Yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlari va ularning o’ziga xos xususiyatlari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	85.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	12 Aprel 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Diiyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 11 Mart 2026

0 Sotish

Yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlari va ularning o’ziga xos xususiyatlari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
_____________ NOMIDAGI
________________ DAVLAT UNIVERSITETI
Iqtisodiyot fakulteti
«___________________» kafedrasi
“_______________________”
fanidan
K U R S I S H I
Mavzu: « Yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlari va
ularning o’ziga xos xususiyatlari »
Bajardi: ______________
Qabul qildi: ______________
Toshkent - 2025
1

MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………… ………… 3
I
BOB YURIDIK SHAXSLARDAN UNDIRILADIGAN UMUMDAVLAT
SOLIQLARINING NAZARIY ASOSLARI …………………… … 5
1.1 Yuridik shaxs tushunchasi va ularning soliq to‘lovchi sifatidagi
o‘rni………………………………………….………………………… 5
1.2 Umumdavlat soliqlarining mohiyati va iqtisodiy
ahamiyati……………………………………………….…………… 8
1.3 Yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlarining huquqiy
asoslari………………………….…………………………………… 10
II
BOB YURIDIK SHAXSLARDAN UNDIRILADIGAN UMUMDAVLAT
SOLIQLARNING HUQUQIY ASOSLARI…………………….. … 14
2.1 Foyda solig‘i va uning o‘ziga xos xususiyatlari……….……………… 14
2.2 Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) va yuridik shaxslardan undirish
mexanizmi…………………………………….……………………… 16
2.3 Aksiz solig‘i va boshqa umumdavlat soliqlarining yuridik shaxslarga
ta’siri………………………………..………………………………… 20
III
BOB YURIDIK SHAXSLARDAN UNDIRILADIGAN UMUMDAVLAT
SOLIQLARINI TAKOMILLASHTIRISH ASOSLARI…………… 23
3.1 Umumdavlat soliqlarining davlat byudjeti daromadlaridagi
o‘rni…………………………………………………………………… 23
3.2 Soliq ma’murchiligini takomillashtirish va soliq yukini
optimallashtirish……………………………………………………… 26
3.3 Yuridik shaxslardan undiriladigan soliqlar bo‘yicha mavjud muammolar
va ularni hal etish yo‘llari………….………………………………… 29
XULOSA………………………………………………. …………… 33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………... …………… 35
2

KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi h ozirgi davrda mamlakat iqtisodiyotini
barqaror rivojlantirish , davlat byudjeti daromadlarini mustahkamlash hamda
moliyaviy mustaqillikni ta ’ minlashda soliq tizimining o ‘ rni nihoyatda muhimdir .
Ayniqsa , yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlari davlat moliya
tizimining asosiy daromad manbalaridan biri bo ‘ lib , ijtimoiy - iqtisodiy dasturlarni
moliyalashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi . Ushbu soliqlar orqali davlat
o ‘ zining fiskal ehtiyojlarini qondirishi , iqtisodiyotni tartibga solishi hamda
tadbirkorlik faoliyatini rag ‘ batlantirishi mumkin . bugungi kunda O ‘ zbekiston
Respublikasida soliq tizimini tubdan takomillashtirish , soliq yukini
maqbullashtirish , soliq ma ’ murchiligini soddalashtirish va raqamlashtirish
bo ‘ yicha keng ko ‘ lamli islohotlar amalga oshirilmoqda . Bu jarayonda yuridik
shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlarining mazmuni , ularning hisoblash
va undirish mexanizmlari hamda o ‘ ziga xos xususiyatlarini chuqur o ‘ rganish
muhim ahamiyatga ega . Chunki aynan yuridik shaxslar tomonidan to ‘ lanadigan
soliqlar davlat byudjeti daromadlarining asosiy qismini shakllantiradi va mamlakat
iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta ’ sir ko ‘ rsatadi .
Shuningdek , yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlari nafaqat
daromad yig ‘ ish vositasi , balki iqtisodiyotni tartibga solish , investitsion muhitni
yaxshilash , ishlab chiqarishni kengaytirish va yashirin iqtisodiyot ulushini
qisqartirishda ham muhim vosita hisoblanadi . Shu sababli ushbu soliqlarning
nazariy va amaliy jihatlarini kompleks tahlil qilish bugungi kun talabi hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat
soliqlarining iqtisodiy va huquqiy mohiyatini chuqur o‘rganish, ularning davlat
byudjeti daromadlarini shakllantirishdagi o‘rnini tahlil qilish, soliqlarni hisoblash
va undirish mexanizmlarining amaldagi holatini baholash hamda mavjud
muammolarni aniqlash asosida yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat
soliqlarini yanada takomillashtirishga qaratilgan ilmiy xulosalar va amaliy takliflar
ishlab chiqishdan iborat .
3

Kurs ishining vazifalari yuridik shaxs tushunchasi va ularning soliq
to‘lovchi sifatidagi o‘rnini yoritib berish, umumdavlat soliqlarining mohiyati va
iqtisodiy ahamiyatini ochib berish, yuridik shaxslardan undiriladigan asosiy
umumdavlat soliqlari turlarini tahlil qilish, foyda solig‘i, qo‘shilgan qiymat solig‘i
va aksiz solig‘ining hisoblash hamda undirish tartibini o‘rganish, umumdavlat
soliqlarining davlat byudjeti daromadlaridagi o‘rnini tahlil qilish, yuridik
shaxslardan undiriladigan soliqlarni takomillashtirish yo‘llari bo‘yicha takliflar
ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqot obyekti O‘zbekiston Respublikasida yuridik shaxslardan
undiriladigan umumdavlat soliqlari tizimi hisoblanadi. Tadqiqot predmeti yuridik
shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlarining turlari, ularning hisoblash va
undirish mexanizmlari hamda o‘ziga xos xususiyatlaridan iborat.
Tadqiqot metodologiyasi : sifatida iqtisodiy tahlil va sintez, induksiya va
deduksiya, qiyosiy tahlil, statistik ma’lumotlarni o‘rganish usullaridan
foydalanildi.
Kurs ishining tuzilishi kirish , uch bob , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro’yxatidan iborat. Kurs ishining birinchi bobida yuridik shaxslardan undiriladigan
umumdavlat soliqlarining nazariy asoslari, ularning iqtisodiy mohiyati va soliq
tizimidagi o‘rni yoritib beriladi. Ikkinchi bobda yuridik shaxslardan undiriladigan
asosiy umumdavlat soliqlarining turlari, ularni hisoblash mexanizmlari hamda
amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Uchinchi bob esa yuridik shaxslardan undiriladigan
umumdavlat soliqlarini takomillashtirish masalalari, mavjud muammolar va ularni
bartaraf etish yo‘llarini o‘rganishga bag‘ishlangan.
4

I BOB. YURIDIK SHAXSLARDAN UNDIRILADIGAN UMUMDAVLAT
SOLIQLARINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Yuridik shaxs tushunchasi va ularning soliq to‘lovchi sifatidagi o‘rni
Bozor iqtisodiyoti sharoitida yuridik shaxslar mamlakat iqtisodiy hayotining
eng muhim ishtirokchilaridan biri hisoblanadi. Ular ishlab chiqarish, xizmat
ko‘rsatish, savdo, moliya va boshqa ko‘plab sohalarda faoliyat yuritib, iqtisodiy
o‘sish va bandlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli yuridik
shaxslarning huquqiy maqomi, ularning xo‘jalik faoliyati hamda soliq
munosabatlaridagi o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi.
Yuridik shaxs tushunchasi fuqarolik va soliq qonunchiligida aniq belgilab
berilgan bo‘lib, u mustaqil balansga, alohida mol-mulkka ega bo‘lgan, o‘z
nomidan huquq va majburiyatlarga ega bo‘lishi hamda sudda da’vogar yoki
javobgar sifatida ishtirok etishi mumkin bo‘lgan tashkilot sifatida e’tirof etiladi.
Yuridik shaxslar tijorat va notijorat shakllarda faoliyat yuritishi mumkin bo‘lib,
ularning har biri soliq munosabatlarida muayyan majburiyatlarga ega bo‘ladi.
Ayniqsa, tijorat yuridik shaxslari foyda olishni asosiy maqsad qilib qo‘yganligi
sababli soliq tizimida muhim soliq to‘lovchilar sifatida maydonga chiqadi.
Yuridik shaxslar soliq tizimining markaziy qismidir:
Soliq bazasi: Ular faoliyatidan olinadigan daromadlar, tovar va xizmatlar sotishdan
tushadigan aylanma mablag'lar orqali soliq to'laydilar.
Asosiy soliqlar:
Foydadan olinadigan soliq: Korxonalar foydasining bir qismi byudjetga soliq
sifatida to'lanadi.
Qo'shilgan qiymat solig'i (QQS): Tovarlar va xizmatlar qiymatiga qo'shiladi,
iste'molchidan yig'ilib, byudjetga to'lanadi.
Ijtimoiy soliq: Xodimlarning ish haqi fondidan to'lanadi.
Mulk solig'i, yer solig'i: Aktivlariga qarab to'lanadi.
Iqtisodiy ahamiyati:
Byudjet daromadlari: Davlat byudjetining asosiy manbalaridan biri.
5

