Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 99000UZS
Hajmi 1.2MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 20 Oktyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Informatika va AT

Sotuvchi

Shahboz Rajabboyev

Ro'yxatga olish sanasi 28 Fevral 2024

19 Sotish

Telekommunikatsiya tizimlarida kiberxavfsizlik usullarini tahlil qilish

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI   OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVA T SIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI HUZURIDAGI PEDAGOG
KADRLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNING MALAKASINI
OSHIRISH TARMOQ MARKAZI
“Himoyaga tavsiya etaman”
Markaz direktori
____________ prof. 
“____”___________   yil
“Axborot tizimlari va texnologiyalari (tarmoqlar va sohalar bo’yicha)” yo‘nalishi
qayta tayyorlash va malaka oshirish kursi tinglovchisi
Telekommunikatsiya tizimlarida kiberxavfsizlik usullarini tahlil qilish mavzusidagi
Ilmiy rahbar:     ________    p.f.d.prof.   
Toshkent – 2027
1BITIRUV ISHI Annotatsiya
Mazkur   bitiruv   malakaviy   ishda   zamonaviy   telekommunikatsiya   tizimlarida
kiberxavfsizlikni   ta’minlashga   doir  muammolar,  mavjud  tahdidlar   va  ularni  bartaraf
etish   usullari   chuqur   o‘rganilgan.   Tadqiqot   davomida   internet   va   mobil   aloqa
tizimlarida   yuzaga   keladigan   xavf-xatarlar,   ularga   qarshi   qo‘llaniladigan   texnik,
dasturiy va tashkiliy himoya choralarining tahlili amalga oshirilgan.   Ishning nazariy
qismida   kiberxavfsizlikning   asosiy   tushunchalari,   turlari   va   standartlari   bayon
qilingan.   Amaliy   qismda   esa   telekommunikatsiya   operatorlarida   (masalan,
Uztelecom,   Ucell)   foydalanilayotgan   xavfsizlik   tizimlari   va   ulardagi   muammolar
tahlil etilgan.
Bitiruv   ishi   yakunida   xavfsizlikni   ta’minlash   bo‘yicha   samarali   taklif   va
tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ishning natijalari amaliyotda foydalanishga yaroqli bo‘lib,
telekommunikatsiya   tarmoqlarining   axborot   xavfsizligini   ta’minlashda   foydali
bo‘lishi mumkin.
Annotation
This   graduation   thesis   is   devoted   to   a   comprehensive   study   of   cybersecurity
methods   used   in   modern   telecommunication   systems.   The   research   examines   the
major  threats   to  information  security  in  internet  and   mobile  networks,   and  analyzes
the technical, software, and organizational protection mechanisms that are commonly
applied. The theoretical part of the thesis provides an overview of key cybersecurity
concepts,   threat   classifications,   and   international   standards.   The   practical   section
focuses   on   the   analysis   of   cybersecurity   practices   implemented   by   leading   telecom
operators in Uzbekistan, such as Uztelecom and Ucell.
Based on the findings of the research, practical recommendations and solutions
for   improving   information   security   in   telecommunication   networks   have   been
proposed. The outcomes of the thesis can be practically applied and may contribute to
enhancing cybersecurity in the telecommunications sector.
2 Mundarija
Kirish .................................................................................................................................................................................................... 4
I BOB. Telekommunikatsion tizimlar va ularning afzalliklari .......................................................................................... 9
1.1-Telekommunikatsiya tizimlari metodikasi ........................................................................................................................ 9
1.2 Telekommunikatsion tizimlarining qulayliklari va afzalliklari ................................................................................ 15
 1.3 Ta’limda telekommunikatsion tizimlardan foydalanish ........................................................................................... 20
II BOB. Telekommunikatsiya tizimlarida kiberxavfsizlik asoslari ................................................................................ 28
2.1. Kiberxavfsizlik usullarini tadbiq etish ............................................................................................................................. 28
2.2. Telekommunikatsion tizimlarda kiberxavfsizlik usullaridan foydalanish ......................................................... 40
2.3 Telekommunikatsion tizimlarda kiberhujumlardan himoyalanish ....................................................................... 46
Xulosa ................................................................................................................................................................................................. 53
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati .......................................................................................................................................... 54
3 Kirish
Globallashuv   jarayonlari   va   raqamli   texnologiyalarning   jadal   rivojlanishi
axborot   almashinuvi   va   uzatish   tizimlarini   keskin   kengaytirdi.   Ayniqsa,
telekommunikatsiya tizimlari bugungi kunda har bir soha faoliyatining ajralmas qismi
sifatida   shakllandi.   Internet,   mobil   aloqa,   sun’iy   yo‘ldosh   aloqalari   va   boshqa
tarmoqlar   orqali   millionlab   ma’lumotlar   har   soniyada   uzatilmoqda.   Shu   bilan   birga,
bu   jarayonlarning   xavfsizligi,   ayniqsa,   kiberxavfsizlik   masalasi   dolzarb
muammolardan   biriga   aylangan.   Zamonaviy   telekommunikatsiya   tizimlari   –   bu
nafaqat   aloqa   vositasi,   balki   davlat,   korxona   va   jismoniy   shaxslar   uchun   axborotni
boshqarish,   uzatish   va   saqlashning   ishonchli   vositasidir.   Ushbu   tizimlar   orqali
o‘tadigan   axborotlar   ko‘pincha   maxfiy,   tijorat   yoki   shaxsiy   xarakterga   ega   bo‘lib,
ularni ruxsatsiz kirish, o‘zgartirish yoki yo‘q qilishdan himoyalash dolzarb ehtiyojdir.
Shunday ekan, bu sohada kiberxavfsizlikni  ta’minlash uchun samarali va zamonaviy
himoya   usullarini   ishlab   chiqish   va   tatbiq   etish   zarur.   Shavkat   Mirziyoyev.   “Yangi
O‘zbekiston   –   strategik   taraqqiyot   yo‘lida”   bu   asarda   Prezident   tomonidan   amalga
oshirilayotgan   islohotlar,   jumladan   ta’lim   va   raqamli   texnologiyalar   bo‘yicha
strategiyalar bayon etilgan[1].
Mazkur   bitiruv   malakaviy   ishda   telekommunikatsiya   tizimlarida   yuzaga
keladigan   asosiy   kiberxavfsizlik   tahdidlari,   ularga   qarshi   qo‘llanilayotgan   himoya
choralarining   tahlili,   xalqaro   standartlar   bilan   solishtirish   hamda   amaliy   misollar
orqali o‘zbek telekommunikatsiya kompaniyalarining yondashuvlari ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek,   mavjud   tizimlarda   uchraydigan   kamchiliklar   va   ularni   bartaraf   etish
bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi. . O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil
28-fevraldagi   PF-87-son   Farmoni   “Raqamli   texnologiyalarni   rivojlantirish   va
“Raqamli  O‘zbekiston – 2030” strategiyasini  tasdiqlash  to‘g‘risida”  ushbu farmonda
telekommunikatsiya, raqamli infratuzilma va IT sohalarini rivojlantirishga oid rejalar
aks etgan[2].
4 Ishning   dolzarbligi   shundaki,   bugungi   kunda   nafaqat   rivojlangan   davlatlar,
balki O‘zbekiston Respublikasi ham axborot xavfsizligini milliy xavfsizlik darajasiga
ko‘tarmoqda. 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan raqamli transformatsiya strategiyasi,
elektron   hukumat   tizimi,   bank   sektoridagi   raqamli   xizmatlar,   ta’lim   va   sog‘liqni
saqlash   sohasidagi   onlayn   platformalar   –   bularning   barchasi   telekommunikatsiya   va
axborot   xavfsizligi   muammolarini   chuqur   o‘rganishni   taqozo   etmoqda.   Shu   asosda,
bitiruv   ishining   asosiy   maqsadi   –   telekommunikatsiya   tizimlaridagi   kiberxavfsizlik
tahdidlari   va   himoya   usullarini   ilmiy-amaliy   tahlil   qilish   hamda   ularni
takomillashtirish   yo‘nalishlarida   tavsiyalar   ishlab   chiqishdan   iborat.   .   O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-oktabrdagi PQ-4851-son Qarori[4]
“Axborot   texnologiyalari   va   kommunikatsiyalar   sohasini   rivojlantirishga   oid
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”
Bitiruv   ishi   mavzuning   dolzarbligi   va   uning   asoslanishi:   Axborot-
kommunikatsiya   texnologiyalari   jamiyatning   barcha   sohalariga   chuqur   kirib   kelgani
sari,   axborot   xavfsizligini   ta’minlash   muammosi   ham   dolzarb   masalaga   aylanib
bormoqda. Ayniqsa,   telekommunikatsiya tizimlari  bugungi raqamli transformatsiya
sharoitida davlat boshqaruvi, iqtisodiyot, bank, sog‘liqni saqlash, ta’lim, transport va
boshqa   ko‘plab   sohalar   faoliyatining   texnologik   asosiga   aylangan.   Ushbu   tizimlar
orqali   amalga   oshiriladigan   ma’lumot   almashinuvi   —   ishonchli,   xavfsiz   va   uzluksiz
bo‘lishi   shart.   Shu   sababli,   telekommunikatsiya   tizimlarida   kiberxavfsizlik ni
ta’minlash   masalasi   har   qachongidan   ham   muhimroq   bo‘lib   qolmoqda.   Bugungi
kunda   dunyo   bo‘yicha   kuzatilayotgan   kiberhujumlar   sonining   ortib   borayotgani,
zararli   dasturlar,   ma’lumotlarni   o‘g‘irlash,   xizmatdan   chetlatish   (DoS/DDoS)   kabi
tahdidlarning   kengayishi   natijasida   telekommunikatsion   infratuzilmalar   tobora
ko‘proq   nishonga   olinmoqda.   Shu   bilan   birga,   O‘zbekiston   Respublikasida   ham
davlat xizmatlari, elektron hukumat, raqamli to‘lov tizimlari kabi ko‘plab xizmatlar
internet va mobil aloqa tarmoqlari orqali ko‘rsatilayotgani sababli,  bu tizimlarning
xavfsizligini   ta’minlash   ustuvor   vazifa   sifatida   qaralmoqda.   .   O‘zbekiston
5 Respublikasi   Prezidentining   2020-yil   6-oktabrdagi   PQ-4851-son   Qarori   “Axborot
texnologiyalari   va   kommunikatsiyalar   sohasini   rivojlantirishga   oid   qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”[3]
Bitiruv ishi mavzusining dolzarbligini belgilovchi yana bir jihat — bu sohadagi
normativ-huquqiy   bazaning   shakllanishi   va   xalqaro   standartlarga   muvofiqlikni
ta’minlashga   qaratilgan   islohotlardir.   Jumladan,   ISO/IEC   27001   kabi   xalqaro
standartlar,   hamda   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   axborot   xavfsizligi
sohasidagi   qaror   va   farmonlari   telekommunikatsiya   tarmoqlari   uchun   majburiy
talablarni   belgilab   bermoqda.   Mazkur   bitiruv   ishining   mavzusi   amaliy   va   nazariy
jihatdan   yuqori   dolzarblik   kasb   etadi.   Unda   nafaqat   kiberxavfsizlikka   oid   asosiy
tushunchalar yoritiladi, balki aynan  telekommunikatsiya tizimlaridagi tahdidlar  va
ularga   qarshi   qo‘llanilayotgan   himoya   usullari   tahlil   qilinadi.   Tadqiqot   natijalari
ushbu   tizimlarda   xavfsizlikni   mustahkamlashga   xizmat   qiluvchi   taklif   va   tavsiyalar
ishlab chiqish imkonini beradi.
Bitiruv   ishining   obyekti:   Mazkur   bitiruv   malakaviy   ishining   obyekti   sifatida
telekommunikatsiya   tizimlari   va   ular   orqali   uzatiladigan   axborot   resurslarini
kiberxavfsizlik   tahdidlaridan  himoyalash   jarayonlari   tanlangan.   Telekommunikatsiya
tizimlari   —   bu   aloqa   tarmoqlari,   mobil   va   statsionar   aloqa   vositalari,   internet
xizmatlari,   sun’iy   yo‘ldosh   aloqalari   kabi   texnologik   vositalar   majmuasidan   iborat
bo‘lib,   ular   zamonaviy   jamiyatda   axborot   almashinuvining   asosiy   infratuzilmasini
tashkil   etadi.   Ushbu   tizimlar   orqali   har   kuni   millionlab   foydalanuvchilar   tomonidan
shaxsiy,   tijorat   va   davlat   ahamiyatiga   ega   bo‘lgan   axborotlar   uzatilmoqda.   Shu
sababli, telekommunikatsiya tizimlarining uzluksiz ishlashi, ishonchliligi va ayniqsa,
kiberxavfsizligi  ularning samarali faoliyatida hal qiluvchi omil hisoblanadi.
Bitiruv   ishining   predmeti:   Mazkur   bitiruv   malakaviy   ishining   predmeti   —
telekommunikatsiya   tizimlarida   axborot   xavfsizligini   ta’minlashda   qo‘llaniladigan
kiberxavfsizlik   usullari,   texnologiyalari   va   ularning   samaradorligini   baholash
mezonlari  hisoblanadi.
6 Tadqiqot doirasida quyidagi yo‘nalishlar asosiy predmet sifatida o‘rganiladi:
 Telekommunikatsiya tarmoqlariga nisbatan mavjud kiberxavfsizlik tahdidlari;
 Bu   tahdidlarga   qarshi   ishlab   chiqilgan   texnik   va   dasturiy   himoya   vositalari
(kriptografiya, autentifikatsiya, tarmoq xavfsizligi va boshqalar);
 Milliy va xalqaro xavfsizlik standartlari va ular asosidagi amaliy mexanizmlar;
 O‘zbekiston   va   xorijiy   mamlakatlarda   telekommunikatsiya   tizimlarida
kiberxavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha qo‘llanilayotgan ilg‘or yondashuvlar.
Bitiruv   ishining   maqsadi   va   vazifalari:   Ushbu   bitiruv   malakaviy   ishining
asosiy maqsadi —  telekommunikatsiya tizimlarida axborot xavfsizligini ta’minlashga
qaratilgan   kiberxavfsizlik   usullarini   ilmiy-nazariy   jihatdan   o‘rganish,   ularning
samaradorligini   tahlil   qilish   va   amaliy   takliflar   ishlab   chiqish dan   iborat.   Mazkur
maqsadga erishish uchun quyidagi  vazifalar  belgilab olingan:
1. Telekommunikatsiya   tizimlarining   tuzilmasi   va   funksiyalarini   o‘rganish,
ularning axborot almashinuvidagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash;
2. Kiberxavfsizlik   tushunchasi,   asosiy   tamoyillari   va   zamonaviy   tahdid   turlari
bilan tanishish;
3. Telekommunikatsiya tizimlariga tahdid soluvchi asosiy kiberxavf turlarini tahlil
qilish;
4. Kiberxavfsizlikni  ta’minlashga qaratilgan texnik va dasturiy himoya usullarini
o‘rganish   (kriptografiya,   xavfsiz   autentifikatsiya,   tarmoq   xavfsizligi   va
boshqalar);
5. O‘zbekiston  telekommunikatsiya sohasi  misolida amaldagi  xavfsizlik tizimlari
holatini baholash;
6. Xalqaro tajriba asosida samarali kiberxavfsizlik yondashuvlarini tahlil qilish;
7. Telekommunikatsiya   tizimlarining   axborot   xavfsizligini   kuchaytirishga
qaratilgan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
7 Bitiruv   ishini   tayyorlashda   foydalanilgan   adabiyotlar,   normativ-huquqiy
hujjatlarning qisqacha o‘zaro tahlili:   Mazkur bitiruv malakaviy ishni tayyorlashda
kiberxavfsizlik   va   telekommunikatsiya   tizimlariga   oid   qator   ilmiy,   amaliy   va
normativ manbalar o‘rganildi. Adabiyotlar va huquqiy hujjatlar o‘zaro to‘ldiruvchi va
bir-birini asoslovchi manbalar sifatida xizmat qildi.
