Тошкент ГЭСининг техник ҳисоби

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Энергетика

Тошкент ГЭСининг техник ҳисоби

Купить

VIII ИЛОВАЛАР 71 КИРИШ Инсоният пайдо бўлгандан буён табиатдаги табиий энергия манбалари бўлмиш қуёшни, шамолни, сув манбаларини ва бошқаларни кузатиб келган. Уларга сиғиниб, баъзиларини масалан, қуёшни, оловни худо ўрнида кўрганлар, улардан фойдаланиш йўлларини ахтарганлар. Турар жойларин қуёшга қаратиб қуриш, қуёш нурида сув иситиш, шамолда хирмон совуриш, шамол ҳамда сув тегирмонлари қуриб улардан фойдаланиш ва бошқалар. Мамлакатимизда биринчи бўлиб қайталанувчи энергия манбаларидан бири бўлган сув энергиясидан фойдаланиш, 1926 йили қурилган Бўзсув гидроэлектростанциясини ишга туширишдан бошланди. Ўтган асрнинг 1987 йилида эса, 3 000 0 С дан ортиқ иссиқлик тўплайдиган дунёда энг катта қуёш печи ишга туширилди. Ҳозирги кунда мамлакатимизнинг Самарқанд вилоятида 400 гектар майдонга қувват

тўғрисида Президентимизнинг 1995 йил 28 декабрдаги 476-сонли «Ўзбекистон Республикасида кичик гидроэнергетикани ривожлантириш ҳақида»ги, 22.02.2001 йилдаги «Энергетикада иқтисодий ислоҳатларни чуқурлаштириш тўғрисида»ги ҳамда 2013 йил 1 мартдаги «Муқобил энергия манбаларини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги фармонлари қабул қилинди. Ҳозирги жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози даврида ишлаб чиқаришнипасайиши, инқирозни кучайишига, аҳолининг яшаш шароитини ёмонлашувига сабаб бўлади. Шунинг учун мамлакатимиз Президенти И.А.Каримов ўзининг «Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари» номли рисоласида инқироз таъсирини камайтириш йўлларидан бири, «Иқтисодиётимизнинг рақобатдошлигини янада кучайтириш, аҳоли фаровонлигини юксалти

Ўзбекистоннинг энергетик қувватлари барчаси эксплуатация ресурсларини ишлаб бўлган, ва улардан кейинчаликда фойдаланиш электростанциялар барқарорлигини ва тежамлигини пасайтиришга олиб келиши мумкин. Ҳозирги пайтда уларнинг қўлларида жихозлар ва иншоотларнинг ейилиш даражаси чегараланган даражасига келиб қолган. Бундан ташқари охирги йилларда Пскем дарёси хавзаси бўйида кичик фермер хўжаликлари ривожланиб дарё атрофида ерларни ўзлаштирилиши оқибатида, иқлимни ўзгариши, яъни ёғингарчиликларни кескин камайиши иккинчи тарафдан ушбу сув манба ларида оқим миқдорини кескин камайишига олиб келмоқда. Юқорида кўрсатилган сабаблар ва муаммолар малакавий битирув ишда ёритиладиган масалани долзарблигини кўрсатади. Шу сабабли ҳозирги кунда барча эскириб қолган, янги йил давомида эксплуатация қилинаётга

Ишнинг амалий аҳамияти шундан иборатки, унда ҳозирги кунда содир бўлган муаммоларни хисобга олган холда Юқори Пскем ГЭСни лойиҳалаш ва қуриш ечимлари кўриб чиқилади. 5

2.1 ТОШКЕНТ ВИЛОЯТИ Тошкент вилояти – Ўзбекистон Республикасидаги вилоят. Республиканинг шимоли – шарқида 1938-йил 15-январда ташкил қилинган. Шимол ва шимоли – ғарбдан Қозоғистон Республикаси, шимоли – шарқдан Қирғизистон Республикаси, шарқдан Наманган вилояти, жанубдан Тожикистон Республикаси, жануби – ғарбдан Сирдарё вилояти билан чегарадош. Майдони 15.3 минг км 2 . Маркази – Тошкент шаҳри. Табиати. Чирчиқ ва Оҳангарон дарёлари хавзаси рельефи турли тумандир. Вилоятнинг шимолий, шарқий, жанубий қисмлари Ғарбий Тяншан тоғлари ва унинг Қоржантоу, Угом, Пском, Чотқол ва Қурама тармоқлари билан банд. Энг баланд жойи Писком тизмасидаги – Аделунг чўққиси, баландлиги 4301 м. Тоғларнинг ўртача баланлиги 3000 – 3500 м. Чирчиқ – Оҳангарон дарёлари хавзасининг 50 % ни тоғли зоналар ташкил этади.

яхши ва ёқимли. Бироқ вилоят иқлими кескин континентал. Қиши нам, нисбатан илиқ, ёзи иссиқ ва қуруқ бўлиб узоқ давом этади. Вилоятда январ ойининг ўртача температураси -1.3 0 ,- 1.8 0 С; энг паст температура текисликларда -34 0 С, тоғ этакларида -38 0 С ; июльнинг ўртача температураси 26.8 0 С, энг юқори температура 43 0 – 47 0 Сни ташкил этади. Энг сўнгги совуқ кунлар март ойининг охирларида, биринчи совуқ кунларнинг бошланиши эса октябр ойининг охирларида кузатилади. Вилоятнинг текислик қисмида йилига 250 мм, тоғ олди ҳудудларда 350 – 400 мм, тоғли зоналарда 500 мм ёғин ёғади. Қор тоғлардагина узоқроқ сақланади. Вилоятда йилига ўртача 2870 соат қуёш чарақлаб туради. Вегетация даври текислик қисмида 210 кун давом этади. Тошкент вилоятида шамол асосан шарқий ва шимоли шарқий томондан эсади