Iqtisodiy o'sish: Soliqlar orqali jamlangan mablag'lar infratuzilma, ta'lim,
sog'liqni saqlashni rivojlantirishga yo'naltiriladi.
Ish o'rinlari yaratish: Faoliyat yuritish orqali aholi bandligini ta'minlaydi.
Yuridik shaxslarning soliq to‘lovchi sifatidagi o‘rni ularning iqtisodiy
faoliyati bilan bevosita bog‘liqdir. Ular tomonidan to‘lanadigan soliqlar davlat
byudjeti daromadlarining asosiy qismini shakllantiradi. Xususan, foyda solig‘i,
qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz solig‘i va boshqa umumdavlat soliqlari asosan
yuridik shaxslar faoliyati natijasida undiriladi. Bu esa yuridik shaxslarni soliq
tizimining eng muhim subyektlaridan biriga aylantiradi.
Shu bilan birga, yuridik shaxslar faqatgina soliq to‘lovchi sifatida emas, balki
iqtisodiyotni tartibga solish vositasi sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Davlat
tomonidan belgilanadigan soliq stavkalari, imtiyozlar va preferensiyalar orqali
yuridik shaxslarning faoliyat yo‘nalishlari, investitsion faolligi va ishlab chiqarish
hajmiga ta’sir ko‘rsatiladi. Masalan, ayrim sohalarga beriladigan soliq imtiyozlari
ishlab chiqarishni kengaytirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va innovatsion
faoliyatni rivojlantirishga xizmat qiladi. Hozirgi davrda yuridik shaxslarning soliq
to‘lovchi sifatidagi mas’uliyati yanada oshib bormoqda. Soliq intizomiga rioya
qilish, soliqlarni o‘z vaqtida va to‘liq to‘lash, soliq hisobotlarini belgilangan
tartibda topshirish yuridik shaxslar zimmasidagi asosiy majburiyatlardan
hisoblanadi. Shu bilan birga, soliq qonunchiligiga rioya etish yuridik shaxslarning
moliyaviy barqarorligi va ishbilarmonlik obro‘sini mustahkamlashda ham muhim
omil bo‘lib xizmat qiladi.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida soliq ma’murchiligining elektron shakllarga
o‘tilishi yuridik shaxslarning soliq to‘lovchi sifatidagi faoliyatini yanada shaffof va
nazorat qilinadigan holatga keltirmoqda. Elektron hisob-fakturalar, onlayn hisobot
topshirish tizimlari va avtomatlashtirilgan nazorat mexanizmlari soliqlarni undirish
jarayonini soddalashtirish bilan birga, soliq to‘lovchilarning mas’uliyatini
oshirishga xizmat qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, yuridik shaxslar soliq tizimining markaziy bo‘g‘ini
bo‘lib, ularning soliq to‘lovchi sifatidagi o‘rni davlat byudjeti barqarorligini
6

ta’minlash, iqtisodiy rivojlanishni jadallashtirish hamda ijtimoiy sohalarni
moliyalashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli yuridik shaxslar
faoliyati va ularning soliq majburiyatlarini chuqur o‘rganish kurs ishining muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Yuridik shaxslar nafaqat iqtisodiy sub'ekt, balki
davlatning moliyaviy barqarorligini ta'minlovchi asosiy soliq to'lovchilardir, ular
respublikaning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida muhim rol o'ynaydi.
O zbekiston Respublikasining Fuqorolar Kodeksida Yuridik shaxslarningʻ
quyidagi ikkita turi farqlanadi: 1) tijoratchi tashkilotlar, ya ni foyda olishni o z
ʼ ʻ
faoliyatining asosiy maqsadi qilib olgan tashkilotlar. Masalan, xususiy korxonalar,
xo jalik shirkatlari va jamiyatlari; 2) tijoratchi bo lmagan tashkilotlar, ya ni foyda
ʻ ʻ ʼ
olishni o z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olmagan tashkilotlar. Masalan,
ʻ
jamoat birlashmalari, fuqarolarning o zini o zi boshqarish organlari. Yuridik
ʻ ʻ
shaxslar fuqaro (fuqarolar) tomonidan (masalan, xususiy korxona, mas uliyati
ʼ
cheklangan jamiyat, notarial kontora kabi shakllarda), Yuridik shaxslarning o zlari
ʻ
tomonidan (masalan, o zga
ʻ aksiyadorlik jamiyatining aksiyalarini sotib olishi yo li ʻ
bilan, Yuridik shaxslar birlashma yoki uyushma ittifoqlariga birlashishi orqali),
davlat tomonidan (masalan, operativ boshqaruvga asoslangan ta lim muassasasini
ʼ
tashkil qilish, davlat molmulki bo lgan korxona ochiq aksiyadorlik jamiyatiga
ʻ
aylantirilayotgan paytda aksiyalarning bir qismi davlatning o zida qolgan hollar)
ʻ
ta sis etilishi mumkin. Ular, o z navbatida, tashkil qilingan Yuridik shaxsning
ʼ ʻ
muassislari (ta sischilari) hisoblanadilar
ʼ
Yuridik shaxslarning huquq layoqati u tuzilgan paytdan, ya ni davlat
ʼ
ro yxatidan o tkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi va uning faoliyati tugashi
ʻ ʻ
(tugatilishi) bilan tugaydi. Yuridik shaxs ustav asosida yoki ta sis shartnomasi va
ʼ
ustav asosida yoxud faqat ta sis shartnomasi asosida ish olib boradi. Qonunda
ʼ
nazarda tutilgan hollarda tijoratchi tashkilot bo lmagan Yuridik shaxs shu turdagi
ʻ
tashkilotlar haqidagi nizom asosida ish olib borishi mumkin. Yuridik shaxs
qonunlarga va ta sis hujjatlariga muvofiq ish olib boradigan o z organlari orqali
ʼ ʻ
fuqarolik huquqlariga ega bo ladi va zimmasiga fuqarolik burchlarini oladi.
ʻ
Yuridik shaxs organlarini tayinlash yoki saylash tartibi qonunlar va ta sis hujjatlari
ʼ
7

bilan belgilanadi. Qonunda nazarda tutilgan hollarda Yuridik shaxs o zʻ
ishtirokchilari orqali fuqarolik huquqlariga ega bo lishi va fuqarolik burchlarini o z
ʻ ʻ
zimmasiga olishi mumkin. Yuridik shaxslarning faoliyati qayta tashkil etish
(qo shib yuborish, qo shib olish, bo lish, ajratib chiqarish, o zgartirish) yoki
ʻ ʻ ʻ ʻ
tugatish (muassislarning qarori bilan, faoliyat ruxsatnomasiz olib
borilganda, bankrot deb topilganda - sudning qarori bilan) orqali bekor bo ladi.
ʻ
1.2 Umumdavlat soliqlarining mohiyati va iqtisodiy ahamiyati
Soliq tizimi har bir davlatning moliyaviy asosini tashkil etuvchi muhim
elementlardan biri hisoblanadi. Umumdavlat soliqlar esa davlat daromadlarining
asosiy manbai bo‘lib, mamlakat iqtisodiyoti va ijtimoiy sohalarini barqaror
rivojlantirishga xizmat qiladi. Umumdavlat soliqlar deganda davlat tomonidan
qonun hujjatlari asosida barcha yuridik va jismoniy shaxslardan majburiy ravishda
yig‘iladigan soliqlar tushuniladi. Ularning asosiy vazifasi davlatning moliyaviy
resurslarini shakllantirishdir.
Umumdavlat soliqlarining mohiyati davlatning moliyaviy talablarini
qondirish, ijtimoiy va iqtisodiy sohalarni moliyalashtirish uchun zarur bo‘lgan
mablag‘larni yig‘ishdan iborat. Bular soliq yig‘ish orqali davlat o‘zining
funksiyalarini amalga oshiradi - huquqni muhofaza qilish, mudofaa, ta’lim,
sog‘liqni saqlash, infratuzilma va boshqa sohalarni moliyalashtiradi. Shu bois
umumdavlat soliqlari davlatning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda asosiy
o‘rin tutadi.
Shuningdek, umumdavlat soliqlari iqtisodiyotda tartibga soluvchi rol
o‘ynaydi. Soliq siyosati orqali davlat ishlab chiqarish hajmini, iste’molni,
investitsiyalarni rag‘batlantirishi yoki cheklashi mumkin. Masalan, ma’lum
tovarlarga yuqori aksiz soliqlari joriy etish orqali ularning iste’molini kamaytirish
yoki ayrim sohalarga soliq imtiyozlari berish orqali ularni rivojlantirish mumkin.
Shu tariqa umumdavlat soliqlari iqtisodiy o‘sish va barqarorlik uchun muhim
vosita hisoblanadi.
8

Umumdavlat soliqlarining mohiyati shundaki, ular davlatning fundamental
moliyaviy manbai bo'lib, jamiyatning umumiy ehtiyojlarini qondirish, iqtisodiyotni
tartibga solish va ijtimoiy adolatni ta'minlashga xizmat qiladi; iqtisodiy ahamiyati
esa iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish, resurslarni qayta taqsimlash, infratuzilmani
rivojlantirish va makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Davlatning moliyaviy negizi: Bu soliqlar byudjet daromadlarining asosiy
qismini tashkil etadi, bu esa davlat xizmatlari (mudofaa, ta'lim, sog'liqni saqlash,
xavfsizlik) uchun mablag' ajratish imkonini beradi.
Resurslarni qayta taqsimlash: Davlat, soliqlar orqali xususiy sektordan
mablag'larni olib, jamiyat uchun muhim bo'lgan sohalarga yo'naltiradi, bu ijtimoiy
tengsizlikni kamaytirishga yordam beradi.
Iqtisodiy tartibga solish: Soliq stavkalari va turlari orqali davlat
investitsiyalarni rag'batlantirishi, ma'lum sohalarni qo'llab-quvvatlashi yoki
iste'molni cheklashi mumkin.
Siyosiy va ijtimoiy funksiya: Soliqlar jamiyatning umumiy manfatlari uchun
mablag' yig'ish orqali ijtimoiy kelishuv va davlatning qonuniyligini
mustahkamlaydi.
Iqtisodiy ahamiyati: Makroiqtisodiy barqarorlik: Soliqlar byudjet defitsitini
qoplashga va iqtisodiyotni inflyatsiya yoki retsessiyadan himoya qilishga yordam
beradi.
Infratuzilmani rivojlantirish: Yo'llar, ko'priklar, energetika va
kommunikatsiyalar kabi infratuzilma loyihalariga sarmoya kiritish uchun
moliyaviy manba yaratadi.
Iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish: Korxonalar uchun soliq imtiyozlari
investitsiyalar va yangi ish o'rinlarini yaratishga undaydi.
Ijtimoiy dasturlar: Pensiyalar, stipendiyalar, ishsizlik nafaqalari kabi ijtimoiy
himoya dasturlarini moliyalashtiradi, aholi turmush darajasini yaxshilaydi.
Moliya-pul siyosatini qo'llab-quvvatlash: Soliq siyosati markaziy bankning
pul-kredit siyosati bilan birgalikda ishlaydi.
9