Bitiruv ishining nazariy va amaliy ahamiyati:   Ushbu bitiruv malakaviy ishda
telekommunikatsiya   tizimlarida   kiberxavfsizlik   usullarini   tahlil   qilish   orqali   axborot
xavfsizligi   sohasidagi   asosiy   nazariy   tushunchalar,   xavfsizlik   protokollari,   tahdid
turlari   va   ularni   bartaraf   etish   mexanizmlari   batafsil   o‘rganildi.   Tadqiqot   natijalari
zamonaviy   telekommunikatsiya   tarmoqlarining   kiberxavfsizlikni   ta’minlash
jarayonidagi   murakkabliklarni   yoritishga,   xavfsizlik   mexanizmlarining
samaradorligini   baholash   va   ularni   takomillashtirishga   ilmiy   asos   yaratadi.
Shuningdek,   ish   davomida   xalqaro   standartlar,   milliy   qonunchilik   hamda   amaliy
sohadagi   tajribalar   o‘zaro   solishtirilib,   kiberxavfsizlik   sohasida   nazariy   bilimlarni
tizimli tarzda umumlashtirish imkoniyati yaratildi.  Amaliy ahamiyati:   Bitiruv ishining
amaliy   ahamiyati   shundaki,   u   telekommunikatsiya   tizimlarida   yuzaga   keladigan
kiberxavfsizlik   tahdidlarini   aniqlash,   ularni   oldini   olish   va   bartaraf   etish   bo‘yicha
amaliy   tavsiyalar   ishlab   chiqadi.   Ish   natijalari   O‘zbekiston   Respublikasi
telekommunikatsiya   kompaniyalari   va   axborot   xavfsizligi   sohasidagi   tashkilotlar
tomonidan qo‘llanilishi mumkin. 
Bitiruv ishi tuzilmasining tavsifi :  Kirish, 2 ta bob va 6 ta paragraf, Хulosa va
takliflar,   foydalanilgan   adabiyotlardan   iborat.   Bitiruv   ishida   24   ta   adabiyotlar
foydalanilgan.  Ishning asosiy hajmi 62 betni tashkil etadi.
8 I BOB. Telekommunikatsion tizimlar va ularning afzalliklari  
1.1-Telekommunikatsiya tizimlari metodikasi
Zamonaviy   jamiyatda   telekommunikatsiya   tizimlari   inson   hayotining   ajralmas
qismiga   aylangan.   Axborotni   uzatish,   qabul   qilish   va   qayta   ishlash   imkoniyatlari
tobora   kengaymoqda.   Bu   tizimlar   nafaqat   aloqa   sohasida,   balki   iqtisodiyot,   ta lim,ʼ
sog liqni   saqlash,   mudofaa   va   boshqa   ko‘plab   yo‘nalishlarda   muhim   rol   o‘ynaydi.	
ʻ
Telekommunikatsiya   tizimlarining   metodikasi   esa   ushbu   tizimlarni   qurish,   ularni
boshqarish, rivojlantirish va samarali ishlatish tamoyillarini o‘rganadi[1].
Telekommunikatsiya tizimlarining umumiy tavsifi:
Telekommunikatsiya   –   bu   axborotni   (ovoz,   rasm,   matn,   video,   va   h.k.)   uzoq
masofaga   uzatish   texnologiyasidir.   Telekommunikatsiya   tizimlari   quyidagi   asosiy
qismlardan iborat:
 Axborot manbai (transmitter)
 Uzatuvchi qurilma
 Aloqa kanali
 Qabul qiluvchi qurilma (receiver)
 Axborot iste'molchisi
9 1.1-
Telekommunikatsiya tizimlarining tasnifi:
Telekommunikatsiya tizimlari bir nechta mezonlar asosida tasniflanadi:
№ Mezonlar Turlari
1 Aloqa shakli Telefon, radio, televizor, Internet
2 Tarmoqlanish darajasi Lokal, global (Internet), mintaqaviy
3 Ma’lumot turi Raqamli, analog
4 Signal uzatish vositasi Optik tolali, simli, radioaloqa, sun’iy yo‘ldosh
5 Harakatlanish turi Mobil, statsionar
Telekommunikatsiya tizimlarini loyihalash metodikasi:
10 Telekommunikatsiya tizimini loyihalash quyidagi bosqichlardan iborat:
1. Talablarni aniqlash  – foydalanuvchi ehtiyojlarini aniqlash
2. Tizim arxitekturasini tanlash  – markazlashgan yoki taqsimlangan tuzilma
3. Texnologik vositalarni tanlash  – qurilmalar, protokollar, dasturiy ta’minot
4. Loyihalashtirish va modellashtirish  – texnik sxemalarni yaratish
5. Tajriba sinovlari va optimallashtirish
Loyihalash bosqichlari va ishlatiladigan vositalar:
Bosqich Vositalar va texnologiyalar
Talablarni aniqlash Intervyular, so‘rovnomalar, tahlil
Arxitekturani tanlash UML diagrammalari, blok sxemalar
Texnologiyani tanlash Cisco, Huawei, MikroTik, 5G texnologiyalari
Modellashtirish MATLAB, Simulink, Packet Tracer
Sinovlar va tahlil QoS monitoring, trafik analizatorlar
Telekommunikatsiya   tizimlarida   qo‘llaniladigan   asosiy   texnologiyalar:
Telekommunikatsiyada foydalaniladigan texnologiyalar:
 VoIP (Voice over IP)  – internet orqali ovozli aloqa
 5G tarmoqlari  – yuqori tezlikdagi mobil aloqa
 FTTH (Fiber to the Home)  – optik tolali internet
 IoT (Internet of Things)  – qurilmalararo aloqa
11  SDN (Software Defined Networking)  – dasturiy ta’riflangan tarmoqlar
1.2-rasm  Telekommunikatsiyada ishlatiladigan texnologiyalar spektri
Telekommunikatsiya tizimlarining ishlash samaradorligi va baholash mezonlari:
Samaradorlikni baholash quyidagi mezonlar orqali amalga oshiriladi:
 Trafik sig‘imi (Bandwidth)
 Kechikish vaqti (Latency)
 Ishonchlilik (Reliability)
 Xavfsizlik (Security)
 Xarajat (Cost efficiency)
Telekommunikatsiya turlari bo‘yicha samaradorlik solishtiruv jadvali:
12 Tizim turi Bandwidth Latency Xavfsizlik Narxi
Telefon
(analog) Past Yuqori Past O‘rta
Raqamli
telefon O‘rta O‘rta O‘rta O‘rta
VoIP Yuqori Past Yuqori Past
5G   mobil
aloqa Juda yuqori Juda past Yuqori Yuqori
FTTH Juda yuqori Past Juda yuqori Yuqori
Telekommunikatsiya tizimlarini boshqarish metodlari:
Tizimlarni samarali boshqarish uchun quyidagi metodlar qo‘llaniladi[2]:
 QoS (Quality of Service) boshqaruvi
 Tarmoq monitoringi va trafik tahlili
 Zaxira rejimlarini boshqarish
 Avtomatlashtirilgan tizimlar (AI/ML asosida)
QoS   (Quality   of   Service)   boshqaruvi:   QoS   —   bu   tarmoq   resurslarini
boshqarish va trafikni ustuvorlik asosida taqsimlash metodikasi. Asosiy imkoniyatlari:
 Tarmoq trafikini toifalarga ajratish (video, ovoz, oddiy ma’lumot)
 Kechikishni kamaytirish (latency optimization)
 Paket yo‘qotilishining oldini olish
 Bandwidthni muvozanatlashtirish
Tarmoq   monitoringi   va   trafik   tahlili:   Tarmoq   monitoringi   —   bu   tizimning
ishlash holatini real vaqt rejimida kuzatish. Asboblar:
13  SNMP   (Simple   Network   Management   Protocol)   —   tarmoq   qurilmalaridan
ma’lumot olish
 NetFlow, sFlow  — trafik statistikasi va oqimlar haqida ma’lumot yig‘ish
 Wireshark, Zabbix, Nagios  — tarmoq faoliyatini tahlil qilish vositalari
Monitoring   yordamida   tarmoqdagi   nosozliklar   tez   aniqlanadi,   ishlash   samaradorligi
nazorat qilinadi.
Zaxira   rejimlarini   boshqarish :   Zaxira   rejimlari   —   bu   tizim   ishdan   chiqqan
holatlarda avtomatik tarzda ishni davom ettirish uchun mo‘ljallangan mexanizmlar:
 Redundant Link (zaxira aloqa yo‘llari)
 Load Balancing  — trafikni bir nechta kanallar bo‘yicha taqsimlash
 Failover Systems  — tizimdagi uzilishlarga avtomatik javob
Bu yondashuvlar tarmoqning uzluksiz ishlashini ta’minlaydi.
Avtomatlashtirilgan   boshqaruv   tizimlari   (AI/ML   asosida):   Zamonaviy
boshqaruv   tizimlari   sun’iy   intellekt   (AI)   va   mashinaviy   o‘rganish   (ML)   asosida
yaratilmoqda. Ularga misollar:
 Trafikni prognozlash  (future traffic prediction)
 Nosozliklarni avtomatik aniqlash va oldini olish
 O‘rganishga asoslangan xavfsizlik devorlari (AI-based firewalls)
AI/ML   asosidagi   tizimlar   inson   aralashuvisiz   tarmoqni   boshqaradi,   optimal
yo‘naltirishlar va xavfsizlik choralarini avtomatik tanlaydi.
14 1.2 Telekommunikatsion tizimlarining qulayliklari va afzalliklari
Telekommunikatsiya   tizimi   —   bu   ikki   yoki   undan   ortiq   nuqtalar   o'rtasida
axborotni   (audio,   video,   matn,   fayl   va   h.k.)   uzatish   uchun   mo'ljallangan   texnologik
qurilmalar va dasturiy vositalar majmuasidir.   Bu tizimlar quyidagi asosiy qismlardan
iborat:
 Transmitter (uzatuvchi qurilma)
 Kanal (signal uzatish muhiti — simli, simsiz)
 Receiver (qabul qiluvchi qurilma)
Telekommunikatsiya texnologiyalariga telefon, mobil aloqa, internet, sun’iy yo‘ldosh
aloqalari, optik tolali tarmoqlar va boshqalar kiradi.
Telekommunikatsiya tizimlarining qulayliklari:
Tezkorlik  Axborotni real vaqt rejimida uzatish imkoniyati mavjud. Bu esa masofaviy
muloqot, masofaviy boshqaruv va operativ qarorlar qabul qilishda muhim ahamiyatga
ega.
Erkinlik   va   moslashuvchanlik   Simli   yoki   simsiz   aloqa   vositalari   orqali   istalgan
joyda va istalgan vaqtda bog‘lanish imkoniyati yaratiladi.
Axborotning   aniqligi   va   sifati   Zamonaviy   raqamli   uzatish   texnologiyalari   signal
sifati va aniqligini yuqori darajada ta'minlaydi.
Xavfsizlik   Axborotlarni   shifrlash,   identifikatsiya   va   autentifikatsiya   vositalari
yordamida ma’lumotlar himoyasi ta’minlanadi.
15 1.3-rasm.Telekommunikatsiya tizimlari qulaylikari
Telekommunikatsiya tizimlarining afzalliklari[3]:
Masofani   qisqartirish:   Telekommunikatsiya   vositalari  yordamida  minglab  kilometr
masofadagi   odamlar   oson   va   tez   bog‘lanishi   mumkin.   Bu   ish   faoliyatini
yengillashtiradi.
Iqtisodiy   samaradorlik:   Ko‘plab   sohalarda   ish   jarayonlarini   avtomatlashtirish   va
tezlashtirish orqali ishlab chiqarish xarajatlari kamayadi.
Ijtimoiy integratsiya:   Odamlar orasidagi  muloqot, axborot almashinuvi  va madaniy
aloqalar kuchayadi. Shu tariqa global jamiyatga integratsiya kuchayadi.
Uzoq   hududlarga   xizmat   ko‘rsatish   imkoniyati:   Telekommunikatsiya   tizimlari
orqali   chekka   va   olis   hududlarga   ham   xizmat   ko‘rsatish,   ta’lim   va   tibbiy   yordam
yetkazish mumkin bo‘ladi.
16 1.4-rasm.Telekommunikatsiya tizim afzalliklari
Amaliy   qo‘llanilishi:   Sohalarda   bu   jarayon   turli   xil   ko‘rinishlarda   namoyon
bo‘lib   yetarlicha   axborotlar   bilan   boyitilgan   platforma   yoki   online   tizimlar   orqali
namoyon   bo‘ladi   hamda   ushbu   platforma   yoki   online   tizimlar   atroflicha   yoritilib
boriladi.
Soha Qo‘llanilishi
Ta'lim Masofaviy ta’lim, vebinarlar, onlayn kurslar
Tibbiyot Telemeditsina, masofaviy diagnostika
Savdo Internet-do‘konlar, onlayn to‘lov tizimlari
Sanoat IoT texnologiyalari, masofaviy monitoring
Davlat boshqaruvi Elektron hukumat, fuqarolar bilan onlayn muloqot
Uzoq   masofalarga   tezkor   aloqa   o‘rnatish   imkoniyati:   Telekommunikatsion
tizimlar   geografik   jihatdan   uzoq   joylarda   joylashgan   shaxslar   yoki   tashkilotlar
o‘rtasida tez va samarali axborot  almashinuvini ta’minlaydi. Bu ish faoliyati, ta’lim,
sog‘liqni saqlash va boshqa sohalarda muhim rol o‘ynaydi.
17 Real   vaqt   rejimida   aloqa:   Mobil   aloqa,   internet   va   boshqa   zamonaviy
texnologiyalar   tufayli   foydalanuvchilar   real   vaqt   rejimida   audio,   video   yoki   matn
shaklida muloqot qilishi mumkin. Bu esa qarorlar qabul qilishda tezkorlik va aniqlikni
ta’minlaydi.
