Tomchilatib sug‘orishga mо‘ljallangan polietilen asosida shlanglar ishlab chiqarish texnologik liniyasini loyihasi (Q=7900 pmsutka) - Сельское и лесное хозяйство - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	621.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Июнь 2025
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Сельское и лесное хозяйство

Продавец

Nurali Axmedov

Дата регистрации 24 Октябрь 2024

40 Продаж

Tomchilatib sug‘orishga mо‘ljallangan polietilen asosida shlanglar ishlab chiqarish texnologik liniyasini loyihasi (Q=7900 pmsutka)

Купить

Tomchilatib sug‘orishga mо‘ljallangan polietilen asosida shlanglar ishlab
chiqarish texnologik liniyasini loyihasi (Q=7900 pmsutka)
Reja:
KIRISH
I. UMUMIY QISM.
I.1 T urli markali p olietilen ishlab chiqarish texnologiyasi .
I I.TEXNOLOGIK QISM.
2.1. Polietilen shlanglar i shlab chiqarish texnologiyasi .
2.2. Polietilen shlanglar ishlab chiqarishda xom - ashyo va materiallar sarf
balansi.
2.3.Issiqlik balansi hisobi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Mamlakatimizning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishi kimyo sanoati yo‘nalishlariga mos ravishda jadal suratlar bilan,
ayniqsa xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarini mahalliy xom-ashyo va materiallar
bilan ta’minlovchi texnika taraqqiyoti rivojlanib bormoqda. O‘zbekistonning ko‘p
korxonalari asosan polimerlarni qayta ishlash bilan shug‘ullanadilar. Bunday
korxonalarning eng kattalari "Sovplastital", Angrendagi "O‘zbekrezinotexnika",
Jizzax plastmassani qayta ishlash, Qarshi plastmassalarni qayta ishlash, Samarqand
polimer shlanglari va plastmassalardan eshik-rom ishlab chiqarish zavodi,
Andijondagi plastmassalardan avtomobil detallari ishlab chiqarish va lok-bo‘yoq
korxonlari, Toshkent va Farg‘onadagi sintetik teri ishlab chiqarish korxonalari,
Ohangaron va Sergelidagi plastmassalardan qurilish materiallari ishlab chiqarish
korxonalari, Toshkent lok-bo‘yoq ishlab chiqarish korxonasi kabilar hisoblanadi.
Undan tashqari O‘zbekistonda biron-bir katta korxona yo‘qki unda plastmassalarni
olish yoki qayta ishlash sexi bo‘lmasa. Bu sexlarda shu korxonalarni o‘ziga kerakli
plastmassa mahsulotlari ishlab chiqariladi. [4,5]
2001 yildan boshlab Sho‘rtangaz kimyo majmuasini ishga tushirilib yiliga
135 ming t onna chiziqli polietilen, Farg‘ona, Toshkent shaharlarida qurilgan 3 ta
sellyuloza ishlab chiqaruvchi korxonalarda esa 2000 yildan 30 ming tonnadan ortiq
sellyuloza ishlab chiqara boshladilar.
O‘zbekistonda kimyo sanoatini rivojlantirishni 2010 yilgacha ko‘zda tutilgan
rejasida Qoraqalpog‘iston AR-sida ishlab chiqarish unumdorligi bo‘yicha
S h o‘rtangaz kimyo majmuasidan ham kattaroq polimerlar ishlab chiqarish
majmuasi qurilishi mo‘ljallangan. Yangidan-yangi polimerlar ishlab chiqarish
korxonalarini ishga tushirilishi Respublikamizda polimerlarni qayta ishlash
bo‘yicha ham bir necha zamonaviy korxonalarni ishga tushirishga olib keldi.
Bularga turli rangdagi masterbatch tipidagi plastmassalarni ishlab chiqarish,
polipropilennning sopolimerlaridan, gaz va suvlar uchun shlanglar ishlab chiqarish,
2

polivinilxloriddan shlanglar va turli profillar ishlab chiqarish korxonalarini misol
qilib keltirish mumkin. [34]
Aytilganlardan shu narsa ayon bo‘lib turibdiki, o‘zida polimer saqlovchi
moddalar va polimerlarni ishlab chiqarish ularni tayyor mahsulotlarga aylantirish
O‘zbekistonda kundan-kunga rivojlanayapti va bundan keyin shu rivojlanish
davom etadi. Shunday bulsada, barchamizga ayonki, polipropilen asosida issik
suvga muljallangan kuvurlar bizning respublikamizda juda kam ishlab chikariladi.
Shuning uchun xam bu maxsulotga bulgan talab xozirda yukoridir.
Mavzuning dolzarbligi polipropilen uchun svetastabilizatorlarni arzon
hamda serob bo‘lgan ikkilamchi xom ashyolardan foydalanilgan holda olinishi,
shuningdek muhim ekologik muammo – atrof muhit ifloslanishiga chek
qo‘yilishidir.
Ishning maqsadi: Poli et ilendan t omchilatib sug‘orishga mо‘ljallangan
shlanglar ishlab chiqaradigan texnologik liniyasini takomillashtirish.
Ishning amaliy ahamiyati: Sho‘rtangazkimyo majmuasiga qarashli
“Termoplast” sexida polietilendan tomchilatib sug‘orishga mо‘ljallangan
shlanglar ishlab chiqariladi. Ishlab chiqarilgan shlang lar mustahkam, elastik bo‘lib,
bitiruv malakaviy ishning amaliy a h amiyati hisoblanadi.
Ishning ob’ekti: Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti SHo‘rtangazkimyo
majmuasiga qarashli “Termoplast” sexida 7900 pm/sutka shlang ishlab chiqarish.
3