Umumdavlat soliqlarining iqtisodiy ahamiyati davlat byudjeti daromadlarini
shakllantirishda, ijtimoiy taqsimotni amalga oshirishda, iqtisodiy faoliyatni tartibga
solishda namoyon bo‘ladi. Ular orqali davlat jamiyatdagi boyliklarni qayta
taqsimlab, ijtimoiy tenglikni ta’minlashga harakat qiladi. Bundan tashqari,
umumdavlat soliqlari orqali iqtisodiyotda bo‘lgan inflyatsiya, ish bilan bandlik
kabi makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’sir o‘tkaziladi.
Shu bilan birga, umumdavlat soliqlari soliqlar to‘lovchilarning iqtisodiy
faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi. Ular soliqlarni hisoblash, to‘lash jarayonida samarali
va adolatli tizim bo‘lishi kerak, aks holda soliqlarni to‘lashga bo‘lgan motivatsiya
pasayadi va yashirin iqtisodiyot o‘sishi xavfi paydo bo‘ladi. Shu sababli davlatlar
soliq siyosatini shakllantirishda umumdavlat soliqlarning ijtimoiy va iqtisodiy
ahamiyatini hisobga olgan holda ularni optimal darajada qo‘llashga intiladi.
Xulosa qilib aytganda, umumdavlat soliqlari nafaqat davlatning moliyaviy
bazasini ta’minlovchi asosiy vosita, balki iqtisodiyotni boshqarish, ijtimoiy
adolatni ta’minlash va barqaror rivojlanishni rag‘batlantirishda muhim ahamiyatga
ega. Shu sababli ularning mohiyati va iqtisodiy ahamiyatini puxta o‘rganish har
qanday soliq siyosatini samarali amalga oshirishning ajralmas qismidir.
1-jadval
O‘zbekiston davlat byudjeti daromadlarida umumdavlat soliqlari ulushi
(2024 yili taxminiy, mlrd so‘m)
Soliq turi Daromad(mlrd so’m) Izoh
Foyda solig’i 52 700 Yuridik shaxslardan olinadigan asosiy
soliq
QQS 39 600 Yuridik va jismoniy shaxslardan olinadi
Aksiz solig’i 17 800 Ayrim tovarlarga solinadigan maxsus soliq
Yer solig’i 5 400 Asosan yer egalaridan olinadi
Mol-mulk solig’i 3 200 Korxona va yuridik shaxslarning mulkiga
soliq
Boshqa soliqlar 4 900 Soliqlar, bojxona yig’imlari va boshqa
kichik soliqlar
10

1.3 Yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlarining huquqiy
asoslari
Yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlari davlat tomonidan
belgilangan qonuniy majburiyatlar bo‘lib, ularning huquqiy asoslari mustahkam va
aniq tartibga solingan bo‘lishi zarur. Soliq tizimining barqarorligi va adolatli
ishlashi uchun yuridik shaxslarning soliqqa tortilish tartibi davlatning
konstitutsiyasi, soliq qonunchiligi hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlar
asosida shakllantiriladi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi davlatning asosiy huquqiy hujjati
sifatida soliq siyosati va soliqqa tortish prinsiplarini belgilaydi. Konstitutsiyaning
42-moddasida “Har kim qonun oldida tengdir va soliqlarni qonun asosida to‘laydi”
degan printsip ko‘rsatib o‘tilgan bo‘lib, bu soliq tizimidagi adolat va qonuniylik
tamoyilining asosiy kafolatidir.
Yuridik shaxslardan undiriladigan soliqlarning huquqiy asosi sifatida eng
muhim hujjat O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi hisoblanadi. Soliq kodeksi
davlat soliqlari va boshqa majburiy to‘lovlarni tartibga soluvchi asosiy qonun
bo‘lib, unda yuridik shaxslarning soliqqa tortilish tartibi, soliq turlari, soliq
stavkalari, hisoblash va to‘lash tartibi, imtiyozlar va jazolar aniq ko‘rsatilgan. Soliq
kodeksi soliq to‘lovchilar, shu jumladan yuridik shaxslar huquq va majburiyatlarini
batafsil belgilaydi.
Shuningdek, yuridik shaxslardan undiriladigan soliqlarni tartibga soluvchi
boshqa qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlar ham mavjud. Masalan, “Davlat
byudjeti to‘g‘risida”gi qonun, “Moliyaviy nazorat to‘g‘risida”gi qonun va boshqa
tegishli me’yoriy hujjatlar yuridik shaxslarga nisbatan moliyaviy va soliq
majburiyatlarini belgilaydi hamda nazorat mexanizmlarini belgilaydi.
Yuridik shaxslar uchun soliq qonunchiligi tizimi doimiy yangilanib, iqtisodiy
va huquqiy o‘zgarishlarga moslashtiriladi. Masalan, soliq imtiyozlari berish,
soliqlarni hisoblash tartibini soddalashtirish yoki yangi soliq turlari joriy etish kabi
yangiliklar qonuniy tartibda amalga oshiriladi. Bu o‘zgarishlar yuridik
11

shaxslarning soliqqa tortilishida huquqiy barqarorlik va shaffoflikni ta’minlashga
xizmat qiladi.
Huquqiy asoslarning yana bir muhim elementi yuridik shaxslarga soliq
majburiyatlarini bajarishda ko‘maklashuvchi normativ-huquqiy hujjatlar, qarorlar,
farmoyishlar va moliya vazirligi hamda soliq organlarining ko‘rsatmalari
hisoblanadi. Bu hujjatlar yuridik shaxslarga soliq qonunchiligini to‘g‘ri tushunish
va amaliyotga tatbiq etishda yordam beradi.
Soliq qonunchiligining yana bir muhim tamoyili yuridik shaxslarning huquqiy
kafolatlari bo‘lib, ular orasida:
Soliq majburiyatlari faqat qonun bilan belgilanishi;
Soliq organlarining faoliyati qonun doirasida bo‘lishi;
Soliq to‘lovchining huquqlari himoya qilinishi;
Soliqlarni qayta ko‘rib chiqish va sudga murojaat qilish huquqi mavjudligi;
shular kiradi. Bu tamoyillar yuridik shaxslarning huquqiy himoyasini ta’minlab,
adolatli va qonuniy soliqqa tortishni kafolatlaydi.
Yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlarining huquqiy asoslari
nafaqat ichki qonunchilik hujjatlarida, balki xalqaro moliyaviy tashkilotlar, soliq
hamkorligi tashkilotlari tavsiyalarida ham o‘z ifodasini topadi. O‘zbekiston
Respublikasi ushbu xalqaro standartlarga moslashish, soliq ma’murchiligini
yaxshilash va xalqaro amaliyotga qo‘shilish uchun zarur chora-tadbirlarni amalga
oshirmoqda.
Xulosa qilib aytganda, yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat
soliqlarining huquqiy asoslari mustahkam va aniq tartibga solingan bo‘lib, ular
yuridik shaxslarning soliqqa tortilishining qonuniyligini, adolatini va barqarorligini
ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi. Bu esa davlatning moliyaviy barqarorligi, soliq
tizimining samaradorligi va iqtisodiy rivojlanish uchun muhim shartdir. Yuridik
shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlarning huquqiy asoslarida,
shuningdek, ularning majburiyatlari va huquqlari soliq qonunchiligining
mustahkam poydevorini tashkil qiladi. Soliq qonunchiligida yuridik shaxslarning
majburiyatlari soliq to‘lovchi sifatida aniqlangan mezonlar, soliq to‘lash tartibi,
12

hisobot topshirish, soliq nazorati va jazolar tizimini o‘z ichiga oladi. Shu bilan
birga, yuridik shaxslarning huquqlari ham aniq belgilangan bo‘lib, bu huquqlar
soliqqa tortish jarayonida adolat va shaffoflikni ta’minlaydi. Masalan, yuridik
shaxslar o‘z soliq hisob-kitoblarini mustaqil ravishda yuritish, soliqlarni to‘lashdan
oldin soliq qonunchiligini tushunish va o‘rganish, shuningdek, soliq organlariga
savollar bilan murojaat qilish huquqiga ega. Ularning soliq imtiyozlaridan
foydalanish, soliq to‘lovchi sifatida e’tiroz bildirish, soliq qarorlariga norozilik
bildirgan taqdirda sudga murojaat qilish imkoniyatlari qonun bilan kafolatlangan.
O‘zbekiston Respublikasining soliq siyosatidagi o‘zgarishlar va islohotlar
ham yuridik shaxslardan olinadigan soliqlarning huquqiy asoslarini yangilashga
olib keladi. So‘nggi yillarda qabul qilingan qonun va farmonlarda soliq
ma’murchiligini soddalashtirish, elektron soliq hisoboti tizimini joriy etish, soliq
imtiyozlarini kengaytirish kabi normalar yuridik shaxslar uchun huquqiy himoyani
oshirishga va soliqqa tortish jarayonini osonlashtirishga qaratilgan.
Bundan tashqari, xalqaro soliq hamkorliklari va standartlari yuridik
shaxslardan undiriladigan soliqlarning huquqiy asoslariga ta’sir ko‘rsatmoqda.
O‘zbekiston BMT, Xalqaro Valyuta Fondi, Jahon Banki va boshqa xalqaro
tashkilotlar bilan hamkorlikda soliq qonunchiligini xalqaro talab va standartlarga
moslashtirish ustida ish olib bormoqda. Bu esa soliq qonunchiligida shaffoflik,
adolat va soliq majburiyatlarini teng taqsimlash prinsiplarini mustahkamlashga
xizmat qiladi. Shu bilan birga, yuridik shaxslarning soliqqa tortilishi bo‘yicha
normativ-huquqiy hujjatlarning doimiy yangilanishi ularning faoliyatida aniqlik va
barqarorlikni ta’minlaydi, soliq xatolarini kamaytiradi va davlat byudjetining
daromadlarini oshiradi. Huquqiy asoslarning mustahkamligi va amaliyotdagi
samarali tatbiqi soliq tizimining samaradorligini oshirishda hal qiluvchi omil
hisoblanadi.
Xulosa qilganda, yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlarning
huquqiy asoslari mustahkam qonuniy baza, aniq tartibga solingan soliq
majburiyatlari va soliq to‘lovchilar huquqlarining kafolatlari tizimidan iborat. Bu
esa yuridik shaxslarning soliqqa tortilishida qonuniylik, adolat va shaffoflikni
13

ta’minlashga xizmat qilib, mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishiga asos
yaratadi.
14