Ko‘p foydalanuvchili tarmoq imkoniyati: Bir nechta foydalanuvchilarni yagona
tarmoq   orqali   birlashtirish   orqali   ularning   o‘zaro   muloqotini   soddalashtiradi.   Bu
korxonalar   uchun   ishlab   chiqarish   va   boshqaruv   tizimlarining   samaradorligini
oshiradi.
Ma’lumotlar   xavfsizligini   ta’minlash   imkoniyati:   Zamonaviy
telekommunikatsion   tizimlar   ma’lumotlarni   shifrlash,   xavfsiz   uzatish   va   ruxsatsiz
kirishdan   himoya   qilish   vositalarini   o‘z   ichiga   oladi.   Bu   esa   axborot   xavfsizligini
ta’minlaydi.
Masofaviy   xizmat   ko‘rsatish   imkoniyati:   Tibbiyotda   telemeditsina,   ta’limda
masofaviy   ta’lim,   tijoratda   masofadan   turib   xizmat   ko‘rsatish   kabi   imkoniyatlar
telekommunikatsion tizimlar yordamida amalga oshiriladi.
Ish samaradorligini oshiradi: Aloqaning tezligi, aniqligi va doimiyligi korxona
yoki tashkilotda ish jarayonlarini optimallashtirishga yordam beradi.  Elektron pochta,
videokonferensiyalar va bulutli tizimlar bunga misol bo‘ladi.
Narx   va   xarajatlarni   kamaytirish:   An’anaviy   usullarga   nisbatan
telekommunikatsiya   orqali   axborot   almashinuvi   arzonroq   va   tejamkorroq.   Masalan,
elektron   hujjat   aylanishi   qog‘ozdan   foydalanishni   kamaytiradi,   telefon   yoki   internet
orqali masofaviy maslahatlar safarga chiqishni talab qilmaydi.
Turli   sohalar   integratsiyasini   ta’minlash:   Telekommunikatsion   tizimlar
sog‘liqni   saqlash,   ta’lim,   sanoat,   transport,   moliya   va   boshqa   sohalarning   o‘zaro
bog‘liqligini kuchaytiradi va ularning bir tizimda ishlashiga imkon beradi.
Telekommunikatsion   tizimlarning   afzalliklarini   taqqoslash:   Bu   tur li   xil
telekommunikatsiya   texnologiyalari   (masalan,   simli,   simsiz,   optik   tolali,   mobil
18 tarmoqlar) o‘rtasida ularning asosiy ustunliklarini aniqlash va solishtirish jarayonidir.
Bu taqqoslash odatda quyidagi mezonlarga asoslanadi:
Afzallik Tavsifi Qo‘llaniladigan soha
Tezkorlik Real vaqt rejimida aloqa Ishbilarmonlik,
favqulodda vaziyatlar
Masofaviy aloqa Uzoq   hududlar   bilan   uzluksiz
aloqa Ta’lim, sog‘liqni saqlash
Xavfsizlik Ma’lumotlarni   shifrlash,
xavfsiz uzatish Bank, hukumat idoralari
Ko‘p   foydalanuvchi
tarmog‘i Ko‘plab   foydalanuvchilar
bilan ishlash imkoniyati Korporatsiyalar, ofislar
Xarajatlarni
kamaytirish Qog‘oz, safar, vaqt tejaladi Barcha sohalarda
Telekommunikatsiya   tizimlari   orqali   axborot   uzatish   zanjiri:   Bu   zanjirda
ma’lumotlar   ketma-ket   uzatilishi   va   jarayon   to‘g‘ri   borilishi   haqida   axborotlar   berib
boriladi.
1.5-rasm. Axborot uzatish zanjiri
19   1.3 Ta’limda telekommunikatsion tizimlardan foydalanish
Hozirgi   paytda   axborot   kommunikatsiyasi   rivojlanishining   asosiy   omillari
EHM   larning   turli   sohalarda   tobora   keng   qo‘llanib   borayotganligidadir.   Kompyuter
texnologiyalarining   qo‘llanish   sohasining   kengayishi,   axborot   texnologiyalarining
yaratilishi   jamiyat   hayotining   barcha   sohalarida   ya’ni   ishlab   chiqarishda,   fanda,
ta’limda,   tibbiyotda   va   boshqa   jabhalardagi   rivojlanish   ya’ni   tezkor   axborot
almashinuviga,   qisqa   vaqtda   axborotlarni   qayta   ishlash,   o‘z   vaqtida   manbaga
uzatishga   olib   kelmoqda.   Hozirgi   globallashuv   davrida   internet   tarmog‘i   orqali
masofadan   turib,   onlayn  yoki   oflayn   o‘qish   imkoniyatlarining  paydo   bo‘lishi,   ta’lim
oluvchi va ta’lim beruvchilarga juda katta imkoniyat bermoqda. Hozirgi kunda dunyo
bo‘ylab   elektron   ta’lim   olish   imkonini   beruvchi   juda   ko‘plab   elektron   ta’lim
platformalari faoliyat yuritmoqda. Elektron usulda ta’lim olishning eng afzal tomoni
ta’lim   oluvchi   ayrim   sabab   bilan   darsda   qatnasha   olmasa   yoki   darsni   yaxshi
o‘zlashtira   olmasa,   platformaga   kirib,   video-ma’ruzalardan   qayta-qayta   foydalanishi
mumkin.   Bu   esa   ta’lim   olish   samaradorligini   sezilarli   darajada   oshishiga   sabab
bo‘ladi.   Bugungi   kunda   rivojlangan   davlatlar   ta’lim   tizimida   zamonaviy   axborot
kommunikatsiya   texnologiyalaridan   foydalanish   bo‘yicha   ilmiy   izlanishlar   olib
borilib,   amaliyotga   tatbiq   etilmoqda.   Ta’lim   tizimida   fan   va   ishlab   chiqarishning
integratsiyasiga   e’tibor   qaratish,   ta’lim   jarayoniga   elektron   ta’lim   texnologiyalarini
joriy   qilish,   masofaviy   ta’limni   qo‘llab-quvvatlash   zarur.   Axborot   kommunikatsiya
texnologiyalarini   masofaviy   ta’lim   jarayonida   qo‘llashning   ikkita   zaruriy   sharti
mavjud:
 texnik jihozlar bilan ta’minlanganlik; 
 maxsus dasturiy ta’minotning mavjudligi. 
Yangi axborot muhitining an’anaviy muhitdan prinsipial farqi, uning o‘ziga xos
kichik texnologik tizimdan iboratligidadir. Zero, istalgan ta’lim muassasasi axborot -
kommunikativ texnologiyalarining ta’lim jarayoniga integratsiyasi, ta’limning boshqa
20 barcha didaktik, tashkiliy, iqtisodiy, nazariy-metodologik jihatdan kichik tizimlardagi
tub   o‘zgarishlar   bilan   kechadi.   Axborot   ta’lim   muhiti   imkoniyatlaridan   samarali
foydalanish   uchun   pedagogning   iste’molchi   sifatida   o‘zi   mo‘ljaldagi   texnik
imkoniyatlarining   to‘liq   to‘plamini   egallagan   bo‘lishi   talab   etiladi.   So‘ngi   yillarda
rivojlangan   mamlakatlarda   internet   orqali   ta’lim   olish   jadal   rivojlanmoqda   va   u
“Elektron   ta’lim”   (e-Learning)   atamasi   bilan   kirib   keldi.   Elektron   ta’limni   tashkil
etish   uchun   ko‘plab   tizimlar   mavjud.   Bularga   misol   qilib   Mualliflik   dasturiy
mahsulotlari (Authoring tools), Virtual ta’lim jarayonini boshqaruvchi tizimlar – LMS
(Learning   Management   Systems),   Ichki   kontentning   boshqaruv   tizimlari   –   CMS
(Content   Management   Systems)ni   keltirish   mumkin.   LMS   –   bilim   olish   faoliyatini
tashkil etish va boshqarish uchun mo ljallangan tizimlar hisoblanadi[4]. ʻ
Ular   orqali   ta lim   oluvchilar   va   ta lim   beruvchi   o rtasida   muloqot   rejimi	
ʼ ʼ ʻ
o rnatiladi   hamda   o quv   materiallari   majmuasi,   videodarslar,   ma ruza   materiallari,	
ʻ ʻ ʼ
taqdimotlar,   elektron   kitob   va   qo llanmalar   uzatiladi   va   qabul   qilinadi.   Masofaviy	
ʻ
ta’lim   –   masofadan   turib   o‘quv   axborotlarini   almashuvchi   vositalarga   asoslangan,
o‘qituvchi maxsus axborot muhit yordamida, aholining barcha qatlamlari va chet ellik
ta’lim oluvchilarga ta’lim xizmatlarini ko‘rsatuvchi ta’lim majmuasidir. 
Masofaviy   o‘qish   –   bu   yangi   axborot   texnologiyalari,   telekommunikatsiya
texnologiyalari va texnik vositalariga asoslangan ta’lim tizimidir. U ta’lim oluvchiga
ma’lum   standartlar   va   ta’lim   qonun-qoidalari   asosida   o‘quv   shart-sharoitlari   va
o‘qituvchi   bilan   muloqotni   ta’minlab   berib,   o‘quvchidan   ko‘proq   mustaqil   ravishda
shug‘ullanishni  talab qiluvchi  tizimdir. Bunda o‘qish jarayoni ta’lim oluvchini  qaysi
vaqtda va qaysi  joyda bo‘lishiga bog‘liq emas.  Video va audio konferensiyalar  – bu
Internet   va   boshqa   telekommunikatsion   aloqa   kanallaridan   foydalangan   holda   ikkita
uzoqlashgan   auditoriyalarni   bir-biri   bilan   bog‘lab   ta’lim   olish   yo‘li.   Video   va   audio
konferensiyalar   uchun   katta   hajmda   maxsus   texnika,   yuqori   tezlikka   ega   bo‘lgan
aloqa   kanali   va   o‘qitishni   tashkil   qilish   uchun   xizmat   ko‘rsatuvchi   mutaxassislarni
21 jalb   etish   kerak   bo‘ladi.   Elektron   pochta   orqali   ta’lim   –   bu   internetning   elektron
pochta   xizmatlaridan   foydalanib,   ta lim   beruvchi   va   ta lim   oluvchi   o‘rtasida   xatlarʼ ʼ
orqali   muloqot   o‘rnatib   ta’lim   olish   yo‘li.   Elektron   pochta   yordamida   har   xil   test,
vazifa, savol-javob xabarlarini, shuningdek, o quv adabiyotlari va o quv qo llanmalar	
ʻ ʻ ʻ
fayllarini   (matn,   grafika,   multimedia,   dasturlar   va   boshqa   ko‘rinishida)   jo‘natish   va
qabul qilish orqali ma lumot almashish mumkin. 	
ʼ
Simulyator,   elektron   darsliklar   va   o‘quv   dasturlar   –   bu,   asosan,   nazariy   va
amaliy   bilimlarni   qamrab   olgan   o quv   manbalari   hisoblanib,   kompyuter   dasturlari	
ʻ
orqali   o‘quvchilarga   onlayn   va   offlayn   holatida   foydalanish   uchun   ishlab   chiqiladi.
Simulyator   va   elektron   darsliklar   hozirgi   kunda   ta’lim   sohasida   juda   keng
qo‘llanilmoqda.   Internet   masofaviy   ta’lim   portallari   –   bu   Internet   tarmog idagi	
ʻ
ko‘plab   saytlarda   joylashgan   katta   hajmdagi   ma’lumotlardan   foydalanish   va   yangi
bilimlar   olish   yo‘li.   Ushbu   saytlarning   asosiy   vazifasi   –   ta’lim   jarayonini   tashkil
qilish,   ta lim   beruvchi   va   ta lim   oluvchi   o‘rtasida   elektron   onlayn   muloqotni	
ʼ ʼ
o‘rnatish,   o‘qituvchilarga   o‘quv   materiallarni   joylashtirish   va   o‘quvchilarga   shu
ma’lumotlar   bilan   ishlashga   hamda   boshqa   masofaviy   ta’lim   servislardan
foydalanishga   imkoniyat   yaratishdan   iborat.   Axborot   texnologiyalari   –   axborotni
yig ish,   saqlash,   uzatish,   o‘zgartirish,   qayta   ishlash   usul   va   vositalari   yig indisidan	
ʻ ʻ
iborat.   O‘qitishning   yangi   axborot   texnologiyasi   deganda   –   faqat   o‘quv   tarbiya
jarayonga qo‘llanishi mumkin bo‘lgan eng yangi axborot texnologiyalarni tushuniladi.
Yangi   axborot   texnologiyalari   —   turli   toifali   foydalanuvchilar   tomonidan   EHM
asosida   axborot   olish   va   qayta   ishlash   bo‘yicha   xizmatlar   bilan   ta’minlashdan
iborat[5]. 
Axborot   texnologiyalari   –   ijtimoiy   hayotining   barcha   sohalari   uchun   axborot
yaratish,   to‘plash,   uzatish,   saqlash,   va   qayta   ishlash   hisoblash   texnikasi   va   aloqa
tizimlaridan   foydalanishdir.   O‘qitishdagi   informatsion   va   telekommunikatsion
texnologiyalar   —   bu   talabalarga   kompyuterlar   va   telekommunikatsiya   vositalari
22 yordamida   axborot   uzatish   usul   va   metodlarining   majmui,   bilimlarni   o‘zlashtirishni
tekshirish, real hayotda olingan bilimlarni qayta ishlash v a ulardan foydalanish.
Masofadan   o‘qitish   uslubiy   materiallari   quyidagilardir:   Masofaviy   ta’lim,
uzluksiz   ta’lim   tizimi   shakllaridan   biri   hisoblanib,   insonning   bilim   olish   va
axborotlardan foydalanish huquqini amalga oshirishga yo‘naltirilgan. Masofali ta’lim
olishni istagan inson uchun kasbiy faoliyati bilan bir qatorda asosiy yoki qo‘shimcha
ta’lim olish imkonini beradi.
1.6-rasm Masofaviy ta’lim manbalari
Masofadan   o‘qitishning   afzalligi   shundaki,   unda   ta’lim   oluvchi   o‘ziga   qulay
vaqtda   va   hattoki   ishdan   ajralmagan   holda   o‘qishi   mumkin.   Aynan   shu   afzalliklari
tufayli   bu   uslub   dunyoda   hozirgi   kunda   keng   tarqalgan.   Ko‘pgina   yirik   korxonalar
mutaxassislari   malakasini   oshirish   yoki   o‘zgartirish   uchun   shu   uslubdan   foydalanib,
yiliga   millionlab   dollarlarni   tejamoqdalar.   Masofadan   o‘qitishning   yana   bir   afzallik
tomoni unda o‘qish muddatini o‘quvchi o‘zi belgilaydi, ya’ni talaba ixtiyoriy paytda
o‘qishni   boshlaydi,   materiallarni   o‘qituvchi   nazoratida   o‘zlashtiradi.   O‘zlashtirish
topshiriqlarni,   testlarni   bajarishga   qarab   aniqlanadi.   O‘quvchi   berilgan   dasturni
qanchalik   tez   o‘zlashtirsa,   shunchalik   tez   o‘qishni   tugatadi   va   guvohnoma   oladi.
