va xizmatlar
diversifikatsiya qilinmoqda hamda yangi bozorlar topilmoqda. Biroq, eksport
bozorlarining yuqori konsentratsiyasi, texnologik integratsiyaning pastligi va mahsulot
dizaynining yetishmasligi kabi muammolar mavjud. Ushbu to‘siqlarni bartaraf etish uchun
bozorlar diversifikatsiyasi, innovatsion mahsulotlar va xizmatlar eksportini kengaytirishga
strategik e’tibor qaratish zarur.

XULOSA
Tarmoq tuzilmasini takomillashtirish masalalari zamonaviy iqtisodiy nazariyalar va
amaliy tajribalar doirasida muhim o‘rinni egallaydi. Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha,
tarmoq tuzilmasi iqtisodiyotning samarali ishlashi, resurslarni optimal taqsimlash va
barqaror o‘sish darajasini ta’minlash uchun asosiy vositalardan biridir. Iqtisodiy
faoliyatning samaradorligi va raqobatbardoshliligini oshirishda tarmoq tuzilmasi nafaqat
tashkiliy struktura, balki ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, innovatsiyalar va
investitsiyalar oqimining ham muhim indikatoridir.
Birinchi bobda tarmoq tuzilmasining nazariy-asosiy jihatlari tahlil qilindi. Tarmoq
tuzilmasi tushunchasi, uning belgilari va tasnifi ko‘rib chiqildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
tarmoq tuzilmasi iqtisodiyotning funksional, hududiy va sektorlararo jihatlarni o‘zida
mujassamlashtirgan murakkab tizim sifatida shakllanadi. Shu bilan birga, tarmoq
tuzilmasini takomillashtirish zaruriyati quyidagi omillar bilan izohlanadi: iqtisodiy
samaradorlikni oshirish, innovatsion o‘sishni rag‘batlantirish, global va mintaqaviy bozor
talablariga moslashish, shuningdek, resurslar va ishlab chiqarish quvvatlarini optimal
boshqarish. Nazariy jihatdan modernizatsiya jarayonlari tarmoqni yuqori texnologik
darajaga olib chiqish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va ishchi kuchi malakasini
yaxshilashga qaratilgan bo‘lsa, diversifikatsiya jarayonlari esa iqtisodiyotning turli
sektorlarini rivojlantirish, risklarni kamaytirish va yangi bozor imkoniyatlarini ochish
imkonini beradi. Ushbu jarayonlarning tarmoq tuzilmasiga ta’siri o‘zaro bog‘liq bo‘lib,
ular nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki iqtisodiy xavfsizlikni
mustahkamlaydi.
Ikkinchi bobda amaliy jihatlar batafsil tahlil qilindi. Mamlakat iqtisodiyoti tarmoq
tuzilmasining hozirgi holati va asosiy tendensiyalari o‘rganildi. O‘zbekiston misolida tahlil
ko‘rsatdiki, sohalararo balansni saqlash, qishloq xo‘jaligi va sanoat tarmoqlarini uyg‘un
rivojlantirish, shuningdek, xizmatlar sohasini kengaytirish bo‘yicha sezilarli o‘zgarishlar
yuz bermoqda. Modernizatsiya jarayonlari doirasida amalga oshirilayotgan islohotlar va
davlat dasturlari, xususan, “Yangi O‘zbekistonning innovatsion iqtisodiy modeli”,
“Sanoatni modernizatsiya qilish va raqamlashtirish” kabi strategiyalar tarmoq