Пскем дарёсининг ўрта оқимида Чорбоғ сув омборидан дарёнинг 15 км юқори қисмида қурилиши режалаштирилмоқда. Юқори Пскем ГЭСи Ўзбекистонда Чорбоғ ГЭСидан кейин қуввати бўйича иккинчи бўлади. Унинг таьсир кўрсатувчи зўнаси сифатида Чирчиқ дарёсининг хавзаси ҳисобланади ва ушбу худуд энг иқтисодий тарафдан ривожланган ҳисобланиб хамда Республикада аҳолиси кўп районлардан бири ҳисобланади. Республика ҳудудидан 3.5 % ташкил қилиб бу ерда 20 % аҳоли , 22 % мехнат ресурслар мавжуд бўлиб Республиканинг миллий даромадини 20 % ташкил қилади. Тошкент райони резерв ижтимоий – иқтисодий потенциали бўйича Республикада 1 чи ўринни эгаллаб (38.1 %) бошқа районлардан бозор ўзгартириш даражаси бўйича илғори ҳисобланади. Районнинг иқтисодиётининг асосий соҳаси саноат соҳаси ҳисобланади. Ушбу регионда 2000 йи

Лойхаланиётган гидроузелнинг асосий вазифаси : 1. Электро энергияни умумий энергетик тизимга 900 ГВт*соат ўртача кўп йиллик миқдори билан ишлаб бериши ҳисобланади. Суғориш майдонларни 387.8 минг гектарга ошириш имкониятини яратади 2.3 Пскем дарёсининг қисқача иқлимий таърифи Худудни иқлими – континентал ҳисобланади. Кўп йиллик ўртача ой давомида кузатиладиган хавонинг харорати январда миннус 3.6 ˚ С дан июлда 22.1 ˚ С ни ташкил қилади. Хароратни абсолют минимуми минус 3.6 ˚ С ва абсолют максимуми 41.7 ˚ С ташкил қилади. Совуқсиз давр ўртача 246 сутка давом этади. Йиллик ёғингарчилик қатлами 835мм ташкил қилади. Иссиқ давр. Ўрта Осиёнинг худуди иссиқ даврида (май - октябр) катта чўл зўналарни исиши оқибатида иссиқ қуруқ туран континентал тропик хаво хосил бўлишига олиб келади. Бу даврда дея

Ғарбий Тень Шень тоғларни этакларида (847 м – ет Абльк) ўртача йиллик харорат 12.6 ˚ С ташкил қилади. Ипольнинг харорати: Йилнинг энг иссиқ ойи бўлиб кенглик ва баландлик зўналарига хослик қонуниятлариги боғлиқ бўлади. Жанубда июлнинг +30 ˚ С изотермаси 833 м баландликда ўтади, +20 ˚ С изотермаси 600 – 1200 м баландликда, +26 ˚ С – 1000 –1575 м баландликларда, +20 ˚ С – 2600 – 2700 м да, 10 ˚ С – 4150 – 4500 м да. Ғарбий Тянь – Шаньда эса +28 ˚ С изотермаси - 560 м баландликда ўтади (Ангрен), +26 ˚ С – 700 – 900 м да +20 ˚ С – 1400 – 1800 м да ва 10 ˚ С изотермаси 3000 – 3400 м баландликларда ўтади. Ёз фасли тоғни пастки ва ўрта қисмларида узоқроқ давом этади ва тоғни юқори қисмларида қисқа давом этиб анча салқин бўлади. Кундузлари хаво анча исиб, кечалари тоғларнинг юқори қисмларида хаво

575 мм ни ташкил қилади , улардан 374 мм буғланишга йўқолиб 201 мм ер усти оқимни хосил бўлишига сарфланади.Ёғингарчиликларнинг вертикал градиентлари Ўзбекистон тоғларининг хар хил қисмларида хар хил турлича бўлиши мумкин . Пскем тоғлар тизмасидаги ғарбий қияларида 100 м да 75-95 мм ташкил қилади , Чотқол тоғлар тизмасидаги жанубий қияларида эса -11-19 мм ташкил қилади . Ёғангарчиликни асосий миқдори куз-қиш –бахор даврига тўғри келади. Намлик анча юқори ойлар-декабр-апрель , қуруқ ойлар – июнь- сентябрь, ўтиш ойлари эса ноябрь ва май ойлари хисобланади. Ўзбекистон тоғларида кўп миқдорда қор ёғади. Бу ерда қорнинг қалин қопламаси 2 ойдан 6 ойгача сақланади. Ўртача 10 кун давомидаги қорнинг қалинлиги тоғлар этагида 30-40 см , тоғларда 150 см гача ташкил қилади. Тоғни юқори қисмлари томонга

3. 1 Сув энергетик ва сув ҳўжалик хисоблар “Ўздавсувлойиҳа” Институтининг бажарган “Сув хўжалик”номидаги тадқиқотларда Тошкент вилоятида суғориш ва бошқа талабларга истеъмолчилар сув сарфларини миқдорларини аниқлаган. Сув истеъмол қилиниши Сирдарё хавзвсининг сув ресурсларидан комплекс фойдаланиш бош схемаси асосида аниқланган. Саноат-коммунал хўжаликларни сув истеъмол қилиш ҳажмлари “Ўзгипроташпром” томонидан аниқланган. “Ўзгидромет” институти маълумотлари асосида Оҳонгорон дарёсида ГЭС кесимигача олиб келинадиган сув сарфларининг кузатувлари (13 йил давомида) йиғилган. Сув истеъмолчиларнинг талаблари, хамда Оҳонгорон дарёсида қолган сув миқдори бўйича йиғилган маълумотлар ГЭС қисмида ўтаётган ҳисобий миқдори ва оқим гидрографини аниқлаш имкониятини яратади. Ўзбекистон дарёлари гидроэнер

─ хусусийлаштиришни кенгайтириш ва бу жараёнга махаллий ва хорижий инвестицияларни жалб қилиш; ─ истеъмолчиларни электроэнергиябилан таъминлаш сифати ва барқарорлигини ошириш. 3.2 Тўғонли гидробўғиннинг компановкаси Гидробўғинларда махсус гидротехник иншоотлар ёрдамида сув манбасининг сатхлар фарқини бир кесимда тўплаш мумкин ҳамда ушбу кесимда бирор Н-миқдорли босимни хосил қилиш мумкин. Босимни хосил қилиш учун икки усул ишлатилади: тўғонли ва деривацион. Бизни ҳолатда тўғонли усулни қўллаймиз. Ушбу турдаги гидробўғинда ГЭСда ишлатиладиган босим тўғон ёрдамида ҳосил қилиниб сув манбасини тўсади ва суъний равишда сув омборни сув сатхини дамланишини (кўтарилишини) хосил қилади. Тўғондан олдин ва ундан кейинги сув сатхларини фарқлари ҳисобига босим хосил қилинади. Н  ЮБСС -  ПБСС = 90.0

1-расм. Тўғон олди ГЭС биноси билан жихозланган тўғонли гидробўғиннинг компановкаси. 1 - сув манбаси канал, 2 - гравитацион тўғон, 3 - сув омбори, 4 - ГЭС носи, 5 -сув олувчи иншоат, 6 - турбина қувурлари, 7 - сув ташлагич иншоати. 3.3 ГЭСни хисобий йилини аниқлаш ГЭСларни лойихалаштирилаётганда сув хўжалик ҳисобларини бажаришга тўғри келади. ГЭСни ҳисобий йили, ҳисобий сув сарфи ва ҳисобий босимини, ГЭСни ўрганилган қувватини аниқлаш бўйича ҳисоблар сув хўжалик ва сув энергетик ҳисоблар саналанади. ГЭСни хисобий йилни аниқлаш учун таянч кўрсаткичлар сифатида ўртача йиллик сув сарфлари саналади. Ушбу кўрсаткичлар дарёнинг умумий сув билан таминланганлиги тўғрисида ва уни вақт давомида тақсимланганлиги тўғрисида маълумот беради. Жадвалда келтирилган, қисқа муддатли (19 йиллик) гидрологик кў

Дарёнинг йиллик оқимини ўзгариши модуль коэффициентлар билан ифодаланган ўзгарувчанлик қияликлар билан белгиланади. Модуль коэффитиенти ва таминланганлик фо и зи орасидаги график боғланиши энг қулай график саналади. Р - бу кўп йил давомида мазкур сувнинг сарфини фоизда кўрсатилган давомийлик эхтимоли К = f ( P ) Бунда K – модуль коэффициенти , P - таъминлангалик фоизи, % K Q ўрт.йил. /Q ўрт. кўп.йил. 10 10 1 . . . . .   йил ўрт йил кўп Ўрт Q Q Ўзгарувчанлик қиясини қуриш учун биринчи навбатда унинг параметрларини анқлаш керак, яъни вариация коэффициенти С v қуйдаги формула ёрдамида аниқланади . 1 )1 ( 2     n K CV Асиметрия коэффициенти С S С S  2*С v Уларни хисоблаб 1- жадвални тўлдирамиз 1 - жадвал Вариация коэффициентини аниқлаш Хронологик тартиб Камайиб борувчи тартиб К К-1 (К-

2014 78,55 65,98 2013 0,80 -0,20 0,04 2015 105,08 61,73 2006 0,75 -0,25 0,06 Модуль коэффициенти ва таъминланиши орасидаги боғланишни аниқлаш учун Рыбкин – Фостер жадвалидан фойдаланамиз. Аниқланган варация коэффициенти ва ассиметрия коэффициентлари асосида график тузиш учун ҳисобларни жадвал шаклида олиб борамиз.1- жадвалда аниқланган С S миқдори учун Рыбкин -Фостер жадвалидан Фостер рақамларини топамиз, яъни Ф р  К-1 ва хар бир таъминланганлик фоиз учун тўғри келган рақамларни қўйиб чиқамиз. Ушбу миқдорлар С v  1 бўлган холат учун берилган. Агар С v  1 К аниқлик учун ўзгартирувчи коэффициент киритилади. агар С v  1 К  Ф р +1 агар С v  1 К  Ф р *С v +1 2-жадвал бўйича график қурамиз. Бу графикка таъминланиш фоизини қўйиб К Ҳ аниқлаймиз ундан кейин модуль коэффициентини аниқлаб хисо

2 - Жадвал Таъминланганлик қиялиги P 0,01 0,1 1 5 10 25 50 75 90 95 99 99,9 K-1 4,38 3,52 2,54 1,72 1,31 0,64 -0,04 -0,7 -1,24 -1,55 -2,1 -2,67 (K-1)Cv 0,74 0,60 0,43 0,29 0,22 0,11 -0,01 -0,12 -0,21 -0,26 -0,36 -0,45 (K-1)Cv1 1,74 1,60 1,43 1,29 1,22 1,11 0,99 0,88 0,79 0,74 0,64 0,55Таъминланганлик қиялиги 0,00 0,20 0,40 0,60 0,80 1,00 1,20 1,40 1,60 1,80 2,00 0 20 40 60 80 100 120 фоиз, % М одул коеф ф ициент , К 2-расм. Таъминланганлик графиги

Пскем дарёси гидрографи (2006й) 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ойла р Сув сарф и м 3/сек3-расм. Пскем дарёсининг гидрографи 19

Ушбу гидрограф сув сарфларни қайтарилиш графигида қайтатдан қурилади. Бунинг учун сув сарфлар камайиши тартибда графикда жойлаштирилади. Қайтарилиш графикига керакли таъминланганлик фоизи қўйилиб (Р) ГЭСнинг ҳисобий сарфи аниқланади. Ундан кейин гидрографда ГЭСни ҳисобий сарфини қўйиб графикни икки қисмга бўламиз: а) Графикни пастки қисми ГЭСни сув сарфлар графикини ҳосил қилади. б) Графикни юқори қисми эса сув манбаисидан қолган сув сарфларни ҳосил қилади. Агрегатларни сонини аниқлашда қуйидагиларни ҳисобга олиш шарт: * имкон борича камроқ агрегатларни сонини қабул қилиш лозим (уларни сони 2 тадан кам бўлиши мумкин эмас) Ушбу холат қурилиш ишларини хажмларини қисқаришига олиб келади. * сув сарфларини қайтарилиш графикини ишлаётган турбиналар яхшилаб қоплаши лозим. Қайтарилиш графикига асо

1. Турбиналарнинг қуввати N Т = N ГЭС / n* Г = 6003,7 / 3*0,95 = 31598,5 кВт N ГЭС = 9,81Q х H иш η a = 9,81*120*90*0,85 = 90055.8 кВт Бунда: η a = η Г* η Т = 0,85 η Г = 0,95 n = 3 та - турбиналар сони. Q х = 120,0 м 3 / с – хисобий сув сарфи. 2. Ишчи босим Н иш = 90 м 3. Турбинанинг сув сарфи Q T = 40 м  / с Турбиналарни қўлланишининг жамловчи графикида турбинанинг турбина қувватининг миқдори (N т = 31598,5 кВт) ва ишчи босим миқдорларини (Н иш =90м) қўйиб турбинанинг тури аниқланади. 5 – расмдаги графикка асосан РО 82 В М маркали турбина қабул қиламиз. Бу турбина реактив ; РО - турбинани тизими; 82 - радиал ўқий турбинанинг завод рақами; В - турбина вертикал; М - металл камерасида жойлашган. Кейинчалик маълум ҳисоблар амалга оширилгандан кейин турбинанинг ишчи ғилдирак диаметри аниқлан

Пскем дарёси сув сарфи қайтарилиш графиги (2006й) 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 VI V VII VIII IV IX III XI X I XII II Ойла р Сув сарф и м3/сек 4-расм. Сув сарфларини қайтарилиш графиги 75 25 Р,% 22

5 – расм. Йирик турбиналарни қўлланиш минтақаси йиғма графиги 23

6 – расм. РО 82 ВМ турдаги йирик турбиналарнинг қўлланиш чегараси ФИК ва келтирилган айланиш сони (n 1 ’) ва келтирилган сув сарфлари (Q 1 ’ ) орасидаги график боғланиши турбинанинг “Бош универсал харатеристикаси” ҳисобланади. Ушбу характеристикаларда турбинанинг йўналтирувчи аппаратининг очилиш чизиқлари (Q 0 ..) кавитация коэффициентларининг чизиқлари (  ); парраклари бурилган бурчаклари (  ) хам келтирилган. 24

Универсал характеристикасида вақтинчалик режимли А  нуқтаси қўйилиб (максимал ФИК қиялигининг марказида), ушбу нуқта учун вақтинчалак келтирилган айланиш сони n ва сув сарфини Q қабул қиламиз. Танланган турбина учун n 1 ’ = 65 айл/мин ва Q 1 ’ = 0,700 м 3 /с қабул қилинди. Турбинанинг хақиқий параметрлари ва ўлчамлари модель турбинанинг ФИК максимал бўлган холати учун қуйидагича аниқланади: Турбинанинг ишчи ғилдирак диаметри Д 1 = (Q Т / Q ׳ 1 (H иш ) 0,5 ) 0,5 = ( 40 / 0,7*( 90) 0,5 ) 0,5 = 2,45м = 245см Олинган қиймати стандарт диаметргача яхлитланиб Д 1 =250 см қабул қиламиз. Турбинанинг айланиш сони n = n ׳ 1 * (H иш ) 0,5 / Д 1 = 65*90 0,5 / 2,5 = 246 айл / мин Олинган қийматини стандарт айланиш сонига яхлитлаб n = 250 айл / мин қабул қиламиз. Режимли А нуқтани бош универсал характер

Hs  min a Д в = 1,45 * Д 1 = 1.45* 2 . 5 = 3,6м статор колонкасининг ташқи диаметри 3.6 Сўрувчи қувурларни турлари ва асосий ўлчамларини танлаш. Турбинанинг сўриш баландлигини аниқлаш. Сўрувчи қувурлар сувни турбинанинг ишчи ғилдирагидан ГЭСни пастки бьефига энергияни энг кам йўқолишлари билан олиб чиқиши учун хизмат қилади, ҳамда кмнетик энергияни потенциал энергиягяайлантиришда ҳизмат қилади. Сўрувчи қувурнинг тури турбинанинг тури ва унинг ишчи ғилдирак диаметрига боғлиқ бўлади. Вертикал турбиналар учун ёки тўғри ўқий конусли ёки эгрувчан сўрувчи қувурлар қабул қилинади. Дастлабки маълумотлар: -турбина тури - РО 82 ВМ -ишчи ғилдирак диаметри - Д 1 = 2.5 м Эгрувчан сўрувчи қувур қабул қилинади. Унинг ўлчамлари қуйидагича: Сўрувчи қувурнинг ўлчамлари Д=1,0 бўлган турбина учун Потапов

7 -расм. РО 82 ВМ Турбинанинг бош универсал характеристикаси А 1А 1 27

3 - жадвал Турбина ўлчамларини аниқлаш Турбина тури Д 1 м Д 4 м h, м h 4 , м h 5 , м h 6 , м B 5 , м L , м L 1 , м 1.0 1.17 2. 30 1. 17 1. 20 0. 584 2. 38 4.50 1.5 0 РО 82 2.5 2,925 5,75 2,925 3 1,46 5,95 11,25 3,75 3.6.1 Турбинанинг сўриш баландлигини аниқлаш Турбина кавитация ходисасини олдини олиш учун турбинада унинг ишчи ғилдиракдан чиқишидаги босим буғ ҳосил бўлиш босимидан каттароқ бўлиши зарур. Бу холат турбинани пастки бьеф сатхига нисбатан тўғри жойлашиши билан аниқланиб, турбинанинг сўриш баландлиги билан аниқланади. Мумкин бўлган сўриш баландлиги қуйидаги формула ёрдамида аниқланади: H s.м.б =H A - k σ H иш -▼ПБС мин / 900 = 10,33 -0,22*90 – 574 / 900 = -10.1м Бунда : На-10,33 м – нормал атмосфера босими  - кавитация коэффиценти, А режим нуқтаси учун бош универсал характеристи

Турбина камералари турбиналарга минимал гидравлик йўқолишлар билан сувни олиб келиш учун хизмат қилади. Турбина камералари ёпиқ ёки очиқ бўлишлари мумкин. Очиқ турбина камералари кичик турбиналарда босим 10 метргача ва ишчи ғилдирак диаметри 1.6 метргача бўлган холларда ишлатилади. Катта босимли, яъни Н > 10 м ва ишчи ғилдирак диаметрлари D1 > 1.6 м бўлса, ёпиқ турбина камералар ишлатилади. Ёпиқ метал сперал камералар босим 15 ÷ 350 м хосил қилганда, ҳамда кўпинча радиал-ўқий турбиналар учун ишлатилади. Метал камералар билан жихозланган турбиналар учун тавсия этиладиган қамраб олиш бурчаги (спирал билан турбина ишчи ғилдирагини қамраб олиш) ß=315º ÷ 345º ташкил қилиши мумкин. Камеранинг спиралини ташқи кўринишини ҳисоби бир хил тезлик билан спирални ичида оқаётган сувгв асосланган (V=const

$Спирал хар бир қисмининг радиуси қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:v Q r i i 14.3  . Спирални радиуси эса i A i r 2 D R   ; Сув сарфлари, спирал кесимининг радиуси, ҳамда спирал радиусларини жадвал шаклида олиб борилиб натижалар 5.1 жадвалига ёзилади. 4- жадвал Спирал камерасининг ўлчамлари Bº 345 300 225 210 165 120 75 30 Q i, м 3 \\c 38,33 33,33 28,33 23,33 29,44 13,33 8,33 3,33 r i ,м 1,27 1,18 1,09 0,99 1,11 0,75 0,59 0,37 R i ,м 4,68 4,51 4,33 4,13 4,37 3,64 3,33 2,90 Жадвал бўйича турбинанинг металик спирал камераси қурилади. 3.8 Турбиналар параметрларини ҳисоби ва уларни ишчи характеристикаларини қуриш. Ишчи характеристикалари ─ ишчи босим (Н иш ) ва айланиш сони (n) таъсирлигидаги турбинанинг сарфи (Q T ) , қуввати (N T ) ва унинг фойдали иш коеффиценти (ФИК) орасидаги график$

max max M T M T      Бунда:   2.0 1 max max 1 1          D DM M T   D м = 46 см - модел ь турбинанинг ишчи ғилдирак диаметри N Т = 9.81 Q T * H иш * ŋ Т ; кВт 4 - жадвал Турбина ишчи характеристикалари кўрсаткичлари Q i 1 , м 3 /с  м Q t , м 3 /с  т N T , к В т 0,475 80 28,17 80,8 2009422 0,510 82 30,24 82,82 2211422 0,555 84 32,91 84,84 2465244 0,590 86 34,99 86,86 2683107 0,645 88 38,25 88,88 3001442 0,755 88 44,77 88,88 3513316 0,820 86 48,63 86,86 3729064 0,865 84 51,29 84,84 3842227 0,897 82 53,19 82,82 3889501 0,920 80 54,56 80,8 3891933 3.9 Генератор тури ва схемасини танлаш, унинг ўлчамларини аниқлаш. Генераторлар электр машиналар ҳисобланиб айланиш механик энергиясини электрик энергиягя айлантиришда хизмат қилади. ГЭСларда бир хил айланиш тезликли синхрон ге

80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 0,00 10,00 20,00 30,00 40,00 50,00 60,00 турбина ФИК, % турбинанинг сув сарфи, м3/с Турбинанинг ишчи характеристикаси 8081828384858687888990 0 1000000 2000000 3000000 4000000 5000000 Турбина ФИК, %турбина қуввати, кВтТурбинанинг ишчи характеристикаси 11-расм. Турбинанинг ишчи характеристикалари: а – турбина Ф.И.К. билан сув сарфи орасидаги боғланиш графиги ( η = f ( Q ) ) б - турбина Ф.И.К. билан қувват орасидаги боғланиш графиги ( η = f ( N ) ) 32

Nг вақ = N T *  г , = 31598,5 х 0,95 = 30018,575 кВт бунда  г ─ генераторнинг ФИКи Каталогдаги генераторнинг қуввати N T генераторнинг вақтинчалик қувватидан кам бўлиши керак эмас. Генераторнинг айланиш сони турбинанинг айланиш сонига тенг бўлиши лозим. n Г = n Т Генератор(П о т а пов.В.М. “ Использование водной энергии, 162 бет ва илова) адабиётидан фойдаланиб танланади. Танланган генераторнинг параметрлари: генераторнинг тури - СВ 5 50/ 200 -24 генераторнинг актив қуввати - N a = 50000 кВт. - актив пўлатнинг ташқи диаметри - D а = 43 0 см - жуфт қутублар сони - 2 р = 24 - генераторнинг ФИК - ŋ г =95. 5 % - айланма момент - 2900 т*м 2 - умумий оғирлиги - 500 т - ротор оғирлиги - 220 т Генераторни хамма ўлчамлари билан схемаси (7.1-расмда) келтирилган. Агар танланган генератор бўйича ўлч

- турбина шахтасини диаметри D ш ≥1.45 * D 1 = 1.45 * 2 . 5 = 3,6 м Бунда D 1 = 2 . 5 м -турбинанинг ишчи ғилдирак диаметри - пастки крестовина таянчидаги шахтанинг диаметри. D ' ш = D i + 0.6 м = 4 . 9 + 0.6 = 5 . 5 м - пастки крестовина баландлиги Н о = 0.11 D ш = 0.11*5.5 = 0,6 м - қўзғаткич баландлиги h b = 1.2* l a = 1.2 * 2.0 = 2.4м 34

12 – расм. Генераторнинг схемаси 3.10 Турбинанинг автоматик рослаш тизимини танлаш . Автоматик рослаш тизим турбинани бошқариш ва рослаш учун хизмат қилади. Рослаш ёки бошқариш генераторга юкламани миқдори ўзгариб турганда турбинанинг олдиндан берилган айланиш тезлигини чегаравий қийматларини ушлаб турилиши дейилади.Электр токни стандарт частотаси 50 Гц ҳисобланади. Генератор ишлаб берадиган электр токни частотаси генераторнинг жуфт қутблар сони 9 ва унинг айланиш тезлигига боғлиқ бўлади: f=P*n / 60 =12*250/60= 50 Гц Бунда Р - жуфт қутублар сони; f – электр токни частотаси; n – турбинанинг айланиш сони. Турбинанинг автоматик рослаш тизимини танлаш учун қуйидаги маълумотлар зарур бўлади: -Турбинанинг қуввати N т = 31598,5 кВт; -Турбинанинг ишчи босими Н иш = 90 м Турбинанинг автоматик росла

ГЭС биносида асосий жихозларни монтаж ва демонтаж қилиш учун юк кўтаргич кран ўрнатилади. Краннинг танланиши кранлар каталоги бўйича амалга оширилади. Бунда роторнинг оғирлиги ҳисобга олинади. Агар роторнинг оғирлиги маълум бўлмаса генератор ярим оғирлигига тенг деб қабул қилинади ва қуйидаги формула бўйича аниқланади. G г  11.5*( N г / n ) 2/3  11.5*( 50000 / 250 ) 2/3 = 394 т Бунда: Nг - генераторнинг қуввати n – генераторнинг айланиш сони. G = Gг / 2 = 394 / 2 = 197 т ГЭС биноларини турлари қуйидагича бўлиши мумкин: 1.Босим таъсирлигини қабул қилувчи ўзанли ГЭС биноси; 2.Босимни таъсирлигини қабул қимийдиган ГЭС биноси. Бинонинг тури ГЭС нинг босимга кўра барқарорлиги билан аниқланади, яъни унинг ўлчамлари билан аниқланади. Бинонинг тури ГЭС нинг босими ва турбинанинг ишчи ғилдирак ди

Метал камерада жойлашган Радиал – ўқий турбиналарни габаритларини адабиётларда берилган жадвал асосида аниқласа бўлади. Турбинанинг габарит кенглиги, турбина ишчи ғилдирак диаметри D ва Н аниқлик бўлганда қуйидаги формула ёрдамида аниқланади. B т =(l 1 + l 2 ) D 1 = 9,05 х 2,5 = 2 3 м 13 – расм Турбинанинг ростлаш тизимининг схемаси 38

14 – расм. Краннинг схемаси 3.12 ГЭС биносининг турини танлаш ва унинг асосий ўлчамларини аниқлаш 15 – расм Бэтон спирал камерасиснинг схемаси Ёнма – ён жойлашган агрегатларнинг турбина камералари орасидаги масофа қуйидагича бўлиши мумкин : В = 1.0÷1.5 м 39

Блокнинг кенглиги В = В т +В = 23 + 1.5 = 24,5 м га тенг бўлади. ГЭС биносининг узунлиги барча турбина блокларининг кенглиги ва монтаж майдонининг кенглиги билан аниқланади. Агрегатлар сони катта бўлган холда монтаж майдончасининг кенглиги битта турбина блокининг кенглигига тенг деб қабул қилинади. L = B (n + 1) = 24,5 ( 3 +1) = 98 м Бунда n – ГЭС даги агрегатлар сони . ГЭС биносининг кенглиги куйидагиларни ҳисобга олган холда аниқланади: B = D CT + l Рост + l б.ш +3,0 = 11,9 м Колоналарни 6 метер оралиқда жойлашган каркасли турдаги биноларда L = n * 6 = 18 м Генераторлар, автоматик рослаш тизимлар, бошқариш ечимлари ва тақсимловчи ускуналар жойлашиши ва уларни орасидаги ўтиш жойларини ҳисобга олган холда машина залининг кенглиги қабул қилинади. Бунда мостли кранни ўрнатилиши хам ҳисобга о

Юқори иморатнинг баландлиги бинонинг компановкаси амлга оширилгандан кейин аниқланиши мумкин. Тахминий хисоблар бўйича унинг баландлиги қуйдаги формула ёрдамида аниқланади. Н в 4.5(D 1 +1) = 15,75 м 41

12. Техник-иқтисодий кўрсаткичлар 1. ГЭСнинг ўрнатилган қуввати-ГЭСдаги барча генераторлар қувватларини суммаси N ўрн N г * n = 50 000 * 3 =150 000 к Вт 2. Электро энергияни йил бўйича ишлаб бериши Э  9.81*Н иш *  а *  ( Q i * t i ) = 407 043 210,4 кВт*соат Бунда Q I, t i -t i давридаги ГЭСни сув сарфи 3.Капитал маблағлар ГЭС қурилишига сарфланадиган харажатлар K  N ўрн * a = 18 000 000 у.е Бунда а  120 у.е 4. Йиллик эксплуатацион харажатлар ГЭСни нормал эксплуатацион холатида йил давомида ушлаб туриш Э з  К*0.05 = 900 000 у.е Ишлаб берилган электро энергияни тан нархи С  Э з /Э = 0,0022 у.е/квт *соат 43

12 . Юқори Пскем ГЭСида фуқаро ҳимоясини ташкил этиш тадбирлари Ҳаёт фаолияти хавфсизлигининг назарий асослари. Xаёт-фаолият хавфсизлиги кишилик жамиятининг ҳамма холатларидаги шароитлар билан қизиқади ва уларни ўрганади. Фаолият ва меҳнатнинг шакллари хилма хилдир. Улар турмушда, жамиятда, маданиятда, ишлаб чиқаришда, илмда ва бошқа хаёт сохаларида кечадиган амалий, ақлий ва маънавий жараёнларни ўз ичига олади. Фаолият жараёнининг моделини умумий ҳолда иккита элементдан ташкил топган деб қараш мумкин, яъни бир-бири билан тўғри ва қайтма алоқада бўладиган инсон ва муҳит элементларидир. Кўнгилсиз оқибатларни келтириб чиқарувчи ҳодиса, таъсир ва бошқа жараёнлар хавфлар деб аталади. Xавфлар яширин (потенсиал) ва реал турларга ажратилади. Xавфлар учун қуйидаги белгилар характерлидир: хаётга та

Одамзот хар доим ўзининг хавфсизлигини таъминлашга интилади. Ишлаб чиқаришнинг ривожланиши билан бу масалалар махсус билимларни талаб қилади. Фуқаро мухофазаси ГЭС ларда юзага келган фавқулодда вазиятларни олдини олиш, уларнинг таъсирини камайтиришучун тадбирлар мажмуини олдиндан режалаштириш, ишлаб чиқиш ва амалга ошириш керак. бу тадбирлар қуйидагиалари ўз ичига олади: -фавқулодда вазиятларда фуқаро мухофазасини ташкил қилиш бўйича хуқуқий-меъёрий хужжатлар (қарорлар, фармойишлар) ишлаб чиқиш; -юз бериш эҳтимоли бўлган фавқулодда вазиятни башортлаш, уни олдини олиш ҳамда ишчи ходимларни фавқулодда вазиятда мухофаза қилиш соҳасида стртегик режалаштириш ягона марказини ташкил этиш; -хавф-хатар мавжуд бўлган объектларда ишлайдиган ходимларнинг хавфсизлик технологияси интизомини билишлари, м

-фавқулодда вазиятлар хавфи мавжуд объектларни керакли жамов ва шахсий ҳимоя воситалари билан таъминлаш; -фавқулодда вазиятларни тез ва самарали бартараф этиш усуллари, йўллари ва технологияларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш. Муайян доирадаги сув босиш эҳтимоли бўлган жойдаги аҳолининг оммавий талофат кўриши, иморат ва иншоотлар вайрон бўлиши, бошқа моддий бойликларга зарар етиши ва яксон бўлиши мумкин бўлган район сув босиш эҳтимоли бўлган ҳудуд ҳисобланади. Шунинг учун магистрал каналлар ва ички хўжалик каналлари яқинида барпо этиладиган аҳоли яшаш пунктлари барпо этишда бир қатор талабларга риоя этиш зарур. Булар: -ҳар қайси 1км 2 қурилган жойга 1500-3000 м 2 сув тўғри келадиган сунъий ҳовузлар қуриш; - аҳоли яшаш жойлари ҳудудини 100-150 гектардан кам бўлмаган қисмларга бўлиш (улар ор

