Tavakkalchilikni pasaytirishda sug’urtaning ahamiyati - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	132.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Tavakkalchilikni pasaytirishda sug’urtaning ahamiyati

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI

KURS ISHI
Mavzu: “ Tavakkalchilikni pasaytirishda sug ’ urtaning ahamiyati ”
Bajardi ;
Ilmiy rahbar:
Komissiya a’zolari: ____________________________
____________________________
____________________________
Toshkent – 20 __
1

MUNDARIJA
Kirish…………………………………………………………………………..3
I BOB Tavakkalchilikni pasaytirish yo`llari
1.1 Tavakkalchilikni birlashtirish…………………………………………….9
1.2 Tadbirkorlik tavakkalchiligini sug’urtalash……………………………15
II BOB Sug’urtaning mohiyati va funksiyasi
2.1 Sug’urtaning tavakkalchilikdagi ahamiyati……………………………..23
2.2 Sug’urtalashda tavakalchilikning qandaty turi bor………………………30
Xulosa…………………………………………………………………………….31
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati……………………………………………33
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi Bugungi kunda sug'urtalash jarayoni ikki tomonlama
manfaatni aks ettiruvchi muhim yo'nalishlardan biriga aylanib bormoqda.
Sug'urtaning ahamiyati aholi farovonligini yaxshilashga xizmat qilishi bilan ham
muhim hisoblanadi. Tadbirkorlik tavakkalchiligida havfni bartaraf etishda
sug'urtaning o'rnini ko'rib chiqishimiz maqsadga muvofiq, hamda hozirgi davr
nuqtai nazaridan olib qarasak, eng samarali yo'l hisoblanadi. Avvalo, sug'urta
faoliyatining tarixiga nazar solib o'tamiz. Dastlab, 12 asrda Italyada paydo bo'lgan
bo'lib, keyinchalik asta-sekinlik bilan boshqa hududlarga ham tarqala boshlagan.
Italyada paydo bo'lganligi sababi, dengizda suzib yuruvchi kemalarga qaroqchilar
hujum qilishi oqibatida, savdogarlar birlashib sug'urta jamiyatini tashkil etishgan.
Sug'urta jamiyatini asosiy faoliyati himoya qilish vazifasini bajarish hisoblanadi.
Yanada aniqroq bo'lishi uchun bir qancha sodda misollar orqali ko'rib chiqamiz.
Sug'urtani "soyabon" deb hisoblasak, osmondan yog'ayotgan qor yoki yomg'irni
risk yoki havf-xatar deb olamiz. Bunday mavsumda doim soyabon qo'lingizda
bo'lishi lozim. Shunday ekan, sug'urta ham tadbirkorlik bilan shug'ullanuvchi
insolarga doim tog'ri yo'lni targ'ib qiladi. Yoki, sug'urtani "xavfsizlik kamari" deb
hisoblasak, e'tibor qaratgan bo'lsangiz, har bir avtomobilga ushbu kamar
o'rnatilgan. Sug'urta faoliyatiga ham nazar tashlasangiz, butun dunyo bo'ylab,
sug'urta bozori ancha kengaymoqda. Bu faoliyat turi bilan butun dunyo
shug'ullanmoqda va insonlar uchun asosiy himoya vositasi hisoblanmaydi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari sug'urta faoliyatiga nisbatan, negativ
hodisa bo'lishi kerak degan tushuncha mavjud. Aslida unday emas, sug'urta
qilish uchun tadbirkorlikka, avtomobilga yoki sog'liqqa putur yetkan bo'lishi
shart emas, shunchaki bo'lishi mumkin bo'lgan hodisani oldini olgan bo'lasiz.
Xalqimizda ajoyib naql bor: "Do'stingga yaqin bo'l, dushmaningga undan ham
yaqin" - degan. Shunday ekan, bo'lishi mumkin bo'lgan xavfdan qo'rqmang.
3

Shunchaki, uni oldini olish zarur. Tadbirkor faoliyat boshlashdan oldin, katta
risk qiladi, sarmoya kiritadi, boshlagan ishi uchun mahoratli bo'lishga harakat
qiladi. Bularning barchasi ushbu faoliyat natijasidan naf olish. Va u bilan doim
katta risk yonma-yon yuradi. Ushbu "dushmandan" qo'rqmaslik, bosh tortmaslik
kerak. Shundagina u o'zi xohlagan nafni ola oladi. Demak, sug'urta faoliyati
tadbirkorning yaqin "do'stlaridan" biri, u bilan hamkorlik qilish tadbirkor uchun
katta foyda hisoblanadi. Sug'urtalovchi ya'ni sug'urta - tegishli turdagi sug'urtani
amalga oshirish uchun litsenziyaga ega bo'lgan va sug'urta shartnomasiga
muvofiq sug'urta tovoni (sug'urta puli) to'lovini amalga oshirish majburiyatini
oluvchi tijorat tashkiloti bo'lgan yuridik shaxs2 hisoblanadi. Sug'urta faoliyati
qadimdan mavjud bo'lgan, bu soha ko'pchilikni fikriga ko'ra, yangi kirib kelgan
soha turi emas.
Kurs ishining tuzilish tartibi : kirish II bob har bir bob uchun 2tadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
4

I BOB Tavakkalchilikni pasaytirish yo`llari
1.1Tavakkalchilikni birlashtirish
Amaliyotda rahbar yoki tadbirkor o’z faoliyatida:
 mol – mulk talofatiga;
 moliyaviy yo’qotishlarga;
 daromadlarning kamayishiga;
 foyda darajasini aniqlashdagi hatoliklarga yo’l qo’ymaslik va shu
jihatlarni yaxshilash maqsadida turli – tuman tavakkalchilikka boradilar. Shunday
sharoitda qaysi bir turdagi tavakkalchilikni tanlash, qaysi biri ko’proq samara
berishi mumkinligini aniqlash ko’p jihatdan tavakkalchilik turlarining ilmiy
asoslangan tavsifnomasini bilishni taqozo etadi. Shunday tavsifnoma quyidagi
ko’rinishga ega.
Oldindan rejalashtirilgan zaxira jamg`armalarini yaratish o`zini-o`zi
sug`urtalash jarayonini anglatadi. Korxona favqulodda yuz beradigan
tavakkalchilik holatlari uchun foydadan ajratma hisobiga maxsus jamg`arma
(tavakkalchilik jam 1
g`armasi) yaratadi. Masalan, yirik tadbirkorlik korxonasi
uncha qimmat bo`lmagan uskunani tasodifiy xatarlardan sug`urtalashni maxsus
sug`urta kompaniyasi orqali amalga oshirishni ma’qul ko`rmaydi. O`zini-o`zi
sug`urtalash zarar ehtimoli kichik bo`lgandagina maqsadga muvofiq. Biroq
zaxira jamg`armasi foyda keltirmaydigan o`lik kapital ekanligidan, tadbirkorlar
bunday jamg`armani qisqartirishga harakat qiladilar.
Ikkinchi holatda, ya’ni rejalashtirilmagan tavakkalchilikni o`ziga olishda
tadbirkorlik firmasi tavakkalchilik natijasidagi yo`qotishlarni foyda yoki
1
Gavrilova S. Straxovanie:Uchebnoe posobie.–M.:«Eksmo»,2010g.

5

aktivlardan qoplashiga to`g`ri keladi. Agar yo`qotishlar hajmi foydadan katta
bo`lsa, joriy likvidli aktivlar yoki xususiy kapitalning bir qismidan voz kechishga
to`g`ri keladi.