II BOB YURIDIK SHAXSLARDAN UNDIRILADIGAN UMUMDAVLAT
SOLIQLARNING HUQUQIY ASOSLARI
2.1 Foyda solig‘i va uning o‘ziga xos xususiyatlari
Foyda solig‘i yuridik shaxslardan undiriladigan eng muhim va asosiy soliq
turlaridan biri hisoblanadi. U korxona yoki tashkilotlarning sof foydasidan
(daromadlari va xarajatlari farqidan) olinadi va davlat byudjetiga katta miqdorda
daromad keltiradi. Foyda solig‘i tizimi orqali davlat iqtisodiyotni tartibga solish,
soliq yukini adolatli taqsimlash va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga erishadi.
Foyda solig'i (korporativ soliq) - bu korxonalar va tashkilotlar tomonidan
olinadigan daromad (foyda) qismiga solinadigan majburiy to'lov bo'lib, uning
o'ziga xos xususiyatlari jumlasiga soliq solish ob'ektining o'ziga xosligi (sof
foyda), stavkaning barqarorligi, soliq imtiyozlarining mavjudligi (investitsiyalar
uchun), soliq davri (ko'pincha choraklik/yillik) va soliqning hisoblanish usuli (soliq
bazasi) kiradi, bu esa barcha operatsiyalarni (xarajatlar, amortizatsiya) hisobga
olishni talab qiladi, natijada davlat budjetini shakllantirishda muhim rol o'ynayydi
Iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishda, davlat budjetining daromad qismini
shakllantirishda davlat foyda solig’i mexanizmidan foydalanadi. Foyda solig’i
vositasida davlat budjetining daromad qismini shakllanti-rish va korxonalarning
daromadlarini qayta taqsimlash jarayonida davlat va soliq to’lovchilar o„rtasida
iqtisodiy munosabatlar yuzaga keladi.Soliq to’lovchi tomonidan olingan foyda
foyda solig’i bo’yicha soliq solish obyekti, deb etirof etiladi. Ayrim soliq
to„lovchilar uchun soliq obyektini aniqlashda o„ziga xos xususiyatlar mavjud.
Foyda solig‘ining o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Soliq bazasining aniqligi va murakkabligi: Foyda solig‘i soliq bazasi
sifatida sof foyda olinadi, ya’ni korxona daromadlaridan soliqqa tortiladigan
xarajatlar chegirib tashlanadi. Bu jarayon hisob-kitoblarda aniqlik va qonuniylikni
talab qiladi. Hisoblar noto‘g‘ri yoki qasddan pasaytirilgan bo‘lsa, soliq tushumlari
kamayadi va davlat zarar ko‘radi. Shu sababli foyda solig‘i hisob-kitobining
murakkabligi soliq nazorati va audit faoliyatini talab qiladi.
2. Soliq stavkasi va uning o‘zgaruvchanligi:
15

Foyda solig‘ining stavkasi davlat tomonidan iqtisodiy holat va siyosatga
qarab belgilab boriladi. O‘zbekiston Respublikasida foyda solig‘i stavkasi hozirgi
vaqtda 15% atrofida bo‘lib, bu boshqa rivojlangan davlatlarga nisbatan o‘rta
darajali hisoblanadi. Ba’zi hollarda, davlat iqtisodiyotning ma’lum tarmoqlarini
qo‘llab-quvvatlash maqsadida imtiyozli stavkalar yoki soliq imtiyozlari joriy
qilinadi.
3. Soliq to‘lovchilar kategoriyasi:Foyda solig‘i asosan yuridik shaxslardan
olinadi, ya’ni korxonalar, kompaniyalar, tashkilotlar va boshqalar. Shu bilan birga,
ayrim holatlarda yirik yakka tartibdagi tadbirkorlar ham foyda solig‘iga tortilishi
mumkin. Soliq qonunchiligida soliq to‘lovchilar uchun aniq ta’rif va majburiyatlar
belgilangan.
4. Hisoblash va to‘lash tartibi:Foyda solig‘i odatda yil yakunida hisobot
asosida hisoblanadi, lekin yillik hisob-kitobdan oldin avans to‘lovlari shaklida
yillik summaning ma’lum qismi muddatlarda to‘lanadi. Soliq to‘lovchi o‘z
faoliyati natijasida olingan sof foydani aniqlab, soliq organlariga taqdim etadi va
tegishli summani to‘laydi.
5. Hisob-kitobning qonuniyligi va audit:Foyda solig‘i hisobi uchun yuridik
shaxslar moliyaviy hisobotlarni yuritishi shart. Hisobotlarning to‘g‘ri va adolatli
bo‘lishi soliq organlari va mustaqil auditorlar tomonidan tekshiriladi. Bu jarayon
soliq tushumlarining to‘liqligi va davlat moliyaviy resurslarining barqarorligini
ta’minlashga xizmat qiladi.
6. Soliq imtiyozlari va chegirmalar:Foyda solig‘iga nisbatan davlat tomonidan
turli imtiyozlar belgilanishi mumkin. Masalan, yangi tashkil etilgan korxonalar,
innovatsion loyihalar, ijtimoiy muhim sohalar yoki kichik biznes subyektlari uchun
soliq stavkasi kamaytirilishi yoki soliqdan vaqtinchalik ozod qilinishi mumkin. Bu
holatlar iqtisodiyotni rag‘batlantirish va barqaror rivojlantirishga xizmat qiladi.
7. Soliq to‘lash majburiyatining qonuniyligi:Foyda solig‘ini undirish qonun
asosida amalga oshiriladi va soliq majburiyati faqat qonunda ko‘rsatilgan
shartlarda va tartibda yuzaga keladi. Bu tamoyil yuridik shaxslarning soliqqa
tortilishidagi asosiy huquqiy kafolatlardan biridir.
16

8. Foyda solig‘ining iqtisodiy ta’siri:Foyda solig‘i yuridik shaxslar
faoliyatining samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Yuqori soliq stavkalari
korxonalarning investitsiya imkoniyatlarini kamaytirishi, ishlab chiqarishni
qisqartirishi mumkin. Shu sababli davlatlar foyda solig‘i siyosatini ishlab chiqishda
iqtisodiy samaradorlik va moliyaviy barqarorlik o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga
harakat qiladi.
9. Foyda solig‘ining nazorati va jazo mexanizmlari:Soliq organlari foyda
solig‘i bo‘yicha to‘lovlarning to‘g‘ri va o‘z vaqtida amalga oshirilishini ta’minlash
uchun nazorat o‘tkazadi. Soliq qonunchiligiga zid harakatlar aniqlanganda, soliq
to‘lovchiga nisbatan jarimalar, qo‘shimcha soliqlar yoki boshqa jazolar
qo‘llaniladi.
Xulosa qilib aytganda, foyda solig‘i davlat soliqlar tizimida yuridik
shaxslardan undiriladigan eng muhim soliq turi bo‘lib, uning o‘ziga xosligi
murakkab hisob-kitob tizimi, iqtisodiy ta’sir doirasi va qonuniy asoslarning
mustahkamligida namoyon bo‘ladi. Foyda solig‘i davlat daromadlarining katta
qismini tashkil etadi va iqtisodiy siyosatning muhim instrumenti sifatida faoliyat
yuritadi.
2.2 Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) va yuridik shaxslardan undirish
mexanizmi
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) davlatlar moliyaviy tizimida eng muhim va
keng tarqalgan soliq turlaridan biri hisoblanadi. Bu soliq turining asosiy mohiyati
har bir ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish bosqichida mahsulot yoki xizmat
qiymatiga qo‘shilgan qiymat miqdoriga soliq solinishidir. QQS asosan iste’molga
soliq sifatida qabul qilinadi, ammo uning yig‘ilishi va undirilish mexanizmi ishlab
chiqarishning barcha bosqichlarida amalga oshiriladi.
O‘zbekiston Respublikasida QQS tizimi 1992 yildan boshlab joriy etilgan
bo‘lib, Soliq kodeksining tegishli moddalari bilan batafsil tartibga solingan.
QQSning asosiy soliq to‘lovchilari yuridik shaxslar va ayrim hollarda yirik yakka
tartibdagi tadbirkorlar hisoblanadi. Bu soliqning yuridik shaxslardan undirish
17

mexanizmi O‘zbekiston soliq qonunchiligida qat’iy belgilangan va aniq tartibga
solingan.
QQSning asosiy xususiyatlari va undirish mexanizmi quyidagicha:
1. QQS soliq bazasi va stavkasi:QQS soliq bazasi sifatida tovarlar yoki
xizmatlar qiymatining qo‘shilgan qiymati olinadi. Bu, ya’ni mahsulot narxining
har bir ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish bosqichida qo‘shilgan qismi soliq
solinadi. O‘zbekiston Respublikasi amalda 15% QQS stavkasini qo‘llaydi, ba’zi
tovar va xizmatlarga esa imtiyozli stavkalar yoki butunlay soliqdan ozod qilish
joriy etilgan.
2. QQS soliq to‘lovchilari:QQS to‘lovchilari asosiy ravishda yuridik shaxslar
- korxonalar, tashkilotlar, kompaniyalar hisoblanadi. Bundan tashqari, ma’lum bir
darajadan oshgan yirik yakka tartibdagi tadbirkorlar ham QQS to‘lovchisi
bo‘lishadi. Soliq kodeksida QQS to‘lovchilarining ro‘yxati va ro‘yxatdan o‘tish
tartibi batafsil ko‘rsatilgan.
3. QQSni hisoblash va to‘lash:QQSni hisoblashda yuridik shaxslar o‘zlarining
sotilgan mahsulotlari yoki ko‘rsatgan xizmatlari uchun QQS summasini aniqlaydi.
Bu summa soliqqa tortiladigan qiymat ustiga soliq stavkasini qo‘llash orqali
hisoblanadi. Shuningdek, QQS to‘lovchi o‘z xaridlarida to‘lagan QQSni ham
hisob-kitob qilishi va bu summani chegirib tashlashi mumkin. Natijada davlatga
to‘lanadigan QQS faqat qo‘shilgan qiymatning sof summasidan olinadi.
4. QQS bo‘yicha hisobotlar:QQS to‘lovchilari belgilangan muddatlarda soliq
organlariga hisobot topshirishlari shart. Hisobotda to‘lovchi o‘zining sotuvlari,
xaridlari va ularga tegishli QQS summalarini ko‘rsatadi. Hisobotlar soliq organlari
tomonidan tekshiriladi va aniqlik kiritiladi.
5. QQSni undirish mexanizmi:QQS yuridik shaxslardan undirish mexanizmi
soliq qonunchiligiga muvofiq qat’iy tartibga solingan. QQS to‘lovchilar majburiy
ravishda ro‘yxatdan o‘tishi, to‘lovni o‘z vaqtida amalga oshirishi, hisobotlarni
topshirishi va soliq nazoratiga bo‘ysunishi kerak. Soliq organlari nazorat va
monitoring faoliyatini olib boradi, qoida buzilgan taqdirda jazo choralarini
qo‘llaydi.
18