samaradorligini oshirish va raqobatbardosh sektorlardan tashkil topgan
diversifikatsiyalashgan iqtisodiy struktura yaratishga qaratilgan.
Diversifikatsiya jarayonlari esa tarmoq tuzilmasini takomillashtirishdagi muhim
vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Bu jarayon iqtisodiy risklarni kamaytirish, yangi ish
o‘rinlarini yaratish, eksport salohiyatini kengaytirish va yuqori texnologiyali ishlab
chiqarishlarni rivojlantirish imkonini beradi. Shu bilan birga, diversifikatsiya jarayonlari
mavjud muammolarni ham ochib berdi: moliyaviy resurslarning yetishmasligi, texnologik
yangilanishning sekinligi, kadrlar malakasining pastligi va hududlararo notekis rivojlanish
kabi masalalar tarmoqning samarali ishlashiga to‘sqinlik qilmoqda.
Tahlil natijalariga ko‘ra, modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarini
uyg‘unlashtirish orqali tarmoq tuzilmasini takomillashtirish iqtisodiy samaradorlikni
sezilarli darajada oshiradi. Ushbu jarayonlar nafaqat ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish
tizimlarini optimallashtiradi, balki yangi innovatsion va yuqori qo‘shilgan qiymatga ega
bo‘lgan sektorlarga yo‘naltirish imkonini beradi. Shuningdek, ular iqtisodiy barqarorlikni
mustahkamlash, hududlararo tengsizlikni kamaytirish va milliy iqtisodiyotning global
bozorlar bilan integratsiyasini kuchaytiradi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, tarmoq tuzilmasini takomillashtirish,
modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarini strategik tarzda uyg‘unlashtirish orqali
O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga va raqobatbardoshligini oshirishga erishish
mumkin. Ushbu jarayonlar mamlakatning uzoq muddatli rivojlanish strategiyasining
ajralmas qismi bo‘lib, innovatsion iqtisodiy model yaratish, eksport salohiyatini oshirish
va yangi texnologiyalarni joriy etish orqali milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini
mustahkamlaydi. Shu bilan birga, tarmoq tuzilmasini takomillashtirish bo‘yicha amalga
oshiriladigan har bir chora-tadbir iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlarni hisobga olgan
holda kompleks strategiya asosida amalga oshirilishi lozim. Umuman olganda, tarmoq
tuzilmasini modernizatsiya qilish va diversifikatsiya jarayonlarini rivojlantirish mamlakat
iqtisodiyotining barqarorligi, innovatsion salohiyati va global bozor talablariga
moslashuvchanligini ta’minlovchi asosiy omil hisoblanadi. Shu sababli, tarmoq
tuzilmasini takomillashtirish bo‘yicha islohotlar va strategik chora-tadbirlar doimiy

monitoring, statistika va ilmiy asoslangan iqtisodiy tahlillar bilan mustahkamlanishi kerak.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini innovatsion
rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni, PF–5544, 2018 yil 21 sentyabr.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Transport-logistika tizimini rivojlantirish va
yuk tashish hajmlarini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4302 qarori, 2019 yil.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, PF–6079, 2020 yil 5 oktyabr.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bank-moliya tizimini isloh qilish strategiyasi
to‘g‘risida”gi Farmoni, PF–5992, 2020 yil.
6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish bo‘yicha 2020–2030 yillarga mo‘ljallangan dastur" to‘g‘risidagi qarori.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Iqtisodiyotning real sektori korxonalarida
modernizatsiya va texnik yangilanish jarayonlarini jadallashtirish chora-tadbirlari”
haqidagi Farmoni.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi: “O‘zbekiston
iqtisodiyoti bo‘yicha yillik statistik to‘plam”. – Toshkent, so‘nggi nashrlar.
9. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi . – Toshkent: O‘zbekiston, 2021.
10. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz . – Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
11. Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi va Yangi O‘zbekiston taraqqiyot konsepsiyasi haqidagi nutqlari va
ma’ruzalari. – Toshkent, 2017–2023.
12. Abdullaev A., Alimov R. Iqtisodiyot nazariyasi . – Toshkent: Iqtisod–Moliya, 2019.
13. Axmedov A. Aloqa iqtisodiyoti va telekommunikatsiyalar infratuzilmasi . – Toshkent:
Innovatsiya, 2019.
14. G‘aniyev N., Xasanov B. Xizmatlar sohasi iqtisodiyoti . – Toshkent: TDIU nashriyoti,
2020.
15. Jo‘rayev O. O‘zbekiston iqtisodiyoti: rivojlanish tendensiyalari va istiqbollari . –
Toshkent: Akademnashr, 2020.

16. Karimov A. Ishlab chiqarish jarayonlari va ularning iqtisodiy samaradorligi . –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2020
17. Qodirov X. Moliya bozorlari va moliyaviy xizmatlar . – Toshkent: Iqtisod, 2019.
18. Qo‘chqorova S. Xizmatlar sektori menejmenti . – Toshkent: TDIU, 2021.
19. Rasulov U. Logistika va ta’minot zanjiri boshqaruvi . – Toshkent: Adabiyot
jamg‘armasi, 2020.
20. Raximov M. O‘zbekiston sanoatining modernizatsiyasi: nazariya va amaliyot . –
Toshkent: Akademik nashriyot, 2020.
21. Safarov N. Raqamli transformatsiya va iqtisodiy integratsiya jarayonlari . – Toshkent:
Iqtisod–Moliya, 2022.
22. Teshaboyev B. Raqamli iqtisodiyot asoslari . – Toshkent: Innovatsiya ziyo, 2021.
23. Tursunov B. Iqtisodiyot tarmoqlari integratsiyasi va modernizatsiya jarayonlari . –
Toshkent: Innovatsion iqtisodiyot markazi, 2021.
24. www.president.uz O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti
(Prezident Sh.M. Mirziyoyevning asarlari, ma’ruzalari, Murojaatnomalari)
30. www.stat.uz O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi
(YAIM, xizmatlar sohasi, sanoat va transport statistikasi)
31. www.cbu.uz O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
(kreditlar, moliyaviy ko‘rsatkichlar)

Sotib olish