I. UMUMIY QISM.
T urli markali p olietilen ishlab chiqarish texnologiyasi .
SKLEARTECH texnologiyasi bо‘yicha turli markali polietilen olish
polimerlanish jarayoni reaktorlarda siklogeksan erituvchisi muhitida 17 MPa
bosimda, 300ºC xaroratda va Sigler-Natta kompleks katalizatorlari ishtirokida
amalga oshiriladi. Ushbu texnologiyaning о‘ziga xosligi shundaki, texnologiya
bо‘yicha sintez qilingan polietilen har hil zichlikka va strukturaga ega bо‘ladi.
Ushbu texnologiya bо‘yicha chiziqsimon Past zichlikli ( LLDPE ), chiziqsimon
О‘rta zichlikli (MDPE) va chiziqsimon Yuqori zichlikli (HDPE) polietilen
turlarini ishlab chiqarish mumkin. Polimerlanish reaksiyasi juda katta tezlikda
borishi sababli, reaktorlarni xajmi uncha katta bо‘lishi shart emas, chunki
monomerni reaktorda polimerga aylanishi uchun bir necha sekund yetarlidir
( texnologik jarayon aniq bir rejimda ishlaganida bir minutda 270 – 290 kg.
polimer ishlab chiqariladi). Ushbu texnologiya bо‘yicha olinayotgan polietilenni
zichligini berilayotgan somonomer buten-1 ni miqdorini о‘zgartirish yordamida,
molekul massasi va molekula massaviy taqsimotini esa polimerlanish reaktorlariga
uzatilayotgan vodorodni berilish joylari va miqdorini о‘zgartirish orqali rostlanadi.
SKLEARTECH texnologiyasi bо‘yicha polietilen ishlab chiqarish.
Ushbu texnologiya b о ‘yicha polietilen ishlab chiqarishning umumiy
texnologik jarayoni rasm. 3 da keltirilgan. Jarayon asosan 3 ta bо‘limdan tashkil
topgan:
Birinchi bо‘lim polimerni sintez qilish bо‘limi bо‘lib, bu bо‘limda xom-
ashyo tayyorlanadi, monomer siklogeksanda eritiladi va polimerlanish о‘tkaziladi.
Sо‘ngra polimerni katalizatorlardan tozalab, ajratib olinadi (1-14 ).
Ikkinchi bо‘lim ( retsikl bо‘limi) eritmani qayta tiklash bо‘limi bо‘lib,
ushbu bо‘limda reaksiyaga kirishmagan xom-ashyo va materiallarni qayta ajratib
tozalanadi, ularni toza xolda yana polimerlanish jarayoniga qaytariladi( 15-20).
Uchinchi bо‘limda polimerni ekstruziyalash, granulaga aylantirish,
granulalarni tozalash, quritish, aralashtirish va qadoqlash amalga oshiriladi (21-29)
4

Asosiy erituvchi siklogeksan tozalanganidan sо‘ng, qaytma somonomer
buten-1 bilan aralashtirilib, mahsus nasos orqali sovutuvchi absorberga uzatiladi.
Sovutuvchi absorberda toza etilen va buten-1 aralashmasi qaytma erituvchida
eritilib, asosiy erituvchida erigan buten-1 bilan aralashtiriladi va bu eritma reaktor
uchun "xom-ashyo" eritmasi hisoblanadi.
2.1-rasm. SKLEARTECH texnologiyasi bо‘yicha chiziqli polietilen ishlab
chiqarishning texnologik jara yon i sxemasi: 1,2 – adsorber; 3 – nasos; 4 –
о‘lchagich; 5 – reaktor№ 3; 6 – reaktor№1; 7 – Trimmer reaktor; 8 – aralashtirgich;
9 – isitgich; 10 – adsorber; 11 – PG saqlagich; 12 – PD saqlagich; 13 – IPS
separatori; 14 – LPS separatori; 15 – kondensator; 16 – LB kolonna ; 17 – FE
kolonna; 18 – HB kolonna; 19 – RB kolonna; 20 – SM kolonna; 21 – ekstruder; 22
– granulyator; 23 – klassifikator; 24 – isi tib beruvchi; 25 – bug‘latish kolonnasi;
26 – quritgich; 27 – aralashtirigich; 28 – bunker; 29 – qadoqlash.
SKLEARTECH texnologik jarayonida ketma ket joylashgan 3 hil
polimerlash reaktorlaridan foydalaniladi:
Reaktor №1 – aralashtirgichli avtoklav
Reaktor №3 – shlangsimon adiabatik reaktor
Uchinchi reaktor shlangsimon reaktorga о‘xshash bо‘lib, shlangsimon
rektordan ancha qisqa bо‘ladi va trimmer reaktori deb ataladi.Uchta reaktordan
turli kombinatsiyalarda foydalanish orqali turli molekula – massaviy taqsimotga,
5