23 Dasturni   o‘zlashtirmasa,   unga   mustaqil   ishlab,   o‘qishni   davom   ettirishga   imkoniyat
beriladi.   Masofadan   o‘qitishda,   odatda,   ishlayotganlar,   onalar,   o‘qiyotganlar   biror
mutaxassislikni   egallash   yoki   malakasini   oshirish   maqsadida   o‘qiydi.   Bu   uslub
nogironlar   uchun   juda   qulaydir.   Ta’lim   tizimida   axborot   kommunikatsiya
texnologiyalaridan   foydalanish   istiqbollari   sifatida   onlayn   ta’lim   olish,   masofadan
turib   malaka   oshirish,   ijtimoiy   tarmoqlar,   elektron   ta’lim   platformalari   kurslarida
o‘qish kabilarni aytish mumkin. Ushbu usullarda ta’lim olish an’anaviy usulda ta’lim
olishdan arzon va qulayligi bilan ajralib turadi. Bunda katta yoshli ta’lim oluvchi ish
faoliyatidan   ajralmagan   holda   malakasini   oshirishi,   qo‘shimcha   kurslarda
qatnashishishi, qayta tayyorlov kurslarida o‘qishi mumkin. Ta’limning bu turi masofa,
mintaqa,   o‘quvchilar   yosh   chegarasi,   ijtimoiy   mavqeyini   tanlamaydi.   Shuningdek,
nogironligi bo‘lgan shaxslar, olis hududlarda va nochor oilalarda yashovchi  shaxslar
ham   ta’lim   olish   imkoniga   ega   bo‘lishadi.   Ta’lim   oluvchi   o‘qish   muddatini   o‘zi
belgilaydi, lekin platformada topshiriqlar uchun belgilangan muddatlarga amal qiladi.
Telekommunikatsion   tizimlar   –   Telekommunikatsion   tizimlar   –   bu
axborotni   (matn,   ovoz,   video,   grafik,   sensor   ma’lumotlar)   bir   nuqtadan   boshqasiga
real   vaqt   yoki   kechiktirilgan   tarzda   uzatish   imkonini   beruvchi   texnologiyalar   va
muhandislik infratuzilmalari majmuidir.  Bu tizimlar simli (optik tolalar, mis kabellar)
yoki simsiz (Wi-Fi, mobil tarmoqlar, sun’iy yo‘ldoshlar) shaklda bo‘lishi mumkin.
Ta’limda telekommunikatsion tizimlarning asosiy vazifalari[6]:
 O‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi  axborot almashinuvini  ta’minlash;
 Masofaviy ta’lim tizimlarini  yaratish (elektron o‘quv kurslari, onlayn testlar);
 Virtual sinflar  orqali o‘quv jarayonini tashkil etish;
 Multimedia   kontentlarga   (video,   interaktiv   darslar,   audio   lektsiyalar)   erkin
kirish imkonini yaratish;
 O‘quv   resurslariga   (kitoblar,   ilmiy   maqolalar,   laboratoriya   simulyatsiyalari)
doimiy va tezkor ulanishni ta’minlash.
24 Yevropa   va   O‘zbekiston   telekommunikatsion   tizimlarining   ta’limdagi
qo‘llanilishi taqqoslamasi[7,8]
Yevropa mamlakatlari:
 5G va optik tolali internet keng qamrovda  tarqalgan. Bu esa yuqori tezlikda
ishlovchi   masofaviy   ta’lim   platformalarini   (Coursera,   EdX,   FutureLearn)
rivojlantirishga xizmat qilmoqda.
 Yagona   raqamli   ta’lim   strategiyalari   ishlab   chiqilgan   (masalan,   Estoniya,
Finlyandiya,   Daniya).   Har   bir   o‘quvchi   uchun   individual   raqamli   profil
yaratiladi.
 Bulutli   texnologiyalar   keng   qo‘llaniladi,   maktablar   Google   Workspace   for
Education, Microsoft Teams Education’dan foydalanadi.
 AI   (sun’iy   intellekt)   yordamida   o‘quv   jarayonini   shaxsiylashtirish   keng
ommalashgan.
 Har   bir   o‘quv   muassasa   raqamli   xavfsizlik   siyosati ga   ega   va
telekommunikatsion infrastrukturasi yuqori darajada muhofazalangan.
O‘zbekiston:
 So‘nggi   yillarda   raqamli   ta’limni   joriy   etish   borasida   sezilarli   yutuqlar
kuzatilmoqda:   “ZiyoNet”,   “Edu.uz”,   “my.edu.uz”   kabi   platformalar
rivojlantirilmoqda.
 Internet   sifati   va   tezligi   hududlar   bo‘yicha   bir   xil   emas ,   ayniqsa   qishloq
joylarda muammolar mavjud.
 Masofaviy   ta’lim   pandemiya   davrida   faol   rivojlandi,   ammo   ko‘plab
maktablarda   barqaror   Wi-Fi   tarmog‘i   yoki   zamonaviy   qurilmalar
yetishmaydi .
 Mobil   aloqa   orqali   ta’lim   (Telegram   darslar,   videodarslar,   testlar)   keng
qo‘llanmoqda, chunki smartfonlar aholining ko‘pchiligida mavjud.
25  Davlat   tomonidan   “Raqamli   ta’lim”   dasturi   doirasida   telekommunikatsion
infratuzilmani rivojlantirish bo‘yicha loyihalar amalga oshirilmoqda , lekin
hali to‘liq integratsiya qilinmagan.
Ta’limda foydalaniladigan asosiy telekommunikatsion tizimlar:
№ Tizim turi Afzalliklari Qo‘llanilishi
1 Internet   (Optik
tolali/DSL) Yuqori   tezlik,
barqarorlik Masofaviy darslar, LMS tizimlari
2
Mobil   aloqa
(4G/5G) Moslashuvchanlik,
harakatchanlik O‘qituvchilar   va   o‘quvchilar
uchun   har   joyda   foydalanish
imkoniyati
3
Wi-Fi va LAN Ichki   tarmoq,
xavfsizlik O‘quv muassasalarda lokal tarmoq
yaratish
4 Video
konferensiya
tizimlari Real   vaqtli
muloqot Zoom,   MS   Teams,   Google   Meet
orqali darslar
5 Bulutli
xizmatlar
(Cloud) Ma’lumot   saqlash,
umumiy ishlash Google   Drive,   Microsoft   365,
Moodle
6 Sun’iy   yo‘ldosh
aloqa Masofaviy
hududlar uchun Qiyin   yetib   boriladigan
hududlarda o‘qitish
Metodlar (Ta’limda qo‘llash usullari)[10]: 
Masofaviy   ta’lim   (Distance   Learning)   –   talabalar   joylashgan   joyidan   qat’i   nazar,
internet orqali darslarda ishtirok etadi.
Virtual   sinf   (Virtual   Classroom)   –   o‘qituvchi   va   o‘quvchilar   real   vaqtli   yoki
yozilgan videolar orqali o‘zaro muloqotda bo‘ladi.
26 Interaktiv   platformalar   –   Moodle,   Google   Classroom,   Edmodo   orqali   dars
materiallari almashiladi.
Bulutda   ma’lumot   almashinuvi   –   o‘quvchilar   topshiriqlarni   Google   Drive   yoki
OneDrive orqali topshiradi.
Mobil   ilovalar   orqali   ta’lim   –   Duolingo,   Khan   Academy,   Coursera   kabi   ilovalar
ta’limni qulaylashtiradi.
Multimedia   vositalar   yordamida   o‘qitish   –   video,   audio,   animatsiyalar   orqali
mavzular tushuntiriladi.
Ovozli va video chatlar  – til o‘rgatishda real vaqtli suhbatlar orqali tajriba oshiriladi.
IoT   texnologiyalari   bilan   aqlli   sinflar   –   dars   jarayonlarini   avtomatlashtirish   va
nazorat qilish.
27 II BOB. Telekommunikatsiya tizimlarida kiberxavfsizlik asoslari
2.1. Kiberxavfsizlik usullarini tadbiq etish
Axborotni  ishlash, uzatish va to‘plashning zamonaviy usullarining   rivojlanishi
foydalanuvchilar   axborotini   yo‘qolishi,   buzilishi   va   oshkor   etilishi   bilan   bog‘liq
tahdidlarning   ortishiga   olib   kelmoqda.   Shu   sababli,   kompyuter   tizimlari   va
tarmoqlarida   axborot   xavfsizligini   ta’minlash   axborot   texnologiyalari   rivojining
yetakchi   yo‘nalishlaridan   biri   hisoblanadi.
Hatto   xavfsizlik   soxasida   ishlaydigan   shaxslar   ham,   ular   shaxsan   o‘zaro
aloqada bo‘lgan kibermakon jihatlariga qarab kiberxavfsizlikka boshqacha qarashadi.
Tizim jismoniy ob’ekt bo‘ladimi yoki kibermakon komponentlari to‘plami bo‘ladimi,
ushbu tizimga tayinlangan xavfsizlik bo‘yicha mutaxassisning roli potentsial hujumni
rejalashtirish   va   uning   oqibatlariga   tayyorgarlik   ko‘rishdan   iborat.   Garchi   “kiber”
so‘zi asosan xalq tilida bo‘lsa-da, uning aniq nimani anglatishini tushunish qiyin. Bir
paytlar   kibernetika   deb   nomlanuvchi   kompyuter   boshqaruvi   va   aloqaning   o‘sha
vaqtda   paydo   bo‘lgan   soxasiga   asoslangan   ilmiy   fantastika   atamasi,   hozirda   esa
elektron avtomatlashtirishni anglatadi[5].
Tizimlar   o‘z   vazifalarini   bajarishi   uchun   3   ta   operator   belgilangan   tartiblarga
rioya   qilishlari   kerak.   Xavfsizlikka   tatbiq   etilganda,   bu   uchlik   xavfsizlikka   faqat
xavfsizlik   mutaxassislari   tomonidan   erishilmasligini,   shuningdek,   kiberxavfsizlikni
faqat   texnologiya   bilan   amalga   oshirish   mumkin   emasligini   ta’kidlaydi.   Himoya
qilinishi   kerak   bo‘lgan   tizim   yoki   tashkilot   qarorlari   va   harakatlari   xavfsizlik
dasturlari   muvaffaqiyatida   muhim   rol   o‘ynaydigan   boshqa   insoniy   elementlarni   o‘z
ichiga   olishi   lozim.   Agar   bu   odamlarning   barchasida   o‘zini   xavfsiz   tutish   uchun
motivatsiya   va   qiziqish   bo‘lsa   ham,   ular   oldindan   rejalashtirilgan   jarayonsiz   zararni
oldini olish, aniqlash va tiklash uchun birgalikda qanday harakat qilishni bilishmaydi.
Shunday   qilib,   xavfsizlik   bo‘yicha   mutaxassislar   mavjud   tashkiliy   jarayonlarga
28 xavfsizlik   dasturlarini   kiritishlari   va   kiberxavfsizlik   maqsadlarini   qo‘llab-quvvatlash
uchun texnologiyadan strategik foydalanishlari lozim.
2.1-rasm. Axborot xavfsizligi maqsadlari
Axborotga xos bo‘lgan xavfsizlik maqsadlariga quyidagilar qaratilgan[7]: 
1. Konfidentsiallik;
2. Yaxlitlik (butunlik);
3. Foydalanuvchanlik.
Konfidentsiallik   –   Mazkur   qoidalar   axborotni   faqat   qonuniy   foydalanuvchilar
tomonidan   “o qilishini”   ta minlaydi   va   tizim   ma’lumotlarining   tarqalishini   ruxsatʼ ʼ
etilgan foydalanish bilan cheklash qobiliyati tushuniladi. 
Yaxlitlik   (butunlik)   –   qayd   etilgan   va   xabar   qilingan   ma’lumotlarning
haqiqiyligi,   to‘g‘riligi   va   manbasini   saqlab   qolish   qobiliyatini   anglatadi,   ya ni,	
ʼ
axborotni ruxsat etilmagan o zgartirishdan yoki “yozish” dan himoyalashdir. 	
ʼ
Foydalanuvchanlik   –   funktsional   imkoniyatlarni   o‘z   vaqtida   yetkazib   berishni
anglatgan   holda   ma lumotni   aniq   va   ishonchli   ekanligiga   ishonch   hosil   qilish,	
ʼ
ma lumot,   axborot   va   tizimdan   foydalanishning   mumkinligi,   ya ni,   ruxsat   etilmagan	
ʼ ʼ
“bajarish” dan himoyalashdir.
Axborot   xavfsizligini   ta’minlashning   ushbu   maqsadlari   kompyuterlar   paydo
bo‘lishidan   oldin   ham   axborotga   nisbatan   qo‘llanilgan,   ammo   kiberfazoning   paydo
bo‘lishi   maqsadlarga   erishish   usullarini,   shuningdek,   maqsadga   erishishning   nisbiy
29	
Axborot xavfsizlik	
Konfidentsiallik	Ya xlitlik (butunlik)	Foydalanuvchanlik qiyinligini   o‘zgartirdi.   Konfidentsiallik,   yaxlitlik   (butunlik),   foydalanuvchanlikni
qo‘llab-quvvatlaydigan   texnologiyalar   ko‘pincha   bir-biriga   zid   keladi.   Masalan,
kibermakonda   ma’lumotlarning   yuqori   darajada   mavjudligiga   erishishga   qaratilgan
harakatlar ko‘pincha ma’lumotlarning maxfiyligini saqlashni qiyinlashtiradi. 
Muayyan   tizimdagi   ma’lumotlarning   har   bir   turi   uchun   konfidentsiallik,
yaxlitlik   (butunlik)   va   foydalanuvchanliknimani   nimani   anglatishini   saralash
kiberxavfsizlik   bo‘yicha   mutaxassisning   ixtisosligi   hisoblanadi.   Kiberxavfsizlik,
umuman   olganda,   kibermakondagi   ma’lumotlarning   konfidentsiallik,   yaxlitlik
(butunlik), foydalanuvchanliliga yetkazilgan zararning oldini olish, aniqlash va tiklash
uchun odamlar, jarayonlar va texnologiyalardan foydalanish usullarini anglatadi.
Kibermakon   butun   jamiyatda   mahsuldorlikni   oshirib,   ma’lumotni   o‘z   vaqtida
samarali tarqatdi. Qaysi sohada yoki qaysi dasturda kibermakon joriy etilishidan qat’i
nazar, samaradorlikni   oshirish  asosiy  e’tiborda  bo‘ladi. Axborotni  kibermakonga  tez
yetkazib berish ko‘pincha umumiy tizim xavfsizligini pasaytiradi. 