6. Soliq imtiyozlari va ozodliklar: Ba’zi tovarlar, xizmatlar yoki ma’lum
turdagi faoliyatlar QQSdan ozod qilinishi yoki past stavka qo‘llanishi mumkin.
Masalan, ijtimoiy muhim xizmatlar, eksport qilinadigan mahsulotlar, sog‘liqni
saqlash va ta’lim sohalari uchun maxsus qoidalar mavjud. Bu imtiyozlar
iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy sohalarni rivojlantirishga qaratilgan.
7. Elektron QQS tizimi:O‘zbekiston hukumati so‘nggi yillarda soliq yig‘ishni
soddalashtirish, nazoratni kuchaytirish va shaffoflikni oshirish maqsadida elektron
QQS tizimini joriy etmoqda. Bu tizim yordamida yuridik shaxslar soliq hisob-
kitoblarini onlayn rejimda amalga oshirib, hisobotlarni tezkor va aniq taqdim etish
imkoniga ega bo‘lishadi.
8. QQSning iqtisodiy ahamiyati:QQS davlat byudjetining muhim daromad
manbai hisoblanadi va iste’molga soliq sifatida iqtisodiyotda daromadlarni qayta
taqsimlash vazifasini bajaradi. U ishlab chiqarish jarayonining barcha
bosqichlarida undirilgani sababli, iqtisodiyotning turli sohalariga keng ta’sir
ko‘rsatadi. Shu bilan birga, QQS soliq yukining adolatli taqsimlanishini
ta’minlashga yordam beradi.
9. Nazorat va jazo choralar:Soliq organlari QQS bo‘yicha to‘lovlarning to‘g‘ri
va o‘z vaqtida amalga oshirilishini ta’minlash uchun faol nazorat yuritadi. QQS
qonuniga zid harakatlar, masalan, soliqlarni yashirish, noto‘g‘ri hisobot berish yoki
majburiyatlarni bajarmaslik holatlarida jarimalar va boshqa jazolar qo‘llaniladi.
QQS tizimining samarali ishlashi davlat moliyaviy barqarorligi uchun juda
muhimdir. Shu sababli, O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi va boshqa
normativ hujjatlar bilan yuridik shaxslardan QQSni undirish mexanizmi muntazam
ravishda takomillashtirilmoqda. Masalan, yuridik shaxslarning soliq to‘lovchi
sifatida ro‘yxatdan o‘tish jarayoni soddalashtirildi, bu esa soliq ma’murchiligini
yaxshilash va soliqqa rioya qilish madaniyatini oshirishga xizmat qiladi.
Yuridik shaxslarga qo‘llaniladigan QQS undirish mexanizmi quyidagi asosiy
bosqichlardan iborat:
Soliq to‘lovchi sifatida ro‘yxatdan o‘tish: Har bir yuridik shaxs faoliyat
boshlash bilan Soliq organida QQS to‘lovchi sifatida rasmiy ro‘yxatdan o‘tishi
19

lozim. Bu jarayon elektron platformalar orqali amalga oshirilishi mumkin, bu esa
vaqtni tejash va hujjatlarni to‘plashdagi murakkabliklarni kamaytiradi.
Hisobotlarni taqdim etish va soliqni hisoblash: Yuridik shaxslar belgilangan
muddatlarda o‘z sotuvlari va xaridlariga doir QQS hisob-kitoblarini soliq
organlariga topshiradilar. Hisobotlarda olingan va to‘langan QQS summalari
ko‘rsatiladi, bu esa davlatga to‘lanadigan soliq summasini aniq belgilash imkonini
beradi.
Avans to‘lovlar: Ba’zi hollarda yuridik shaxslar yil davomida avans to‘lovlari
shaklida QQSni to‘lashga majbur bo‘ladilar. Bu davlat byudjetining daromad
oqimini barqarorlashtirishga yordam beradi.
Soliq nazorati va audit: Soliq organlari yuridik shaxslarning QQS to‘lovlarini
tekshiradi, soliq qonunchiligiga rioya etilishini nazorat qiladi. Soliq auditi va
tekshiruvlar paytida qonun buzilish holatlari aniqlansa, tegishli choralar ko‘riladi.
Jazo choralar: Soliq qonunlariga zid harakatlar uchun yuridik shaxslarga
jarimalar, qo‘shimcha soliqlar yoki hatto faoliyatni vaqtinchalik to‘xtatish kabi
choralar qo‘llanilishi mumkin. Bu mexanizm soliq to‘lovchilarini qonuniy
majburiyatlarni bajarishga majbur qiladi.
Shuningdek, yuridik shaxslarga nisbatan QQS imtiyozlari va ozodliklari
tizimi ham mavjud. Masalan, ayrim turdagi faoliyatlar yoki tovarlar QQSdan to‘liq
yoki qisman ozod qilinishi mumkin. Bu iqtisodiyotning muhim sohalarini qo‘llab-
quvvatlash, ijtimoiy himoya choralarini kuchaytirish maqsadida amalga oshiriladi.
Shu bilan birga, eksport qilinadigan mahsulotlar odatda QQSdan ozod etiladi,
chunki bu xalqaro savdoni rag‘batlantirish uchun muhim omil hisoblanadi.
Yaqinda O‘zbekistonda QQS sohasida elektron tizimlar keng joriy etilmoqda.
Elektron soliq hisoblagichlari (E-Soliq) va onlayn hisobot tizimlari yordamida
QQS to‘lovchilarning hisobot topshirish jarayoni sezilarli darajada soddalashdi. Bu
tizimlar soliq organlari uchun nazoratni kuchaytirishga, shuningdek, soliq
to‘lovchilar uchun esa shaffoflik va qulaylik yaratishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, QQS yuridik shaxslardan undirish mexanizmi
O‘zbekiston Respublikasining soliq tizimida mustahkam huquqiy va amaliy asosga
20

ega bo‘lib, iqtisodiy faoliyatning har bir bosqichida adolatli va samarali soliqqa
tortishni ta’minlaydi. Ushbu mexanizm orqali davlat byudjetining daromadlari
ta’minlanib, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga zamin yaratiladi.
2.3 Aksiz solig‘i va boshqa umumdavlat soliqlarining yuridik shaxslarga
ta’siri
O‘zbekiston Respublikasining soliq tizimida aksiz solig‘i va boshqa
umumdavlat soliqlari yuridik shaxslarning iqtisodiy faoliyatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Ushbu soliqlar davlat byudjetining muhim daromad manbai bo‘lish
bilan birga, iqtisodiyotning turli sohalarida tartib-intizomni saqlash, ma’lum
tovarlar va xizmatlarga bo‘lgan talabni boshqarish, shuningdek, ijtimoiy va
ekologik maqsadlarni amalga oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi 1
.
Aksiz solig‘i va uning yuridik shaxslarga ta’siri
Aksiz solig‘i – bu ma’lum tovarlarga qo‘llaniladigan maxsus soliq turi bo‘lib,
asosan zararli yoki ekologik xavfli mahsulotlarga, jumladan, tamaki mahsulotlari,
alkogol ichimliklar, yonilg‘i va neft mahsulotlariga solinadi 2
. O‘zbekiston
Respublikasida aksiz solig‘i stavkalari va tartibi Soliq kodeksi va tegishli normativ
hujjatlar bilan aniq belgilangan.
Yuridik shaxslar uchun aksiz solig‘ining ta’siri quyidagilar bilan namoyon
bo‘ladi:
1. Mahsulot narxiga ta’sir: Aksiz solig‘i soliq stavkasi yuqori bo‘lgan
mahsulotlar narxi oshadi. Bu holat, ayniqsa, tamaki va alkogol mahsulotlari ishlab
chiqaruvchi kompaniyalar uchun muhimdir, chunki ularning ishlab chiqarish
xarajatlari oshadi va bu narxlarga aks etadi. Natijada, iste’molchilarning xarid
qilish imkoniyati kamayishi yoki mahsulotlarga bo‘lgan talabning pasayishi
mumkin 3
.
2. Bozorning tartibga solinishi: Davlat aksiz solig‘i orqali zararli mahsulotlar
iste’molini kamaytirish siyosatini amalga oshiradi. Yuqori aksiz stavkalari
sog‘liqni saqlash sohasini qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy xarajatlarni kamaytirishga
1
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent, 2023.
2
Abdullayev O. “Aksiz solig‘i va uning iqtisodiy ta’siri” – Ilmiy maqola, 2022.
3
Xolmatov Sh. Soliq qonunchiligi asoslari. – Toshkent, 2021.
21

yordam beradi. Shu sababli yuridik shaxslar mahsulot turlarini diversifikatsiya
qilishga yoki ishlab chiqarishni kamaytirishga majbur bo‘lishlari mumkin .
3. Moliyaviy rejalashtirish va soliq majburiyatlari: Aksiz solig‘ini to‘lash
yuridik shaxslarning moliyaviy rejalashtirishida asosiy o‘rin tutadi. Soliq
majburiyatlarini o‘z vaqtida va to‘liq bajarish uchun maxsus hisob-kitob tizimlarini
yaratish zarur bo‘ladi. Shuningdek, soliqqa doir hujjatlarni yuritish va hisobotlarni
tayyorlash soliq nazorati talablariga muvofiq bo‘lishi shart 4
.
Boshqa umumdavlat soliqlari va ularning yuridik shaxslarga ta’siri
O‘zbekiston Respublikasida yuridik shaxslarga taalluqli boshqa umumdavlat
soliqlari qatoriga mol-mulk solig‘i, yer solig‘i, transport vositalari solig‘i va
ijtimoiy soliq kiradi. Bu soliqlar korxonalar va tashkilotlarning faoliyatining turli
jihatlariga ta’sir ko‘rsatadi:
Mol-mulk solig‘i: Korxonalarning balansida qayd etilgan yer, bino va
inshootlar uchun soliq hisoblanadi. Bu soliq yuridik shaxslarning aktivlarini
boshqarish, investitsiya qilish va soliqqa tortish rejalarini shakllantirishda muhim
omildir . Soliq stavkalari hududga va mulkning turiga qarab farqlanadi.
Yer solig‘i: Yuridik shaxslarning yer resurslaridan foydalanishiga soliq
solinadi. Bu soliq yer maydonlarining samarali ishlatilishini rag‘batlantirish va yer
bozorini tartibga solishga qaratilgan . Yer solig‘i yuridik shaxslarning yerlarni
ijaraga olish, sotish yoki investitsiya qilish qarorlariga ta’sir qiladi.
Transport vositalari solig‘i: Korxonalar foydalanayotgan transport vositalari
uchun to‘lanadigan soliq. Bu soliq avtomobillar va boshqa transport vositalarining
soni va turi bo‘yicha hisoblanadi. Yuridik shaxslar transport vositalari sonini va
turini boshqarishda bu soliqni hisobga oladi 5
.
Ijtimoiy soliq: Ish beruvchilardan xodimlarning ish haqidan ushlab qolingan
ijtimoiy sug‘urta badallari shaklida olinadigan majburiy to‘lov. Bu soliq ishchi
kuchini jalb qilish va ijtimoiy ta’minot tizimlarini moliyalashtirishda muhim
ahamiyatga ega.
4
Jahon Banki hisobotlari, “O‘zbekiston iqtisodiy islohotlari va soliq tizimi” – 2022.
5
Karimov N. “Transport vositalari solig‘i: nazorat va to‘lovlar” – Toshkent, 2021.
22