strukturaga va xossalarga ega polietilen ishlab chiqariladi.Buning uchun
reaktorlarni uch hil rejimda ishlatiladi:
1) Reaktor №1 rejimi bо‘yicha asosiy polimerlanish jarayoni avtoklav
reaktorida amalga oshiriladi. Avtoklav reaktorining aralashtirgichi kurak cha l ar
bilan jixozlan gan b о ‘lib, xom-ashyoning asosiy qismi reaktorning tag tomonidan
purkab beriladi. Lekin 50% ga yaqin xom-ashyo reaktor aralashtirgichi 4-chi
kurakchasi balandligida purkab berilishi mumkin. Katalizator reaktorni tag
tomonidan purkab beriladi. Ushbu rejimda reaktor №1 (6) dan oldin turgan №3 (5)
shlangli reaktor oddiy shlang vazifasini bajaradi. Chunki shlangli reaktordan xom-
ashyo katalizatorsiz о‘tadi. Xom-ashyoni meyorlab, reaktorni turli joylaridan
berilishi orqali reaktordagi xaroratni nazorat qilinib, reaktorning tepa va pastki
qismidagi farqini 5-40ºC bо‘lishiga erishiladi. Reaktor№1 da polimerlanish 200-
300ºC xaroratda, 13.4 – 16.9 MPa bosimda amalga oshiriladi. Olinayotgan
polietilenni molekulyar massasi xarorat va berilayotgan vodorodni miqdori orqali
rostlab turiladi. Polimerni zchligi esa buten-1 miqdorini о‘zgartirish orqali
rostlanadi.
Monomer va somonomerni polimerlanishi uzluksiz ravishda,
siklogeksan eritmasida, aralashtirgichli reaktorda metall kompleks katalizatorlari
ishtirokida ketadi. Qoldiq monomer, faol katalizator ishtirokida trimmerda
qо‘shimcha polimerlanadi va undan sо‘ng reaksiya massasi faolsizlantiriladi
( ktalizator faolsizlantiriladi). Bu rejimda olingan polietilen tor molekula-massaviy
taqsimotga ega bо‘lib, uning "Kuchlanish kо‘rsatgichi" 1.15 – 1.37 atrofida
bо‘ladi.
2) 3+1 reaktori sistemasi rejimi о ‘z ichiga shlangsimon (5) va
aralashtirgichli reaktorlarni (6) qamrab oladi. Bu rejimda "xom- ashyo" ning bir
qismi shlangsimon reaktorda polimerga aylansa, ikkinchi qismi tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri
birinchi rektorni о‘rta qismiga beriladi. Katalizator purkash yо‘li bilan
shlangsimon reaktor(5)ga ham reaktor №1 (6)ga beriladi va u yerda xom-ashyo
bilan aralashadi. I k kala reaktorda hosil bо‘lgan polimer aralashtirgichli reaktorda
(6) bir hil aralashma hosil qiladi.
6

II.TEXNOLOGIK QISM.
2.1. Polietilen shlanglar i shlab chiqarish texnologiyasi .
Termoplastik polimerlarni har xil profilga ega bo‘lgan teshiklar orqali
uzluksiz siqib chiqarish va uni sovo‘tish ekstruziyalash deb ataladi. Bu usul bilan
trubalar, pardalar, list, plyonka, shlanglar, kabel simlarini ustini polimerlar bilan
koplash va xdr turli uzunasiga ulchanadigan buyumlar olinadi.
2.2-rasm. Ekstruder sxemasi
2.3-rasm. Ekstruder chervyagi.
Ekstruder asosan quyidagi qismdan iborat: stanina unda isitiladigan silindr
7

joylashtiriladi, silindr ichki qismida bir yoki ikki chervyak urnatiladi, chervyaklar
elektr dvigatel bilan (aylanish uchun) bog‘langan, silindrda isitish va sovo‘tish
sistemasi mavjud.
Shakllash uchun maxsus forma qo‘llaniladi. Masalan, shlang olish uchun
mundshtuk va dorndan iborat profil beradigan ko‘shimcha uskuna yasatiladi.
Ekstruziyalash uchun material granula holatda mashina bunkeri orqali
isitiladigan silindrga tushadi. U yerdan okuvchan xolga utgan issiq material
aylanib turuvchi shnek vositasi orqali oldinga surilib, mashinani bosh qismiga
urnatilgan forma orqali siqib chikariladi.
Demak, ekstruderni vazifasi polimerni silindr buylab silj ishi ni, uning
yumshashini va gomogenlashishga o‘tish n i ta’minlashdir. Undan tashqari silindr
ichida gidrostatik bosim paydo qilish, chunki polimer oqishi va uning kallak orqali
shaklga aylanishi shu bosim tufayli amalga oshiriladi.
Isitiladigan silindr (chervyak singari) shartli ravishda uch zonaga bulinadi:
1 zona - granulaning s ilindrga tushishi va uni oldinga siljishi va
zichlanishi (uplotnenie).
2 zona - siqish zonasi, bu zonada polimer sekin-asta issiqlik ta’sirida
yumshaydi va plastikalanadi. Bu berilayotgan issiqlik va materialning ichki
ishkalanishi natijasida hosil bo‘ladigan issiqlik tufayli amalga oshiriladi.
Polimerlarni suyuqlanishida uning hajmi kamayadi, shu tufayli bu zonada
chervyak kanalining chukurligi kamayib borishi rejalashtirilgan.
Oxirgi 3 zona - dozirovanie nomi bilan ataladi. Bunda butun chervyak vint
kanali buylab suyuqlangan polimer bilan koplangan va suyuqlanma kolipga siqib
chikarib beriladi.
1 zona uzunligi odatda silindrga tushayotgan granula joyidan boshlab to
granulani suyuqlangan katlami silindr devorida yoki shnekda hosil bo‘lganicha
uzunlik kabul kilingan.
2 zona - suyuqlanish zonasi - suyuqlanish boshlangandan to butunlay
granulani suyuqlangan holatga kelguncha shnek masofasi kabul kilingan.
3 zona - dozirovanie, bu zonada butunlay suyuqlangan, harorat bir tekis
8

taksimlangan va suyuq polimer bir xil xossaga ega bo‘lishini ta’minlash zonasidir
va suyuqlanma siqib chiqarishga tayyor.
Chervyakni vint kanalida (3 zonada) t o‘ rt oqimini kuzatish mumkin:
1. T o‘g‘ ri, majburiy oqim bu kallak tomon yo‘nalgan bo‘ladi.
2. Teskari oqim - to‘g‘ri oqimni kamayishi, bunga sabab kallakning va
silindr devorining qarshiligidir.
3. Sirkulatsion oqim - vintli kanal o‘qiga perpendikulyar ravishda
yo‘nalgan oqim bo‘ladi.
4. "Utechka" oqimi - chervyak va silindrni ichki satxidan hosil bo‘lgan
oralikda sodir bo‘ladi va u granula tushayotgan bunker tomon yo‘nalgan bo‘ladi.
2.4-rasm. T o‘g‘ ri o q i sh sxe ma si
2.5-rasm. S irkulyasi o n oqim sxe m asi
Ekstruderning unumdorligi to‘g‘ri va teskari oqimdan kelib chikadi.
Sirkulatsion oqim odatda ekstruder unumdorligiga deyarli ta’sir etmaydi.
"Utechka" oqimi kiymati juda kam bo‘lgani uchun u hisobga olinmaydi.
Termik turgun bulmagan termoplastlarni (PE) qayta ishlashda siqish
9

zonasiz jarayon olib boriladi. Buning uchun maxsus chervyaklar qo‘llaniladi,
ularda kanal chukurligi kamayib boradi. Buning natijasida PE ni parchalanishi
keskin kamaytirib yuboriladi (yana shuni e’tiborga olish kerakki, siqish zonasida
issiqlik ajralib chikadi).
Silindr ichida materialni oqishiga ishkalanish koeffitsienti katta ta’sir
ko‘rsatadi. Shuning uchun chervyak yuzasi va material o‘rtasidagi ishkalanish
koeffitsienti silindr yuzasi bilan material o‘rtasidagi ishkalanish koeffitsientidan
kam bo‘lishi kerak. Agarda bunga rioya kilinmasa, unda suyuqlangan polimer
chervyak bilan aylanib ketadi va oldinga siljish bulmaydi. Chervyakka bo‘lgan
ishkalanish koeffitsientini k ichidan (ukikamaytirish uchun chervya orqali) sovuk
suv yuboriladi.
Ekstruderning ishlashiga granulaning formasi va o‘lchami katta ta’sir
ko‘rsatadi. Agarda granula katta o‘lchamga ega bulsa, unda suyuqlanma ichida
xavo kolishi mumkin. Bu olingan buyumda pufak (vzdutiya) hosil bo‘lishiga olib
keladi.
Xuddi shunga o‘xshash buyum sifatiga suyuqlanmaga ta’sir kilayotgan
kuchlanish (napryajenie) va deformatsiya tezligi ta’sir ko‘rsatadi. Agar kuchlanish
ko‘payib ketsa (normadan yuqori), unda buyum sirtida notekislik, kalinlanish
(utol sh enie) va boshqa sifatga salbiy ta’sir kiluvchi ko‘rsatkichlar paydo bo‘ladi.
Odatda silindr harorati shnek haroratidan yuqori bo‘ladi. Shu sababli oldin
suyuqlanayotgan polimer plyonkasi silindr devorida paydo bo‘ladi. Suyuqlangan
materialni xarakati silindr yuzasida va granulani esa shnek atrofida siljishi tufayli
yuzaga keladi. Granulaning suyuqlanishi tufayli uning hajmi kamayadi, shuning
uchun suyuqlanish zonasida shnekning chukurligi kamayib boradi, buning
hisobiga asta-sekin siqish va zichlanish sodir bo‘ladi. Q anchalik oldin suyuqlanish
tamom bulsa, shunchalik suyuqlanma aralashishi yaxshilanadi va u bir tekis
bo‘ladi.
Dozalash zonasida suyuqlanma xarakati qovushqoq-oquvchanlik
(vyazkogo techeniya) orqali bo‘ladi. Bunga shnekni aylanishi silindr devoriga
yopishgan polimerning katta ta’siri bor.
10

Shlanglar olish texnologiyasi
Ma’lumki hozirgi paytda sug’orish tarmoqlari ko’rishda polietilendan
yasalgan shlanglar ko‘p ishlatilmoqda. Bu shlanglar zanglamasligi (50 yilga
chidaydi), qulayligi va egiluvchanligi, bo‘yab turishni talab qilmasligi, suyuqlik
xarakatiga kam tuskinligi (ichki yuzasi sillik bo‘lgani tufayli) va boshqa
xususiyatlari bilan afzal turadi.
Polietilen shlanglarni yetkazish va montaj qilish ham oson va arzon. Misol
uchun, S h o‘rtan gaz-kimyo majmuasiga qarashli "T ermoplast " sexini olsak, u
yerda turli xil o‘lchamga ega bo‘lgan PE dan ko‘p miqdorda shlanglar chi q arib
turilibdi.
Polietilen shlanglarning yana afzalligi shundan iboratki, ular sovukka
chidamli (-70 o
C), elastik xususiyatlari saqlanadi, egiluvchan, vazni engil va xk.
Polietilen shlanglarning kamchiligi - ularning yuqori issiqlikka bardosh
bera olmasligidir.
Ekstruderdan suyuqlangan PE siqib chiqariladigan halqasimon tirqishning
kundalang kesimi shlangning kundalang kesimidan ozgina ortiq bo‘lishi kerak.
Chunki kalibrlash (moslama) vaqtida shlang zagotovkasi nasadka ichida qisman
chuziladi. Ekstruderning bosh qismidan siqib chikarilayotgan polietilen massasi
silindr shakliga kirib, u to‘g‘ridan-to‘g‘ri kalibrlash nasadkasiga utadi. Bu erda
shlang birmuncha soviydi, kotadi va kalibrlanib, muayyan tashqi diametrga ega
bo‘lgan xolda chika boshlaydi.
Odatda shlang tashqi diametri buyicha kalibrlanadi va shlanglar kundalang
yo‘nalishda ikki xil usulda: vakuum hosil qilish usuli yoki shlang ichidan sikilgan
xavo yuborish yuli bilan chuziladi.
Kalibrlash nasadkasidan chikayotgan shlang xali issiq bo‘lgani uchun, u
egiluvchan va oson deformatsiyaga uchraydigan bo‘ladi. Shu sababli u nasadkadan
chikishi bilano q sovo‘tish vannalarida yoki ustidan suv quyish usuli bilan
sovutiladi. Sovugan shlanglar qattiq va deformatsiyaga uchramaydigan bo‘ladi.
Silindr zonalari buyicha harorat ( o
C) PE dan shlang olishda ekstruder
kallagining 3 zonasida harorat 190; 200; 210 bo‘ladi. Kalibrlovchi xavoning
11

bosimi (MPa) (izbitochnoe): 0,08-0,1 (0,1-0,12).
Suyuqlanmaning kallakdagi bosimi 30 MPa gacha boradi. Suyuqlanmaning
kengayishini (razbuxaniya) hisobga olgan xolda shlangning kundalang kesma
yuzasi (S) forma hosil qiladigan kallak tirqishidan 10 15 % gacha ko‘p bo‘lishi
kerak.
Polivinilxlorid asosida tayyorlangan kompozitsiyadan ikki shnekli
ekstruder yordamida qattiq shlanglar olinadi. Bu shlanglarni viniplast shlanglari
deb ham aytiladi. Polietilenga nisbatan PVX kompozitsiyasidan olinadigan
shlanglarda ekstruziya harorati boshqacha bulishdan ham farq qiladi. Shuni ham
eslatib o‘tish kerakki, viniplast shlanglarning issiqlik o‘tkazuvchanligi po‘lat
shlanglarnikiga xaraganda 400 marta kam. Shuning uchun ham bunday
shlanglarning tashqi devorlarida suv tomchilari hosil bulmaydi.
Agar polietilendan olinadigan shlanglarni ekstruderdan chikayotgan
qovushqoq-okuvchan holatda 200 o
C dan ortiq ushlab turish mumkin bulsa, P VX
dan olinadigan shlanglar uchun 170-180 o
C dan ortmasligi kerak, chunki P VX ning
termik turgunligi polietilenga nisbatan ancha past.
Yuqorida keltirilgan ekstruder turlari plastmassa poroshok yoki granula
holatdagi komponentlarni aralashtirishda, plastmassani qayta ishlashda va termik
turgun bulmagan ayrim polimerlardan buyum olishda qo‘llaniladi.
Texnologik jarayonning rejimi
Texnologiya tanlashdan oldin shlangni tashqi diametri, ichki
diametri va shlangning qalinligini; profillar uchun uning enini,
balandligini; k a bellar uchun tashqi diametri yoki izolyasiya
qatlamining qalinligini bilish kerak.
Ekstruziyalash usuli bilan shlang olish texnologik parametrlari
plyonka olishdagi parametrlardan deyarli farq qilmaydi. Shlang olish
uchun ishlatiladigan, masalan, polietilen yuqori molekulyar massaga
(PTR kam) ega bo‘lishi kerak. Bu shlangni ekspluatatsiya qilish
(yuqori bosimga chidamligi) sharoitiga bog‘liq.
Silindr zonalari bo‘yicha harorat ( o
C) polietilendan shlang
12

olishda PENP (PEVP) uchun 115(140); 120(160); 130(170);
140(190) bo‘ladi. Shu ekstruder kallagining 3 zonasida harorat 140
(210); 140 (220); 150 (220) bo‘ladi. Kalibrlovchi havoning bosimi
(MPa) (izbtochnoe): 0,08-0,1 (0,1-0,12).
Suyuqlanmaning kallakdagi bosimi 30 MPa gacha boradi.
Suyuqlanmaning kengayishini (razbuxaniya) hisobga olgan holda
shlangning ko‘ndalang kesma yuzasi (S) forma hosil qiladigan
kallak tirqishidan 10-15% gacha ko‘p bo‘lishi kerak.
Kalibrovka qilgandan keyin shlangni diametri, nasadkaning
diametriga teng bo‘lib chiqqan holda 10-25% ortadi; shlang devori
qalinligi kamayadi, ya’ni D
nasadka > D
mundshtuk .
Rossiya GOSTi bo‘yicha 4 xil shlang ishlab chiqariladi.
Ularning bir-biridan farqi suv bosimining ushlash qobiliyati bilan
ajraladi:
2.1-jadval
Shlang turlari Suv bosimi 20 o
C , Mpa
L (engil) 0,25
SL ( o‘ rta engil) 0,40
S ( o‘ rta) 0,60
L (og‘ir) 1,0

13

2.6-rasm. Shlang olish texnologik sxemasi.
Y u qorida keltirilgan texnologik sxema bo‘yicha D
tashqari = 16
mm gacha, qalinligi 0,38 mm gacha bo‘lgan shlanglar ishlab
chiqiladi. Katta diametrli shlanglar olish uchun katta diametrga ega
bo‘lgan shnekli ekstruderlar qo‘llaniladi.
Ekstruder kallagining tuzilishi va vazifasi.
Shlang va shlanglar ishlab chiqarish uchun halqasimon to‘g‘ri
oqimli kallaklar (koltsevuyu pryamotochnuyu) qo‘llaniladi. Uning
tuzilishi rasmda keltirilgan.
2.7-rasm. Ekstruder kallagi sxemasi.
Bu rasmdan ko‘rib turibsizki, kallakning asosiy qismlari
quyidagilar:
1. Siqilgan havoni kiritish shtutseri
2. Korpus
3. Regulirovka qiladigan vintlar
4. Mustahkamlovchi moslama
5. Tross siljuvchi probkani ushlab turish uchun (kalibrlash
moslamada)
14

6. Shlang zagotovkasi (trubnaya zagotovka)
7. Shlang ichiga siqilgan havo yuborish uchun kanal
8. Matritsa
9. Dornani ushlab turuvchi moslama
10. Dorna
K a bellarni , elektr tokini o ‘ tkazuvchi simlarni izolyasiya
qilishda ekstruderlarni formalovchi kallagi boshqacha
konstruksiyaga ega , ya ’ ni vkladishli bo ‘ ladi . Buning konstruksiyasi
tavsiya qilingan adabiyotlarda keltirilgan .
Murakkab profilga ega bo ‘ lgan buyumlarni olishda
suyuqlanmaga katta qarshilik ko ‘ rsata oladigan kallaklar
qo ‘ llaniladi .
Polivinilxlorid asosida tayyorlangan kompozitsiyadan ikki
shnekli ekstruder yordamida qattiq shlanglar olinadi . Bu shlanglarni
viniplast shlanglari deb ham aytiladi . Polietilenga nisbatan PVX
kompozitsiyasidan olinadigan shlanglarda ekstruziya harorati
boshqacha bo ‘ lishdan ham farq qiladi . SHuni ham eslatib o‘tish
kerakki, viniplast shlanglarning issiqlik o‘tkazuvchanligi po‘lat
shlanglarnikiga qaraganda 400 marta kam. Shuning uchun ham
bunday shlanglarning tashqi devorlarida suv tomchilari hosil
bo‘lmaydi.
Agar polietilendan olinadigan shlanglarni ekstruderdan
chiqayotgan qovushqoq-oquvchan holatda 200 o
C dan ortiq ushlab
turish mumkin bo‘lsa, PVX dan olinadigan shlanglar uchun 170-
180 o
C dan ortmasligi kerak, chunki PVX ning termik turg‘unligi
polietilenga nisbatan ancha past.
Polietilen va poliprolipendan shlanglar olishda (ayniksa,
tashqi vodoprovod tarmoqlari uchun ishlatiladigan shlanglar)
tarkibiga (granulaga) 2-2,5% miqdorida yorug‘lik stabilizatorlari —
qurum (chernaya saja) qo‘shilgan bo‘ladi.
15

2.3. Polietilen shlanglar ishlab chiqarishda xom - ashyo
va materiallar sarf balansi.
2.2-jadval
PE 70 %
Mel 26,9 %
Stabilizator 2 %
Al
2 O
3 1 %
Kraska 0,1 %
1 p/m ......................... 0,7 kg
7900 p/m ........... ………x kg
X = 5500 kg yoki 5,5 tonna xom ashyo kerak bo‘ladi.
2.3-jadval
Yo‘q otishlar:
Uchuvchi moddalar 0,005 %
Qadoqlash 0,005 %
Drabilka/Granulani maydalash 0,01 %
Trasportirovka 0,02 %
Jami: 0,04 %
100 % .......... 5,8 t.
0 , 4 % ............ x
X =0,0 22 t. Yo‘q ot ish
Biz olishimiz kerak bo‘lgan 7900 p/m shlang olish uchun
jami kerak bo‘ladigan xom - ashyo miqdori:
5,8 + 0,022 = 5,8022 t.
16

100 % .......... 5,8022 t.
2.5-rasm. Sirkulyasion oqim sxemasi ........ . . . . 9
X =0,0 28 t. Kraska
2.4-jadval
Xom ashyo Tonna %
PE 24 , 5 70
Mel 9 ,4 2 26,9
Stabilizator 0 , 7 2
Al
2 O
3 0, 28 1
Kraska 0,0 28 0,1
Jami: 5,8 100
Ushbu korxonada ekstruderdan 1 daqiqada 5,5 p / m shlang
ishlab chikaradi . 8 soatda esa 1300 p / m shlang ishlab chikaradi .
Bizga kunlik , oylik va yillik kerak bo ‘ ladigan xom - ashyo miqdori
quyidagi jadvalda keltirilgan : (1 p / m shlang massasi 70 gramm .)
2.5-jadval
2.6-jadval
S h undan:
Xom ashyo 1 kun uchun (t.
da) 1 oy uchun (t. da) 1 yil uchun (t. da)
PE 1008 20340 244080
Mel 387,36 11620,8 139449,6
171 soat uchun 8 soat uchun 1 sutka uchun
329 p/m 2630 p/m 7900 p/m

Stabilizator 28,8 864 10368
Al
2 O
3 14,4 432 5184
Kraska 1,44 43,2 518,4
Jami: 1440 43200 518400
Mexnat fondi hisobi
Bir sutka hisobida:
24 soat ekstruder ishlaydi.
Ekstruder va xom - ashyo hisobi
Ekstruderdan
1 daqiqada 5,5 p/m
1 soatda 329 p/m
8 soatda 2630 p/m
1 sutkada 7900 p/m
2.7-jadval
I smena II smena III smena
1 kun 2630 p/m 5260 p/m 7900 p/ m
Demak,
2630 p/m ............... 8 soatda ishlab chi q arsa,
7900 p/m ................. X = 1 sutkada ishlab chi q ara oladi.
2.3.Issiqlik balansi hisobi
Ekstruderlar
Issiqlik balanslarini hisoblashdan maksad, tanlangan
jihozdagi issiqlik almashinish yuzasini yoki isitkichlarning quvvatini
aniqlashdir. Bundan tashqari energiya sarfi aniqlanadi.
Q = 180 kg/ s
= 16 mm
18

T
yuk = 70 0
C
T
doz = 190 0
C
Issiqlik balansini hisoblashda q ulaylik tug‘dirish ma q sadida
quvvat birliklaridan foydalanamiz.
Bu erda:
- chervyakning mexanik ish hisobiga ajralib chikadigan
issiqlikka sarflanuvchi quvvat, Vt;
- mashina material silindridagi elektr isitgichlar quvvati,
Vt;
silindr ichidagi polimerni isitish uchun talab
etiladigan quvvat, Vt;
- silindr yuzasidan atrof muhitga issiqlik
yukotilishi uchun sarflanuvchi quvvat, Vt;
chervyak ichki kanalidan utuvchi, sovituvchi
suvni isitish uchun sarflanuvchi quvvat, Vt.
Balans bosqichlarini aniqlash:
Bu erda:
N
1 - kanal b o‘ ylab polimerni itarish uchun chervyak
sarflagan quvvat, Vt;
N
2 - silindr ichki devori bilan vitokning eng tepasi orasidagi
b o‘ shli q dan polimerni siqib chiqarish uchun sarf bo‘lgan quvvat, Vt;
N
1 va N
2 larni D.D. R iyabinin va Yu.E.Lukachlarning
19

kitobida keltirilgan formulalar orqali aniqlash mumkin yoki
quyidagi emperik formula orqali ham aniqlasa bo‘ladi:
Bu erda:
Q - ekstruderning unumdorligi, kg/ch;
S
p - polimerning solishtirma issiqlik si g‘ imi Dj/(kg*K);
T
1 va T
2 - yuklash va dozalash zonasidagi polimerning
harorati, K;
N
nagr - mashina material silindridagi elektr isitkichlar quvvati
Vt
N
G = 180*1,5*(190-70)*1/3600 =9 Bt
N
pot - silindr yuzasidan atrof muhitga yo‘qolishi uchun
sarflanuvchi quvvat, Vt
N
pot = F*α*∆T
Bu erda:
F - silindrning tashqi yuzasi, m 2
α -issiqlik uzatish koeffitsenti (konvektiv va nur chiqarish
orqali) Vt/ m 2
*k
N
oxl - chervyak ichki kanalidan o‘tuvchi, sovituvchi suvni
isitish uchun sarflanuvchi quvvat, Vt
20