6Ishlab
chiqarishga
oid Savdoga
oidSiyosat bilan bog’liq
tavakkalchilikEkologiya bilan
bog’liq tavakkalcilik
Tijorat bilan bog’liq
tavakkalchilikTransport bilan bog’liq
tavakkalchilik Tavakkalchilik turlari
Tabiat bilan bog’liq
tavakkalchilik Sof
tavakkalchilik Chayqovchilik
(spekulyativ)
 tizimli
 selektiv
 kreditga
(lekvednost) oid
 hududga oid
 tarmoqqa oid
 korxonani
tugatishga oid
 innovatsiyaga oid  inflyatsiya
bilan bog’liq
tavakkalchilik
 Valyuta bilan
bog’liq
tavakkalchilik

Sof tavakkalchilik salbiy (zarar, ziyon) yoki nol natijaga erishish ehtimolini
bildiradi. Shunday turdagi tavakkalchilikka tabiat, ekologiya, siyosat, transport va
qisman tijorat bilan bog’liq tavakkalciliklar kiradi.
Chayqovchilik ( спекулятив ) tavakkalcilik ham salbiy (zarar, ziyon), ham
ijobiy natija (yutuq, foyda)ga erishish ehtimolini bildiradi. Bu turdagi
tavakkalchilikka moliya bilan bog’liq bo’lgan ikki turdagi, ya’ni investitsiya va
pulning sotib olish qobilyati bilan bog’liq bo’lgan tavakkalchiliklar kiradi.
Tabiat bilan bog’liq tavakkalchilik turiga tabiiy ofatlar oqibatida ehtimol
(tavakkal) qilinadigan zararlar kiradi, masalan, yer qimirlashi, suv toshqini, dovul,
epidemiya va boshqalar tufayli ok’rilgan zarar darajasi.
Ekologiya bilan bo 2
g’liq tavakkalchilik – bu atrof muhitni ifloslanishi
oqibatida ehtimol (tavakkal qilinadigan zarar yoki qo’shimcha xarajat).
Siyosat bilan bog’liq tavakkalchilik – bu siyosat beqarorlik oqibatida
ehtimol qilinadigan moddiy (moliyaviy) zararlar. Bu tavakkalchilik korxona
faoliyatiga emas balki mamlakatdagi sotsial siyosiy barqarorlikka bog’liq.
Transport bilan bog’liq tavakkalchilik – bu avtomobil, temir yo’l, dengiz,
havo transportlarida yuklarni tashish jarayonida ehtimol (tavakkal) qilinadigan
zararlar.
Tijorat bilan bog’liq tavakkalchilik – bu xo’jalik sub’ektlarining
tadbirkorlik faoliyati oqibatida ehtimol (tavakkal) qilinadigan zararlardir. Bunday
turdagi tavakkalchilik o’z navbatida ishlab chiqarish, savdo va qisman moliya
bilan bog’liq bo’lgan tavakkalchiliklarga bo’linadi.
Ishlab chiqarish bilan bog’liq tavakkalchilik – bu ishlab chiqarish
jarayonining to’xtab qolishi yoki bir maromda ishlayotganligi, texnologiyaning
buzilishi, sifatsiz xomashyo oqibati yoki xodimlarning sifatsiz ishlashlari evaziga
ehtimol (tavakkal)qilinadigan zarar yoki qo’shimcha harajatlardir.
2
2 Nikulina N.N.Straxovoy menedjment.-YUNITI,2011

7

Savdo bilan bog’liq tavakkalchilik – bu o’zaro to’lovlarning
kechiqtirilishi, shartnoma shartlarining bajarilmasligi oqibatida ehtimol (tavakkal)
qilinadigan zarur yoki olinmaydigan daromad.
Moliya bilan bog’liq tavakkalcilik – bu ehtimol qilinadigan moliyaviy
zararlar bo’lib, u o’z navbatida investitsiya va pulning sotib olish qobiliyati bilan
bog’liq bo’lgan, oxirgisi esa o’z navbatida,
* inflyatsiya va
* valyuta bilan bog’liq bo’lgan tavakkalchilik turlariga bo’linadi.
Inflyatsiya bilan bog’liq tavakkalchilik – bu olingan daromadlarning qadri
yuqori inflyatsiya oqibatida tezroq qadrsizlanishini bildiradi.
Valyuta bilan bog’liq tavakkalchilik – bu chet el valyutasi kursining
o’zgarishi oqibatida ko’riladigan katta zararni bildiradi. Bu tavakkalchilik eksport-
import operatsiyalarini 3
, shuningdek, valyuta operatsiyalarini baholashda o’ta
zarurdir.
Tizimli tavakkalchilik – bu, u yoki bu bozorda konyukturaning
yomonlashishi yoki tushib ketishi oqibatida ehtimol qilinadigan zarar. Bu
tavakkalchilik investitsiyani aniq bir ob’ektga emas, balki muayyan bozor
(masalan, valyuta bozori, qo’zg’almas mulk bozori va boshqalar) uchun barcha
qo’yilgan mablag’ bo’yicha tavakkalchilikni ifodalaydi.
Selektiv tavakkalchilik – bu u yoki bu bozorda ob’ektni noto’g’ri tanlab
olishi oqibatida ko’riladigan tavakkal zarar yoki boy berilgan xavf.
Kredit tavakkalchiligi – bu qarz olgan tomonining o’z majburoyatlarini
to’lay olmasligi xavfi.
Regional tavakkalchilik – muayyan regionallarning iqtisodiy holati bilan
bog’langan bo’ladi.
Tarmoq bilan bog’liq tavakkalchilik ayrim tarmoq iqtisodiyoti bilan
bog’liq bo’lib, u ikkita omil ta’siri ostida bo’ladi:
 tarmoqdagi davriy beqarorlikka;
3
3 Nikulina N.Straxovoy marketing.Uchebnoe posobie.–M.:YUNITI-DANA, 2009g.
8

 tarmoq ishlab chiqarishning hayotiy bosqichlarga.
Korxona tavakkalciligi investitsiya ob’ekti bo’lgan aniq korxona faoliyati
bilan bog’liq.
Investitsiya tavakkalchiligi deganda yana Tovar yoki xizmat, yangi
texnologiyani ishlab chiqish va joriy qilish uchun sarflangan xarajatlarning
qoplanmasligi oqibatida ko’riladigan tavakkal zarar tushuniladi.
1.3. Tavakkalchilikni boshqarish
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, aksariyat hollarda iqtisodiy baholashlar va
boshqaruv qarorlari ko’p ariantli bo’lib ehtimollik harakteiga ega. Shu sababli hato
va yanglishishlar bu jarayonda tabiiy bo’lganda, baribir noho’sh holdir. Shunday
sharoitda menejer:
• tavakkalchilikdagi xavf ehtimolini;
 u xavf darajasini pasaytirish choralarini;
 ehtimol qilinayotgan zararni qoplash yo’llarini oldindan hisob –
kitobini qilish lozim.
Tavakkalchilikni boshqarishning mohiyati ham ana shunda .
Tavakkalchilikning maqsadga muvofiqligi baho berish uchun eng avvalo
ehtimol qilinayatgan, xavf darajasiga qarab tavakkalcilikning tayin zonalarini
ajratib olish zarur. Shu zonalarning umumiy ko’rinishi 10-jadvalda berilgan.
Zarar kutilmaydigan, ya’ni xo’jalik faoliyatining natijasi ijobiy bo’lgan zona
xavfsiz zona deb ataladi.
10-jadval.
9Tavakkalchilikni boshqarishdagi maqsad – bu korxonani faqat
bankrotlikdan saqlab qolish emas, balki qanday sharoitda bo’lsa
ham foydani minimal darajadan past bo’lishiga qo’yilmaslikdir.
Yutuq Zarar

Yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan xavf zonasi deganda ehtimol (tavakkal)
qilinayotgan zarar kutiladigan foydadan ko’p bo’lmagan zona tushuniladi. Shunda
tadbirkorlar faoliyati iqtisodiy nuqtai nazardan maqsadga muvifiq deb yuritiladi.
Yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan xavf zonasining chegarasi quyidagicha ko’rinishda
bo’ladi:
Jiddiy (keskin) xavf zonasi deganda ehtimol (tavakkal) qilinayotgan zarar nafaqat
kutiladigan foyda, shuningdek hisoblangan naqt pul daromaddan ham ko’p bo’lgan
zona tushuniladi, ya’ni jiddiy xavf zonasining chegarasi quyidagicha bo’ladi:
Boshqacha qilib aytganda, bu yerda tadbirkor nafaqat hech qanday foyda
olinishi, shuningdek barcha ishlab chiqarish xarajatlari miqdorida to’g’ridan to’g’ri
zarar ko’rishgacha tavakkal qiladi.
Fojiali xavf zonasi deganda ehtimola(tavakkal) qilinayotgan zararning jiddiy
xavf zonasi o’z domiga tortib, undan oshib korxonaning xususiy kapitaliga teng
bo’lgan zona tushuniladi, ya’ni bunday xavf zonasining chegarasi quyidagi
ko’rinishda bo’ladi:
10Yutuq Zarar
Zarar darajasi hisoblangan foyda
ko’lami = darajasi, ko’lami
Zarar jami
darajasi > xarajat + foyda

