Tovushlar tizimi - Музыка - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	70.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Январь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Музыка

Tovushlar tizimi

Купить

Kurs ishi Tovushlar tizimi

Reja: 1. Kishi tanasining til tovushlarini hosil qilishda qatnashadigan a'zolari haqida. 2. Til tovushlarining ovoz va shovqinning qatnashuvi asosidagi tasnifi. 2.1. Ovoz tovushlar. 2.2. Shovqin tovushlar. 2.3. Ovozli tovushlar.

Til tovushining lisoniy birlik holatini eshitib, ko‘rib bo‘lmaydi, faqat aql bilan idrok etish mumkin. Shunga ko‘ra til tovushlari tizimini tasvirlash ularning nutqiy birlik (talaffuz birligi) holati asosida amalga oshiriladi. Til tovushlarini og‘zaki yo‘sinda tasvirlash talaffuz birliklari bilan, yozma yo‘sinda tasvirlash esa harfiy ifodalar yordamida amalga oshiriladi. Til birligi deb (nutqiy birlik deb ham) tovushning o‘zini ko‘rsatish lozim; harf – til birligini yozib ifodalash uchun o‘ylab topilgan shartli, ikkilamchi vosita; harfni til birliklari qatoriga kiritish xato. Til tovushini yozib tasvirlashda asosan amaliy yozuvga xizmat qiladigan alifbodan foydalaniladi. Lekin hozirgi amaliy alifboda "bir tovush – bir harf" munosabatiga to‘liq erishilmagani sababli til tovushlari

Til tovushlari hosil qilishda qatnashadigan a'zolarning deyarli barchasi avvalo fiziologik (biologik) vazifa bajaradi; faqat ovoz hosil qilishga xizmat qiladigan a'zo – ovoz paychalari (bu paychalarning tarang tortilishini ta'minlovchi kemirchaklar ham) tovush hosil qilish uchun xoslangan. Bu paychalarni tovush paychalari deb nomlash xato, chunki bu paychalarni o‘pkadan chiqariladigan havo oqimi zarb bilan ritmik tebratishi natijasida ovoz hosil bo‘ladi. Bu yerda hosil bo‘ladigan ovozning o‘zi hali tovush emas, tovush og‘iz bo‘shlig‘ida shakllanadi. Har bir til tovushining talaffuzida tovush hosil qilishda xizmat qiladigan a'zolarning barchasi qatnashadi, faqat jarangsiz undosh deb nomlanadigan tovushlarning talaffuzida ovoz paychalari, sof og‘iz tovushlari deb nomlanadigan

bo‘ladi. Ko‘rinadiki, tilning ko‘tarilish o‘rni barcha til tovushlarining shakllanishida hal etuvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Til tovushlarining ovoz va shovqinning qatnashuvi asosidagi tasnifi Ovoz va shovqin til tovushlari tarkibida turlicha qatnashadi. Ayrim tovushlarning tarkibi faqat ovozdan, ayrim tovushlarning tarkibi esa faqat shovqindan iborat bo‘ladi. Birinchi tur tovushni ovoz tovush deb, ikkinchi tur tovushni shovqin tovush deb nomladik (Bular adabiyotlarda unli tovush va jarangsiz tovush deb yuritiladi). Ovoz tovushlarda ovoz paychalari to‘liq darajada qatnashadi va og‘iz bo‘shlig‘ida shovqin to‘sig‘i bo‘lmaydi, masalan, a tovushida bo‘lgani kabi. Shovqin tovush talaffuzida ovoz paychalari betaraf holat egallaydi, og‘iz bo‘shlig‘ida shovqin to‘sig‘i bo‘ladi, masalan, t tovus

Ko‘rinadiki, til tovushlarini ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra avval ikkiga (unli va undosh deb) va keyin ikkinchi guruh tovushlarni yana ikkiga (sonor va shovqinli deb), so‘ngra oxirgi tur tovushlarni yana ikkiga (jarangli va jarangsiz deb) ajratishda til tovushlari shu nuqtayi nazardan to‘g‘ri tasniflanmaydi. O‘z-o‘zidan ayonki, dastlabgi tovushlar tarkibi jihatidan sodda tovushlar bo‘lgan, shulardan ham avval ovoz tovushlar, keyin shovqin tovushlar shakllangan; shovqinga biroz ovoz qo‘shib ovozli tovush turi, ko‘proq ovoz qo‘shib ovozdor tovush turi yaratilgan. Adabiyotlarda til tovushlari tarkibida ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra unli tovush, undosh tovush, sonor tovush, shovqinli tovush, jarangli tovush, jarangsiz tovush deb nomlanadi. Bu terminlar ( sonor terminidan tashqa

Gluxoy termini o‘ta noo‘rin; bu terminni o‘zbekchalashtirishda mustaqil yo‘l tutilgan, lekin natija ijobiy bo‘lmagan: jarangsiz deyish hodisani nomlash emas, balki ma'lum bir belgining borligini inkor etishga teng. Tovushning tarkibidan kelib chiqib zvonkiy zvuk termini o‘rniga ovozli tovush, gluxoy zvuk termini o‘rniga shovqin tovush terminini ishlatdik. Til tovushlarini yangicha tasniflashda shumnıe zvuki termini va uning o‘zbekcha shovqinli tovush kalkasi o‘z-o‘zidan ortiqcha bo‘lib qoldi. Xullas, ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra til tovushlaridan ovoz tovush turi bilan shovqin tovush turi o‘zaro, ovozdor tovush turi bilan ovozli tovush turi o‘zaro zidlanish (oppozitsiya) munosabatini, ovoz tovush – ovozdor tovush – ovozli tovush - shovqin tovush turlari o‘zaro pog‘onali munosa

Lablar har olti tovushning shakllanishida turli darajada qatnashadi: aktiv qatnashsa, ya'ni lablar doira shaklini olib cho‘chchaysa, bunday ovoz tovush lablangan tovush deyiladi; lablar passiv qatnashsa, ya'ni doira shaklini olmasa, cho‘chchaymasa, bunday ovoz tovush lablanmagan tovush deyiladi. Yuqoridagi belgi asosida ovoz tovushlardan i, e, a lablanmagan, u, o, â lablangan tovush deyiladi. Har ikki qator tovushlarda lablarning holati o‘zaro farqli. Lablanmagan tovushlarda lablar odatdagi holatini i tovushida saqlaydi, e, a tovushlarida lablar yon tomonlarga harakatlanib, turli darajada kengayadi. Lablangan tovushlarda ham lablarning doira shaklini olib cho‘chchayishi turli darajada bo‘ladi: u tovushida eng kuchli darajada, o tovushida o‘rtacha, â tovushida esa kuchsiz darajada b

Demak, olti ovoz tovush bu tavsif nuqtayi nazaridan pog‘onali munosabatga asoslanadigan qatorni hosil etadi, lekin shu asosda ovoz tovushlar yaxlitligicha tuzum (sistema) hosil etishi haqida gapirib bo‘lmaydi. Tilning tik yo‘nalishdagi harakat-holati deganda tilning pastki jag‘ bilan birgalikda pastga tomon tushishi-tushmasligi tushuniladi. Til pastga qancha tushsa, til bilan ustki jag‘ oralig‘i shuncha kengayadi. Ovoz tovush til pastga kuchli darajada tushganda shakllansa, keng tovush deyiladi, til pastga tushmasa, o‘z odatdagi holatida bo‘lsa, tor tovush deyiladi, tilning pastga tushishi o‘rtacha bo‘lsa, o‘rta-keng, o‘rtator tovush deyiladi. Bu tasnif asosida i, u tor tovush, e o‘rta-keng, o o‘rta-tor tovush, a, â keng tovush deyiladi. Ovoz tovushlarning bu nuqtayi nazar asosida uchga gu

Ko‘rinadiki, ikki nuqtayi nazarga ko‘ra – lablarning qatnashish darajasiga va tilning yotiq yo‘nalishdagi harakatiga ko‘ra ovoz tovushlar ketma-ket bir xil o‘rin oladi, chunki bu ikki nuqtayi nazarning negizi bir-biri bilan bog‘liq: Til oldga tomon harakatlansa, lablar cho‘chchaymaydi, orqaga tomon harakatlansa, lablar cho‘chchayadi, masalan, i, u tovushlarida bo‘lgani kabi. Ko‘rinadiki, yetakchi, hal qiluvchi deb tilning yotiq yo‘nalishdagi harakatini ko‘rsatish to‘g‘ri. Ovoz tovushlarning tabiatini belgilashda yuqorida tasvirlangan har uch nuqtayi nazardan yondashish hisobga olinishi lozim. Bu belgilardan muhimrog‘i tilning har ikki yo‘nalishdagi harakati bo‘lib, lablanmagan-lablanganlik belgisi tilning yotiq harakati belgisi bilan birgalikda voqelanadi. Adabiyotlarda hozirgi adabiy o‘zb

tashkil etadi deyish mumkin emas. Tizim hosil etib turish hali tuzum hosil etish degan so‘z emas. Ayrim adabiyotlarda olti ovoz tovushning har biri boshqa besh tovush bilan oppozitsiya hosil etadi deyilib, quyidagi chizma yordamida ko‘rsatiladi: i ~ e ~ a u ~ o ~ â Shu chizma asosida i ~ u , i ~ e , e ~ a , a ~ â , u ~ o , o ~ â zidlanishlari mavjudligini ta'kidlash mumkin, lekin e ~ o zidlanishi haqida gapirib bo‘lmaydi, chunki bu ikki tovush har uch belgi nuqtayi nazaridan umumiylikka ega emas, butunlay farqli. Demak, ushbu chizmadagi bir halqa ( e ~ o ) uziladi, natijada bir butun tuzum haqida ham gapirib bo‘lmaydi. Xullas, olti ovoz tovush hozirgi adabiy o‘zbek tilida tizim hosil etadi, shu tizimning a'zolari orasida ichki tuzum tashkil etib turish i tovushi bilan u tovushi ora

Ayrim adabiyotlardagi bir fikrga – ovoz tovushlarni tavsiflashda tilning yotiq yo‘nalishdagi harakati belgisi ahamiyatsiz degan fikrga qat'iy e'tiroz bildirish lozim. Ovoz tovushlarda (fonema nomi bilan atagan holda) bu belgi asosida zidlanish (oppozitsiya) hosil etish yo‘q deyish haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi (Bu haqda fonemaga tavsif berishda to‘xtalamiz). O‘zbek tilshunosligida hozirgi o‘zbek tilidagi â unlisi lablangan yoki lablanmagan tovush ekanligi haqida asossiz munozara bo‘ldi. Eksperimental fonetikada bu tovush lablangan tovush ekani tasdiqlanganiga qaramay â tovushini lablanmagan deyish ayrim dialektologik tadqiqotlarda hali ham uchraydi. Tarixan (hozirgi kunda ko‘pchilik turkiy tillarda ham) bu tovush lablanish jihatidan betaraf bo‘lgan, lekin o‘zbek tilining ichki taraqqi

qiluvchi to‘siqqa uchraydi, shu to‘siqqa bog‘liq holda og‘iz bo‘shlig‘i turlicha holat egallaydi va turli tovushlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Hozirgi adabiy o‘zbek tilida shovqin tovushlar o‘nta: p, f, t, s, ş, c, k, q, x, h. Bulardan p, f tovushlarida tovush oralig‘i lablarda voqe bo‘ladi, shunga ko‘ra bular lab tovushi deyiladi. Qolgan sakkiz tovushda tovush oralig‘i tilning turli qismi bilan tanglay orasida voqe bo‘ladi, shunga ko‘ra bu tovushlar til tovushlari deyiladi. Sakkiz tovushdan h tovushining shakllanishida bo‘g‘iz usti bo‘shlig‘i ham qatnashadi , shunga ko‘ra bu tovush bo‘g‘iz tovushi (aniqrog‘i – til-bo‘g‘iz tovushi) deyiladi; qolgan yetti tovush – sof til tovushlari. p, f tovushlari aytilayotganda til odatdagi holatida bo‘ladi, og‘iz rezonatoriga ko‘ra deyarli farq q

taqaladi, havo oqimi shu jipslashuvni ochib tashqariga chiqadi; ushbu xususiyatiga ko‘ra s, ş tovushlari sirqaluvchi tovush, t, c tovushlari esa portlovchi tovush deyiladi. Yana bir farqlanish t tovushining sof portlovchi tovush, s, ş tovushlari- ning sof sirg‘aluvchi tovush, c tovushining esa qorishiq (portlovchi-sirg‘a-luvchi) tovush ekanida namoyon bo‘ladi: c tovushining tarkibi go‘yo t tovushi bilan boshlanib, ş tovushi bilan tugaydi, lekin bu yerda tş tovushlari qotishib, yaxlit bir tovushni hosil qiladi. Bu to‘rt shovqin tovush yana bir jihatdan farqlanadi: t, s tovushlarida til yuzasining ko‘tarilishi bir nuqtada bo‘ladi, ş, c tovushlarida esa qo‘shimcha ko‘tarilish nuqtasi ham bo‘ladi. Shu jihatdan t, s – bir to‘siqli tovushlar, ş, c – ikki to‘siqli tovushlar. Demak, til oldi shovq

Bu tur tovushlarning aytilishida o‘pkadan zarb bilan chiqayotgan havo oqimi ovoz paychalarida biroz tebranish hosil qilib o‘tadi va og‘iz bo‘shlig‘ida shovqin hosil qiluvchi to‘siqqa uchraydi, og‘iz rezonatorining turlicha bo‘lishi asosida boshqa-boshqa tovush sifatida shakllanadi. Hozirgi adabiy o‘zbek tilida ovozli tovushlar sakkizta: b, v, d, z, j, ç, g, ĝ. Bulardan b, v lab tovushlari, qolganlari – til tovushlari. Lablarning, tilning, og‘iz rezonatorining holati b tovushida p tovushidagi holatga, v tovushida f tovushidagi holatga o‘xshaydi. Olti til tovushidan d, z, j, ç - til oldi tovushi, g, ĝ – til orqa tovushi. Demak, bu yerda ham tilning old qismi – aktiv. Tilning qaysi o‘rni qaysi a'zo bilan tovush oralig‘i hosil etishi d tovushida t tovushidagi, z tovushida s tovushidagi, ç

ovoz shovqindan ustun bo‘ladi, og‘iz rezonatorining turli holatda bo‘lishi asosida boshqa-boshqa tovush sifatida shakllanadi. Hozirgi adabiy o‘zbek tilida ovozdor tovushlar oltida: y, m, n, ņ, l, r . Bular o‘zaro keskin farq qiladi: 1) y, l, r – og‘iz tovushlari, tarkibiga ko‘ra – sodda, hosil bo‘lish usuliga ko‘ra y – sirg‘aluvchi, l, r – portlovchi, lekin farqli: l tovushida til uchi yuqori milkka jipslashib turib ajraladi, shu onda havo oqimi til uchining ikki yonidan o‘tib tashqariga chiqadi; oxirgi belgisi asosida l yon tovush deyiladi; r tovushida esa tilning uchi yuqori milkka tegib titraydi, shunga ko‘ra r tovushi titroq tovush deb nomlangan. 2) m, n, ņ tovushlarining artikulatsiyasida burun bo‘shlig‘i qo‘shimcha rezonator sifatida qatnashadi: havo oqimi burun bo‘shlig‘ida aylanib,

Bu uch tur tovushlardan beshtasi – lab tovushlari, qolganlari – og‘iz tovushlari; og‘iz tovushlaridan bittasi – og‘iz-bo‘g‘iz tovushi, uchtasi – og‘iz-burun tovushi, qolganlari – sof og‘iz tovushlari; og‘iz tovushlarining bittasi – til o‘rta, beshtasi – til orqa (ikkitasi – sayoz til orqa, uchtasi chuqur til orqa) tovushlari; qolgan ko‘pchilik tovushlar – til oldi tovushlari. Ko‘rinadiki, tovushlarning hosil bo‘lishida tilning old qismi, aniqrog‘i – tilning uch qismi aktiv qatnashadi. Shovqin to‘sig‘i jihatidan ikki tovushda (j, ş) asosiy to‘siqdan tashqari qo‘shimcha to‘siq ham mavjud. Tarkibi jihatidan c, ç, ņ tovushlari qorishiq (ikki tovush qotishmasiga teng: c ← tş, ç ← dj, ņ ← ng ). Yuqorida berilgan izohlar asosida quyidagicha jadval tuzish mumkin: Hosil bo‘lish usuliga ko‘ra Ovoz v

ovozli tovush - ç - - - - ovozdor tovush - (ņ) - - - - I z o h. Qo‘shimcha to‘siqli tovushlar o‘rta qavslarga, og‘iz-burun tovushlari kichik qavslarga olindi. Ushbu jadvalda aks ettirilgan tovushlar bir butun holda tizim ham, tuzum ham hosil etmasligi ochiq ko‘rinib turibdi. Shunga qaramay ikki a'zoli mikrotuzum hosil etuvchi tovushlar mavjud: p - b, f - v, t - d, s - z, ş - j, k - g, x - ĝ, c - ç. Bu juft tovushlar o‘zaro bir jihatdan – tarkibida ovoz qatnashmasligi yoki qisman qatnashuvi jihatidan farqlanadi, boshqa belgi-xususiyatlari o‘zaro bir xil. Xullas, hozirgi adabiy o‘zbek tilida o‘ziga xos sifat belgilariga ega 30ta tovush mavjud bo‘lib, bu tovushlar o‘zaro o‘xshash va farqli tomonlari asosida ichki tizimlar hosil etadi: 6tasi ovoz tovush, 6tasi ovozdor tovush, 8tasi ovozli

Купить