“Siyosat” so‘zi kiberxavfsizlik bilan bog‘liq bo‘lgan turli vaziyatlarga nisbatan
qo‘llaniladi. U axborotni tarqatish, axborotni himoya qilish bo‘yicha xususiy korxona
maqsadlari,   texnologiyani   boshqarish   uchun   kompyuter   operatsiyalari   usullari   va
elektron   qurilmalardagi   konfiguratsiya   o‘zgaruvchilari   bilan   bog‘liq   qonun   va
qoidalarga   murojaat   qilish   uchun   ishlatilgan.   Ammo   adabiyotlarda   kiberxavfsizlik
siyosati   iborasini   ishlatishning   ko‘plab   boshqa   usullari   mavjud.   “Kibermakon”
atamasida   bo‘lgani   kabi,   yagona   ta’rif   mavjud   emas,   lekin   kiberxavfsizlik   atamasi
siyosat sifatida qo‘llanilganda umumiy mavzu sifatida qo‘llaniladi.
Ushbu   qo‘llanmaning   maqsadi   o‘quvchiga   mavzuni   va   uning   hosilalarini
tushunish   va   fikrlash   uchun   yetarli   ma’lumot   berishdadir.   Uni   o‘qiganlar
kiberxavfsizlik siyosatining ko‘p turlarini ishonchli tarzda ochishlari kerak. Umuman
olganda,   “kiberxavfsizlik   siyosati”   atamasi   kiberxavfsizlikni   ta’minlash   uchun
mo‘ljallangan ko‘rsatmalarga ishora qiladi.
30   
2.2-rasm. Kiberxavfsizlik siyosatining ta’rifi.
31Kiberxavfsizlik
siyosati 
xavfsizlik
maqsadlari tarkibiy
qismlar
kodlash
qo'llab-
quvvatlash
o'zgartirish 
xulq-atvor
ishlab chiqaradi
Kiberxavfsizlik Kiberxavfsizlik evolyutsiyasi
Kiberxavfsizlik   siyosatini   tushunish   uchun   kiberxavfsizlik   qanday
rivojlanganligini   haqida   tushinchaga   ega   bo‘lishimiz   kerak.   Kompyuterlar   birinchi
avtomatlashtirilgan   jarayonlarni   ishga   tushirganda,   bunday   loyihalarning   barchasida
asosiy   maqsad   inson   kalkulyatorlarini   aniqroq   natijalarni   beradigan
avtomatlashtirilgan   dasturlarga   almashtirish   natijasida   unumdorlikni   oshirish   edi.
Ko‘proq   dasturiy   ta’minot   mavjud   bo‘lganda,   kompyuterlarning   unumdorlik
afzalliklari   oshadi.   Internetning   joriy   etilishi,   ma’lumotlarni   tez   va   to‘g‘ri   uzatish
imkonini   berib,   unumdorlikni   yanada   oshirdi.   Bu   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   biznes
operatsiyalarini   onlayn   tarzda   qayta   ishlash   imkoniyatiga   olib   keldi.   Bu   qobiliyat
elektron   tijorat   deb   nomlandi.   2000-yilga   kelib,   iqtisodiyot   elektron   tijoratga
shunchalik   qaram   bo‘lib   qoldiki,   u   tez-tez   kiber   jinoyatchilar   nishoniga   aylandi   va
xavfsizlik texnologiyasi firibgarlik operatsiyalarini amalga oshirish uchun ishlatilishi
mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni   himoya qilish  uchun  rivojlandi.  Bunday  texnologiya
odatda   qarshi   choralar   deb   ataladi,   chunki   ular   ma’lum   bir   tahdidga   qarshi   turish
uchun   mo‘ljallangan   xavfsizlik   choralaridir.   Bugungi   kunda   kiberxavfsizlik
texnologiyasining   rivojlanishi   dunyoda   kiber   qurollanish   poygasini   keltirib   chiqardi,
bunda   qarshi choralar ortda qolmoqda.
Hosildorlik.   Kiberxavfsizlik   tarixi   1960-yillarda   meynfreymdan   boshlanadi.
Bu elektron ma’lumotlarni qayta ishlash tizimlaridan investitsiya daromadini ko‘rish
uchun   korxonalar   uchun   yetarlicha   arzon   bo‘lgan   birinchi   kompyuter   edi.   Bu
vaqtgacha   “kompyuter”   so‘zi   hisob-kitoblarni   amalga   oshiruvchi   shaxsni   nazarda
tutgan   va   “kiber”   so‘zi   ilmiy   fantastika   sohasi   edi.   O‘sha   kunlarda   kompyuterlar
qo‘riqchilar   va   maxsus   usullar   bilan   himoyalangan.   Jismoniy   xavfsizlik   tartib-
qoidalari faqat kompyuterlarda ishlashga ruxsat berilgan odamlarning ularga jismoniy
kirishini   ta’minlash   uchun   ishlab   chiqilgan.   Kompyuterlar   shunchalik   katta   ediki,
32 yuzlab   kvadrat   fut   maydonlar   maxsus   xavfsizlik   xodimlari   bilan   ishlashi   uchun
moslashtirilardi.   Qo‘riqchi   funktsiyasi   ba’zan   kompyuter   operatori   roli   bilan
birlashtirilib,   ishni   boshqarish   bo‘yicha   texnik   deb   atalardi.   Kompyuterdan
foydalanishi   kerak   bo‘lgan   odamlar   o‘z   ma’lumotlari   va   dasturlarini   perfokartalar
to‘plamida ushlab, qo‘riqchi oldida navbatda turishardi. Qo‘riqchi foydalanuvchining
kompyuterdan   foydalanishga   ruxsatini   tekshiradi,   kartalar   to‘plamini   oladi   va   uni
kartalardagi  teshiklarni  bit  va baytlarga avtomatik ravishda  tarjima qiladigan kartani
o‘quvchiga   joylashtiradi.   1960-yillarning   oxiriga   kelib,   masofadan   ulanish   orqali
asosiy   kompyuterga   kabel   orqali   ulangan   bir   nechta   ofis   joylaridan   perfokartalarni
qabul qilish imkoni yaratildi. Keyin kompyuter xavfsizligi xodimlari ushbu kabellarni
baland   pollar   ostida,   devor   bo‘shliqlari   va   uzatish   kanallari   orqali   vakolatli   shaxs
boshqa   uchida   o‘tirganiga   ishonch   hosil   qilish   uchun   qo‘shimcha   mas’uliyatga   ega
edilar[8].
Ushbu   dastlabki   avtomatlashtirilgan   kompyuter   tizimlarining   menejerlari
xavfsizlik   xavfini   juda   yaxshi   bilishgan,   ammo   konfidentsiallik,   yaxlitlik   (butunlik),
foydalanuvchanlik triadasi hali sanoat standarti emas edi. Harbiy va razvedkadagi bir
nechta   qurilmalardan   tashqari,   konfidentsiallik   asosiy   xavfsizlik   talabi   emas   edi.
Garchi   korxonalar   mijozlar   ro‘yxatini   maxfiy   saqlashni   xohlashsa-da,   turli
sinovlardan   o‘tmagan   dasturiy   ta’minot   doimo   ishlamay   qolar   edi,   shuning   uchun
ularning   asosiy   tashvishi   konfidentsiallik   emas,   balki   yaxlitlik   edi.   Ma’lumotlarning
yaxlitligidagi   halokatli   xatolarga   olib   kelishi   mumkin   bo‘lgan   inson   xatosi   ehtimoli
har doim kompyuter dasturlarini ishlab chiqish va operatsiyalarida aniq bo‘lgan.
Dasturiy ta’minot muhandisligi  tashkilotlari xavfsizlik signalini birinchi  bo‘lib
ko‘tardilar,   chunki   kompyuterlarda   noto‘g‘ri   ishlash   hayotni   xavf   ostiga   qo‘yishi
mumkin   bo‘lgan   tizimlarni   boshqarishni   boshladi.   Bundan   tashqari,   moliyaviy
firibgarlik   ko‘rinishidagi   kompyuter   jinoyati   1970-yillarning   boshlariga   kelib   keng
tarqalgan   bo‘lib,   uni   badiiy   adabiyot   va   televideniyening   asosiy   oqimiga   aylantirdi.
33 Xavfsizlik   tahdidlari   doirasidan   inson   omili   yo‘q   qilingan   deb   hisoblasak   ham,
tizimdagi   nosozliklar   kompyuter   tizimidagi   vakuum   naychalari   orasida   aniqlangan
birinchi   haqiqiy   xatolikdan   boshlab   aybsiz   sodir   bo‘lishi   ma’lum   edi.   1970-yillarda
perfokartalar   klaviatura   va   terminallar   orqali   elektron   kiritish   va   chiqarish   bilan
almashtirildi.   Kabellar   va   terminallar   ruxsat   etilgan   foydalanuvchilar   ma’lumotlarni
qayta   ishlash   vaqtida   o‘tirishlari   mumkin   bo‘lgan   diapazonni   yanada   kengaytirdi.
Tizimlar   xavfsizligi   kengayib,   kabellar   vakolatli   kompyuter   foydalanuvchilari
egallagan ofislarda tugatilishini ta’minlash uchun devor bo‘laklari va uzatish kanallari
orqali   kabellarni   kuzatishni   o‘z   ichiga   oladi.   Bu   haqiqiy   kompyuterdan   uzoqda
joylashgan   ofislardagi   odamlarga   kirtish-chiqarish   portiga   ulanishi   va   undan   ish
stolidan foydalanish imkonini berdi. Kompyuter xonasi eshigi oldida qo‘riqchi qoldi,
lekin asosan kompyuter xonasini aylanib chiqadigan tashrif buyuruvchilar yoki texnik
xizmat ko‘rsatgan sotuvchilarni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun qoldi. Axborot xavfsizligi
moslashtirilgan biznes mantig‘i sohasiga o‘tkazildi.
Foydalanuvchilarga   o‘zlarining   ish   funksiyalarini   bajarishlari   uchun   zarur
bo‘lgan   ekranlarni   taqdim   etadigan   menyular   bilan   bog‘liq   bo‘lgan   login   nomlari
berildi.   Buning   ta’siri   shundaki,   ko‘pchilik   foydalanuvchilar   bir   xil   asosiy   ekranni
ko‘rar   edilar,   ammo   turli   xil   ma’lumotlar   maydonlari   va   menyu   tanlovlari   turli
foydalanuvchilar   uchun   mavjud   edi.   Ekranlar   dasturiy   ta’minotga   kodlangan   biznes
mantig‘i   bilan   cheklangan.   Misol   uchun,   agar   xizmatchilar   mijozlarga   xizmat
ko‘rsatish   ekraniga   ega   bo‘lsa,   ular   mijozlar   yozuvlarini   ko‘rishlari   mumkin,   ammo
balanslarini   o‘zgartiraolmaydilar.   Biroq,   biznes   mantiqiy   ekranlari   ko‘pincha   bekor
qilishlarni   o‘z   ichiga   oladi.   Misol   uchun,   mijozlarga   xizmat   ko‘rsatuvchi   xodimni
kuzatayotgan nazoratchi ekranning cheklangan funksiyasi orqali balansni bir martalik
o‘zgartirishga   ruxsat   berish   uchun   maxsus   kod   kiritishi   mumkin.   Klaviatura
texnologiyasi   yordamida   ishlaydigan   kompyuterlarning   keng   qo‘llanilishi
konfidentsiallikni   nazorat   qilish   masalasiga   e’tibor   qaratdi.   Harbiy   va   razvedka
34 kompyuterlaridan   foydalanish   ko‘paydi.   Hukumat   tomonidan   moliyalashtiriladigan
kriptografiya   bo‘yicha   tadqiqotlar   ma’lumotlarni   blokirovka   qiladigan   va   ochadigan
“kalitlar”   deb   nomlangan   bitlarning   uzun   ketma-ketligidan   foydalangan   holda
ma’lumotlarni o‘qib bo‘lmaydigan formatlarga aylantiradigan bir nechta algoritmlarni
ishlab chiqdi.
Bunday kriptografik algoritmlar   diffuziyaga , xabarni  statistik jihatdan uzoqroq
va  noaniqroq   formatlarga   tarqatishga   va   chalkashlikka ,  shifrlangan   xabar   va   tegishli
kalit   o‘rtasidagi   munosabatlarni   juda   uzoq   va   taxmin   qilish   uchun   jalb   qilishga
asoslangan.   Biroq,   kompyuter   quvvatidagi   yutuqlar   qat’iy   raqibning   xabarlar   va
kalitlar   o‘rtasidagi   munosabatni   aniqlash   qobiliyatini   sezilarli   darajada   oshirdi.
Mavjud avtomatlashtirilgan kriptografiya usullari avtomatlashtirilgan statistik tahlilni
buzadigan   darajada   murakkab   bo‘lmagan   kunni   tasavvur   qilish   oson   edi.   Bundan
tashqari, AQSh Ijtimoiy xavfsizlik ma’muriyati va ichki daromad xizmati kabi davlat
idoralari   tomonidan   qaydlarni   avtomatlashtirish,   kibermakondagi   manfaatdor
tomonlar jismoniy hayoti ularni ifodalovchi bit va baytlarga chambarchas bog‘langan
shaxslarni o‘z ichiga olganligini tan olishga yordam berdi. 
Konfidentsiallik   talablarining   ortib   borayotganini   e’tirof   etgan   holda,   lekin
ularni qondirishning yaxshi usuli bo‘lmagan holda, AQSh Milliy Standartlar Byurosi
(hozirgi   Milliy   Standartlar   va   Texnologiyalar   Instituti   (NIST))   ushbu   maqsadga
erishish uchun harakat boshladi.
1974   yilda   AQShning   Kompyuter   xavfsizligi   to‘g‘risidagi   qonuni   (Maxfiylik
to‘g‘risidagi   qonun)   axborot   tarqalishi   ustidan   nazoratni   o‘rnatish   uchun
mo‘ljallangan   birinchi   qonun   edi.   Hujjat   faqat   davlat   tomonidan   kompyuterlardan
foydalanishni   va   faqat   bugungi   kunda   shaxsiy   identifikatsiya   qilinadigan   ma’lumot
deb   ataladigan   ma’lumotlarni   qamrab   oldi.   Ammo   u   kiberxavfsizlikning   asosiy
maqsadlari   sifatida   konfidensiallikni   va   shifrlash   texnologiyasini   takomillashtirish
bo‘yicha tegishli sa’y-harakatlarni qat’iy belgiladi. 1970-yillar davomida texnologiya
rivojlanib   borar   ekan,   DEC   PDP-11   kabi   mini-kompyuterlar   tez-tez   yirik
35 kompaniyalarning   meynfreymlarini   to‘ldirib   va   tez   orada   kichik   kompaniyalarga
aylanib   borar   edi,   endi   ularga   matnni   qayta   ishlash   kabi   ofis   vazifalarini
avtomatlashtirish imkoniyatini bera olardi. Hali har qanday o‘lchamdagi kompyuterni
sotib   olishga   qodir   bo‘lmaganlar   uchun   texnologiyani   yaxshi   biladigan   tadbirkorlar
odamlarga kompyuterni ma’lum vaqtga ijaraga olish imkonini beradigan xizmatlarni
ishga   tushirishgan.   Bular   “timeshareing   xizmatlari”   deb   nomlandi,   chunki   bu
biznesdagi   kompaniyalar   o‘z   mijozlaridan   kompyuter   sarflagan   vaqtiga   qarab   haq
olishardi. 