Bunday tavakkalchilik oqibati korxonaning yoki tadbirkorning bankrotlikka va
yemirilishiga olb keladi. Fojiali xavf tadbirkor hayoti, uni sog’lig’iga xavf
tug’dirishi mumkin.
Tadbirkorlik tavakkalchiligini pasaytirishning yana bir usuli bu
tavakkalchilikni taqsimlash yoki birlashtirish yo`li bilan yo`qotishlarni
qisqartirish hisoblanadi.
Tavakkalchilikni taqsimlash , odatda, korxonaning aktivlarini taqsimlash
yo`li bilan amalga oshiriladi.
Mulk tadbirkor oilasining turli a’zolari nomiga o`tkaziladi yoki shu maqsad
uchun yaratilgan korporatsiya va trast firmalari nomiga o`tkaziladi. Bunda bir
maqsad atrofida birlashgan tadbirkor oilasi a’zolari yoki yaqin aloqada bo`lgan
tadbirkorlar guruhi (shirkat, korporatsiya, kontsern va boshqa) tavakkalchilik qilish
oqibatida ko`rilishi mumkin bo`lgan foyda va zararlarni o`zaro taqsimlaydilar.
Tavakkalchilikni taqsimlash orqali kamaytirish usullaridan biri
diversifikatsiyalashdir. Uning mohiyati bir-biri bilan bog`liq turli faoliyat
ko`rinishlari o`rtasida kapital qo`yilmalarni va tovar-moddiy resurslarni
taqsimlashdan iborat. Agar tavakkalchilik oqibatida bir faoliyat turidan zarar
ko`rilsa, boshqasidan ko`rilgan foyda hisobidan uni qoplash mumkin.
Diversifikatsiyalash ishlab chiqarish, tijorat va investitsion faoliyat
sohalarida tavakkalchilikni kamaytirish imkonini yaratadi. Tavakkalchilikni
diversifikatsiyalash quyidagi yo`llar bilan amalga oshirilishi mumkin:
- kapital sarflarni bir nechta faoliyat turlariga bo`lib sarflash;
11Zarar darajasi Xususiy
ko’lami = kapital

- har xil turdagi yuqori daromad keltiradigan qimmatli qog`ozlarga
investitsiya qilish;
- moddiy-texnik ta’minoti bo`yicha tashqi sheriklar sonini ko`paytirish;
- turli sigmentlarni qamrab olgan bozor va iste’molchilar talabiga mos
tovarlar ishlab chiqarish;
- bozor konyunkturasi va iste’molchilar sigmentiga mos keluvchi turli baho
siyosatini yuritish;
- yuk tashuvchi turli transport korxonalari xizmatidan foydalanish;
- tovar-moddiy zaxiralarni 4
bir nechta joyda bo`lib saqlash va hokazo.
Tavakkalchilikni birlashtirish ikki yoki undan ortiq korxonalarning
qo`shilishi natijasida sodir bo`ladi va buning natijasida yangi tashkil topgan
korxona dastlabkilariga qaraganda ko`p aktivga ega bo`ladi. Tavakkalchilik
xatarlarini pasaytirish yo`lida tadbirkorlarning o`z kapitallarini birlashtirishi, ular
o`rtasida olingan foydani va zararlarni bo`lish imkonini yaratadi. Ushbu holat
korxonani tavakkalchilikdan butunlay holi qilmaydi, lekin uning xatar darajasini
bir muncha pasaytirishga yordam beradi.
Xejirlash – moliyaviy yoki tijorat faoliyatida baholarning (valuta kursining)
tebranib turishidan yo`qotishlarni kamaytirish uchun tavakkalchilikni fyuchers
shartnomalari yordamida sug`urtalash shakli hisoblanadi.
Baho (kurs) o`zgarishi tavakkalchiligini sug`urtalashga xizmat qiluvchi
shartnoma «xej» deb ataladi. Xejerlashni amalga oshiruvchi subyekt «xejer» deb
ataladi.
1.2Tadbirkorlik tavakkalchiligini sug’urtalash
4
4 Osnovi straxovoy deyatelnosti:Uchebnik.Otv.red.Prof.T.A.Fedorova. – SPb.:Magistr,2008g.
12

Avvalo, tadbirkorlik o'zi nima? Tadbirkorlikda foyda va yo'qotish xavfi kabi
tushunchalarga to'xtalib o'tamiz. Tadbirkorlik - o'z tavakkalchiligi ostida amalga
oshiriladigan, mulkka egalik qilish, tovarlarni sotish, ishlarni bajarish yoki
xizmatlar ko'rsatishdan muntazam ravishda daromad olishga qaratilgan mustaqil
faoliyat turi hisoblanadi. Bundan ko'rinib turibdiki, tadbirkorlik katta
tavakkalchilik asosida vujudga keladi. Tavakkalchilik bor joyda katta xavf bo'lishi
oddiy hol. Biroq, bu tavakkalchilikdan ham bir qancha usullar orqali hal qilish
mumkin. Bular quyidagilar;

Tavakkalchilikdan qochish;
• Ushlab qolish;
• Birovga berish.
Ushbu tushunchalarga atroflicha ta'rif berib o'tishimiz mumkin. Tavakalchilikdan
qochish - keltirilgan tadbirlardan chetlanish yoki ehtiyotkorlik bilan harakat
qilishdir. Bunday harakat orqali foydadan quruq qolish ham hech gap emas.
Ushlab qolish - investitsiya faoliyatini olib borayotgan shaxsga ya'ni investorga
barcha tavakalchilikni yuklash tushuniladi. Bu vaziyatda barcha javobgarlik
investorning bo'ynida bo'ladi.
Birovga berish - investor tomonidan barcha javobgarlikni boshqa bir shaxsga yoki
biron tashkilotga berish tushiniladi, misol uchun sug'urta jamiyatiga.Bugungi
kunda sug'urtalash jarayoni ikki tomonlama manfaatni aks ettiruvchi muhim
yo'nalishlardan biri 5
ga aylanib bormoqda. Sug'urtaning ahamiyati aholi
farovonligini yaxshilashga xizmat qilishi bilan ham muhim hisoblanadi.
Tadbirkorlik tavakkalchiligida havfni bartaraf etishda sug'urtaning o'rnini ko'rib
chiqishimiz maqsadga muvofiq, hamda hozirgi davr nuqtai nazaridan olib qarasak,
eng samarali yo'l hisoblanadi. Avvalo, sug'urta faoliyatining tarixiga nazar solib
o'tamiz. Dastlab, 12 asrda Italyada paydo bo'lgan bo'lib, keyinchalik asta-sekinlik
5
4 Osnovi straxovoy deyatelnosti:Uchebnik.Otv.red.Prof.T.A.Fedorova. – SPb.:Magistr,2008g.
13

bilan boshqa hududlarga ham tarqala boshlagan. Italyada paydo bo'lganligi sababi,
dengizda suzib yuruvchi kemalarga qaroqchilar hujum qilishi oqibatida,
savdogarlar birlashib sug'urta jamiyatini tashkil etishgan. Sug'urta jamiyatini
asosiy faoliyati himoya qilish vazifasini bajarish hisoblanadi. Yanada aniqroq
bo'lishi uchun bir qancha sodda misollar orqali ko'rib chiqamiz. Sug'urtani
"soyabon" deb hisoblasak, osmondan yog'ayotgan qor yoki yomg'irni risk yoki
havf-xatar deb olamiz. Bunday mavsumda doim soyabon qo'lingizda bo'lishi
lozim. Shunday ekan, sug'urta ham tadbirkorlik bilan shug'ullanuvchi insolarga
doim tog'ri yo'lni targ'ib qiladi. Yoki, sug'urtani "xavfsizlik kamari" deb
hisoblasak, e'tibor qaratgan bo'lsangiz, har bir avtomobilga ushbu kamar
o'rnatilgan. Sug'urta faoliyatiga ham nazar tashlasangiz, butun dunyo bo'ylab,
sug'urta bozori ancha kengaymoqda. Bu faoliyat turi bilan butun dunyo
shug'ullanmoqda va insonlar uchun asosiy himoya vositasi hisoblanmoqda.Ya'ni,
tadbirkorlik tavakkalchiligini sug'urtalash tizimi. Ushbu jarayonni so'zlar orqali
to'liq ko'rsatib o'tamiz. Avvalo, tadbirkorlik xavfi tushunchasiga to'xtalib o'tsak.
Tadbirkor o'zining kiritgan sarmoyasidagi biznesiga xavf-hatar paydo bo'lsa,
qanday yo'l bilan saqlab qolishi yoki qanday yo'l tutishi lozim? Bu vaziyatda riskni
boshqarish yo'llarini aniqlash hamda, vaqt tezligini rejalashtirish maqsadga
muvofiq. Riskni ya'ni tadbirkorlik tavakkalchiligini 4 xil usul orqali o'z
foydamizga hal qilishimiz mumkin.
• Voz kechish; 6
• O'tkazib yuborish yoki taqsimlash;
• Kamaytirish;
• Qabul qilish;
Ushbu riskni bartaraf qilish yo'llarini kundalik hayotimizda mavjud bo'lgan,
vaziyatlar orqali yoritsak, maqsadga muvofiq bo'ladi. Tasavur qiling, erta tongda
6
5 Serbinovskiy B. Straxovoe delo.Uchebnoe posobie.–Rostov n/D: «Feniks», 2010g.
14

ishga ketish maqsadida, ko'chaga chiqdingiz, ko'chada qor yog'moqda. Siz
tushunib yettingizki, avtomobilingizni ushbu muzli yo'lda haydab ketishingiz katta
risk ya'ni avtohalokatga uchrash omili katta. Bunday vaziyatda, siz birinchi usul
ya'ni voz kechishdan foydalansangiz, metroda ketish variantini tanlagan bo'lasiz.
Bu holda siz riskdan voz kechdingiz.
Ikkinchi usul, o'tkazib yuborish yoki taqsimlash. Bu vaziyat aynan sug'urta
bilan bog'liq. Ya'ni, siz avtomobilingizni sug'urta qilgansiz, hech qanday
qo'rquvingiz yo'q, qandaydir vaziyat sodir bo'lsa ham, sug'urta yetkazilgan zararni
to'lab beradi.
Ushinchi usul, riskni kamaytirish. Vaziyatni ko'rdingiz, angladingiz,
tushundingizki ushbu vaziyatda sizga yordam kerak. Va siz juda ehtiyotkor bo'lasiz
yoki shu sohada mukammal bo'lgan shaxsni yordamga chaqirasiz. Bu orqali siz
sodir bo'lishi mumkin bo'gan riskni kamaytirgan hisoblanasiz.
So'nggi usul, riskni qabul qiladi. Sodir bo'lishi mumkin bo'lgan voqeani tan oladi,
kelib chiqish mumkin bo'lgan hodisaga rozi bo'ladi.
Bundan ko'rinib turibdiki, tadbirkorlik xavfi — tadbirkorning kontragentlari o'z
majburiyatlarini buzishi yoki tadbirkorga bog'liq bo'lmagan vaziyatlarga ko'ra bu
faoliyat shart-sharoitlarining o'zgarishi tufayli tadbirkorlik faoliyatidan kutilgan
daromadlarni ololmaslik tavakkalchiligi1dir. Bu vaziyatda eng samarali va foydali
yo'l tadbirkorlik havfini sug'urta qilish deb hisoblaymiz. Ko'plab insonlarni ongida
sug'urta faoliyatiga nisbatan, negativ hodisa bo'lishi kerak degan tushuncha
mavjud. Aslida unday emas, sug'urta qilish uchun tadbirkorlikka, avtomobilga yoki
sog'liqqa putur yetkan bo'lishi shart emas, shunchaki bo'lishi mumkin bo'lgan
hodisani oldini olgan bo'la 7
siz. Xalqimizda ajoyib naql bor: "Do'stingga yaqin bo'l,
dushmaningga undan ham yaqin" - degan. Shunday ekan, bo'lishi mumkin bo'lgan
xavfdan qo'rqmang. Shunchaki, uni oldini olish zarur. Tadbirkor faoliyat
7
6 Straxovanie.Uchebnik/Orlanyuk-Malitskaya L.A.–M.:«YUrayt»,2011g.

15

boshlashdan oldin, katta risk qiladi, sarmoya kiritadi, boshlagan ishi uchun
mahoratli bo'lishga harakat qiladi. Bularning barchasi ushbu faoliyat natijasidan
naf olish. Va u bilan doim katta risk yonma-yon yuradi. Ushbu "dushmandan"
qo'rqmaslik, bosh tortmaslik kerak. Shundagina u o'zi xohlagan nafni ola oladi.
Demak, sug'urta faoliyati tadbirkorning yaqin "do'stlaridan" biri, u bilan hamkorlik
qilish tadbirkor uchun katta foyda hisoblanadi. Sug'urtalovchi ya'ni sug'urta -
tegishli turdagi sug'urtani amalga oshirish uchun litsenziyaga ega bo'lgan va
sug'urta shartnomasiga muvofiq sug'urta tovoni (sug'urta puli) to'lovini amalga
oshirish majburiyatini oluvchi tijorat tashkiloti bo'lgan yuridik shaxs2 hisoblanadi.
Sug'urta faoliyati qadimdan mavjud bo'lgan, bu soha ko'pchilikni fikriga ko'ra,
yangi kirib kelgan soha turi emas. Qadimdan nazar tashlasangiz, Amir Temur
davridan ham sug'urtani ayrim ko'rinishlari mavjud bo'lgan. Bunga misol
tariqasida, jang natijasida olgan foydani, barcha jangchilarga teng bo'lgan, hattoki,
jang paytida vafot etgan jangchilarning ulushini ham ularning oila a'zolariga
yetkazib bergan. Bejizga, "Kuch - adolatdadir" degan shior ostida harakat
qilmagan. Shunday ekan, qadimdan mavjud b 8
o'lgan ushbu sug'urta bozori hozirgi
davr miqyosida olib qarasak, bir bo'lagiga aylanib bo'lgan. Yanada rivojlantirish
uchun sug'urta qiliuvchilarni huquqiy ongini rivojlantirishimiz lozim. Aholining va
tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy savodxonligi darajasini oshirish choralarini
ko'rish3, shuningdek, sug'urta faoliyati to'g'risidagi qonunda ham belgilab
qo'yilgan. Ya'ni har bir sug'urta qildiruvchi o'z huquq va majburyatlarini to'liq
bilishi va amal qilishi lozim. Sug'urta qildiruvchi — sug'urtalovchi bilan sug'urta
shartnomasini tuzgan, sug'urta shartnomasida kelishilgan sug'urta mukofotini
(sug'urta to'lovini) to'lovchi va sug'urtalovchi bilan aniq sug'urta munosabatlariga
kiruvchi har qanday tashkiliy-huquqiy shakldagi yuridik shaxs yoki yakka
tartibdagi tadbirkor4 hisoblanadi.
8
6 Straxovanie.Uchebnik/Orlanyuk-Malitskaya L.A.–M.:«YUrayt»,2011g.
16

II BOB Sug’urtaning mohiyati va funksiyasi
2.1 Sug’urtaning tavakkalchilikdagi ahamiyati
Sug’urta huquqi moliya huquqining tarkibiy qismidir. Sug’urta huquqining
ta’rifi. Sug’urta faoliyatida huquqiy normalar. Sug’urta qonunchiligi va huquq,
ularning bir-biridan farqi. Sug’urta faoliyatini huquqiy tartibga solishning zarurligi.
Sug’urta munosabatlarini tartibga soluvchi qonunlar va qonunchilik hujjatlari.
Sug’urta manfaati va sug’urtaviy himoya. Sug’urta ob’ektini baholash mezonlari.
Sug’urta summasi va sug’urta javobgarligi doirasi. Brutto-stavka va uning tarkibiy
tuzilishi. Sug’urta tavakkalchiligi va uning turlari. Sug’urta tavakkalchiligini
17

boshqarish. Sug’urta sha 9
rtnomasi va uni huquqiy ekspertizadan o’tkazish.
Sug’urta munosabatlarida qatnashuvchi tomonlarning huquqlari va majburiyatlari.
Sug’urta polisi. Sug’urta hodisalari ro’y berganda tomonlar o’rtasidagi
munosabatlarni huquqiy tartibga solish.
Riskni aniqlash, masalan ssuda oluvchilarning ssudani o’z vaqtida qaytarib
bera olmaslik riski sug’urtalanadi, risk darajasi aniqlanadi. Kredit oluvchi
shaxsning moliyaviy holati qanday aktivlarga ega ekanligi, loyihada hisob-kitob
qanchalik asoslanganligi va xakozo.
Riskni baholash - riskni holatlari aniqlanadi, riskni sodir bo’lish
ehtimoliyligi, aktuar hisob-kitoblar, statistik kuzatuvlar, ehtimollar nazariyasi
asosida baholanadi va sug’urtalanayotgan ob’ektga nisbatan risk darajasi aniqlanib
sug’urta tarifi hisoblanadi. Sug’urta tarifining stavkasi - bu risk bahosidir.
Riskni nazorat etish - bu sug’urta kompaniyasining vakili tomonidan
sug’urtalangan ob’ekt holatini, uning saqlanish ustidan kuzatuv ishlarini olib
borishi. Shuningdek, uning saqlash xavfliligi talablariga javob berishi tekshiriladi.
Qator ob’ektlarni yaxshi saklash uchun zarur tavsiya va maslaxatlar beriladi.
Riskni moliyalashtirish - bu riskni aniqlash, baholash va nazorat etish bilan
bog’liq hamma xarajatlarni qoplash.
-Sug’urta munosabatlarining taqsimlash xarakteriga ega ekanligi. Moliya
tushunchasi kabi, sug’urta ham yalpi ichki mahsulotni va milliy daromadni qayta
taqsimlashda ishtirok etadi.
-Sug’urtada zararlarni hududlar bo’yicha va muayyan bir vaqtda
taqsimlanishi. Bu sug’urtaning asosiy belgisi bo’lib, hududlar bo’yicha sug’urta
fondini sug’urtalangan xo’jaliklar o’rtasida taqsimlash uchun katta hudud va
ko’plab sug’urtalanishi mumkin bo’lgan ob’ektlar zarur bo’lishi talab etiladi.
Zararlarni ma’lum bir vaqtda taqsimlanishi sug’urta hodisalarini tasodifiy ro’y
berish xarakteriga ega ekanligidan kelib chiqadi. Qator yillar mobaynida
9
7 Godin A.M., Frumina S.V.Straxovanie:Uchebnik.–M.: Dashkov I.K,2009 g. 8 Nikulina N.N., Suxodoeva
L.F., Eriashvili N.D.Straxovoy marketing Uchebnoe posobie-M.:YUniti, 2009g.
18

favqulodda hodisalar ehtimol ro’y bermasligi mumkin. Bu holat sug’urta hodisalari
sodir bo’lmagan vaqtda tegishli miqdorda sug’urta zahiralarini tashkil etishni talab
qiladi.
-Sug’urta fondlariga jalb etilgan sug’urta mukofotlarini qaytarib berish.
Sug’urta mukofotlari sug’urta tarifi asosida aniqlanadi. Sug’urta tarifi ikki qismdan
iborat bo’lib, netto-stavka (sug’urta hodisalari ro’y berganda zararlarni qoplashga
ishlatiladi) va netto-stavkaga ustamalardir (sug’urta kompaniyasi ishini tashkil
etish bilan bog’liq xarajatlar qoplanadi). Netto-stavka, asosan, sug’urta hodisasi
ro’y berganda sug’urtalanuvchiga qaytarib beriladi.
o’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksiga muvofiq, majburiy
sug’urta turlariga doir sug’urta shartlari qonun hujjatlarida belgilab qo’yiladi.
Ixtiyoriy sug’urtalashga doir sug’urta tariflarining miqdori tomonlarning
kelishuviga muvofiq belgilanadi.
-Sug’urta fond 10
i mablag’larining, faqat, shu fondni tashkil etishda
qatnashgan sub’ektlar o’rtasida taqsimlanishi.
Sug’urta munosabatlarida quyidagi tomonlar qatnashadilar:
Sug’urtalovchi – sug’urta xizmatlarini ko’rsatishga ixtisoslashgan va
tegishli litsenziyaga ega bo’lgan yuridik shaxslar. Tadbirkorlik faoliyatining
muhim bo’g’ini. o’zbekiston Respublikasining "Sug’urta faoliyati to’g’risida"gi
Qonuniga ko’ra, sug’urta shartnomasiga muvofiq sug’urta tovoni (sug’urta puli)
to’lovini amalga oshirish majburiyatini oluvchi yuridik shaxs sug’urtalovchi deb
hisoblanadi.
Sug’urtalovchilar turli mulk shakliga ega bo’lishi mumkin (davlat sug’urta
tashkilotlari, aktsionerlik sug’urta tashkilotlari hamda o’zaro sug’urtalash
jamiyatlari). Sug’urta faoliyatini olib boruvchi tashkilotlar davlat organlarining
tegishli litsenziyasiga ega bo’lishi zarur.
Sug’urtalanuvchi – sug’urtalovchi bilan aniq sug’urta munosabati o’rnatgan
va tegishli sug’urta mukofotlarini to’lovchi yuridik yoki jismoniy shaxs.
10
9 Veselovskiy M.YA.Straxovoy servis.Uchebnoe posobie–M.:Alfa-M-INFRAM, 2009g.
19

Sug’urta vositachilari – sug’urtalovchi va sug’urtalanuvchi o’rtasida
vositachilik vazifasini bajaruvchi yuridik shaxs. Maqomi bo’yicha vositachi
sug’urtalanuvchining manfaatlarini himoya qiladi. Ko’rsatgan xizmatlari uchun
vositachi sug’urtalanuvchidan emas, balki sug’urta kompaniyasidan tegishli
vositachilik haqini oladi.
2. Bozor munosabatlari takomillashuvi iqtisodiy infratuzilmaning qaror
topishi bilan birgalikda kechadigan jarayondir. Sug’urta faoliyati iqtisodiy
infratuzilmaning ajralmas qismi sifatida bir tomondan, ijtimoiy kafolatni
ta’minlasa, ikkinchi tomondan, shartnomaviy majburiyat va tariflar mexanizmi
orqali turli sug’urta risklaridan ogoh etish negizida iqtisodiyot sub’ektlari
manfaatlarining himoyasini ham o’z zimmasiga oladi.
Sug’urta faoliyati jismoniy va yuridik shaxslar manfaatlarini himoya qilish,
ularning risklar yuz berishi oqibatida ko’rishi ehtimol bo’lgan zararlarini
qoplashning zaruriy vositasi sifatida paydo bo’ldi hamda rivojlandi. Shunday
anglanilgan zarurat - aniq sug’urta manfaatlari negizida sug’urta munosabatlari
yuzaga keldi.
Sug’urta munosabatlari, ularning tashkiliy shakllari qandayligidan qat’i
nazar, sug’urta fondini yaratish va undan foydalanish jarayonidir. Ta’kidlash
lozimki, sug’urta munosabatlari - murakkab va keng qamrovli moliyaviy-pullik
iqtisodiy munosabatlar bo’lib, ular yuzaga kelishi uchun o’zaro bog’liq shart-
sharoit majmuasi mavjudligi ham muhimdir.
O’zbekistonda tadbirkorlikning rivoj topishi jarayonida turli risklarning yuz
berishi ehtimoli mavjudligi, shuningdek, ijtimoiy hayotning o’zida namoyon
bo’lishi mumkin bo’lgan qarama-q 11
arshiliklar sub’ektlarning sug’urta faoliyatiga,
xususan, risklar transferiga bo’lgan munosabatlarini ijobiy tomonga o’zgartirdi.
Sug’urta faoliyati bozor munosabatlarining eng muhim unsuriga aylandi.
« Sug’urta faoliyati deganda sug’urta bozori professional ishtirokchilarining
sug’urtani amalga oshirish bilan bog’liq faoliyati tushuniladi» 12
. «Shu narsa aniqki,
11
0 Igoshin N.A., Igoshina E.A. Shcherebacheva L.V. Straxovoe pravo.Uchebnoe posobie-M.:YUniti,2010g.
12
Ўзбекистон Республикасининг «Суғурта фаолияти тўғрисида»ги Қонуни, 3-модда.
20

bugungi kunda xo’jalik yurituvchi sub’ektlar... sug’urta tizimisiz samarali ishlash,
investitsiya faoliyati bilan shug’ullanish, kredit olish imkoniyatiga ega emas» 13
.
Shu o’rinda, ishlab chiqarish (ish bajarish, xizmat ko’rsatish)da uzluksizlikni
ta’minlash imkoniyatini yaratish maqsadiga yo’naltirilgan, mulkchilik shakllariga
ko’ra, maxsus qayta taqsimlash munosabatlari tizimi mavjudligi iqtisodiyot
sub’ektlari ravnaqiga xizmat qilmoqda. Bu jarayonda ularning mulkka egalik
qilish, undan foydalanish hamda daromad olishlari kabi manfaatlari yuzaga
chiqadi.
Hozirgi kunda mamlakatimizda sug’urta faoliyatida talab darajasidagi risk
transferi shakllanishi va rivojlanishi hamda uni ilmiy asosda o’rganish muhim
ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, iqtisodiyot sub’ektlarining
erkinliklari kengayib borayotgan, ular tomonidan mahsulot ishlab chiqarish (ish
bajarish, xizmat ko’rsatish)ning yangi turlari o’zlashtirilishi sug’urta faoliyatida
risk transferining ilmiy-nazariy asoslarini tadqiq etish va takomillashtirishga
bo’lgan ehtiyojni orttirmoqda.
Sug’urtaning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyatini to’liqroq ochib berish uchun
ilmiy adabiyotlarda bu masalaga bo’lgan yondashuvlarni o’rganish maqsadga
muvofiqdir. Ularda « sug’urta-xizmat ko’rsatish industriyasi» 14

ekanligi qayd
etilgan, shunga asoslanib, keyingi yillarda xalqaro iqtisodiy atamashunoslikda
«xizmatlar iqtisodiyoti nazariyasi» qaror topayotganligini ta’kidlash mumkin.
Sug’urta faoliyatida o’z mohiyati nuqtai nazaridan, aynan «xizmat»
tushunchasi fundamental hisoblanadi. Sug’urtachi tomonidan taklif etilayotgan
«xizmat» o’zida dastlab moddiylikni aks ettirmaydi, ya’ni u o’z mijoziga faqat
«va’dani sotadi» . Shu nuqtai nazardan xalqaro savdoda unga «ko’rinmaydigan
faoliyat» 1
deb ham tasnif beriladi. Sug’urtalanuvchiga shartnoma tuzilganligini
13
3
Қаранг: Иқтисодиётни эркинлаштириш ва ислоҳотларни чуқурлаштириш - энг муҳим вазифамиз. Президент И.Каримовнинг 1999
йилда мамлакатни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2000 йилда иқтисодиётни эркинлаштириш ва ислоҳотларни
чуқурлаштиришнинг устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси.// « Халқ сўзи » газетаси ,
2000 йил , 16 февраль .
14
Қаранг : Insurance: Principles and Practice. Compiled by David Bland, The Chartered Insurance Institute, Great Britain, 1993.
p. 1 b. 3.
1
1
Қаранг : Insurance: Principles and Practice. Compiled by David Bland, The Chartered Insurance Institute, Great Britain, 1993.
p.1 b. 4.
21

tasdiqlovchi dalil-hujjat sifatida «polis» 2
beriladi xolos. Sug’urta shartnomasida
sug’urtalanuvchiga sug’urta voqeasiga ko’ra, ko’rishi ehtimol bo’lgan zararining
ekvivalent qiymatidagi pul to’lovi (ayrim hollarda mol-mulk ko’rinishida)
ta’minlanishi nazarda tutiladi. Shartnomaning bajarilishi unda qayd etilgan ma’lum
davr oralig’ida amalga oshiriladi.
Mamlakatimizda bosqichma - bosqich bozor munosabatlari shakllanishi va
rivojlanishi, iqtisodiyot sub’ektlarining yuksak darajadagi iqtisodiy mustaqilligi,
erkinligi darajasi ortib borayotgan jarayonda doimo risklar mavjud bo’lishi
kuzatiladi. Ular manfaatlariga zarar keltirishi mumkin bo’lgan va doimiy
takrorlanib turadigan risklarni qayta taqsimlash, ya’ni o’ziga xos bo’lgan maxsus
xizmat bilan sug’urta shug’ullanadi.
«Sug’urta deganda yuridik yoki jismoniy shaxslar to’laydigan sug’urta
mukofotlaridan shakllantiriladigan pul fondlari hisobidan muayyan voqea (sug’urta
hodisasi) yuz berganda, ushbu shaxslarga sug’urta shartnomasiga muvofiq sug’urta
tovonini (sug’urta pulini) to’lash yo’li bilan ularning manfaatlarini himoya qilish
tushuniladi» 3
.
3. Tabiiy va boshqa stixiyali hodisalar sodir bo’lishi natijasida keltirilgan
zararlarni qoplash uchun sug’urta fondlari tashkil etiladi. Sug’urta fondlari tashkil
etish manbasiga va foydalanish yo’nalishiga qarab, uch ko’rinishda bo’ladi:
-o’z-o’zini sug’urtalash fondlari. Bu fond har bir xo’jalik sub’ektida tashkil
etiladi va ishlab chiqarishda vaqtincha yuzaga kelgan qiyinchiliklarni oldini
olishga xizmat qiladi;
-davlatning markazlashgan sug’urta fondlari. Markazlashgan sug’urta
fondlari umumdavlat resurslari hisobidan tashkil etiladi. Bu fonddan asosan
favqulodda hodisalar ro’y berganda paydo bo’lgan zararlarni qoplashga ishlatiladi;
-sug’urta yo’li bilan tashkil etiladigan sug’urta fondlari. Bu fond
sug’urtalanuvchilar tomonidan to’langan mukofotlar hisobidan tashkil etiladi.
Sug’urta fondi faqat pulli shaklda va u qat’iy maqsadli yo’nalishda foydalaniladi,
2
2
Қаранг: Ефимов С.Л. Энциклопедический словарь. Экономика и страхование. М.: Церих -ПЭЛ, 1996. I-Х, с. 347.
3
Ўзбекистон Республикасининг «Суғурта фаолияти тўғрисида»ги Қонуни, 3-модда.
22

ya’ni sug’urtalovchi va sug’urtalanuvchi o’rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq,
sug’urta qoplamasi yoki sug’urta summasini to’lashga ishlatiladi.
4. Sug’urtaning iqtisodiy tabiati uning funktsiyalarida o’z aksini topadi.
Moliya, kredit kabi iqtisodiy kategoriyalar bilan bir qatorda sug’urta ham bir qator
funktsiyalarni bajaradi. Ta’kidlash lozimki, iqtisodiy adabiyotlarda sug’urtaning
funktsiyalari bir necha ko’rinishda talqin etiladi. Masalan, i.f.d., prof.
V.M.Rodionova rahbarligida chop etilgan “Finansi” o’quv qo’llanmasida sug’urta
ikkita funktsiyani bajarishi ko’rsatib o’tilgan. Bu funktsiyalar quyidagilardan
iborat: qayta taqsimlash va nazorat funktsiyasi. I.f.d., prof. H.R.Sobirov sug’urta
quyidagi funktsiyalarni bajarishini qayd etadi: “xavf-xatar; ogohlantirish;
investitsiya; omonat; axborot”.
Ko’rinib turibdiki, prof. H.R.Sobirov sug’urtaning 5 ta funktsiyaga ega
ekanligini qayd etadi. Fikrimizcha, bu funktsiyalarning ba’zilari tegishli bahs-
munozarani talab etadi. Xususan, sug’urtaning investitsiya funktsiyasi. Investitsiya
– sug’urta tashkilotlari uchun funktsiya emas, balki asosiy sug’urta faoliyatiga
qo’shimcha ravishda amalga oshiriladigan faoliyatdir. Investitsiyasiz ham sug’urta
tashkilotlari faoliyat ko’rsatishlari mumkin. Ammo, sug’urta tashkilotlari
vaqtincha bo’sh turgan mablag’larini investitsiya qilish orqali qo’shimcha daromad
oladi. Funktsiya doimiylik xarakteriga ega va u o’zgarmasdir. Sobiq sovet
hokimiyati davrida davlat sug’urta organlarining mablag’lari investitsiya qilinmas
edi. Bozor munosabatlariga o’tish munosabati bilan sug’urta tashkilotlarida
investitsiya faoliyati bilan shug’ullanishga imkoniyat tug’ildi. Shuning uchun biz
investitsiyani sug’urtaning funktsiyasi bo’la olmaydi, deb tasdiqlashimiz mumkin.
Ayni shunday fikrlarni axborot funktsiyasi haqida ham gapirish mumkin.
Sug’urtalanuvchilarga sug’urta tashkilotlari haqida ma’lumot berish bu
sug’urtaning axborot funktsiyasi mavjudligini anglatmaydi. Sug’urta
tashkilotlarining tijorat siriga kiruvchi ma’lumotlari umuman axborot sifatida
berilmaydi. Sug’urtaga axborot funktsiyasi xosligi unchalik ham o’z isbotini
topmagan.
2.2 Sug’urtalashda tavakalchilikning qanday turi bor
23

Sug'urtalashda tavakkalchilik turlari ular moliyaviy va moliyaviy bo'lmagan
Xatarlar , Sof va spekulyativ Xatarlar , va Asosiy va Xususiy Xatarlar . Moliyaviy
xavflar pul bilan o'lchash mumkin. Toza xavflar faqat yo'qotish yoki eng yaxshisi,
buzilmas vaziyat. Toza va spekulyativ Xatarlar.
Buni hisobga olsak, xavfning 3 turi qanday?
Umuman olganda, tavakkalchilikni uch turga bo'lish mumkin: biznes
tavakkalchiligi, notijorat xavfi va moliyaviy tavakkalchilik
Biznes tavakkalchiligi: Ushbu turdagi risklar aktsiyadorlar qiymatini va foydasini
maksimal darajada oshirish uchun biznes korxonalari tomonidan qabul
qilinadi.Ishbilarmon bo'lmagan xavf: Bu turdagi tavakkalchilik firmalar nazorati

ostida emas.qanday xavfni sug'urta qilish mumkin emas? Sug'urta qilib
bo'lmaydigan xavf bila olmaydigan yoki qabul qilib bo'lmaydigan holatdir xavf
yo'qotish yoki vaziyat sug'urta qonunga zid bo'lardi. Sug'urta kompaniyalar o'z
yo'qotishlarini aniq bir zimmasiga olmaslik bilan cheklaydi xavflar yo'qotish
ehtimoli katta.
Mamlakatimizda bosqichma - bosqich bozor munosabatlari shakllanishi va
rivojlanishi, iqtisodiyot sub’ektlarining yuksak darajadagi iqtisodiy mustaqilligi,
erkinligi darajasi ortib borayotgan jarayonda doimo risklar mavjud bo’lishi
kuzatiladi. Ular manfaatlariga zarar keltirishi mumkin bo’lgan va doimiy
takrorlanib turadigan risklarni qayta taqsimlash, ya’ni o’ziga xos bo’lgan maxsus
xizmat bilan sug’urta shug’ullanadi.
«Sug’urta deganda yuridik yoki jismoniy shaxslar to’laydigan sug’urta
mukofotlaridan shakllantiriladigan pul fondlari hisobidan muayyan voqea (sug’urta
hodisasi) yuz berganda, ushbu shaxslarga sug’urta shartnomasiga muvofiq sug’urta
tovonini (sug’urta pulini) to’lash yo’li bilan ularning manfaatlarini himoya qilish
tushuniladi» 3
.
3. Tabiiy va boshqa stixiyali hodisalar sodir bo’lishi natijasida keltirilgan
zararlarni qoplash uchun sug’urta fondlari tashkil etiladi. Sug’urta fondlari tashkil
etish manbasiga va foydalanish yo’nalishiga qarab, uch ko’rinishda bo’ladi:
24

-o’z-o’zini sug’urtalash fondlari. Bu fond har bir xo’jalik sub’ektida tashkil
etiladi va ishlab chiqarishda vaqtincha yuzaga kelgan qiyinchiliklarni oldini
olishga xizmat qiladi;
-davlatning markazlashgan sug’urta fondlari. Markazlashgan sug’urta
fondlari umumdavlat resurslari hisobidan tashkil etiladi. Bu fonddan asosan
favqulodda hodisalar ro’y berganda paydo bo’lgan zararlarni qoplashga ishlatiladi;
-sug’urta yo’li bilan tashkil etiladigan sug’urta fondlari. Bu fond
sug’urtalanuvchilar tomonidan to’langan mukofotlar hisobidan tashkil etiladi.
Sug’urta fondi faqat pulli shaklda va u qat’iy maqsadli yo’nalishda foydalaniladi,
ya’ni sug’urtalovchi va sug’urtalanuvchi o’rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq,
sug’urta qoplamasi yoki sug’urta summasini to’lashga ishlatiladi.
4. Sug’urtaning iqtisodiy tabiati uning funktsiyalarida o’z aksini topadi.
Moliya, kredit kabi iqtisodiy kategoriyalar bilan bir qatorda sug’urta ham bir qator
funktsiyalarni bajaradi. Ta’kidlash lozimki, iqtisodiy adabiyotlarda sug’urtaning
funktsiyalari bir necha ko’rinishda talqin etiladi. Masalan, i.f.d., prof.
V.M.Rodionova rahbarligida chop etilgan “Finansi” o’quv qo’llanmasida sug’urta
ikkita funktsiyani bajarishi ko’rsatib o’tilgan. Bu funktsiyalar quyidagilardan
iborat: qayta taqsimlash va nazorat funktsiyasi. I.f.d., prof. H.R.Sobirov sug’urta
quyidagi funktsiyalarni bajarishini qayd etadi: “xavf-xatar; ogohlantirish;
investitsiya; omonat; axborot”.
Ko’rinib turibdiki, prof. H.R.Sobirov sug’urtaning 5 ta funktsiyaga ega
ekanligini qayd etadi. Fikrimizcha, bu funktsiyalarning ba’zilari tegishli bahs-
munozarani talab etadi. Xususan, sug’urtaning investitsiya funktsiyasi. Investitsiya
– sug’urta tashkilotlari uchun funktsiya emas, balki asosiy sug’urta faoliyatiga
qo’shimcha ravishda amalga oshiriladigan faoliyatdir. Investitsiyasiz ham sug’urta
tashkilotlari faoliyat ko’rsatishlari mumkin. Ammo, sug’urta tashkilotlari
vaqtincha bo’sh turgan mablag’larini investitsiya qilish orqali qo’shimcha daromad
oladi. Funktsiya doimiylik xarakteriga ega va u o’zgarmasdir. Sobiq sovet
hokimiyati davrida davlat sug’urta organlarining mablag’lari investitsiya qilinmas
edi. Bozor munosabatlariga o’tish munosabati bilan sug’urta tashkilotlarida
25

investitsiya faoliyati bilan shug’ullanishga imkoniyat tug’ildi. Shuning uchun biz
investitsiyani sug’urtaning funktsiyasi bo’la olmaydi, deb tasdiqlashimiz mumkin.
Ayni shunday fikrlarni axborot funktsiyasi haqida ham gapirish mumkin.
Sug’urtalanuvchilarga sug’urta tashkilotlari haqida ma’lumot berish bu
sug’urtaning axborot funktsiyasi mavjudligini anglatmaydi. Sug’urta
tashkilotlarining tijorat siriga kiruvchi ma’lumotlari umuman axborot sifatida
berilmaydi. Sug’urtaga axborot funktsiyasi xosligi unchalik ham o’z isbotini
topmagan.
Bizning fikrimizcha, sug’urta quyidagi funktsiyalarni bajaradi:
 Sug’urta fondini tashkil etish bilan bog’liq funktsiya.
 Sug’urta fondidan foydalanish bilan bog’liq funktsiya.
 Nazorat funktsiyasi.
Yuqorida qayd etilgan funktsiyalar sug’urta faoliyatida doimiy hisoblanadi
va har qanday sharoitda o’zgarmasdir. Sug’urta faoliyatini amalga oshirish uchun,
albatta, sug’urta tashkilotida etarli miqdorda pul mablag’lari fondi bo’lishi lozim.
Agar, sug’urtalovchi pul fondini, ya’ni sug’urta fondini tashkil etmasa, uning
moliyaviy ahvoli murakkablashishi mumkin. Tashkil etilgan sug’urta fondining
mablag’lari qat’iy maqsadli xarakterga ega bo’lib, u faqat sug’urta hodisalari ro’y
berganda qoplama berish uchun ishlatiladi. Sug’urta fondining mablag’larini
boshqa maqsadlarda ishlatish mumkin emas. Sug’urta fondi mablag’lari davlat
tomonidan olib qo’yilishi va soliqqa tortilishi mumkin emas.
Xo'sh, xavflarning qanday turlari bor?
Ushbu ikki tur ichida har bir investor bilishi kerak bo'lgan ma'lum bir xavf turlari
mavjud
 Kredit xavfi (shuningdek, standart risk sifatida ham tanilgan)
 Mamlakat xavfi.

 Siyosiy xavf.

 Qayta investitsiya qilish xavfi.

 Foiz stavkasi xavfi.

26

 Valyuta xavfi.
 Inflyatsion xavf.

 Bozor xavfi.

 To'liq xavf nima?
Umumiy xavf hammasini aniqlaydigan bahodir xavf muayyan harakat yo'nalishini
tanlash bilan bog'liq omillar. Tekshirish maqsadi umumiy xavf eng yaxshi natijaga
olib keladigan qaror qabul qilishdir.
Tavsiya:
Mijozlarning qiymat takliflarining qanday turlari mavjud?
Muvaffaqiyatli sotish uchun kuchli qiymat takliflariga ega bo'lish juda muhimdir.
Siz etkazib beradigan qiymat odatda mijozlaringizga uch xil darajadagi ta'sir
ko'rsatishi mumkin - texnik, biznes va shaxsiy. Texnik qiymat. Eng past darajada
siz texnik qiymatni taklif qilasiz.
Xulosa
Xulosa qilib shuni ko’rsata olamanki , m amlakatimiz sug'urta bozorini
rivojlangan mamlakatlar darajasiga yetkazishning eng muhim va asosiy
omillaridan biri bu, O'zbekistonda xorijiy mamlakatlar tajribasidan kelib chiqqan
holda o'zaro sug'urtani joriy etishdir va bunda davlatning tashabbuskorligidan
foydalanish sug'urta sohasidagi bugungi kunning dolzarb masalasidir. Mamlakatda
o'zaro sug'urtani joriy etish uchun avvalambor uning huquqiy ta'minotini yo'lga
qo'yish, o'zaro sug'urtani rivojlantirish maqsadida ushbu sohaga taalluqli imtiyoz
va preferensiyalarni taqdim etish zarur deb hisoblaymiz. Shunday holatda o'zaro
sug'urta, sug'urtaning alohida shakli sifatida tijorat sug'urtasi bilan parallel ravishda
rivojlanadi va ko'p sonli potensial sug'urtalanuvchilarni sug'urtaga jalb etish
barobarida fuqarolarning moddiy farovonligini oshishida, ularning tadbirkorlik
faoliyati bilan bog'liq tavakkalchiliklarini kafolatlashda, korxona va
tashkilotlarning barqaror faoliyat ko'rsatishida muhim omil bo'lib xizmat qiladi12.
Shu va boshqa takliflarni o'z o'rnida amalga oshirsak, sug'urta bozori rivojlanadi,
hamda insonlarni sug'urtaga bo'lgan ishonchi yanada ortadi.
27

Foydalanilgan adabiyotlari ro‘yxati
Asosiy adabiyotlar:I
1 Gavrilova S. Straxovanie:Uchebnoe posobie.–M.:«Eksmo»,2010g.
2 Nikulina N.N.Straxovoy menedjment.-YUNITI,2011
3 Nikulina N.Straxovoy marketing.Uchebnoe posobie.–M.:YUNITI-DANA, 2009g.
4 Osnovi straxovoy deyatelnosti:Uchebnik.Otv.red.Prof.T.A.Fedorova. – SPb.:Magistr,2008g.
5 Serbinovskiy B. Straxovoe delo.Uchebnoe posobie.–Rostov n/D: «Feniks», 2010g.
6 Straxovanie.Uchebnik/Orlanyuk-Malitskaya L.A.–M.:«YUrayt»,2011g.
7 Godin A.M., Frumina S.V.Straxovanie:Uchebnik.–M.: Dashkov I.K,2009 g. 8 Nikulina N.N., Suxodoeva L.F.,
Eriashvili N.D.Straxovoy marketing Uchebnoe posobie-M.:YUniti, 2009g.
9 Veselovskiy M.YA.Straxovoy servis.Uchebnoe posobie–M.:Alfa-M-INFRAM, 2009g.
10 Igoshin N.A., Igoshina E.A. Shcherebacheva L.V. Straxovoe pravo.Uchebnoe posobie-M.:YUniti,2010g.
11 Fedorovoy T.A. Straxovanie.Uchebnik-M.:Magistr,2009g.
Qo‘shimcha adabiyotlar: II
1 Denisova I. Straxovanie. Uchebniy kurs.– M.:«MarT»,2011g.
2 Nor-Arevyan O.Sotsialnoe straxovanie.Uchebnik dlya vuzov- M.: Dashkov i
K., 2011
3 Ermasov S.V Straxovanie.Uchebnik dlya vuzov – M.:YUrayt.,2011
4 Pod redaksiey L.A.Orlanyuk-Malitskoy Straxovanie. -M.:-YUrayt,2011
5 Xudyakov A.I.Teoriya straxovaniya,M.:Status, 2010 g.
6 Galaganov V.P.Straxovoe delo.–M.:Akademiya, 2009 g.
7 Ermasov S.V., Ermasova N.B. Straxovanie, 2-e izdanie. Uchebnik dlya
vuzov.-M.:Visshee obrazovanie,2009.
8 Pod.red.V.V.SHaxova,YU.T.Axvlediani. Straxovanie 3-e izdanie.Uchebnik
dlya studentov vuzov.-M.:YUniti,2009 g.
9 ShennaevX.M.Sug’urta agentlari uchun qo’llanma.T.infoCOM.UZ MChJ.-
2010 y.
Internet saytlari :
- www.expert.ru.
- www.ankil.ru. - www.znay.ru.
- www.strahovka.ru.
- www.agros.uz.
28

- www.kafolatdask.uz.
- www.alskom.uz.
- www.UzReport.com

29

Kurs ishi

Sotib olish