Yuridik shaxslar uchun umumiy ta’sirlar
1. Soliq yukining oshishi va moliyaviy yuk: Umumdavlat soliqlarining
yig‘ilishi yuridik shaxslarga qo‘shimcha moliyaviy yuk keltiradi. Bu esa
korxonalarning investitsiya imkoniyatlarini cheklashi yoki ishlab chiqarish hajmini
kamaytirishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli korxonalar soliqlarni
optimallashtirish, soliqqa oid imtiyozlardan foydalanish va soliq rejalashtirish
usullarini joriy qilishga intiladi 6
.
2. Soliq hisoboti va nazorat: Yuridik shaxslar soliq hisoboti va hujjatlarni
tayyorlash jarayonida soliq qonunchiligiga qat’iy rioya qilishlari shart. Soliq
organlari tomonidan o‘tkaziladigan tekshiruvlar va auditlar soliqlarni to‘g‘ri
hisoblash va to‘lashga xizmat qiladi.
3. Soliq imtiyozlari va rag‘batlar: Davlat iqtisodiyotining ustuvor tarmoqlarini
qo‘llab-quvvatlash maqsadida, yuridik shaxslarga ayrim umumdavlat soliqlari
bo‘yicha imtiyozlar beriladi. Bu esa biznesni rivojlantirish va soliq yukini
kamaytirishga xizmat qiladi. Masalan, eksport qiluvchi korxonalar yoki
innovatsion sohalar uchun maxsus soliq rejimlari mavjud.
4. Soliq qonunchiligi yangilanishi: O‘zbekiston soliq tizimida doimiy
islohotlar olib borilmoqda, soliq qonunchiligi va undirish mexanizmi
takomillashtirilmoqda. Yuridik shaxslar uchun bu yangi talablarni o‘z faoliyatiga
tez moslashtirish, malaka oshirish va qonuniy faoliyat yuritish zarurati tug‘iladi.
6
Rasulov J. “Soliq rejalashtirish va iqtisodiy ta’siri”. – Toshkent, 2022.
23

III BOB Yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlarini
takomillashtirish masalalari
3.1 Umumdavlat soliqlarining davlat byudjeti daromadlaridagi o‘rni
Umumdavlat soliqlari - bu davlatning umumiy moliyaviy daromadlarini
shakllantiruvchi asosiy manbalar bo‘lib, ular davlat byudjetining daromad qismini
ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Soliqlar davlatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini
amalga oshirish uchun zarur moliyaviy resurslarni taqdim etadi. Shu bois,
umumdavlat soliqlari mamlakat iqtisodiyotining barqarorligi va rivojlanishida hal
qiluvchi rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston Respublikasi byudjeti daromadlarining asosiy qismi aynan
umumdavlat soliqlari hisobidan kelib tushadi. Bunga quyidagilar kiradi:
Foyda solig‘i
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)
Aksiz solig‘i
Mol-mulk solig‘i
Yer solig‘i
Ijtimoiy soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar
2022–2023 yillarda O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti
daromadlarining taxminan 70-80% qismi umumdavlat soliqlari hisobidan
ta’minlangan. Bu ko‘rsatkich davlat moliyaviy barqarorligini saqlash, ijtimoiy
dasturlarni moliyalashtirish va infratuzilma loyihalarini amalga oshirish uchun
yetarli mablag‘lar ajratilishiga imkon beradi.
Umumdavlat soliqlari davlat byudjetiga nafaqat daromad keltiradi, balki
iqtisodiyotning muhim sektorlariga ta’sir o‘tkazadi. Masalan, aksiz solig‘i
yordamida davlat sog‘liqni saqlash sohasini qo‘llab-quvvatlaydi, QQS orqali esa
iste’mol hajmi nazorat qilinadi. Shuningdek, mol-mulk va yer soliqlari hududiy
iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantirishda muhim vosita hisoblanadi.
Jahon tajribasida soliqlar davlat byudjetining asosiy daromad manbai sifatida
qaraladi. Masalan, Yevropa davlatlarida soliqlar byudjet daromadlarining 70–
90%ini tashkil qiladi. O‘zbekiston ham ushbu ko‘rsatkichlarni bosqichma-bosqich
24

oshirishga intilmoqda, buning uchun soliq tizimini takomillashtirish va soliq
to‘lovchilar bilan samarali ishlash tizimini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega 7
.
Shuningdek, umumdavlat soliqlarining byudjet daromadlaridagi o‘rni
mamlakatning iqtisodiy holati, soliqqa tortish siyosati va qonunchilik bazasiga
bog‘liq. Iqtisodiy o‘sish davrlarida soliqlardan tushadigan daromadlar oshadi, bu
esa davlat xarajatlarini ko‘paytirish imkonini beradi. Aksincha, iqtisodiy inqirozlar
va kamaygan ishlab chiqarish natijasida soliq tushumlari pasayishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, umumdavlat soliqlari davlat byudjetining asosiy
moliyaviy manbai hisoblanib, mamlakat iqtisodiyotining barqarorligi va ijtimoiy
rivojlanishining kafolatidir. Ularning davlat byudjeti daromadlaridagi o‘rni yuqori
bo‘lib, soliq siyosatini samarali olib borish orqali mamlakatning moliyaviy
mustaqilligini ta’minlash mumkin 8
.
Umumdavlat soliqlarining davlat byudjeti daromadlaridagi o‘rni nafaqat
ularning moliyaviy hajmida, balki mamlakat iqtisodiy siyosatini shakllantirishdagi
roli bilan ham belgilanadi. Bu soliqlar yordamida davlat o‘zining iqtisodiy
strategiyasini amalga oshiradi, iqtisodiy faoliyatni tartibga soladi va aholi
farovonligini oshirishga xizmat qiluvchi ijtimoiy dasturlarni moliyalashtiradi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda umumdavlat soliqlari davlat byudjetining eng
asosiy daromad manbai hisoblanadi. Soliq tushumlarining katta qismi foyda
solig‘i, qo‘shilgan qiymat solig‘i va aksiz soliqlaridan keladi. Aynan shu soliqlar
iqtisodiyotni rivojlantirish uchun kerakli mablag‘larni yetkazib beradi va davlat
investitsiyalarini moliyalashtirish imkonini yaratadi. Umumdavlat soliqlari
byudjetga barqaror daromadlarni ta’minlaydi, bu esa iqtisodiy o‘zgarishlarga
qaramay davlatning ijtimoiy majburiyatlarini bajarishda ishonchli moliyaviy
manbani yaratadi. Soliq tizimidagi samaradorlik va soliqlarni o‘z vaqtida yig‘ilish
darajasi bevosita byudjet barqarorligiga ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, umumdavlat soliqlari davlatga iqtisodiyotni diversifikatsiyalash
va innovatsion rivojlantirishga investitsiya qilish uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni
7
Jahon Banki, “O‘zbekiston iqtisodiyoti va soliq tizimi” – 2022.
8
Xolmatov Sh. Soliq nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent, 2021.
25

taqdim etadi. Masalan, yangi ishlab chiqarishlarni tashkil qilish, zamonaviy
infratuzilmani yaratish, sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimini rivojlantirish uchun
byudjet mablag‘lari olinadi.
Davlat byudjetidagi umumdavlat soliqlari hissasi yuqori bo‘lishi iqtisodiy
mustaqillikni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Chunki tashqi qarzlar va
donor yordamidan qat’i nazar, davlat o‘zining daromadlarini mustaqil tarzda
shakllantira oladi. Bu esa iqtisodiy va siyosiy barqarorlikni oshiradi.
Yana bir muhim jihat - umumdavlat soliqlari orqali davlat iqtisodiyotni
ma’lum yo‘nalishlarda tartibga solishi mumkin. Masalan, ba’zi sohalarda soliq
imtiyozlari berilib, investitsiyalarni jalb qilish rag‘batlantiriladi, boshqalarda esa
soliqlarni oshirish orqali ortiqcha iste’mol va zararli ishlab chiqarishni
kamaytirishga harakat qilinadi. Shu bois, umumdavlat soliqlarining davlat byudjeti
daromadlaridagi ulushi nafaqat raqamlar bilan o‘lchanadi, balki ular iqtisodiy
siyosatning samarali vositasi sifatida ham ahamiyatlidir. O‘zbekiston Respublikasi
soliq tizimini doimiy ravishda takomillashtirib, soliqlarni yig‘ish samaradorligini
oshirish yo‘llarini qidirmoqda. Bu esa o‘z navbatida davlat byudjeti
daromadlarining barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Qolaversa,
umumdavlat soliqlari yordamida davlat nafaqat moliyaviy resurslarga ega bo‘ladi,
balki iqtisodiyotning ekologik va ijtimoiy masalalarini ham hal qilish
imkoniyatlarini kengaytiradi. Misol uchun, aksiz solig‘i orqali zararli mahsulotlar
iste’moli cheklanadi, bu esa sog‘liqni saqlash xarajatlarini kamaytiradi. Yer solig‘i
va mol-mulk solig‘i esa hududlarning iqtisodiy rivojlanishini rag‘batlantiradi va
infratuzilma obektlariga sarmoya kiritishni oshiradi.
Shunday qilib, umumdavlat soliqlarining davlat byudjeti daromadlaridagi
o‘rni keng ko‘lamli, strategik ahamiyatga ega bo‘lib, davlatning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishida muhim poydevor vazifasini bajaradi.
26

41%
31%15% 8% 5% Продажи
Foyda solig'i
QQS
Aksiz solig'i
Mol-mulk solig'i
yer solig'i
1-rasm. Davlat byudjeti daromadlarining umumdavlat soliqlaridan tushumi
(foizlarda)
3.2 Soliq ma’murchiligini takomillashtirish va soliq yukini optimallashtirish
Soliq ma’murchiligi - bu soliq qonunlari ijrosini ta’minlash, soliqlarni
to‘plash va nazorat qilish jarayonlarini tashkil etish hamda soliqqa tortish tizimini
samarali boshqarish demakdir. Soliq ma’murchiligini takomillashtirish davlat
byudjetiga tushumlarni oshirish, iqtisodiyotni rag‘batlantirish va yashirin iqtisodiy
faoliyatni kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
Soliq ma’murchiligini takomillashtirish yo‘llari
O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda soliq ma’murchiligini yaxshilash
uchun bir qator chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Jumladan:
Elektron soliq tizimlarini joriy etish: Soliq deklaratsiyalarini onlayn
topshirish, elektron hisob-fakturalar tizimini yo‘lga qo‘yish orqali soliq
to‘lovchilar uchun qulaylik yaratildi va soliqlarni to‘plash samaradorligi oshdi.
Soliq nazoratining raqamlashtirilishi: Soliq organlari tomonidan monitoring
va nazorat ishlari avtomatlashtirildi, bu esa korrupsiya va soliqlarni yashirish
holatlarini kamaytirishga yordam berdi.
Soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish: Soliq organlari tomonidan
konsultatsiya, treninglar va qo‘llanmalar taqdim etilib, soliq to‘lovchilarning
27

huquq va majburiyatlari tushuntirilmoqda. Bu esa qonuniy faoliyat yuritishni
rag‘batlantiradi 9
.
Qonunchilik bazasini takomillashtirish: Soliq qonunchiligi doimiy ravishda
yangilanib, amaldagi iqtisodiy sharoitlarga moslashtirilmoqda. Soliq imtiyozlari va
sanksiyalar tizimi optimallashtirildi.
Soliq yukini optimallashtirish - bu yuridik va jismoniy shaxslarning soliq
majburiyatlarini qonun doirasida kamaytirish va boshqarish bo‘lib, iqtisodiy
faoliyat samaradorligini oshirishga qaratilgan.
Qonuniy soliqqa tortish: Soliq yukini kamaytirish qonun doirasida amalga
oshiriladi, soliqlardan qochish yoki firibgarlik hisoblanmaydi. Bu orqali korxonalar
o‘z moliyaviy holatini yaxshilaydi va raqobatbardoshligini oshiradi.
Soliq imtiyozlari va preferensiyalar: Davlat tomonidan taqdim etiladigan soliq
imtiyozlari, masalan, soliq stavkalarining pasaytirilishi, soliqlardan ozod qilinish,
investitsion preferensiyalar kabi vositalar yordamida soliq yukini kamaytirish
mumkin.
Soliq rejalashtirish: Korxonalar o‘z soliq majburiyatlarini oldindan
rejalashtirib, soliq siyosatidagi o‘zgarishlarga moslashadi. Bu usul soliq to‘lov
jarayonini soddalashtiradi va moliyaviy oqimlarni yaxshilaydi.
2-jadval
O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjetiga soliq tushumlarining o‘sish
dinamikasi (2018-2023-yillar, milliard so‘m)
yil Soliq tushumi (mlrd
so’m) O’sish surati
(%) Electron soliq deklaratsiyasi
soni (ming dona)
2018 45 000 - 120
2019 52 000 15.6 185
2020 48 500 -6.7 250
2021 60 000 23.7 390
2022 68 000 13.3 510
2023 75 500 11.0 620
9
Abdullayev O., “Soliq ma’murchiligini rivojlantirish”, Ilmiy maqola, 2022.
28

Bugungi kunda soliq ma ’ murchiligini takomillashtirish jarayonida elektron
xizmatlar ko ‘ lamining kengaytirilishi muhim o ‘ rin tutadi . O ‘ zbekiston
Respublikasi Soliq qo ‘ mitasi tomonidan joriy etilgan “ Elektron kabinet ” tizimi
orqali soliq to ‘ lovchilar o ‘ z hisob - kitoblarini onlayn rejimda kuzatib borishlari ,
soliq deklaratsiyalarini topshirishlari va boshqa ko ‘ plab xizmatlardan
foydalanishlari mumkin . Bu tizim soliq to‘lovchilar uchun qulaylik yaratibgina
qolmay, soliqlarni to‘plashda kadrlar va vaqt xarajatlarini kamaytirishga imkon
berdi. 10
Shuningdek, so‘nggi yillarda soliq nazoratining risk asosida olib borilishi
amaliyoti keng tatbiq etilmoqda. Bu metod yordamida soliq organlari yuqori xavfli
obyektlar va tadbirkorlik sub’ektlariga ko‘proq e’tibor qaratmoqda, kam xavfli
sub’ektlarga esa soddalashtirilgan tekshiruvlar o‘tkazilmoqda. Bu soliq
nazoratining samaradorligini oshirishga, korrupsiya xavfini kamaytirishga va soliq
to‘lovchilarning ishini yengillashtirishga xizmat qiladi.
Yana bir muhim yo‘nalish - soliq bazasining kengaytirilishi va yashirin
iqtisodiyotning qisqarishi. Yashirin iqtisodiy faoliyatni kamaytirish uchun
O‘zbekiston hukumati soliq nazoratini kuchaytirish bilan birga, soliq
to‘lovchilarga rag‘batlar yaratmoqda, masalan, soliq to‘lovlarni o‘z vaqtida amalga
oshirgan korxonalarga soliq imtiyozlari berilmoqda. 11
Soliq yukini optimallashtirish masalasida ham davlat siyosati asosiy
vazifalarni belgilaydi. Soliq yukining muvozanatli bo‘lishi iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini ta’minlash va yangi investitsiyalarni jalb etish uchun zarur.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksida yuridik shaxslar uchun turli imtiyoz va
preferensiyalar nazarda tutilgan, masalan, kichik biznes sub’ektlari uchun soliq
stavkalarining kamaytirilishi, investitsion loyihalar uchun soliqlardan vaqtinchalik
ozod qilish kabi chora-tadbirlar mavjud.
10
Davlat soliq qo‘mitasi, “Elektron soliq tizimlari: samaradorlik va istiqbollar”, 2023.
11
Jahon banki, “O‘zbekiston iqtisodiyotining soliq tizimi”, 2022.
29

O‘zbekiston soliq tizimida elektron xizmatlar joriy etilgandan so‘ng soliq
tushumlari o‘sish sur’ati sezilarli darajada oshdi. Quyidagi grafikda 2018-2023
yillar davomida elektron soliq deklaratsiyalari sonining o‘sishi ko‘rsatilgan.
Soliq ma’murchiligini takomillashtirish va soliq yukini optimallashtirish
sohasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar O‘zbekistonning iqtisodiy
barqarorligini ta’minlash, byudjet daromadlarini oshirish va biznes muhiti
yaxshilanishiga xizmat qilmoqda. Elektron xizmatlar joriy etilishi va risk asosidagi
nazorat tizimining tatbiq etilishi soliq tizimining ochiqligini oshirgan, soliq
to‘lovchilarning ishini yengillashtirgan va soliq tushumlarining barqaror o‘sishini
ta’minlagan.
3.3 Yuridik shaxslardan undiriladigan soliqlar bo‘yicha mavjud muammolar
va ularni hal etish yo‘llari
Yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlari davlat byudjetining
asosiy daromad manbalaridan biri bo‘lishiga qaramay, amaliyotda ushbu soliqlarni
hisoblash, undirish va nazorat qilish jarayonida bir qator muammolar mavjud.
Ushbu muammolar soliq tushumlarining to‘liq va o‘z vaqtida byudjetga kelib
tushmasligiga, shuningdek, tadbirkorlik subyektlari faoliyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishiga olib kelmoqda.
Yuridik shaxslardan soliqlar undirishdagi asosiy muammolar
Birinchidan, soliq ma’murchiligining murakkabligi yuridik shaxslar uchun
sezilarli muammo bo‘lib qolmoqda. Soliq hisobotlarining ko‘pligi, ularni
topshirish muddatlarining tez-tez takrorlanishi va ayrim hollarda tushunarsiz
normalarning mavjudligi korxonalar uchun qo‘shimcha vaqt va xarajatlarni keltirib
chiqarmoqda. 12
Ikkinchidan, yashirin iqtisodiyotning mavjudligi yuridik shaxslardan
olinadigan soliqlarning to‘liq undirilishiga to‘sqinlik qilmoqda. Ayrim korxonalar
daromadlarni yashirish, ikki tomonlama buxgalteriya yuritish yoki noqonuniy
operatsiyalar orqali soliq majburiyatlarini kamaytirishga harakat qilmoqda. Bu
12
Davlat soliq qo‘mitasi, “Soliq ma’murchiligi tahlili”, 2022.
30

holat halol soliq to‘layotgan korxonalar uchun adolatsiz raqobat muhitini yuzaga
keltiradi.
Uchinchidan, soliq yukining nisbatan yuqoriligi ayrim yuridik shaxslarning
moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, kichik va o‘rta
biznes subyektlari uchun foyda solig‘i, QQS va boshqa umumdavlat soliqlarini
to‘lash sezilarli moliyaviy bosim tug‘diradi.
To‘rtinchidan, soliq qonunchiligidagi tez-tez o‘zgarishlar yuridik shaxslar
faoliyatini rejalashtirishni qiyinlashtirmoqda. Soliq stavkalari, imtiyozlar va
hisoblash tartiblarining o‘zgarib turishi tadbirkorlik subyektlaridan doimiy
moslashuvni talab qiladi.
Muammolarni hal etish yo‘llari
Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish uchun, avvalo, soliq ma’murchiligini
yanada soddalashtirish zarur. Hisobotlar sonini qisqartirish, ularni topshirish
jarayonini to‘liq raqamlashtirish va avtomatlashtirish yuridik shaxslar uchun
qulaylik yaratadi.
Shuningdek, yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashni kuchaytirish muhim
ahamiyatga ega. Elektron hisob-fakturalar, onlayn nazorat-kassa mashinalari va
risk-tahlil tizimlari orqali soliqlardan bo‘yin tovlash holatlarini aniqlash
imkoniyatlari kengaymoqda 13
.
Yana bir muhim yo‘nalish - soliq yukini optimallashtirishdir. Bu soliq
stavkalarini keskin kamaytirish emas, balki soliq bazasini kengaytirish,
imtiyozlarni maqsadli qo‘llash va iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish orqali amalga
oshiriladi .⁸
Bundan tashqari, soliq qonunchiligining barqarorligini ta’minlash yuridik
shaxslar uchun uzoq muddatli rejalashtirish imkonini beradi. Soliq siyosatining
oldindan e’lon qilinishi va keskin o‘zgarishlardan qochish biznes muhiti
barqarorligini oshiradi
Yuridik shaxslardan undiriladigan soliqlar samaradorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatuvchi yana bir muhim omil - soliq intizomining yetarli darajada
13
Rasulov J., “Soliq yukini optimallashtirish masalalari”, 2022.
31

shakllanmaganligidir. Ayrim korxonalar soliqlarni o‘z vaqtida to‘lamaslik,
kechiktirish yoki qarzdorlikni ataylab cho‘zish holatlariga yo‘l qo‘ymoqda. Bu
holat davlat byudjeti daromadlarining rejalashtirilgan hajmda tushmasligiga sabab
bo‘lmoqda. Bundan tashqari, soliq qarzdorligining ortib borishi ham jiddiy
muammo hisoblanadi. Davlat soliq qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, ayrim yuridik
shaxslarning moliyaviy ahvoli yomonlashgani sababli soliq majburiyatlarini to‘liq
bajarish imkoniyati cheklangan. Bu holat soliq organlari bilan korxonalar o‘rtasida
nizolar kelib chiqishiga olib kelmoqda.
Shuningdek, malakali buxgalter va soliq mutaxassislarining yetishmasligi
yuridik shaxslar uchun qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Soliq hisob-
kitoblaridagi xatolar ko‘pincha qasddan emas, balki bilim va tajriba yetishmasligi
natijasida yuzaga keladi. Natijada korxonalar jarimalar va penya to‘lashga majbur
bo‘lmoqda.
Yana bir dolzarb masala - soliq imtiyozlaridan samarasiz foydalanishdir.
Ayrim hollarda berilgan soliq imtiyozlari iqtisodiy samaradorlikni oshirishga
xizmat qilmaydi, aksincha, byudjet daromadlarining kamayishiga olib keladi. Shu
sababli soliq imtiyozlarini berishda ularning real iqtisodiy ta’sirini baholash
muhim ahamiyat kasb etadi.
Yuqoridagi muammolarni hal etish uchun, avvalo, soliq intizomini
mustahkamlash zarur. Buning uchun soliq to‘lovchilarga nisbatan
rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni kuchaytirish, masalan, soliqlarni o‘z vaqtida
to‘laydigan korxonalarga imtiyozlar va yengilliklar berish maqsadga muvofiqdir. 14
Shuningdek, soliq qarzdorligini kamaytirish bo‘yicha restrukturizatsiya
mexanizmlarini kengaytirish lozim. Qarzdor korxonalar bilan individual ishlash,
bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyatlarini yaratish ularning moliyaviy barqarorligini
saqlab qolishga yordam beradi.
Bundan tashqari, buxgalteriya va soliq hisobi bo‘yicha malaka oshirish
tizimini rivojlantirish muhim hisoblanadi. Soliq organlari tomonidan bepul
14
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-6096-son qarori, 2021.
32

seminarlar, onlayn kurslar va metodik qo‘llanmalar tashkil etilishi yuridik
shaxslarning soliq bilimlarini oshirishga xizmat qiladi
2019 2020 2021 2022 202305101520253035404550
2-rasm. O’zbekistonda yashirin iqtisodiyot ulushi.
Ushbu grafikda 2019–2023 yillar davomida O‘zbekistonda yashirin
iqtisodiyot ulushining o‘zgarish dinamikasi aks ettirilgan. Grafik ma’lumotlariga
ko‘ra, 2019-yilda yashirin iqtisodiyot ulushi eng yuqori darajada bo‘lib, taxminan
45 foizni tashkil etgan. 2020-yilda mazkur ko‘rsatkichning biroz pasaygani
kuzatiladi. Bunga pandemiya sharoitida iqtisodiy munosabatlarni
rasmiylashtirishga bo‘lgan ehtiyojning ortishi hamda davlat tomonidan nazorat
mexanizmlarining kuchaytirilishi ta’sir ko‘rsatgan. Keyingi yillarda, ya’ni 2021–
2023 yillarda yashirin iqtisodiyot ulushi izchil kamayib borib, 2023-yilda taxminan
34 foiz atrofida shakllangan. Mazkur pasayish tendensiyasi soliq ma’murchiligini
takomillashtirish, raqamli texnologiyalarni joriy etish, onlayn nazorat-kassa
mashinalari va elektron hisob-fakturalarning keng qo‘llanilishi bilan bevosita
bog‘liqdir.
Umuman olganda, grafik ma’lumotlari O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyot
ulushini qisqartirish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar ma’lum darajada samara
berayotganini ko‘rsatadi. Biroq yashirin iqtisodiyot ulushi hanuz yuqori darajada
33

saqlanib qolayotgani ushbu yo‘nalishda tizimli va izchil choralarni davom ettirish
zarurligini anglatadi.
34

XULOSA
Ushbu kurs ishida yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat soliqlari va
ularning o‘ziga xos xususiyatlari har tomonlama tahlil qilindi. O‘rganishlar
natijasida quyidagi xulosalarga kelindi.
Birinchidan, yuridik shaxslar davlat byudjeti daromadlarining asosiy
manbalaridan biri hisoblanib, ular tomonidan to‘lanadigan umumdavlat soliqlari
mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Yuridik shaxslarning soliq to‘lovchi sifatidagi o‘rni davlatning moliyaviy
siyosatini amalga oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Ikkinchidan, umumdavlat soliqlari, xususan foyda solig‘i, qo‘shilgan qiymat
solig‘i va aksiz solig‘i davlat byudjeti daromadlarining katta qismini shakllantiradi.
Ushbu soliqlar iqtisodiy jarayonlarga bevosita ta’sir ko‘rsatib, ishlab chiqarish
hajmi, iste’mol darajasi va tadbirkorlik faolligini tartibga soluvchi muhim iqtisodiy
vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
Uchinchidan, O‘zbekistonda so‘nggi yillarda soliq ma’murchiligini
takomillashtirish bo‘yicha amalga oshirilgan islohotlar, jumladan elektron soliq
tizimlarining joriy etilishi, soliq nazoratining raqamlashtirilishi va risk asosida olib
borilishi soliq tushumlarining oshishiga va soliq intizomining mustahkamlanishiga
xizmat qilmoqda.
To‘rtinchidan, olib borilgan tahlillar yuridik shaxslardan undiriladigan
soliqlar sohasida ayrim muammolar mavjudligini ko‘rsatdi. Jumladan, soliq
hisobotlarining murakkabligi, yashirin iqtisodiyotning mavjudligi, soliq qarzdorligi
hamda soliq yukining ayrim tadbirkorlik subyektlari uchun og‘irligi ushbu
sohadagi asosiy muammolar sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Beshinchidan, mazkur muammolarni bartaraf etish uchun soliq
ma’murchiligini yanada soddalashtirish, soliq yukini optimallashtirish, soliq
intizomini kuchaytirish hamda soliq imtiyozlarini faqat iqtisodiy samarador
sohalarga yo‘naltirish zarurligi aniqlandi. Shuningdek, soliq qonunchiligining
barqarorligini ta’minlash va soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro ishonchga asoslangan
munosabatlarni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.
35

Oltinchidan, soliq siyosatini amalga oshirish jarayonida yuridik shaxslarga
nisbatan qo‘llanilayotgan soliq imtiyozlari va preferensiyalarning samaradorligini
doimiy baholab borish zarur. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ayrim imtiyozlar
iqtisodiy samaradorlik bermasdan, aksincha byudjet daromadlarining kamayishiga
olib kelmoqda. Shu bois, soliq imtiyozlarini berishda aniq mezonlar belgilash va
ularni maqsadli hamda vaqtinchalik tarzda qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi.
Yettinchidan, yuridik shaxslar tomonidan soliqlarni hisoblash va to‘lash
jarayonida soliq qonunchiligi talablarini to‘liq tushunmaslik holatlari ham uchrab
turadi. Bu esa soliq xatoliklari, jarimalar va soliq nizolarining ko‘payishiga sabab
bo‘lmoqda. Mazkur muammoni hal etish uchun soliq to‘lovchilarni axborot bilan
ta’minlash, bepul maslahat xizmatlarini kengaytirish va soliq madaniyatini
oshirishga qaratilgan choralarni kuchaytirish lozim.
Sakkizinchidan, yashirin iqtisodiyot ulushining mavjudligi yuridik
shaxslardan undiriladigan soliqlar samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Naqd pul aylanmasining yuqoriligi va ayrim faoliyat turlarida norasmiy hisob-
kitoblar soliq bazasining qisqarishiga olib keladi. Ushbu holatni kamaytirish uchun
elektron hisob-fakturalar, onlayn nazorat-kassa texnikalari va raqamli monitoring
tizimlaridan foydalanishni yanada kengaytirish talab etiladi.
To‘qqizinchidan, soliq yukining tarmoqlar bo‘yicha nomutanosib
taqsimlanishi ayrim yuridik shaxslarning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli soliq yukini iqtisodiy faoliyat turlari, foydalilik
darajasi va bozor sharoitlarini hisobga olgan holda muvozanatlashtirish zarur.
O‘ninchidan, yuridik shaxslardan undiriladigan soliqlarni boshqarishda
xalqaro tajribadan foydalanish, xususan, soliq ma’murchiligida risklarni
boshqarish tizimi, transfer narxlarni nazorat qilish va soliq tekshiruvlarining
profilaktik shakllarini joriy etish soliqlarni undirish samaradorligini yanada
oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, yuridik shaxslardan undiriladigan umumdavlat
soliqlarini samarali tashkil etish va ularni takomillashtirish davlat byudjeti
36

barqarorligini ta’minlash, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash hamda tadbirkorlik
muhitini yanada yaxshilashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. - Toshkent: 2023-yil (yangilangan
tahrir).
2. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi. Yillik hisobot. - Toshkent,
2023.
3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Davlat byudjeti ijrosi to‘g‘risida
hisobot. - Toshkent, 2023.
4. Mirzayev B.B. Soliqlar va soliqqa tortish tizimi. - Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti, 2021.
5. Karimov N.X. Soliq nazorati va soliq auditi. - Toshkent, 2021.
6. Abdullayev O.A. Soliq ma’murchiligi va uning takomillashuvi. - Toshkent,
2022.
7. Rasulov J.Sh. Soliq yukini optimallashtirish masalalari. - Toshkent, 2022.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining soliq siyosatini takomillashtirishga
doir qarorlari to‘plami. - Toshkent, 2021–2023.
9. Xudoyberdiyev D.A. Yuridik shaxslardan olinadigan soliqlar. - Toshkent, 2022.
10. Soliyev M.M. Davlat byudjeti va soliq tushumlari tahlili. - Toshkent, 2023.
11. O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasi. Davlat byudjeti ustidan nazorat
hisobotlari. - Toshkent, 2022.
12. Karimova S.N. Foyda solig‘ini hisoblash va to‘lash mexanizmi. - Toshkent,
2021.
13. Tursunov A.R. Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyati. - Toshkent,
2022.
14. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. Fiskal siyosat sharhi.
- Toshkent, 2024.
15. Jahon banki. Uzbekistan Public Expenditure Review. - 2022.
16. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF). Uzbekistan: Fiscal Policy Review. -
2022.
17. Jahon banki. Tax Administration Reform in Uzbekistan. - 2023.
37

Internet saytlari
1. www.soliq.uz - O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasi rasmiy sayti.
2. www.lex.uz - O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
3. www.mf.uz - O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi.
4. www.stat.uz - O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi.
5. www.worldbank.org - Jahon banki rasmiy sayti.
6. www.imf.org - Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi rasmiy sayti.
38

Sotib olish