Terminal   va   klaviatura   texnologiyasi   IO   qurilmalarini   kabellar   orqali
kengaytirishga imkon yaratgandan so‘ng, ular analog modulyatsiya demodulyatsiyasi
texnologiyasidan (modemlar va multipleksorlar) foydalanib, kompyuter terminalining
bino devorlaridan tashqariga chiqishini kengaytirish uchun oddiy telefon liniyalaridan
foydalanganlar.   Bu   kompaniyalar   ish   haqi   solig‘i   hisob-kitoblari   va   tijorat   ijarasi
hisob   -kitoblari   kabi   murakkab   dasturiy   ta’minotni   ishlab   chiqib,   sanoat   bo‘yicha
ixtisoslasha boshladilar.
Bunday   dasturiy   ta’minotni   ishlab   chiqish   dasturiy   ta’minot   biznesida
bo‘lmagan   kompaniya   uchun   foyda-xarajat   tahlilida   yaxshi   natija   berishi   dargumon,
ammo bu ko‘plab korxonalar tomonidan boshqariladigan vaqtni talab qiluvchi qo‘lda
ishlov   berish   jarayoni   edi.   Vaqtni   taqsimlash   xizmatlari   biznesning   asosiy   qismi
bo‘lmagan   bo‘limlarga   avtomatlashtirishdan   foydalanishga   imkon   berdi,   garchi   ular
buni   amalga   oshirish   uchun   boshqa   birovning   kompyuteriga   kirishlari   kerak   edi.
Bugungi   kunda   ushbu   xizmatlar   Internet   orqali   mavjud,   ammo   ularning   zaryadlash
modellari o‘zgargan va ular endi “vaqtni taqsimlash” emas, balki “bulutli hisoblash”
deb nomlanadi.
Ushbu   vaqt   taqsimlash   xizmatlari   foydalanuvchi   faoliyatiga   asoslangan
resurslarni hisoblash uchun haq olinadi, shuning uchun ular hisob-kitob qilish uchun
foydalanuvchilarni   aniqlash   usuliga   ega   bo‘lishlari   kerak   edi.   Ko‘pincha,   bu
foydalanuvchi  identifikatori   shunchaki   kompaniya  nomi   edi,  lekin parol  ba’zan  vaqt
36 taqsimlash   xizmatlarida   raqobatchilar   bo‘lgan   mijozlarga   ega   bo‘lgan   joylarda
chiqariladi.   Biroq,   mijozning   foydalanuvchisi   nuqtai   nazaridan,   foydalanuvchi   nomi
ularni   kompyuterdagi   ma’lumotlariga   bog‘ladi   va   modemga   ulanishi   xavfsizlikka
xavf   tug‘dirmaydi.   O‘sha   paytda   kompyuterga   egalik   qilish   uchun   yetarlicha   katta
bo‘lgan har qanday kompaniya ma’lum bir mulk va mazmunga ega bo‘lgan firma edi,
shuning   uchun   timesharing   xizmati   kompaniyalari   o‘z   kompyuterlari   atrofida
jismoniy   xavfsizlikka   muhtoj   deb   taxmin   qilgan   va   parollar   ularning   xavfsizligini
sinchkovlik   bilan   tekshirishning   yana   bir   dalili   edi.   Timesharing   xizmati   sotuvchisi
uchun mijozlarga mantiqiy kirishga ruxsat berish xavfli deb hisoblangan va ularning
boyligi  va mohiyatini  hisobga  olgan holda, ular  o‘z  aktivlarini  shunga  mos ravishda
himoya   qilishlarini   kutish   mumkin   edi.   1970-yillardan   1980-yillarga   qadar   mini-
kompyuterlar   arzonroq   bo‘ldi   va   oxir-oqibat   odamlarga   o‘zlari   foydalanishi   uchun
butun kompyuterga ega bo‘lish imkonini berdi. Apple shaxsiy kompyuterlarini 1970-
yillarning   oxirida   taqdim   etdi.   Tez   orada   ular   ma’lumotlarni   qayta   ishlash   muhitiga
kirdi   va   1981   yilda   IBM   shaxsiy   kompyuteri   paydo   bo‘ldi.   Bu   kichik   kompyuterlar
uchun   jismoniy   xavfsizlik   hali   ham   norma   bo‘lib   qoldi   va   qulflangan   ofis   eshiklari
asosiy himoya mexanizmi edi.
Tarmoq texnologiyalari keyinchalik bir binodagi ish stoli kompyuterlariga bir-
biri  bilan ma lumot  almashish  imkonini  berdi  va kompyuterlarning nomlari  odamlarʼ
tarmoqdagi   boshqa   kompyuterlar   bilan   axborot   almashishi   uchun   muhim   bo la	
ʻ
boshladi.   Mahalliy   tarmoq   (LAN)   kabellari   xuddi   kompyuter   terminallarining
meynfreymga ulanishi  kabi himoyalangan edi, bundan tashqari  yangi turdagi tarmoq
uskunasi   “hub”   deb   nomlangan   aloqani   amalga   oshirishga   imkon   berdi   va   hublar
xavfsiz   hududda   saqlanishi   kerak   edi.   Biror   kishiga   o‘z   kompyuterini   LANga   ulash
imkonini beradigan markazlar qulflangan shkaflar orqali himoyalangan. LANlar joriy
etilgunga qadar, hisoblash muhitiga kirish boshqaruvlari  normadan ko‘ra istisno edi.
Agar login identifikatorlari tarqatilgan bo‘lsa, ular kamdan-kam hollarda o‘chirilgan.
37 Ular ma’lumotlarga kirishni cheklashdan ko‘ra, kimga tegishli ekanligini bilish
uchun   ko‘proq   ma’lumotlarni   belgilashning   qulay   usuli   sifatida   ishlatilardi.   Biroq,
LANga   ulangan   hisoblash   muhitlari   va   tegishli   shaxsiy   kompyuterlarning   ko‘pligi
tarmoqdagi   kompyuter   faolligini   alohida   shaxslarga   kuzatishni   juda   qiyinlashtirdi,
chunki ular odatda faqat ish stolidagi mashinaga kirishgan. LANlar kattalashgan sari,
davlat   tadqiqot   laboratoriyalarining   markazlashtirilgan   boshqaruv   sxemalari
korporativ   meynfreymlar   uchun   ishlab   chiqildi.   Majburiy   kirishni   boshqarish   tizim
kompyuter   ob’ektlarini   (dasturlar   va   fayllar)   belgilash   va   ularga   kirish   mumkin
bo‘lgan   sub’ektlarni   (foydalanuvchilarni)   nazoratlash   imkonini   berdi.   Ular   ixtiyoriy
sxemalar bilan to‘ldirildi, bu har bir foydalanuvchiga o‘z fayllariga yana kim kirishi
mumkinligini belgilash imkonini berdi[11].
Ko‘pgina   LAN   kompyuter   foydalanuvchilarining   stollarida   asosiy   kompyuter
terminali   bo‘lganligi   sababli,   ko‘p   o‘tmay,   bu   kompyuterlar   terminal   funksiyasini
o‘zlashtirdilar   va   LAN   asosiy   kompyuterga   ulandi.   Aynan   mana   shu   rivojlanish
kiberxavfsizlikni   texnologiya   boshqaruvida   dolzarb   mavzuga   aylantirdi.   LAN
tarmog‘ida   ba’zi   vaqt   almashinuvi   tipidagi   parol   texnologiyasidan   foydalanilgan
bo‘lsa-da,   LAN   foydalanuvchi   nomlari,   birinchi   navbatda,   aniqlangan   hujumlarning
oldini   olish   uchun   emas,   balki   katalog   xizmatlarini   osonlashtirish   uchun   qo‘llab-
quvvatlandi.   Ya’ni,   ma’lum   bir   faylni   yozgan   yoki   mijozning   yozuviga   eslatma
joylashtirgan   shaxsning   ismini   bilish   foydali   bo‘ldi.   Kompyuter   foydalanuvchilariga
kirish nomlarini belgilash dasturlarga to‘g‘ri menyu va ekranlarni taqdim etish uchun
biznes mantig‘ining bir qismi sifatida ushbu nomdan foydalanishga imkon berdi.
Kibermakon   evolyutsiyasining   shu   nuqtasiga   qadar,   meynfreymdagi
tranzaktsiyalar   ma’lum   bir   jismoniy   joylashuvdagi   individual   terminalda   kuzatilishi
mumkin edi, jismoniy va raqamli kriminalistikaekspertizasi yordamida keyingi tergov
gumonlanuvchini   aniqlash   uchun   jangovar   imkoniyatga   ega   edi.   Biroq,   LAN   va
modemlar   foydalanuvchilar   o‘rtasidagi   muloqotni   yashirin   qildi   va   jinoyatchi   uchun
LAN   ish   stoli   orqali   amalga   oshirilgan   faoliyatni   rad   etish   yoki   so‘zning   tez
38 tarqaladigan kompyuter xavfsizligi versiyasidan foydalanish oson edi . Parollar talab
qilingan joylarda ham ular taxmin qilish uchun yetarlicha zaif edi.
Tarmoqni   shifrlash   tushunchasi   yo‘q   edi,   shuning   uchun   markazlarga   kirish
huquqiga   ega   bo‘lgan   har   bir   kishi   tarmoqda   sayohat   qilayotgan   parollarni   ko‘rishi
mumkin edi. Bundan tashqari, ko‘plab tarmoq dasturlari anonim kirishga ruxsat berdi,
shuning   uchun   foydalanuvchi   nomlari   har   bir   ulanish   uchun   mavjud   emas   edi.
Rahbariyatga   joriy   vaziyat   barqaror   bo‘lishi   uchun   juda   katta   xavf   mavjudligini
tushunish   uchun   bir   necha   insayder   firibgarlik   holatlari   kerak   bo‘ldi.   Shunday   qilib,
shu   paytgacha   harbiy   tadqiqotlar   mavzusi   bo‘lgan   xavfsizlik   texnologiyasi   yirik
kompyuter   sotuvchilari   tomonidan   shoshilinch   ravishda   amalga   oshirildi   va   asosiy
kompyuter   ma’lumotlar   to‘plamlari   va   LAN   fayl   resurslariga   tatbiq   etildi.   Bularga
foydalanuvchi   identifikatori,   tobora   qiyinlashib   borayotgan   parollar   ko‘rinishidagi
autentifikatsiya   va   kompyuterga   kirish   uchun   boshqaruv   ruxsati   kiradi.   Tez   orada
AQSH Mudofaa vazirligining  qarori asosida “Apelsin kitobi” nomli muhitda ishlashni
ta minlash   uchun   zarur   bo lgan   tizim   funksiyalarining   to liq   to plami   osonginaʼ ʻ ʻ ʻ
mavjud   bo ldi.   To‘liq   xususiyatlar   to‘plami   kiritilgan	
ʻ   texnik   amalga   oshirish   uchun
standartlar   va   murakkab   terminologiya,   foydalanuvchilarning   aniqlanishi   va
autentifikatsiya   qilinishini   ta’minlash   uchun   jarayonlar   tekshirildi.   Shifrlash   ham   a
uchun   aniq   yechim   sifatida   e’lon   qilindi   va   turli   xil   kompyuter   xavfsizligi
muammolari   yechimi   topildi,   lekin   bu   hashamat   edi   armiyadan   tashqarida   kam
sonlilar   yetarlicha   zaxira   kompyuterga   ega   edilar,   shuning   uchun   kompyuter
qanchalik   kichik   bo‘lsa,   sotuvchining   shifrlash   algoritmlari   shunchalik   zaif   bo‘lishi
mumkin   edi   va   shifrlash   aniqlik   bilan   qo‘llanildi.   Garchi   tranzaktsiyalarni   qayta
ishlash   uchun   javobgarlik   tez   bo‘lib   qolgan   bo‘lsa-da   firibgarlik   konferentsiyalarida
dolzarb mavzu, domendagi huquqni muhofaza qilish faoliyati   kompyuterning ishlashi
cheklangan   edi.   Shunga   qaramay,   1980-yillarning   boshlari   ham   raqamli   dalillar
davrining boshlanishi edi. 
39 2.3-rasm. 1980-yillardagi kibermakon arxitekturasi
Xavfsizlik maqsadlariga qarshi choralar texnologiyasi bilan erishilishi haqidagi
konsensus   tizim   dizaynining   bir   qismi   sifatida   DBTlarga   murojaat   qilish   hisobiga
keladi.   1.7-rasmda   xavfsizlik   arxitekturasiga   ushbu   an’anaviy   yondashuv   va   tizim
darajasidagi   yaxlit   yondashuv   o‘rtasidagi   farq   ko‘rsatilgan.   U   tizimning   zaif
atributlarini   tizim   atributlarining   kichik   to‘plami   sifatida   va   jinoyatchilarning
maqsadlarini tizimning zaif atributlarining kichik to‘plami sifatida tasvirlaydi[10].
2.2. Telekommunikatsion tizimlarda kiberxavfsizlik usullaridan foydalanish
Kiberxavfsizlik usullari — bu axborot tizimlarini, tarmoqlarni va foydalanuvchi
qurilmalarini   turli   kiberxavflardan   himoya   qilishga   qaratilgan   texnik   va   tashkiliy
choralar majmuasidir. Ushbu usullar zamonaviy axborot tizimlarining xavfsiz ishlashi
uchun asosiy vositalardir.
Birinchi va eng muhim usullardan biri bu ma’lumotlarni shifrlash hisoblanadi.
Shifrlash   orqali   uzatilayotgan   yoki   saqlanayotgan   ma’lumotlar   maxfiy   holga
keltiriladi   va   faqat   ruxsat   etilgan   shaxslar   tomonidan   ochilishi   mumkin   bo‘ladi.   Bu
40 usul   internet   orqali   yuborilayotgan   elektron   pochta,   xabarlar   va   fayllarni   xavfsiz
saqlash uchun keng qo‘llaniladi.
Ikkinchi   muhim   usul   bu   autentifikatsiya,   ya’ni   foydalanuvchining   kimligini
aniqlash. Foydalanuvchi tizimga kirish uchun login va parol kiritadi, ba’zan bu bilan
cheklanmaydi   –   ikki   bosqichli   tasdiqlash   (masalan,   telefon   raqamiga   kod   yuborish)
yoki   biometrik   tekshiruv   (barmoq   izi,   yuzni   aniqlash)   ishlatiladi.   Bu   usul   orqali
begona shaxslarning tizimga kirishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Avtorizatsiya esa autentifikatsiyadan keyingi bosqich bo‘lib, foydalanuvchining
tizimda qaysi  funksiyalardan  foydalanishga   haqli  ekanini   belgilaydi. Masalan,  oddiy
foydalanuvchi   faqat   hujjatlarni   ko‘rishi   mumkin,   lekin   o‘zgartira   olmaydi,
administrator esa barcha resurslarga to‘liq kirish huquqiga ega bo‘ladi.