вазиятлардан омон қолиш, ҳеч бўлмаганда кўриладиган талофат энг кам миқдордабўлиши мумкин. Ёнғин хавфсизлиги Ёнғнлар халқ хўжалигига катта зарар етказувчи табиий офат ҳисобланади. Шунинг учун буни олдини олиш ва ёнғинни келиб чиқишини олдини олиш зарур. ГЭС ларда ёнғинлар оловдан фойдаланиш талабларига риоя қилмаслик, электр симлари ва иситиш системасининг носозлиги натижасида келиб чиқади. ГЭС ларнинг бошқарув биноларида ёнғин хавфсизлиги бўйича маъсул шахс бўлади. У шу бинонинг ёнғин хавфсизлигини таъминлаш учун маъсул ҳисобланади. ГЭС бошқарув биносида ўт ўчириш ящиги, ўт ўчиргичлар кўз курадиган жойга жойлаштирилади. ўт ўчириш мақсдлари учун мотопомпа, махсус ва қишлоқ хўжалик техникаларидан фойдаланиш мумкин. Шу билан биргаликда ёнғин хавфсизлигига доир тарғибот ва ташвиқот материалла

Тўсатдан ҳушдан кетишда, тери ва шиллиқ пардаларнинг кескин оқариши, юза нафас олиш, томир уришининг сустлашиши кузатилади. Ҳушдан кетиш сабабини бартараф қилиш лозим. Шикастланган кишини бошини пастга қилиб, оёқларини эса баландроқ қилиб ёткизилади. Беморга новшадил (нашатир) спирт буғлари ҳидлатилади. Оғир ҳолларда суъний нафас олдирилади. Новшадил спирт ўрнига овқатга қўшиладиган сирка ёки кесилган пиёзни ҳидлатиш мумкин. Электр токидан шикастланиш. Ишлаб чиқаришда, аварияларда ёки табиий офат содир бўлганда кўпинча одамларни ток уриб шикастланиши мумкин. Бундай ҳол шикастланган кишилар ва қутқарув ишларини олиб бораётганлар Билан ҳам юз бериши мумкин. Электр токидан шикастланган киши организмида тананинг айрим жойларида умумий ёки махаллий ўзгаришлар юз беради: тери куйиши, юмшоқ тўқим

бўлса унинг елкасидан тортиб сувдан чиқариш зарур. Агар чўкаётган киши қутқараётган киши ҳаракатига ҳалақит берса, унда қутқараётган одам бу ҳолатдан тезроқ қутулиб, ёрдамни давом эттириши керак. Сувдан чиқариб олинган кишини териси кўкариб, томирлари шишган бўлса қутқарилган кишини бошини кўкрагидан паст қилиб, қорни билан ёрдам бераётган кишининг букилган тиззасига ётқизилади. Сўнгра бармоққа даструмол ёки тоза дока ўраб унинг оғзи ва томоғи бегона нарсалардан тозаланиб ташланади. Кейин орқа елкаси томондан икки курак ўртаси босилади, шунда ўпка, ошқозонга тушган сувлар ташқарига чиқиши керак. Бу ишни тезда амалга оширилмаса чўккан одам ичидаги сувлар 4-5 минутдан кейин қонга ўтиб у ҳалок бўлиши мумкин. Агар сувдан қутқарилган кишининг териси оқарган бўлса, унинг нафас йўлларига сув кирм

ХУЛОСАЛАР 1. Сув манбасининг 12 йил давомида кузатилган гидрологик маълумотлар тахлили асосида математик статика хисобларини қўллаб ГЭСнинг хисобий йили аниқланади. 2. МБИ да сув энергетик ва сув хўжалик хисоблар асосида ГЭСнинг хисобий сув сарфи аниқланди Q гэс = 120 м 3 / с, 3. Техник хисоблар асосида ва ГЭСнинг сув сарфларини қайтарилиш графиги асосида турбиналарнинг сони ва турбиналарнинг сув сарфи аниқланади: ГЭС ўрнатилган турбиналар сони n = 3 та Турбинанинг сув сарфи Q T = 40,0 м³/с 4. Адабиётда берилган графиклар асосида турбинанинг тури ва унинг параметрлари аниқланади. Қабул қилинган турбина РО 82 – ВМ 5. ГЭСнинг техник кўрсаткичлари қуйидагича: ГЭСнинг ўрнатилган қуввати- N ўрн = 150 000 МВт Электро энергияни йил бўйича ишлаб бериши Э  407 043 210,4 квт*соат Капитал маблағлар

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. В. Я. Карелин, В. В. Волшаник, Сооружения и оборудование малых гидроэлектростанций. М., Энергоатомиздат, 1986г. 2. Потапов В. М.,Ткаченко П.Е., Юшманов О. П. Использование водной энергии. М., Колос 1972, 343с. 3. Гидроэнергетические установки. Под ред. Д. С. Щавелева. Л., Энергоиздат, 1981 г. 4. Гидроэлектростанции малой мощности. Под ред. В.В. Елистратова. - Санкт- Петербур, СПбГПУ, 2005, 431с. 5. Мухаммадиев М.М., Низомов О.Х. Гидротурбиналар. Ўќув ќўлланма.- Т., 2006, 152 бет. 6. Губин Ф.Ф., Кривченко Г.И. Гидроэлектрические станции - М., Энергия, 1980, 367 ст. 7. Мухаммадиев М.М. Гидроэнергетикага кириш. Марузалар матни. ТошДТУ, Тошкент, 2006, 71 бет. 8. Ильиных И.И. Гидроэлектростанции. – Москва, Энергия, 1978, 322 ст. 9. Шавелев Д.С. и др. Использование во

Купить

Информация о документе

Продавец

Тошкент ГЭСининг техник ҳисоби

Похожие документы