Bu erda:
G
B - sovi q suv sarfi, l/sek
S
v - suvning issiqlik si g‘ imi, Dj/kg*k
 - boshlan g‘ ich va oxirgi temperaturalar farqi
sovituvchi (suvning)
G
B = f*p*V = 1 , 5*0,5*10 = 0,5
l/sek
f - trubkaning q ir q im yuzasi, m 2
V - suvning oqish tezligi, m/sek
r - suvning zichligi, kg/m (1 gr/ sm 3
)
N
oxl = 0,5*4,18*6 = 12,54 Vt
Mashina material silindridagi elektr isitgichlar quvvati, Vt
N
nagr = N
G +N
pot + N
O xl - N
mex = 9+68,5+12,54-10,4 = 79,64 Bt
110 = N
fakt > N
rasch = 90,04
N
mex + N
nagr = N
G + N
pot + N
oxl
(10,4 + 79,64) = (9+ 68,5 + 12,54)
90,04 = 90,04
Mexanik hisob
Chervyakni mustahkamlikka egiluvchanligiga ma’lum
texnologik rejimiga ishlashga moilligini bilish uchun chervyakning
mexanik hisobini ishlab chikamiz. Chervyakning konus holatiga ega
bo‘lib unga o‘q kuchlanishini(R), qo‘yilgan va bir tekisda(q)
kuchlanish chervyak bo‘ylab tarqalgan va aylanish momenti
qo‘yilgan.
Demak, murakkab kuchlanish holatida bo‘lib quyidagi
ko‘rsatkichlar bilan ish olib boramiz.
Q- quvvati 180 kg/s
21

- 90 mm 0,09 m
L
sh nek - 20*90 =1800 mm= 1,8 m
ω
r - 160 ob/ min
N - 110 kvt
C
P E - 1,5 kDj/kg*k
T
1 - 70 0
C
T
2 - 190 0
C
d
1 = 0,016 m shlang diametri
∆P = g*H*p = 9,81*0,60*1,4 = 8,24 m
Bu erda: g= 9,81
P
RE = 1,4 g / sm
H = 0,60 m
τ
iz = egilishdagi kuchlanish;
bu erda:
22

XULOSA
Mening Kurs loyihamda rejada kо‘zda tutilgan barcha bо‘limlar о‘z aksini
topgan bо‘lib, asosan hozirgi kundagi polimerlarga xos bо‘lgan muammolarni о‘z
ichiga olgan.
Men о‘z oldimga quygan vazifalarni kirish, texnologik qism, iqtisodiy
qism, mehnat va atrof-muhit muhofazasi, xulosa va adabiyotlarni yoritib berish
bilan vaholi qudrat hal qildim deb о‘ylayman.
Mening Kurs loyihamda 2017 yil 7 fevralda О‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “О‘zbekiston respublikasini yanada rivojlantirish bо‘yicha
harakatlar strategiyasi tо‘g‘risidagi” farmonini amalga oshirishda о‘z hissasini
qо‘shadi deb hisoblayman.
Chunki О‘zbekiston respublikasini yanada rivojlantirish bо‘yicha
harakatlar strategiyasini 5ta asosiy ustuvor yо‘nalishlarining birida kimyo sanoatini
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilgan.
Biz bо‘lg‘usi muhandis-texnologlar oldida hukumatimiz ishlab chiqarishni
modernizatsiya qilish, texnik va texnologik qayta jihozlash, xalqaro (standart) sifat
standartlariga о‘tish bо‘yicha qabul qilingan tarmoq dasturlarini amalga oshishini
tezlashtirish vazifalarini qо‘ygan. Bu esa mamlakatimizning ham tashqi ham ichki
bozorida barqaror mavqiyega ega bо‘lishini ta’minlash imkonini beradi.
24

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” farmoni Toshkent
shahri, 2017 yil 7 fevral
2. Sh.M.Mirziyoyev “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2017 y.
3. Sh.M.Mirziyoyev “Erkin va farovon, demoqratik o‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2016 y.
4. Sh.M.Mirziyoyev “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2016 y.
5.I.A. Karimov „Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo‘llari va choralari“, Toshkent, “O‘zbekiston”-2009 y.
6.I.A.Karimov. “Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish,
xalkimiz faravonligini oshirishga xizmat qiladi”, Toshkent- “O‘zbekiston”- 2011 y.
7.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning "O‘zbekiston
mustaqillikka erishish ostonasida". T.: «O‘qituvchi», 2012.
8. «Osnove texnologii pererabotki plastmass» pod red. V.N.Kulezneva i
V.K.Guseva. Moskva. «Ximiya» 2004.
9. «Osnove texnologii pererabotki plastmass» Bortnikov V.G., Kazan, 2000.
10. «Praktikum po texnologii pererabotki plastmass» pod red. V.M.Vinogradova i
G.S.Golovkina. Moskva. «Ximiya» 1981.
1 1. «Polimer materiallarni sinashga oid praktikum» Y.M.Maqsudov. Toshkent
kimyo-texnologiya instituti. Toshkent. «O‘qituvchi» 1984y.
12.“Plastmassalami qayta ishlash texnologiyasi”, T.Abdurashidov “musiqa”
nashriyoti T. 2010 y. 120 bet.
13. Bitiruv oldi amalyot hisoboti.
14. N.A. Kozulin, A. Y. Shapiro, R.K. Gavurina. ’’Oborudovanie dlya proivodstva
i pererabotki plasticheskix mass”, Ximiya, 1977.
15. S. G. Gurevich i dr. “Mashini dlya pererabotki termoplasticheskix materialov
25

Tomchilatib sug‘orishga mо‘ljallangan polietilen asosida shlanglar ishlab chiqarish texnologik liniyasini loyihasi (Q=7900 pmsutka)

Купить