Tarmoqlar   xavfsizligini   ta’minlash   uchun   xavfsizlik   devorlari   (firewall)
ishlatiladi. Ular tarmoqdan kirib kelayotgan yoki  chiqayotgan ma’lumotlarni nazorat
qiladi va shubhali yoki ruxsatsiz harakatlarni to‘sib qo‘yadi.  Bundan tashqari, tarmoq
manzillarini yashirish uchun NAT (Network Address Translation) texnologiyasi ham
ishlatiladi.
Zararli   dasturlardan   himoya   qilish   uchun   antivirus   va   antimalware   dasturlari
ishlatiladi.   Ular   tizimda   mavjud   viruslar,   troyanlar,   josuslik   dasturlari   va   boshqa
zararli faoliyatlarni aniqlab, ularni yo‘q qiladi. Doimiy ravishda yangilanib turadigan
antiviruslar kiberxavflarga qarshi samarali himoya vositasi hisoblanadi.
Kirish huquqlarini boshqarish tizimi ham kiberxavfsizlikda katta rol o‘ynaydi.
Unda foydalanuvchilar yoki guruhlar uchun aniq ruxsatlar belgilanadi va har birining
tizimdagi roli chegaralanadi. Bu esa ichki xavflardan himoyalanishga yordam beradi.
Tarmoqda yoki tizimda yuz berayotgan barcha harakatlarni yozib borish, ya’ni
loglash   va   monitoring   qilish   ham   muhim   usul   hisoblanadi.   Bu   orqali   tizimda   sodir
bo‘layotgan har qanday shubhali harakatlar aniqlanib, tezkor chora ko‘rish mumkin.
Bundan   tashqari,   IDS   (Intrusion   Detection   System)   va   IPS   (Intrusion
Prevention   System)   texnologiyalari   yordamida   tizimga   noqonuniy   kirish   urinishlari
41 aniqlanadi va oldi olinadi. IDS ogohlantirish yuborsa, IPS avtomatik tarzda hujumni
to‘xtatadi.
Yana   bir   muhim   chora   bu   tizim   va   dasturlarni   doimiy   yangilab   borishdir.
Chunki   dasturiy   ta’minotdagi   zaifliklar   kiberjinoyatchilar   tomonidan   osonlik   bilan
ekspluatatsiya   qilinadi.   Shuning   uchun   operatsion   tizimlar   va   ilovalar   muntazam
ravishda yangilanishi kerak.
Ma’lumotlarning   zaxira   nusxalarini   saqlash   ham   kiberxavfsizlikning   ajralmas
qismidir.   Ma’lumotlar   tasodifan   o‘chirilsa   yoki   zarar   ko‘rsa,   zaxira   nusxalari
yordamida ularni tiklash mumkin bo‘ladi.
Oxirgi,   lekin   juda   muhim   usul   bu   foydalanuvchilarni   o‘rgatishdir.   Ko‘pgina
kiberhujumlar   aynan   insoniy   xatolar   orqali   amalga   oshiriladi.   Shu   sababli
foydalanuvchilarni phishing xatlari, zararli havolalar yoki noma’lum fayllarni ochish
xavfi haqida doimiy xabardor qilish zarur.
Axborot   texnologiyalari   jadal   rivojlanib   borayotgan   bugungi   kunda
telekommunikatsion   tizimlar   orqali   axborot   almashinuvi,   xizmatlar   ko‘rsatish,
ma’lumotlar uzatish va boshqaruv jarayonlari  tobora kengaymoqda. Shu bilan birga,
kiberxavfsizlik   tahdidlari   ham   kuchaymoqda.   Shuning   uchun,   telekommunikatsion
tizimlarni himoya qilish masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda.
Telekommunikatsion   tizimlar   —   bu   masofaviy   muloqot   va   axborot   uzatishni
ta’minlovchi   texnik,   dasturiy   va   tarmoq   infratuzilmasining   majmuasidir.   Ular
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Mobil aloqa tarmoqlari (2G, 3G, 4G, 5G)
 Internet va keng polosali tarmoqlar
 Telefon va IP-telefoniya tizimlari
 Sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlari
 Radioaloqa va televideniya tizimlari
42 Kiberxavfsizlik   —   bu   a xborotni   ruxsatsiz   kirish ,   o ‘ zgartirish ,   yo ‘ qotish   yoki
tarqatishdan   himoya   qilish   choralari ,  vositalari   va   siyosatlarining   majmuasi [7].
Asosiy maqsadlar:
 Maxfiylik (Confidentiality)
 Butunlik (Integrity)
 Mavjudlik (Availability)
Telekommunikatsion tizimlarga xos kiberxavflar:
№ Xavf turi Tavsifi
1
Eavesdropping Ma’lumotlarni   yashirin   tinglash   yoki
ko‘rish
2 Spoofing Soxta identifikatsiya orqali tizimga kirish
3
DoS/DDoS Tizimga   ortiqcha   so‘rovlar   yuborish   orqali
uni ishdan chiqarish
4 Sniffing Tarmoqdagi ma’lumot oqimini kuzatish
5 MITM   (Man-in-the-
Middle) Uzatish   jarayonida   ma’lumotni   tutib   olib,
o‘zgartirish
Telekommunikatsion tizimlarda kiberxavfsizlik usullari
Ma’lumotlarni shifrlash (Encryption)
 Shifrlash ma’lumotlarni o‘qilmas shaklga keltirib, faqat kalitga ega bo‘lganlar
uchun uni tiklaydi.
 Tarmoqlarda  TLS/SSL ,  AES ,  RSA  kabi algoritmlar qo‘llaniladi.
 Masalan, VoIP qo‘ng‘iroqlarni SRTP (Secure RTP) orqali shifrlash.
Autentifikatsiya va avtorizatsiya
43   Kim tizimga kirayotganini tekshirish (autentifikatsiya)
  Kirish huquqini belgilash (avtorizatsiya)
  Usullar: login/parol, biometric (barmoq izi, yuz), 2FA (ikki bosqichli tasdiqlash)
Xavfsizlik devorlari (Firewall)
  uxsatsiz so‘rovlarni to‘sib qo‘yadi.
  Tarmoqni ichki va tashqi zonalarga ajratish orqali himoya darajasini oshiradi.
IDS/IPS tizimlari
  IDS (Intrusion Detection System): Hujumni aniqlaydi
  IPS (Intrusion Prevention System): Hujumni to‘xtatadi
  Tizimda anormal harakatlar aniqlansa, ogohlantirish yuboriladi yoki bloklanadi
Virtual xususiy tarmoqlar (VPN)
  Foydalanuvchi va server o‘rtasida xavfsiz kanal yaratadi
  Tashqi tarmoqlarda ishlayotgan xodimlar VPN orqali kompaniya tarmog‘iga xavfsiz
ulanadi
MAC/IP manzillar bo‘yicha filtratsiya:
Tizimga faqat oldindan belgilangan qurilmalar ulanishiga ruxsat beriladi:
Kirish siyosatlari va ruxsatlar:
  Tizim foydalanuvchilariga rollarga asoslangan huquqlarni berish
44   Xodimlarning faqat kerakli resurslargagina kirishiga ruxsat beriladi
Loglar va monitoring
  Harakatlarni qayd etish (loglash)
  Real vaqt rejimida tarmoq monitoringi
Zararli   dasturlardan   himoya   (Antivirus/Antimalware)   Viruslar,   troyanlar   va   boshqa
zararli dasturlarni aniqlab, bartaraf etadi
Mobil aloqa operatorida xavfsizlik
 Foydalanuvchilarni SIM-karta raqami asosida identifikatsiyalash
 Ma’lumotlarni IMSI (International Mobile Subscriber Identity) orqali shifrlash
 SS7 tarmog‘ida signal spoofing hujumlariga qarshi himoya
Korporativ tarmoq
 Xodimlar VPN orqali ulanadi
 Har bir foydalanuvchiga alohida autentifikatsiya talab qilinadi
 Tarmoqda IDS/IPS tizimi ishlaydi
Telekommunikatsion   tizimlarning   xavfsizligi   milliy   xavfsizlik   darajasiga
chiqqan   masalalardan   biridir.   Bu   tizimlarda   uzatilayotgan   ma’lumotlarning
maxfiyligi,   butunligi   va   mavjudligini   ta’minlash   uchun   yuqori   darajadagi
kiberxavfsizlik choralari ko‘rilishi shart.
45 2.3   Telekommunikatsion tizimlarda kiberhujumlardan himoyalanish
Telekommunikatsion   tizimlarda   kiberhujumlardan   himoyalanish   —   bu
tarmoq orqali  axborot  almashinuvi  amalga oshadigan  tizimlarni  turli  kiberxavflar  va
hujumlardan saqlashga qaratilgan texnik, dasturiy va tashkiliy choralar majmuasidir.
Telekommunikatsion   tizimlar   —   ya’ni   mobil   aloqa,   internet,   IP-telefoniya,
sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlari va boshqa aloqa vositalari — doimiy ravishda axborot
uzatadi   va   oladi.   Shu   sababli,   ular   kiberjinoyatchilar   uchun   oson   nishon   bo‘lishi
mumkin. Himoyalanish choralari nafaqat texnik vositalarga, balki inson omiliga ham
asoslanadi.
Kiberhujumlardan   himoyalanish,   avvalo,   tizimda   yuzaga   kelishi   mumkin
bo‘lgan   tahdidlarni   aniqlashdan   boshlanadi.   Ushbu   tahdidlar   qatoriga   ma’lumotlarni
o‘g‘irlash,   tarmoqni   ishdan   chiqarish,   ruxsatsiz   kirish,   ma’lumotni   buzish   yoki
o‘chirish kabi hujumlar kiradi[2].
Himoyalanishda   eng   ko‘p   qo‘llaniladigan   usullardan   biri   bu   ma’lumotlarni
shifrlashdir.   Bu   orqali   foydalanuvchi   va   tizim   o‘rtasidagi   uzatmalar   maxfiy   holatda
saqlanadi.   Hujumchi   ma’lumotni   qo‘lga   kiritsa   ham,   uni   o‘qiy   olmaydi.   Ayniqsa,
mobil tarmoqlar va Wi-Fi aloqalarida shifrlash juda muhim.
Shuningdek,   foydalanuvchilarni   aniqlash   (autentifikatsiya)   va   ruxsat
darajalarini belgilash (avtorizatsiya) orqali har bir kiruvchi signal yoki foydalanuvchi
qat’iy   nazoratdan   o‘tkaziladi.   Faqat   ruxsatli   foydalanuvchilargina   tizimga   kira   oladi
va ularning imkoniyatlari aniq belgilangan bo‘ladi.
Tizimda   xavfsizlik   devorlari   (firewall)   ishlatiladi.   Ular   tarmoqqa   tashqaridan
kirayotgan so‘rovlarni tahlil qiladi va zararli bo‘lsa, ularni bloklaydi. Bundan tashqari,
IDS   (hujumlarni   aniqlash   tizimi)   va   IPS   (hujumlarni   oldini   olish   tizimi)   yordamida
real vaqt rejimida tarmoq nazorat qilinadi.
46 VPN   (virtual   xususiy   tarmoqlar)   orqali   uzoqdagi   foydalanuvchilar   tarmoqqa
xavfsiz   tarzda   ulanadi.   VPN   ma’lumotlarni   shifrlangan   kanal   orqali   uzatadi,   bu   esa
ma’lumotlar o‘g‘irlanishining oldini oladi.
Tizimni   muntazam   tekshirib   borish,   yangilanishlarni   o‘z   vaqtida   o‘rnatish,
foydalanuvchilarning   xatti-harakatlarini   monitoring   qilish   ham   kiberhujumlarning
oldini olishda muhim omillardandir.
Bundan   tashqari,   foydalanuvchilarning   ogohligini   oshirish   ham   juda   muhim.
Chunki   ko‘pgina   kiberhujumlar   aynan   inson   xatolari   orqali   amalga   oshiriladi.
Masalan,   phishing   (soxta   xat   yoki   saytlar   orqali   aldash)   kabi   hujumlar
foydalanuvchilarni   noto‘g‘ri   havolani   bosishga   yoki   zararli   faylni   yuklab   olishga
undaydi.
Xulosa   qilib   aytganda,   telekommunikatsion   tizimlarda   kiberhujumlardan
himoyalanish   —   bu   ma’lumotlar   xavfsizligi,   tizim   barqarorligi   va   foydalanuvchilar
ishonchini   ta’minlovchi   kompleks   jarayon   bo‘lib,   unda   texnik   himoya   vositalari,
dasturiy yechimlar va inson omili birgalikda ishlashi zarur.
Telekommunikatsion   tizimlar   –   bu   ovoz,   video,   matn   va   boshqa   turdagi
axborotlarni   masofadan   uzatish   va   qabul   qilish   imkonini   beruvchi   tarmoqlar
majmuasidir.   Bular   jumlasiga   mobil   aloqa   operatorlari,   internet-provayderlar,   sun’iy
yo‘ldosh   aloqa   tizimlari,   IP-telefoniya,   Wi-Fi   va   boshqa   turdagi   simli   yoki   simsiz
aloqa vositalari kiradi.
Zamonaviy dunyoda telekommunikatsiya infratuzilmalari nafaqat aloqa uchun,
balki   elektron   hukumat,   moliyaviy   xizmatlar,   ta’lim,   sog‘liqni   saqlash   va   boshqa
muhim   sohalarda   ham   faol   qo‘llanilmoqda.   Shu   sababli,   bu   tizimlar   kiberhujumlar
uchun   strategik   nishon   hisoblanadi.   Ularni   himoyalash   davlat   va   jamiyat   xavfsizligi
nuqtayi nazaridan ham juda muhim.
Kiberhujumlar   turlari   va   ularning   telekommunikatsion   tizimlarga
ta’siri[2]:
47 Telekommunikatsion   tizimlarga   tahdid   soluvchi   asosiy   kiberhujumlar
quyidagilardan iborat:
 Denial of Service (DoS) va Distributed Denial of Service (DDoS)   – tarmoq
yoki serverni ortiqcha so‘rovlar bilan band qilish orqali uni ishdan chiqarish.
 Sniffing   –   tarmoq   orqali   o‘tayotgan   ma’lumotlarni   yashirin   ravishda   kuzatish
va ulardan maxfiy ma’lumotlarni (login, parol, kartalar ma’lumoti) ajratib olish.
 Man-in-the-Middle   (MitM)   –   ikki   tomon   o‘rtasidagi   aloqa   jarayoniga   kirib
olib, ularni bilmagan holda ma’lumotlarni o‘zgartirish yoki o‘g‘irlash.
 Spoofing   –   tarmoqdagi   qurilma   yoki   foydalanuvchini   soxta   manzillar
yordamida aldash.
 Phishing   – foydalanuvchini soxta sayt yoki xabarga jalb qilib, u orqali maxfiy
ma’lumotlarni olish.
 Ransomware  – tizimga zararli dastur kiritish orqali ma’lumotlarni shifrlash va
ularni tiklash uchun to‘lov talab qilish.
Bu   kabi   hujumlar   natijasida   aloqa   tizimlarining   ishdan   chiqishi,
ma’lumotlarning yo‘qolishi yoki buzilishi, foydalanuvchilarning ishonchini yo‘qotish
kabi salbiy oqibatlar yuzaga keladi.
Telekommunikatsion   tizimlarda   kiberhujumlarga   qarshi   himoya
choralari[3]:
Telekommunikatsion tizimlarni himoya qilish ko‘p qatlamli yondashuvni talab
qiladi. Bu himoya vositalari quyidagi asosiy guruhlarga bo‘linadi:
1.  Tarmoq darajasida himoyalanish
Tarmoq   xavfsizligini   ta’minlash   birinchi   navbatda   xavfsizlik   devorlari   (firewall)   va
NAT (Network Address Translation) yordamida amalga oshiriladi. Firewalllar tashqi
tarmoqlardan   kelayotgan   so‘rovlarni   filtrlaydi,   faqat   ruxsat   etilgan   trafikga   yo‘l
ochadi.
48 Bundan   tashqari,   IDS/IPS   (hujumlarni   aniqlash   va   oldini   olish   tizimlari)   ishlatiladi.
IDS   tizimi   tarmoqdagi   shubhali   harakatlarni   aniqlaydi   va   administratorni
ogohlantiradi. IPS esa hujumni aniqlash bilan birga uni avtomatik to‘xtatadi.
2.  Ma’lumot uzatish xavfsizligi
Aloqa   jarayonida   yuborilayotgan   axborotlar   shifrlanadi.   Masalan,   HTTPS   protokoli,
VPN   texnologiyalari,   IPsec   yoki   TLS   kabi   protokollar   ma’lumotlarni   xavfsiz   kanal
orqali   uzatishni   ta’minlaydi.   Ayniqsa,   mobil   tarmoqlarda   LTE   va   5G
texnologiyalarida kuchli shifrlash algoritmlari ishlatiladi.
3.  Foydalanuvchi identifikatsiyasi va kirish nazorati
Tizimga   kiruvchi   har   bir   foydalanuvchi   qat’iy   autentifikatsiyadan   o‘tishi   kerak.
Buning uchun login-parol, biometrik ma’lumotlar, ikki bosqichli autentifikatsiya kabi
usullar qo‘llaniladi.
Kirish   nazorati   esa   foydalanuvchining   qaysi   resurslarga   kirishi   mumkinligini
belgilaydi. Bu orqali tarmoq ichida ham ma’lumotlarning himoyasi ta’minlanadi.
4.  Zaxira nusxalarni yaratish va tiklash
Kiberhujumlar   natijasida   yo‘qotilgan   yoki   buzilgan   ma’lumotlarni   tiklash   uchun
doimiy   ravishda   avtomatik   zaxira   nusxalar   olinadi.   Bu   zaxiralar   xavfsiz   va   alohida
joyda saqlanadi.
5.  Tizim va qurilmalarni yangilab borish
Dasturiy   va   apparat   ta’minotidagi   zaifliklar   ko‘pincha   kiberjinoyatchilar   tomonidan
ekspluatatsiya   qilinadi.   Shuning   uchun   barcha   qurilmalar   va   dasturlar   muntazam
ravishda yangilanib borilishi shart.
6.  Axborot xavfsizligi siyosatlari
Tashkilot yoki aloqa operatorlari o‘zlarining ichki siyosatlarini ishlab chiqadi. Bunda
foydalanuvchilar   uchun   qanday   parollar   tanlash   kerakligi,   qanday   fayllarni   yuklab
olish mumkin emasligi, tashqi qurilmalarni qanday ishlatish mumkinligi aniq belgilab
beriladi.
7.  Foydalanuvchilarning xabardorligini oshirish
49 Eng yaxshi texnologik himoyalar ham foydalanuvchi xatosi tufayli samarasiz bo‘lishi
mumkin. Shu sababli  foydalanuvchilarga phishing xatlari, zararli ilovalar, noma’lum
havolalardan ogoh bo‘lish haqida muntazam treninglar o‘tkaziladi.
Amaliy misollar
 Mobil  aloqa operatorlari  har  bir  SIM-karta orqali  uzatilayotgan ma’lumotlarni
AES shifrlash algoritmi bilan himoya qiladi.
 Internet-provayderlar foydalanuvchilarning trafikini monitoring qiladi va DDoS
hujumlari kuzatilsa, avtomatik ravishda IP-filtrlash ishga tushiriladi.
 Korxonalar   o‘zlarining   IP-telefoniyalarini   VPN   orqali   ulab,   tashqi   kirishlarni
cheklaydi.
Telekommunikatsion   tizimlarda   kiberhujumlardan   himoyalanish   uchun
foydalaniladigan bir nechta mashhur ilovalar mavjud. Quyida ularning ba'zilari va har
biriga   oid   rasm   ko‘rinishlarini   taqdim   etaman:
Wireshark   –   Tarmoq   trafikini   tahlil   qilish   uchun   ochiq   manbali   dastur.   U   orqali
hujumlarni aniqlash mumkin.
Snort   – Intrusion Detection System (IDS), ya'ni tarmoqdagi kiberhujumlarni aniqlash
va ogohlantirishga xizmat qiladi.
pfSense   –   Open-source   firewall   va   router   tizimi.   Juda   ko‘p   xavfsizlik   sozlamalari
mavjud.
Kali Linux   – Kiberxavfsizlik uchun mo‘ljallangan operatsion tizim. Unda juda ko‘p
himoya va testlash vositalari mavjud.
Suricata   – Yana bir kuchli IDS/IPS (Intrusion Detection/Prevention System).
Telekommunikatsion tizimlarda kiberhujumlar paytida ulardan himoyalanish 
uchun foydalaniladigan mashhur ilovalar va ularning interfeyslari quyidagicha[4]:
1. Wireshark – Tarmoq Trafikini Tahlil Qilish Dasturi
Manba:  Wireshark Screenshots
2. Snort – Intrusion Detection and Prevention System (IDS/IPS)
Manba:  Snort Screenshots
50 3. pfSense – Ochiq Manbali Firewall va Router Tizimi
Manba:  pfSense Screenshots
4. Kali Linux – Kiberxavfsizlik uchun Operatsion Tizim
Manba:  Kali Linux
5. Suricata – Kengaytirilgan IDS/IPS Tizimi
Manba:  Suricata Screenshot
O'zbekistonda   telekommunikatsiya   sohasida   kiberxavfsizlik   uchun   mobil
ilovalar:
1. "MyUZINFOCOM" ilovasi
o Bu   O'zbekistonning   asosiy   telekommunikatsiya   operatori   Uzinfocom
tomonidan   ishlab   chiqilgan   rasmiy   ilova.   Ilova   orqali   foydalanuvchilar
o'z   hisob-kitoblarini,   xizmatlarni   nazorat   qilish,   shuningdek   xavfsizlik
uchun ikki   faktorli  autentifikatsiya  (2FA)   imkoniyatlaridan  foydalanishi
mumkin.
o Kiberxavfsizlik   jihatidan,   foydalanuvchi   ma'lumotlari   shifrlangan   va
identifikatsiya jarayoni qat'iy nazorat qilinadi.
2. "Beeline Security" (Beeline Uzbekistan) ilovasi
o Beeline Uzbekistan operatorining xavfsizlik uchun maxsus ilovasi. Ilova
foydalanuvchilarni   firibgarlikdan,   zararli   dasturlardan   himoya   qilish
uchun ishlab chiqilgan.
o Xavfsizlik   skanerlar,   kirish   nazorati   va   shaxsiy   ma'lumotlarni   himoya
qilish funksiyalariga ega.
3. "Uztelecom   Secure"   (faraziy   nom,   ammo   shunga   o'xshash   xavfsizlik
ilovalari mavjud)
o Telekom   operatorlari   tomonidan   taqdim   etiladigan   xavfsizlik   xizmatlari
uchun mobil interfeys.
51 o VPN,   firewall   va   foydalanuvchi   autentifikatsiyasi   funksiyalarini   o'z
ichiga oladi.
Kiberxavfsizlik usullari:
 Ma'lumotlarni shifrlash (End-to-End Encryption)
 Ikki faktorli autentifikatsiya (2FA)
 Biometrik identifikatsiya (barmoq izi, yuzni tanish)
 Foydalanuvchi faoliyatini monitoring qilish va tahlil qilish
 Mobil ilova ichida xavfsizlik skanerlari va xatoliklarni aniqlash tizimi
52 Xulosa
Telekommunikatsiya   tizimlari   zamonaviy   jamiyat   va   iqtisodiyotning   asosiy
infratuzilmasi   hisoblanadi.   Ularning   ishonchli   va   xavfsiz   ishlashi   nafaqat   aloqa
sohasida,   balki   boshqa   ko‘plab   sohalarda   barqarorlikni   ta’minlashda   muhim
ahamiyatga   ega.   Shu   sababli,   telekommunikatsiya   tizimlarini   kiberxavflardan
samarali himoya qilish zarurati kundan-kunga ortib bormoqda. Tahlil natijalari shuni
ko‘rsatadiki, telekommunikatsion tizimlarda kiberxavfsizlikni ta’minlash uchun ko‘p
qirrali   yondashuv   qo‘llanilishi   kerak.   Bu   yondashuv   texnik   vositalar   (masalan,
shifrlash,   xavfsizlik   devorlari,   IDS/IPS   tizimlari),   dasturiy   ta’minot   yangilanishlari,
foydalanuvchi autentifikatsiyasi va kirish nazorati, shuningdek inson omilini hisobga
olgan   tashkiliy   choralarni   o‘z   ichiga   oladi.   Shifrlash   usullari   ma’lumotlarning
maxfiyligini   ta’minlab,  hujumchilarning  ma’lumotni  o‘g‘irlash  imkoniyatini  sezilarli
darajada kamaytiradi. Xavfsizlik devorlari va IDS/IPS tizimlari esa tarmoqqa kiruvchi
xavfli trafikni aniqlab, oldini olishga xizmat qiladi. Ikki bosqichli autentifikatsiya va
foydalanuvchi   kirishini   boshqarish   tizimlari   esa   ruxsatsiz   kirishlarni   cheklaydi.
Shuningdek,   kiberxavfsizlik   sohasida   muntazam   monitoring,   tizimlarni   yangilab
borish va zaxira nusxalarini yaratish kabi faoliyatlar muhimdir. Foydalanuvchilarning
kiberxavfsizlikka oid xabardorligini oshirish esa eng kam texnik xarajatlar bilan katta
natijalar beruvchi usullardan biridir.
Xulosa   qilib   aytganda,   telekommunikatsiya   tizimlarida   kiberxavfsizlik
usullarini   tahlil   qilish   ularning   samarali   va   ishonchli   ishlashini   ta’minlash   uchun
zarur.  Ushbu   usullarni   kompleks  tarzda  qo‘llash,  xavf-xatarlarni  vaqtida  aniqlash  va
ularga qarshi samarali choralar ko‘rish orqali telekommunikatsiya infratuzilmasining
himoyasi ta’minlanadi, bu esa umumiy axborot xavfsizligini mustahkamlaydi.
53 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
I.  О‘zbekistоn Respublikаsi Prezidentining  asarlari, farmonlari va qarorlari
1. Shavkat Mirziyoyev. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga 
quramiz”
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-fevraldagi PF-87-son 
Farmoni
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-oktabrdagi PQ-4851-son 
Qarori
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 17-iyundagi PQ-4354-son Qarori
II.Maxsus adabiyotlar
1.Stallings, W. (2020).  Cryptography and Network Security: Principles and Practice . 
Pearson Education.
2. Kizza, J. M. (2017).  Guide to Computer Network Security . Springer.
3.  Ахмадалиев ,  Ф . Ж . (2019).  Telekommunikatsiya tizimlari xavfsizligi . Toshkent: 
O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
4.  Назаров ,  Ш . А . (2021).  Axborot xavfsizligi asoslari . Toshkent: Fan va 
Texnologiya.
5. Cisco Systems. (2023).  Cisco Cybersecurity Reports . 
https://www.cisco.com/c/en/us/products/security/index.html
6. OWASP Foundation. (2024).  OWASP Top Ten Security Risks . 
https://owasp.org/www-project-top-ten/
7.  Ганиев ,  М . М . (2020).  Kiberxavfsizlik: nazariy va amaliy asoslar . Toshkent: Ilm 
Ziyo.
8. ISO/IEC 27001:2013.  Information Security Management Systems – Requirements . 
International Organization for Standardization.
9. Zetter, K. (2014).  Countdown to Zero Day: Stuxnet and the Launch of the World's 
First Digital Weapon . Crown Publishing Group.
54 10.  Мухамедов ,  И . Х . (2022).  Telekommunikatsiya tarmoqlarida axborot xavfsizligi . 
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Axborot Texnologiyalari va 
Kommunikatsiyalarini Rivojlantirish Vazirligi Nashriyoti.
11. Azim, M., & Hassan, R. (2022).  Cybersecurity Challenges in Telecommunication 
Systems: A Review .  Journal of Information Security and Applications , Vol.62, 
102973.
III. Elektron ta’lim resurslari
1. Cisco rasmiy sayti  – telekommunikatsiya va kiberxavfsizlik sohasidagi 
yechimlar va yangiliklar:
https://www.cisco.com/c/en/us/products/security/index.html
2. OWASP (Open Web Application Security Project)  – veb-ilovalar xavfsizligi
bo‘yicha yetakchi manba:
https://owasp.org/www-project-top-ten/
3. Kaspersky rasmiy sayti  – antivirus va kiberxavfsizlik yechimlari, maqolalar:
https://www.kaspersky.uz/
4. National Institute of Standards and Technology (NIST)  – kiberxavfsizlik 
bo‘yicha standartlar va tavsiyalar (ingliz tilida):
https://www.nist.gov/cyberframework
5. CERT Uzbekistan  – O‘zbekistondagi kiberxavfsizlik va favqulodda holatlar 
markazi (rassmi sayt mavjud bo‘lsa, shu yerda kiritiladi; hozircha rasmi sayt 
yo‘q bo‘lishi mumkin, shu sababli foydalanuvchilar O‘zbekiston Respublikasi 
Axborot Texnologiyalari va Kommunikatsiyalarini Rivojlantirish Vazirligi 
saytiga murojaat qilishlari mumkin):
https://it-park.uz/  – IT Park O‘zbekiston (axborot texnologiyalari rivoji va 
xavfsizligi haqida ma’lumotlar)
55 6. Symantec (Norton) xavfsizlik yechimlari  – kiberxavfsizlik yangiliklari va 
maslahatlar:
https://www.broadcom.com/company/newsroom/press-releases?cat=security
7. Uzbektelecom  – O‘zbekiston milliy telekommunikatsiya operatori, yangiliklar 
va xizmatlar:
https://uztelecom.uz/
8. Trend Micro  – global kiberxavfsizlik yechimlari va blog:
https://www.trendmicro.com/en_us/business.html
9. Cybersecurity and Infrastructure Security Agency (CISA)  – AQShning 
kiberxavfsizlik agentligi (ingliz tilida):
https://www.cisa.gov/
56

Bitiruv malakaviy ishi

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • 3d-max dasturida obektlarni yaratish
  • Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
  • 3D-MAX dasturi haqida
  • 3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
  • Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский