Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

“Trening”, “Guruhiy psixologik faoliyat”, “Guruhiy psixoterapiya”, “Psixoterapevtik guruh” tushunchalarining mazmuni va bog‘liqligi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI Psixologiya kafedrasi PSIXOLOGIK TRENING ASOSLARI fanidan KURS ISHI “Trening”, “Guruhiy psixologik faoliyat”, “Guruhiy psixoterapiya”, “Psixoterapevtik guruh” tushunchalarining mazmuni va bog‘liqligi. Ta’lim yo‘nalishi: 60310903– Psixologiya (oila psixologiyasi) Bajardi: Ilmiy rahbar: Toshkent-2025 1 MUNDARIJA KIRISH..................................................................................................................... 3 I BOB. ASOSIY TUSHUNCHALARNING ILMIY MAZMUNI…………...… 5 1.1“Trening” tushunchasining mazmuni va psixologik asoslari………………...…5 1.2.“Guruhiy psixologik faoliyat” tushunchasi…… ……….……………..….……7 1.3.“Guruhiy psixoterapiya” tushunchasi………………….. ………………....….10 1.4“Psixoterapevtik guruh” tushunchasi…………………………………………..13 I BOB yuzasidan xulosalar…………………………………………………...… 17 II BOB. TUSHUNCH ALARNING O‘ZARO BOG‘LIQLI GI VA TAQQOSLANISH……………………………………………………………… 19 2.1. Trening va guruhiy psixologik faoliyatning bog‘liqligi……... ……………....19 2.2. Trening va guruhiy psixoterapiyaning o‘xshash jihatlari……………………..22 2.3.Guruhiy psixologik faoliyat va psixoterapiyaning bog‘liqligi………………..27 II BOB yuzasidan xulosa………………………………………………………... 28 III BOB.AMALIY QISM...................................................................................... 29 3.1.Psixologik texnikalar………………………………………………………….29 3.2.Guruhiy treningdagi ssenariy……………………………………………..…..31 XULOSA...............................................…………………………………………. 33 ADABIYOTLAR RO‘YXATI.............................................................................. 35 2 KIRISH Zamonaviy jamiyatda insonning psixologik rivojlanishi, shaxslararo o‘zaro ta’siri va guruh ichidagi munosabatlarning samaradorligi psixologiya fanining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, so‘nggi o‘n yilliklarda turli shakldagi treninglar, guruhiy psixologik faoliyatlar va guruhiy psixoterapiya amaliyotning keng tarqalgan ko‘rinishiga aylandi. Bu jarayonlar nafaqat shaxsning ijtimoiy kompetensiyalarini oshirish, balki uning emotsional barqarorligi, kommunikativ madaniyati hamda ijtimoiy moslashuv darajasiga chuqur ta’sir ko‘rsatishi bilan ajralib turadi. Mazkur kurs ishida “trening”, “guruhiy psixologik faoliyat”, “guruhiy psixoterapiya” va “psixoterapevtik guruh” tushunchalarining mazmuni, o‘ziga xos xususiyatlari hamda o‘zaro bog‘liqligi ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Psixologik trening fenomeni XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jadal rivojlana boshlagan bo‘lib, shaxsning xulq- atvorini o‘zgartirish, yangi ko‘nikmalar ni shakllantiris h, munosabatl ar tizimini takomillashtirish kabi maqsadlarni o‘z ichiga oladi. Trening metodlarining amaliyotda keng qo‘llanilishi ularning samaradorligi, qisqa muddatda sezilarli psixologik o‘zgarishlarga erishish imkoniyatini namoyish etadi. Shu bilan birga, treninglar ko‘pincha guruhiy shaklda tashkil etilgani uchun ular guruh dinamikasining qonuniyatlari, ishtirokchilarning o‘zaro ta’siri va guruh muhitining psixologik xususiyatlariga tayanadi. Demak, treningni to‘liq tushunish uchun uni guruhiy psixologik faoliyatning tabiati va strukturasi bilan bog‘lab o‘rganish muhimdir. Kurs ishining maqsadi — “trening”, “guruhiy psixologik faoliyat”, “guruhiy psixoterapiya” va “psixoterapevtik guruh” tushunchalarining mazmunini ilmiy jihatdan izohlash, ularning o‘zaro bog‘liqligini asoslash va amaliy misollar asosida tahlil qilishdan iborat. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: tushunchalarning nazariy asoslarini yoritish, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rsatish, guruhiy jarayonlarning umumiy qonuniyatlarini aniqlash, 3 psixoterapevtik guruhning strukturaviy tamoyillarini tahlil qilish hamda trening amaliyotida qo‘llanilish imkoniyatlarini o‘rganish. Tadqiqotning obyekti — guruhiy psixologik jarayonlar, predmeti esa trening, guruhiy psixologik faoliyat va guruhiy psixoterapiya o‘rtasidagi nazariy va amaliy bog‘liqliklardir. Tadqiqotda ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish, taqqoslash, tipologik tahlil va amaliy tajribalarni o‘rganish kabi usullar qo‘llanildi. Kurs ishi kirish, ikki nazariy bob, amaliy qism va xulosa bo‘limlaridan iborat. Har bir bo‘limda mavzuning muayyan jihatlari bosqichma-bosqich tahlil qilinadi, nazariy qarashlar va amaliy misollar orqali mavzu yaxlit holda yoritiladi. 4 I BOB. ASOSIY TUSHUNCHALARNING ILMIY MAZMUNI 1.1.“Trening” tushunchasining mazmuni va psixologik asoslari Zamonaviy psixologik amaliyotda “trening” tushunchasi shaxs rivoji, ijtimoiy kompetensiyalarni shakllantirish va insonning o‘zaro muloqot qobiliyatini kuchaytirishga yo‘naltirilgan maxsus tashkil etilgan o‘quv-amaliy jarayon sifatida talqin etiladi. Trening — bu ma’lum bir maqsadga yo‘naltirilgan, qatnashchilarning faol ishtiroki asosida kechadigan, ularning shaxsiy tajribasi va xulq-atvoridagi o‘zgarishlarni rag‘batlantiruvchi o‘ziga xos psixologik metoddir. Trening jarayoni an’anaviy ma’ruza yoki nazariy ta’limdan farqli ravishda bilish jarayonini emas, balki bevosit a tajriban i, faol mashg‘ ulotni, sinov va kuzatis h orqali o‘zlashtiriladigan ko‘nikmalarni markazga qo‘yadi. Shu sababli treninglar psixologik amaliyotda shaxsiy o‘sish, kommunikativ rivojlanish va kasbiy mahoratni oshirishda samarali vosita sifatida qaraladi. Trening atamasining ilmiy adabiyotlarda keng qo‘llanilishi XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jadal rivojlandi. AQSh, Yevropa va Rossiya psixologik maktablarida treninglar avvaliga xulq-atvorni o‘zgartirishga qaratilgan o‘rgatuvchi mashg‘ulotlar sifatida paydo bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik ular shaxsning umumiy psixologik madaniyati va malakasini oshirish instrumentiga aylangan. Trening metodlarining rivojlanishi guruh psixologiyasi, eksperimental psixologiya, pedagogika va psixoterapiya yutuqlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Treningning samaradorligini aniqlovchi psixologik mexanizmlar orasida refleksiya, tashqi fikr-mulohazalar orqali o‘zini anglash, o‘z tajribasini qayta baholash, ijtimoiy rollarni sinab ko‘rish va emotsional tajriba almashish kabi jarayonlar muhim o‘rin tutadi. Trening jarayonining asosiy mohiyati qatnashchilarning faol ishtirokiga tayanadi. Har bir ishtirokchi mashqlar, rolli o‘yinlar, muhokama, guruhiy topshiriqlar va o‘zaro muloqot orqali o‘z xulq- atvorini sinab ko‘radi, o‘zgartiradi yoki mustahkamlaydi. Bu jarayon shaxsiy tajribani bevosita his etish va tahlil qilishga asoslanganligi sababli treningning psixologik ta’siri kuchli bo‘ladi. Ishtirokchi ko‘pincha o‘zining kundalik hayotda sezmaydigan psixologik 5 xususiyatlarini aynan trening jarayonida anglay boshlaydi. Bunday o‘zgarishlar ko‘pincha guruh ichida paydo bo‘ladigan o‘zaro qo‘llab- quvvatlash, feedback, emotsional rezonans va ishonchli muhit natijasida kuchayadi. Treninglarning turlari nihoyatda ko‘p bo‘lib, ularning har biri muayyan psixologik maqsadga yo‘naltirilgan. Masalan, kommunikativ treninglar shaxsning muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi, unda tinglash madaniyati, fikrni ravon yetkazish, konfliktni tinch yo‘l bilan hal qilish kabi kompetensiyalar shakllantiriladi. Shaxsiy o‘sish treninglari esa insonning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirish, ichki resurslarni faollashtirish, qaror qabul qilishdagi mustaqillikni kuchaytirishga yordam beradi. Kasbiy malaka oshirish treninglari psixologik, pedagogik va biznes muhitlarda keng qo‘llanib, xodimlarning jamoada ishlash, rahbarlik qilish yoki stressga bardoshlilik darajasini oshirishga xizmat qiladi. Bu xilma-xillik treningning psixologik amaliyotdagi universalligi va ahamiyatini ko‘rsatadi. Treningning psixologik asoslari bir nechta fundamental nazariyalarga tayanadi. Jumladan, humanistik psixologiyada trening jarayoni shaxsning o‘zini anglash, ichki imkoniyatlarini ochish va o‘zini namoyon qilish ehtiyojini qondirish imkoniyatini beruvchi jarayon sifatida qaraladi. Kognitiv- Behavioral yondashuvda esa trening xulq-atvordagi noto‘g‘ri naqshlarni o‘zgartirish, moslashuvchan strategiyalarni shakllantirish va kognitiv jarayonlarni qayta qurishga qaratilgan. Guruh psixologiyasi esa treningni guruh ichidagi o‘zaro bog‘lanishlar, rollar, liderlik, norma va kohezionlik orqali tushuntiradi. Shu sababli treningni to‘laqonli tahlil qilish uchun uning individual psixologik jarayonlar va guruh dinamikasi bilan bog‘liq jihatlarini birgalikda o‘rganish zarur. Trening jarayonining samaradorligiga ta’sir qiluvchi muhim omillardan biri bu trening guruhining tarkibi va strukturasi. Odatda treninglar kichik guruhlarda (8–15 nafar ishtirokchi) tashkil qilinadi, bu esa ishtirokchilarning faol bo‘lishini, individual fikrini bemalol bildirishini va shaxsiy tajribalar almashinuvining sodda kechishini ta’minlaydi. Guruhdagi psixologik xavfsizlik, o‘zaro hurmat, ochiqlik, ishtirokchilarning bir-birini qo‘llab-quvvatlashi treningning muvaffaqiyatini 6 belgilovchi asosiy omillardir. Trenerning roli esa jarayonni boshqarish, ishtirokchilarni faol jalb qilish va mashqlarni maqsadga muvofiq tashkil etish bilan belgilanadi. Trening bu shaxsni rivojlantiruvchi, ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantiruvchi va psixologik imkoniyatlarni kengaytiruvchi samarali metod bo‘lib, u nazariy bilimlardan ko‘ra amaliy tajribaga tayanadi. Treningning ongli o‘zgarishlar, refleksiya, o‘zaro muloqot va guruh dinamikasi orqali sodir bo‘ladigan jarayon sifatida o‘rganilishi uning psixologik mexanizmlarini to‘laqonli anglashga yordam beradi. Shu sababli ushbu tushuncha keyingi bo‘limlarda ko‘rib chiqiladigan guruhiy psixologik faoliyat, guruhiy psixoterapiya va psixoterapevtik guruh tushunchalari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ularning har biri bilan umumiy va o‘ziga xos jihatlar orqali uzviy aloqada namoyon bo‘ladi. 1.2. “Guruhiy psixologik faoliyat” tushunchasi Guruhiy psixologik faoliyat psixologiya fanining eng murakkab va ko‘p qirrali yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bir nechta individning umumiy maqsad yo‘lida birlashishi va o‘zaro ta’sirga kirishishi natijasida yuzaga keladigan psixologik jarayonlar majmuini anglatadi. Ushbu tushuncha nafaqat birgalikda bajariladigan faoliyatni, balki guruh ichidagi munosabatlar, rollar, norma va qadriyatlarning shakllanishi, liderlikning paydo bo‘lishi, ijtimoiy ta’sir mexanizmlarining amal qilishi kabi murakkab psixologik hodisalarni o‘z ichiga oladi. Guruh shunchaki odamlar majmui emas, balki o‘zining ichki qonuniyatlari, rivojlanish bosqichlari va dinamikasiga ega bo‘lgan psixologik tizimdir. Guruhiy faoliyatning mazmunini tushuntiruvchi muhim tamoyillardan biri — bu guruh ichidagi o‘zaro ta’sirning tashqi omillardan ko‘ra ko‘proq ichki psixologik jarayonlar bilan belgilanadigan tizim ekanidir. Guruh a’zolari bir-biri bilan muloqot qilgan sari ularning xulq-atvori, fikrlash uslubi va qaror qabul qilish strategiyalari asta-sekin o‘zaro uyg‘unlashadi. Bu jarayon “guruh dinamikasi” deb ataladi va psixologik jihatdan guruh faoliyatining asosiy mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Guruh dinamikasining o‘zi bir nechta tarkibiy elementlardan iborat: guruh normasi, 7 rollar taqsimoti, liderlik, kohesionlik (guruhning bir butunlik darajasi), ichki konfliktlar va ularning hal bo‘lish mexanizmlari. Guruh normasi guruh a’zolarining qanday xulq-atvorga rioya qilishi kerakligini belgilaydigan qoida va kutishlar majmuasidir. Ushbu norma guruhning ish uslubini, muloqot shaklini va o‘zaro hurmatni ta’minlaydi. Rollar taqsimoti esa har bir ishtirokchining guruhdagi funksiyasini va psixologik pozitsiyasini belgilaydi. Masalan, kimdir tabiiy ravishda lider rolini oladi, yana kimdir tashabbuskor, kuzatuvchi yoki muvozanatni tiklovchi rolni bajaradi. Bu rollarning shakllanishi guruhning umumiy samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Liderlik tushunchasi guruhiy psixologik faoliyatning alohida e’tibor beriladigan jihati hisoblanadi. Lider guruhning ichki jarayonlarini boshqaradigan, maqsadni aniqlaydigan, nizoli vaziyatlarni yumshatadigan va guruhni motivatsiya qiladigan shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Psixologik adabiyotlarda liderlikning rasmiy va norasmiy turlari farqlanadi. Rasmiy lider tashkilot tomonidan tayinlanadi, norasmiy lider esa o‘zining shaxsiy sifatlari, muloqotdagi samaradorligi va ishonch qozonish qobiliyati bilan guruh ichida yetakchi mavqega ega bo‘ladi. Guruh faoliyatida aynan norasmiy liderning ta’siri kuchliroq bo‘lishi ko‘p uchraydi. Guruhiy psixologik faoliyatning muhim jihatlaridan biri — guruh rivojlanishining bosqichlarga ega ekanidir.Guruh rivojlanishi odatda to‘rt yoki besh bosqichdan iborat: shakllanish , bo‘linish va kelishmovchilik, normallashish va samarali faoliyat ,ayrim manbalarda esa yakunlanish bosqichi ham qo‘shiladi. Har bir bosqichda guruh ichida turli psixologik jarayonlar faollashadi. Guruhiy psixologik faoliyat shuningdek ijtimoiy ta’sir mexanizmlari bilan ham bog‘liqdir. Konformizm, ijtimoiy o‘rganish, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, o‘zaro taqlid, ko‘pchilik fikrining bosimi kabi omillar guruh a’zolarining xulqiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, kichik guruhlarda bunday psixologik ta’sir kuchli bo‘ladi, chunki ishtirokchilar bir-biri bilan muntazam muloqot qiladi va hissiy jihatdan yaqinlashadi. Shu sababli guruhiy faoliyat insonning ijtimoiy-psixologik rivojlanishida juda katta o‘rin tutadi. 8 Guruhiy faoliyatning yana bir muhim jihati — bu o‘zaro ta’sirning ikki tomonlama xarakterga ega ekanidir. Ya’ni, guruh a’zolari guruhga ta’sir qiladi, guruh esa ularning psixologik xususiyatlariga ta’sir qiladi. Bu jarayon “o‘zaro determinizm” deb ataladi. Masalan, bir ishtirokchi guruhda faol bo‘lsa, boshqalar ham undan motivatsiya oladi; aksincha, guruhning ijobiy muhit yaratmasligi ayrim ishtirokchilarning pasivlashuviga olib kelishi mumkin. Shu bois guruhiy psixologik faoliyat individual xulq-atvor va guruh muhitining o‘zaro uyg‘unligida sodir bo‘ladigan murakkab tizimdir. “Guruhiy psixologik faoliyat” tushunchasi guruh ichidagi psixologik jarayonlar, munosabatlar, o‘zaro ta’sir va rivojlanish bosqichlarini o‘z ichiga olgan keng qamrovli ilmiy kategoriya hisoblanadi. Ushbu tushunchani chuqur anglash treninglar, guruhiy psixoterapiya va psixoterapevtik guruhlar mazmunini tushunish uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi. 1.3. “Guruhiy psixoterapiya” tushunchasi Guruhiy psixoterapiya — bu bir nechta ishtirokchi birgalikda o‘zining ichki hissiy muammolari haqida gapirishi, ularni tahlil qilishi va ularni yengillashtirish uchun psixoterapevt rahbarligida ishlaydigan maxsus jarayondir. Bu jarayonda odamlar faqat suhbatlashibgina qolmay, balki bir-birining tajribasidan o‘rganadi, o‘zini boshqa insonlarning reaksiyasi orqali yaxshiroq anglaydi va shu orqali ichki o‘zgarishlarga erishadi. Bunday guruhda ishtirokchilar o‘zlarining qo‘rquvlari, uyalishlari, ichki ziddiyatlari va ruhiy og‘riqlari haqida ochiq gapirishi mumkin. Guruhning eng muhim sharti — xavfsizlik va maxfiylikdir. Chunki odam o‘zini erkin his qilmasa, u hech qachon ichidagi muammolarni yuzaga chiqarolmaydi. Shuning uchun psixoterapevt guruhga hushyorlik bilan rahbarlik qiladi: kimning his- tuyg‘usi oshib ketmasin, kim o‘zini yomon his qilmasin, hech kim birovni tanqid qilmasin, hamma o‘zini qadrlangan va eshitilgan his qilsin — mana shu sharoitni yaratadi. Guruhiy psixoterapiyaning kuchi shundaki, odam o‘zini yolg‘iz his qilmay qo‘yadi. U boshqalarda ham xuddi o‘zi kabi muammolar borligini ko‘radi. Bu odamda tasalli beradi: “demak, men bir o‘zim emas ekanman, boshqalar ham xuddi 9 shunday his qiladi.” Bu hissiyot odamning o‘ziga nisbatan munosabatini yumshatadi va o‘zgarishga tayyorlaydi.Guruh jarayoni davomida ishtirokchilar bir-biriga fikr bildiradi, kimdir o‘zining tajribasini aytadi, kimdir o‘z xatti-harakatini tan oladi, kimdir yig‘lab yengillik oladi. Bu jarayon bir kishi aytgan hisning boshqalarga ham “tegib o‘tadigan” holatidir. Bunday hol o‘zgarish uchun juda kuchli turtki bo‘ladi. Psixoterapevtik guruhda har bir ishtirokchi o‘zining odatda hayotda sezmaydigan xulq naqshlarini ko‘ra boshlaydi. Masalan, kimdir odamlardan uzoqlashishga odatlangan bo‘lsa, guruhda ham shunday qiladi; kimdir doim hammaga yoqishga harakat qilsa, guruhda ham shu rolni oladi. Terapevt ana shu holatlarni ko‘rsatib beradi va odam o‘zini yaxshi tushuna boshlaydi. Bu o‘zgarishning asosiy nuqtasidir. Guruh psixoterapiyasining afzalligi shundaki, odam faqat gapiribgina qolmaydi balki boshqalarning reaksiyasi bilan o‘zini ko‘radi. Bu “oyna effekti” deb ataladi. Inson boshqalarning ko‘zi orqali o‘zidagi ko‘plab yashirin jihatlarini ko‘rib, ularni o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Guruhiy psixoterapiya odatda uzoqroq davom etadi. Chunki chuqur his- tuyg‘ular, bolalikdagi tajribalar yoki o‘zini past baholash kabi muammolar tez hal bo‘lmaydi. Ammo vaqt o‘tgani sari odam o‘zini ancha yengilroq, ancha erkinroq, o‘zini anglaydigan holatga kiradi. Guruhiy psixoterapiya klinik va amaliy psixologiya yo‘nalishida shaxsning emotsional, xulq-atvoriy yoki shaxslararo qiyinchiliklarini bartaraf etishga qaratilgan maxsus terapevtik jarayon bo‘lib, bir guruh ishtirokchilarning o‘zaro muloqoti va terapevtik hamkorligi asosida amalga oshiriladi. Guruhiy psixoterapiya individual terapiyaga nisbatan ko‘proq o‘zaro ta’sir, tajriba almashish, emotsional qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy o‘rganish imkoniyatlarini yaratadi. Shuning uchun ham bu shakldagi psixologik yordam ko‘plab psixoterapevtik maktablar tomonidan samarali yondashuv sifatida tan olingan. Guruhiy psixoterapiyaning ilmiy asoslari XX asr boshlariga borib taqaladi. J. Moreno tomonidan ishlab chiqilgan psixodrama, K. Rojersning insonparvarlik yo‘nalishi, Yalomning ekzistensial-gumanistik modelida guruh muhitining 10 terapevtik salohiyatiga alohida urg‘u berilgan. Ayniqsa, Yaloming guruh psixoterapiyasi bo‘yicha ishlari guruh jarayonlarini chuqur tushuntirib, terapevtik omillarning tizimli tavsifini yaratgan. Unga ko‘ra guruhiy psixoterapiya universallik, o‘zaro qo‘llab-quvvatlash, katarsis, umid uyg‘otish, o‘zaro o‘rganish, emotsional tajriba va ijtimoiy ko‘nikmalarni tiklash kabi omillar orqali terapevtik ta’sir ko‘rsatadi.Guruhiy psixoterapiyaning mazmuni avvalo, ishtirokchilarning muloqoti orqali psixologik muammolarni ochib berish, tahlil qilish va ularni hal qilishga qaratilgan. Guruh ichida sodir bo‘ladigan o‘zaro ta’sirlar ishtirokchilarning ichki his-tuyg‘ularini, o‘ziga xos fikrlarini ochiq ifodalashiga imkon yaratadi. O‘z tajribasi bilan o‘rtoqlashish, boshqa ishtirokchilarning fikr-mulohazalarini tinglash, ular bilan identifikatsiya jarayoni va refleksiya psixoterapiyaning asosiy psixologik mexanizmlaridan biridir. Bu jarayonlar insonning o‘zini anglashini chuqurlashtiradi, ichki kechinmalarni qayta ishlashga yordam beradi va o‘z xulq-atvori ustida ongli ishlashga imkon yaratadi. Guruhiy psixoterapiyada terapevtning roli alohida e’tibor talab qiladi. Terapevt guruh jarayonini boshqaruvchi, muvofiqlashtiruvchi, xavfsiz psixologik muhitni yaratib beruvchi shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. U ishtirokchil arning his- tuyg‘ularini nazorat qilish, muammoli vaziyatlard a intervensiya qilish, o‘zaro hurmat va ijobiy atmosfera shakllanishiga mas’uldir. Terapevtning asosiy vazifalaridan yana biri — ishtirokchilarning ochiqlik darajasini moslashtirish, jarayonni konstruktiv yo‘nalishda olib borish va guruhda paydo bo‘ladigan ziddiyatlarni yumshatishdir. Guruhiy psixoterapiya jarayoni odatda tuzilmalashtirilgan bo‘lib, bosqichma-bosqich kechadi. Jarayonning boshlanish bosqichida ishtirokchilar tanishadi, guruh qoidalari va chegaralari belgilanadi, ishonch muhitini shakllantirishga e’tibor qaratiladi. O‘rta bosqichda emotsional ochiqlik kuchayadi, muammolarni tahlil qilish, ichki ziddiyatlarni o‘rganish va terapevtik intervensiyalar faol amalga oshadi. Yakuniy bosqichda esa o‘zgarishlarni mustahkamlash, o‘zini anglashdagi yutuqlarni baholash, kelajak faoliyat uchun yangi strategiyalar ishlab chiqish ko‘zda tutiladi. Guruhiy psixoterapiyaning afzalliklari uning ko‘p yo‘nalishli psixologik ta’sir 11 kuchida namoyon bo‘ladi. Guruh muhiti ishtirokchilar uchun qo‘llab- quvvatlash manbai bo‘lib xizmat qiladi, bu esa odatda individual terapiyada bunday darajada kuchli bo‘lmaydi. Shuningdek, guruhda boshqa insonlarning tajribasini tinglash, idrok etish va ular bilan o‘xshash jihatlarni topish orqali universallik hissining paydo bo‘lishi — shaxsning o‘z muammosi bilan yolg‘iz emasligini anglash — terapevtik jarayonning muhim omilidir. Bundan tashqari, guruh real muloqot muhiti bo‘lgani sababli ijtimoiy ko‘nikmalarni mashq qilish, konstruktiv xulq-atvorni sinab ko‘rish, rollarni o‘zgartirish yoki mustahkamlash imkonini beradi. Shu bilan birga, guruhiy psixoterapiyaning ayrim cheklovlari ham mavjud. Masalan, chuqur individual travmalar, og‘ir psixopatologiyalar yoki shaxslararo kuchli konfliktlar mavjud bo‘lgan holatlarda guruhiy shakl har doim ham mos tushmaydi. Guruh ichidagi haddan tashqari ochiqlik yoki noto‘g‘ri feedback ishtirokchida noqulaylik tug‘dirishi ham mumkin. Shuning uchun terapevt guruh jarayonini doimo nazorat qilib turishi, psixologik xavfsizlikni ta’minlashi zarur. Guruhiy psixoterapiya shaxsning psixologik muammolarini hal qilishda, ichki ziddiyatlarni yengishda va emotsional sog‘lomlikni tiklashda samarali, ilmiy asoslangan yondashuv bo‘lib, u guruh dinamikasi, o‘zaro ta’sir va terapevtik mexanizmlar uyg‘unligiga tayanadi. Ushbu tushunchani chuqur anglash psixoterapevtik guruhning tabiati va boshqa guruhiy psixologik jarayonlarning mazmunini to‘laqonli tushunish uchun zarur poydevor hisoblanadi. 1.4. “Psixoterapevtik guruh” tushunchasi Psixoterapevtik guruh — bu psixologik yordam aynan guruh shaklida o‘tkaziladigan maxsus tuzilgan kichik jamoa bo‘lib, unda psixoterapiya jarayoni bir vaqtning o‘zida bir nechta ishtirokchi bilan olib boriladi. Bunday guruhning eng asosiy xususiyati shundaki, uning butun faoliyati insonning ichki hissiyotlariga, ruhiy jarohatlariga, hayotiy muammolariga va o‘zini anglash jarayoniga qaratilgan bo‘ladi. Ya’ni bu oddiy suhbat uchun yig‘ilgan odamlar emas, balki terapevt rahbarligida ongli ravishda ichki o‘zgarish uchun birlashgan kichik jamoa hisoblanadi. 12 Psixoterapevtik guruhda atmosfera nihoyatda muhimdir. Bu guruhda odamlar o‘zini imkon qadar xavfsiz his qilishi, boshqalarga ishonishi, ularning oldida o‘zining haqiqiy his-tuyg‘ularini yashirmay gapira olishi kerak. Shuning uchun terapevt guruhning har bir a’zosiga hurmat bilan munosabatda bo‘lish, hech kimni tanqid qilmaslik, bir-birini baholamaslik va aytilgan gaplar guruhdan tashqariga chiqmasligini qat’iy ta’minlaydi. Maxfiylik — psixoterapevtik guruhning eng muhim tamoyillaridan biri. Psixoterapevtik guruh psixoterapiya jarayonini guruhiy shaklda amalga oshirish uchun tashkil etilgan, qat’iy tamoyillar, aniq maqsadlar va professional rahbarlik asosida ishlaydigan kichik guruhdir. Ushbu tushuncha guruhiy psixoterapiyaning strukturaviy poydevorini tashkil etadi va psixoterapiya jarayoninin g samaradorli gini belgilovchi asosiy mexanizmla rni o‘zida mujassamlashtiradi. Psixoterapevtik guruh nafaqat bir nechta ishtirokchilarning yig‘indisi, balki o‘zining ichki dinamikasi, muloqot tizimi va terapevtik vazifalari mavjud bo‘lgan psixologik birlik sifatida qaraladi. Psixoterapevtik guruhning asosiy belgilari bir nechta omillar orqali aniqlanadi. Birinchidan, guruhning maqsadi aniq belgilangan bo‘ladi: bu shaxsning emotsional muammolarini yengish, ichki ziddiyatlarni bartaraf etish, o‘zini anglashni chuqurlashtirish yoki salbiy xulq-atvor naqshlarini o‘zgartirish bo‘lishi mumkin. Ikkinchidan, psixoterapevtik guruh professional psixoterapevt tomonidan boshqariladi, u guruh jarayonini tashkil etadi, nazorat qiladi va zarur hollarda terapevtik intervensiyalarni amalga oshiradi. Uchinchidan, guruhda qat’iy etik qoidalar, maxfiylik, o‘zaro hurmat, emotsional xavfsizlik va chegaralarga rioya qilish talab etiladi. Ishtirokchilar guruhga o‘zlarining muayyan muammolari bilan keladi. Kimdir o‘zini past baholaydi, kimdir munosabatlarda qiynaladi, kimdir bolalikdagi jarohatlar bilan yashaydi, yana kimdir ichki qo‘rquvlardan qutula olmaydi. Guruhda mana shu muammolar haqida gapiriladi, ular his qilinadi, tushuniladi va asta-sekin yengillashadi. Odamlar faqat terapevt bilan emas, balki guruhning o‘zaro ta’siri orqali ham o‘zgaradi. Chunki har bir ishtirokchi boshqalar orqali o‘zini ko‘radi: 13 uning gapiga boshqalar qanday javob beradi, qanday munosabat bildiradi, qanday his qiladi — bularning barchasi o‘z-o‘zidan “oyna” vazifasini bajaradi. Psixoterapevti k guruhda yuzaga keladigan munosabatlar real hayotdagi munosabatlarga juda o‘xshash bo‘ladi. Kimdir guruhda o‘zini chetga tortadi, kimdir o‘zini haddan tashqari mas’uliyatli his qiladi, kimdir o‘z fikrini aytishdan qo‘rqadi — bu holatlar ishtirokchilarning hayotdagi xulqini takrorlaydi. Terapevt esa mana shu takrorlanayotgan naqshlarni ko‘rsatadi va ishtirokchining ularni tushunishiga yordam beradi. Shu orqali shaxs real hayotdagi munosabatlarida nima uchun aynan shunday yo‘l tutayotganini anglay boshlaydi. Psixoterapevtik guruhning yana bir kuchli tomoni — bu qo‘llab- quvvatlashdir. Guruhda hech kim yolg‘iz emas: odam o‘z og‘ir tajribasini aytsa, boshqalarning tinglashi, tushunishi, xayrixoh bo‘lishi uning ichki holatiga katta ta’sir qiladi. Ba’zida bir ishtirokchi boshqasining hikoyasida o‘zini ko‘radi; ba’zida kimdir boshqaning jasoratidan ilhom oladi; ba’zida esa kimdir boshqalarning qo‘llab-quvvatlashi orqali o‘zidagi qo‘rquvni yengadi. Bu birgalikdagi jarayon insonni sekin-asta ruhiy tiklanishga olib keladi. Psixoterapevtik guruh ko‘pincha uzoq davom etadi, chunki insonning ichki muammolari bir-ikki mashg‘ulotda hal bo‘ladigan narsalar emas. Vaqt o‘tishi bilan guruh yanada birlashadi, ochiqlik kuchayadi, ishtirokchilar bir-birini chuqurroq tushuna boshlaydi. Shunda terapevtik jarayon eng samarali bosqichga kirad Psixoterapevtik guruhning tuzilishi odatda 6–12 ishtirokchidan iborat bo‘ladi. Bu son guruhning samaradorligi va har bir ishtirokchining jarayonda faol bo‘lish imkoniyatlarini ta’minlaydi. Guruh tarkibining mazmuni ham muhim: ishtirokchilar odatda o‘zaro o‘xshash muammolarga ega bo‘ladi, bu esa universallik hissini kuchaytiradi va guruhda o‘zaro qo‘llab-quvvatlash tizimini shakllantiradi. Guruhning tuzilishi uning ichki psixologik jarayonlariga, xususan, kohezionlik, ishonch, ochiqlik va terapevtik samimiyatning shakllanishiga bevosita ta’sir qiladi. Psixot erape guruhning ishlash tamoyillari bir nechta asosiy komponentlarga tayanadi. Eng avvalo, guruhda maxfiylik tamoyili qat’iy saqlanadi, 14 chunki bu ishtirokchilarning ochiqlik darajasini yuqori bo‘lishiga imkon yaratadi. Ikkinchi muhim tamoyil — o‘zaro hurmat tamoyili bo‘lib, ishtirokchilarning fikriga baho bermaslik, tanqid qilmaslik va xavfsiz muloqot muhitini ta’minlashni talab qiladi. Uchinchidan, faollik tamoyili guruh jarayonining asosini tashkil qiladi: har bir ishtirokchi muhokamalarda qatnashishi, fikr bildirishga intilishi, o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashi va o‘zgarish uchun harakat qilishi kerak. Bundan tashqari, psixoterapevtik guruhda "bu yer va hozir" tamoyili ham muhim o‘rin tutadi, ya’ni guruhda paydo bo‘layotgan emotsiyalar, munosabatlar va vaziyatlar bevosita shu jarayonda tahlil qilinadi. Psixoterapevtik guruhning ichki jarayonlari guruh dinamikasi va uning terapevtik salohiyatiga asos bo‘ladi. Guruh jarayoni odatda bir nechta bosqichlardan iborat bo‘ladi. Boshlanish bosqichida ishtirokchilar tanishadi, qoidalar belgilanadi, xavfsizlik va ishonch muhitini yaratish ustida ish olib boriladi. O‘rta bosqichda terapevtik jarayon faollashadi: ishtirokchilar o‘z muammolarini ochiq aytadi, o‘zaro tahlil qiladi, ichki konfliktlar yuzaga chiqadi va ular ustida ishlanadi. Bu bosqichda terapevtik intervensiyalar, rôlli o‘yinlar, emotsional reaksiya bilan ishlash texnikalari qo‘llaniladi. Yakuniy bosqich esa o‘zgarishlarni mustahkamlash, natijalarni umumlashtirish va kelajak strategiyalarini shakllantirishga qaratilgan bo‘ladi. Psixoterapevtik guruhning asosiy terapevtik omillari ham alohida ahamiyatga ega. Bular orasida universallik (inson o‘z muammosi bilan yolg‘iz emasligini anglash), o‘zaro qo‘llab-quvvatlash, katarsis (his- tuyg‘ularni bo‘shatish), o‘zaro o‘rganish, konstruktiv muloqot, ijtimoiy ko‘nikmalarni mashq qilish, o‘z xulq-atvori ustida real vaqt rejimida fikr- mulohaza olish kabi jarayonlar mavjud. Ishtirokchilar uchun guruh ichida o‘zlarini sinab ko‘rish, yangi xulq-atvor strategiyalarini qo‘llab ko‘rish va konstruktiv feedback olish imkoniyati terapevtik jarayonning markazida turadi. Psixoterapevtik guruhning yana bir muhim xususiyati — uning ijtimoiy model sifatida ishlashi. Guruh ishtirokchilarning real hayotdagi munosabatlarini aks ettiradi va ularga o‘zaro muloqotdagi muammolarini ko‘rish, tushunish va 15 o‘zgartirish uchun imkoniyat yaratadi. Guruh ichidagi vaziyatlar ko‘pincha ishtirokchilarning hayotidagi shaxslararo munosabatlar bilan bog‘liq bo‘lgan naqshlarni takrorlaydi. Terapevtning vazifasi esa bu naqshlarni ko‘rsatish, tahlil qilish va o‘zgarish yo‘lini topishga yordam berishdan iborat. Xulosa qilib aytganda, psixoterapevtik guruh — psixoterapiya jarayonining o‘ziga xos shakli bo‘lib, u shaxsning ichki dunyosini o‘rganish, emotsional muammolarni yengish va ijtimoiy munosabatlarni qayta qurish imkonini beruvchi samarali terapevtik tizimdir. Uning tuzilishi, tamoyillari, dinamikasi va terapevtik mexanizmlari guruhiy psixoterapiya mazmunini to‘liq tushunish uchun zarur nazariy asosni tashkil etadi. I bob bo‘yicha xulosa Mazkur bobda “trening”, “guruhiy psixologik faoliyat”, “guruhiy psixoterapiya” va “psixoterapevtik guruh” tushunchalarining nazariy mazmuni tizimli ravishda tahlil qilindi. Har bir tushunchaning alohida ilmiy asoslari, shakllanish tarixiy omillari va psixologik xususiyatlari o‘rganildi hamda ularning amaliyotdagi ahamiyati aniq yoritildi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, trening bu shaxsning ijtimoiy, kommunikativ va shaxsiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan faol o‘quv-amaliy jarayon bo‘lib, tajriba asosida o‘zgarish yaratishga qaratilgan metoddir. Unda refleksiya, muloqot, rolli o‘yinlar va guruh ichidagi o‘zaro ta’sir asosiy mexanizmlar sifatida namoyon bo‘ladi. Guruhiy psixologik faoliyat esa insonlarning bir maqsad yo‘lida birlashishi natijasida yuzaga keladigan murakkab psixologik tizim bo‘lib, guruh normasi, rollar, liderlik kabi psixologik omillar orqali shakllanadi. Ushbu jarayon trening va psixoterapiya kabi faoliyatlarning samaradorligi uchun asosiy shart-sharoitlarni ta’minlaydi. Guruhiy psixoterapiya shaxsning emotsional yoki shaxslararo muammolarini hal etishga qaratilgan terapevtik jarayon sifatida ko‘rib chiqildi. Uning samaradorligini belgilovchi omillar universallik hissi, o‘zaro qo‘llab-quvvatlash, katarsis, konstruktiv feedback va o‘zini anglash jarayonlaridir. Ushbu jarayonlar guruh ichidagi emotsional ochiqlik, ishonch va xavfsizlik muhitida amalga oshadi. 16 Psixoterapevtik guruh esa guruhiy psixoterapiyaning strukturaviy poydevori bo‘lib, qat’iy tamoyillar, maxfiylik, o‘zaro hurmat va professional rahbarlik asosida faoliyat yuritadi. Guruhning tuzilishi, bosqichlari va terapevtik intervensiyalari uning psixologik samaradorligini ta’minlaydi. 17 II BOB. TUSHUNCHALARNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI VA TAQQOSLANISHI 2.1. Trening va guruhiy psixologik faoliyatning bog‘liqligi Trening jarayoni har doim guruh shaklida o‘tkazilishi bois, u guruhiy psixologik faoliyatdan ajralgan holda mavjud bo‘la olmaydi. Treningning mazmuni, undagi mashqlar, ishtirokchilarning o‘zgarishi va jarayonning samaradorligi guruh ichida kechadigan psixologik jarayonlarga bevosita bog‘liq. Shu sababli treningni tushunish uchun, avvalo, guruhiy psixologik faoliyatning ichki qonuniyatlarini bilish zarur. Guruhda sodir bo‘ladigan har bir psixologik jarayon — kelishuv, qarama-qarshilik, hurmat, birlik yoki o‘zaro ta’sir — trening jarayonining sifatini belgilaydi. Birinchidan, treningning boshlanish bosqichi guruhiy psixologik faoliyatning “tanishuv va moslashuv” davriga to‘g‘ri keladi. Bu davrda ishtirokchilar hali bir-birini tanimaydi, o‘zini qanday tutishni bilmaydi, o‘z fikrini ochiq aytishga jur’at qilmaydi. Shu sababli trener ushbu bosqichda guruhga qoidalarni belgilab beradi: bir-birini tinglash, hurmat qilish, baholamaslik, tanqid qilmaslik, maxfiylikka rioya qilish kabi asosiy tamoyillar shakllantiriladi. Agar ushbu bosqich to‘g‘ri boshqarilmasa, treningning keyingi qismlari sust va samarasiz bo‘ladi. Ikkinchidan, guruh ichida muloqot kuchaya borgan sari tabiiy ravishda turli fikrlar to‘qnashadi. Kimdir faollik qiladi, kimdir o‘zini chetga tortadi, kimdir o‘z fikrini himoya qiladi, kimdir boshqalarga moslashadi. Bu jarayon “ziddiyatlar va kelisha olmaslik” bosqichi sifatida tanilgan. Har qanday guruhda bu bosqich muqarrar bo‘lib, u guruhning shakllanish jarayoni normal qismi hisoblanadi. Trening davomida bu bosqichda ishtirokchilar mashqlarga kirishishda ikkilanadi, bir-birini sinaydi, ba’zan qarshilik ko‘rsatadi. Trenerning roli aynan shu paytda kuchli bo‘lishi kerak: u ziddiyatlarni yumshatadi, diqqatni mashqlarning maqsadiga qaratadi, guruhni umumiy yo‘nalishga qaytaradi. Uchinchidan, guruh o‘zaro kelisha boshlaganida, rollar aniqlashganda va ishtirokchilar bir-biriga ko‘nikkanida “barqarorlashuv bosqichi” boshlanadi. Bu 18 davrda ishtirokchilar o‘zlarini xavfsiz his qila boshlaydi, mashqlarda faolroq qatnashadi, fikrlarini erkin aytadi. Guruhning psixologik muhiti iliqlashadi, ishonch ortadi. Bu bosqich trening samaradorligini oshiruvchi poydevor bo‘lib xizmat qiladi, chunki ishtirokchilar o‘zgarishga ochiq bo‘ladi, boshqalarning fikrini qabul qiladi, o‘z ustida ishlashga tayyor turadi. To‘rtinchidan, guruh “faol hamkorlik bosqichi”ga yetganda, trening eng samarali bosqichga kiradi. Bu davrda ishtirokchilar mashqlarni ichki motivatsiya bilan bajaradi, o‘zidagi xulq-atvor naqshlarini tahlil qiladi, boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunishga intiladi va o‘z tajribalarini erkin baham ko‘radi. Har bir mashq chuqurroq qabul qilinadi, guruhda bir-birini qo‘llab-quvvatlash kuchayadi, o‘zaro ishonch mustahkamlanadi. Mana shu bosqich treningning haqiqiy natijalarini beradi. Beshinchidan, trening jarayonida guruhiy psixologik faoliyatning asosiy mexanizmlari faol ishlaydi. Ularga quyidagilar kiradi: fikr- mulohaza almashish – ishtirokchi o‘z xatti-harakatini boshqalarning ko‘zi bilan ko‘radi, taqlid va ijtimoiy o‘rganish – ishtirokchilar bir-biridan ko‘nikma va strategiyalarni o‘rganadi, emosional qo‘llab-quvvatlash – guruh bir-birini ruhlantiradi, o‘zaro ta’sir – har bir ishtirokchi guruhga ta’sir qiladi va o‘z navbatida guruhdan ta’sir oladi, o‘zini aks ettiruvchi “oyna” effekti – odam boshqalar reaktsiyasi orqali o‘zini chuqurroq tushuna boshlaydi. Ushbu mexanizmlar treningning ichki harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, shaxsiy o‘zgarishni tezlashtiradi. Xulosa qilib aytganda, trening va guruhiy psixologik faoliyat o‘zaro uzviy bog‘liq jarayonlardir. Trening — guruh jarayonlarisiz to‘laqonli bo‘la olmaydi; guruh psixologiyasi esa treningning samaradorligi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Treningning mazmuni, samaradorligi va ishtirokchilardagi real o‘zgarishlar guruhiy psixologik faoliyatning ichki qonuniyatlariga to‘la tayanadi. 2.2. Trening va guruhiy psixoterapiyaning o‘xshash va farqli jihatlari Trening jarayoni har doim guruh shaklida o‘tkazilishi bois, u guruhiy psixologik faoliyatdan ajralgan holda mavjud bo‘la olmaydi. Treningning mazmuni, 19 undagi mashqlar, ishtirokchilarning o‘zgarishi va jarayonning samaradorligi guruh ichida kechadigan psixologik jarayonlarga bevosita bog‘liq. 1 Shu sababli treningni tushunish uchun, avvalo, guruhiy psixologik faoliyatning ichki qonuniyatlarini bilish zarur. Guruhda sodir bo‘ladigan har bir psixologik jarayon — kelishuv, qarama-qarshilik, hurmat, birlik yoki o‘zaro ta’sir — trening jarayonining sifatini belgilaydi. Birinchidan, treningning boshlanish bosqichi guruhiy psixologik faoliyatning “tanishuv va moslashuv” davriga to‘g‘ri keladi. Bu davrda ishtirokchilar hali bir-birini tanimaydi, o‘zini qanday tutishni bilmaydi, o‘z fikrini ochiq aytishga jur’at qilmaydi. Shu sababli trener ushbu bosqichda guruhga qoidalarni belgilab beradi: bir-birini tinglash, hurmat qilish, baholamaslik, tanqid qilmaslik, maxfiylikka rioya qilish kabi asosiy tamoyillar shakllantiriladi. Agar ushbu bosqich to‘g‘ri boshqarilmasa, treningning keyingi qismlari sust va samarasiz bo‘ladi. Ikkinchidan, guruh ichida muloqot kuchaya borgan sari tabiiy ravishda turli fikrlar to‘qnashadi. Kimdir faollik qiladi, kimdir o‘zini chetga tortadi, kimdir o‘z fikrini himoya qiladi, kimdir boshqalarga moslashadi. Bu jarayon “ziddiyatlar va kelisha olmaslik” bosqichi sifatida tanilgan. Har qanday guruhda bu bosqich muqarrar bo‘lib, u guruhning shakllanish jarayoni normal qismi hisoblanadi. Trening davomida bu bosqichda ishtirokchilar mashqlarga kirishishda ikkilanadi, bir-birini sinaydi, ba’zan qarshilik ko‘rsatadi. Trenerning roli aynan shu paytda kuchli bo‘lishi kerak: u ziddiyatlarni yumshatadi, diqqatni mashqlarning maqsadiga qaratadi, guruhni umumiy yo‘nalishga qaytaradi. Uchinchidan, guruh o‘zaro kelisha boshlaganida, rollar aniqlashganda va ishtirokchilar bir-biriga ko‘nikkanida “barqarorlashuv bosqichi” boshlanadi. Bu davrda ishtirokchilar o‘zlarini xavfsiz his qila boshlaydi, mashqlarda faolroq qatnashadi, fikrlarini erkin aytadi. Guruhning psixologik muhiti iliqlashadi, ishonch 1. 1 Ялом И. Теория и практика групповой психотерапии. — СПб.: Питер, 2010. — 640 с. 20 ortadi. Bu bosqich trening samaradorligini oshiruvchi poydevor bo‘lib xizmat qiladi, chunki ishtirokchilar o‘zgarishga ochiq bo‘ladi, boshqalarning fikrini qabul qiladi, o‘z ustida ishlashga tayyor turadi. To‘rtinchidan, guruh “faol hamkorlik bosqichi”ga yetganda, trening eng samarali bosqichga kiradi. Bu davrda ishtirokchilar mashqlarni ichki motivatsiya bilan bajaradi, o‘zidagi xulq-atvor naqshlarini tahlil qiladi, boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunishga intiladi va o‘z tajribalarini erkin baham ko‘radi. Har bir mashq chuqurroq qabul qilinadi, guruhda bir-birini qo‘llab-quvvatlash kuchayadi, o‘zaro ishonch mustahkamlanadi. Mana shu bosqich treningning haqiqiy natijalarini beradi. Beshinchidan, trening jarayonida guruhiy psixologik faoliyatning asosiy mexanizmlari faol ishlaydi. Ularga quyidagilar kiradi: fikr- mulohaza almashish – ishtirokchi o‘z xatti-harakatini boshqalarning ko‘zi bilan ko‘radi, taqlid va ijtimoiy o‘rganish – ishtirokchilar bir-biridan ko‘nikma va strategiyalarni o‘rganadi, emosional qo‘llab-quvvatlash – guruh bir-birini ruhlantiradi, o‘zaro ta’sir – har bir ishtirokchi guruhga ta’sir qiladi va o‘z navbatida guruhdan ta’sir oladi, o‘zini aks ettiruvchi “oyna” effekti – odam boshqalar reaktsiyasi orqali o‘zini chuqurroq tushuna boshlaydi. Ushbu mexanizmlar treningning ichki harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, shaxsiy o‘zgarishni tezlashtiradi. Xulosa qilib aytganda, trening va guruhiy psixologik faoliyat o‘zaro uzviy bog‘liq jarayonlardir. Trening — guruh jarayonlarisiz to‘laqonli bo‘la olmaydi; guruh psixologiyasi esa treningning samaradorligi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Treningning mazmuni, samaradorligi va ishtirokchilardagi real o‘zgarishlar guruhiy psixologik faoliyatning ichki qonuniyatlariga to‘la tayanadi. Trening va guruhiy psixoterapiya tashqi ko‘rinishda o‘xshash bo‘lsa-da, ularning maqsadi, mazmuni, psixologik asoslari va ishtirokchilar bilan ishlash mexanizmlari o‘rtasida muhim farqlar mavjud. Shu bilan birga, ularni birlashtiruvchi bir qator umumiy jihatlar ham bor. Ularni chuqur solishtirish trening 21 amaliyotini to‘g‘ri tashkil qilish, guruh jarayonlarini samarali boshqarish va har ikki faoliyatning imkoniyatlarini to‘g‘ri ishlatish uchun zarurdir. Birinchidan, maqsad jihatidan katta farq mavjud. Treningning asosiy maqsadi — shaxsning kommunikativ, ijtimoiy yoki kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirish, xulq-atvorini moslashtirish, yangi tajribalar yaratish va amaliy o‘zgarishlarga erishishdir. Treningning markazida ko‘proq amaliy mashqlar, o‘zini sinab ko‘rish va o‘rganilgan usullarni real hayotga tatbiq etish turadi. Guruhiy psixoterapiya esa chuqurroq maqsadga ega: shaxsning ichki hissiy muammolarini tushunish, emotsional ziddiyatlarini bartaraf etish, ruhiy jarohatlarni qayta ishlash, o‘zini anglashn i chuqurlas htirish va ruhiy muvozana tga erishishga qaratilga n. Psixoterapiya ko‘proq ichki kechinmalar bilan ishlaydi, ya’ni jarayonning markazida insonning ruhiy holati turadi. Ikkinchidan, jarayonning tabiatida ham farq bor. Trening faol, dinamik jarayon bo‘lib, unda mashqlar, ro‘lga kirish, guruhiy topshiriqlar, muhokama, jismoniy yoki kommunikativ texnikalar keng qo‘llaniladi. Treningning asosiy tamoyili — “tajriba orqali o‘rganish”. Guruhiy psixoterapiyada esa asosiy e’tibor suhbat, his-tuyg‘ularni ifodalash, ichki kechinmalarni o‘rganish va ularni qayta ishlashga qaratiladi. Terapevt ko‘proq savollar berish, jarayonni chuqurlashtirish, ichki mazmunni ochish va shaxsning ichki holatini qayta qurishga yordam beradi. Uchinchidan, ishtirokchilar bilan ishlash chuqurligi turlicha. Treningda ishtirokchilar o‘zini erkin tutadi, lekin chuqur shaxsiy sirlarini ochishi shart emas. Treningning vazifasi amaliy natijaga yo‘naltirilgan bo‘lgani uchun, odamlar ko‘proq ko‘nikma, xatti-harakat, muloqot shakllariga e’tibor beradi. Guruhiy psixoterapiyada esa ishtirokchidan ichki kechinmalarini ochiq aytish, o‘zidagi qiyinchiliklarni tan olish, chuqur refleksiya qilish talab etiladi. Bu esa jarayonni yanada nozik, mas’uliyatli va hissiy jihatdan og‘irroq qiladi. To‘rtinchidan, trener va terapevtning rollari bir-biridan farq qiladi. Trener — jarayonni boshqaruvchi, faollashtiruvchi, yo‘l ko‘rsatuvchi shaxsdir. Uning vazifasi mashqlar ketma-ketligini to‘g‘ri tanlash, ishtirokchilarni 22 rag‘batlantirish, guruhni faol holatda ushlab turish. Psixoterapevt esa muloqotni boshqaruvchi, ruhiy jarayonlarni tahlil qiluvchi, xavfsiz emotsional muhitni yaratib beruvchi va chuqur his-tuyg‘ular bilan ishlovchi mutaxassisdir. Terapevtning har bir so‘zi, savoli va yo‘naltirishi shaxsning ichki holatiga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli trener faol va tashkiliy rolga ega bo‘lsa, terapevt ko‘proq tinglovchi, tahlilchi, jarayonni his qiluvchi rolga ega. Beshinchidan, xavfsizlik talablari darajasi turlicha. Treningda psixologik xavfsizlik albatta fontos, lekin jarayon juda chuqur ruhiy jarohatlarga kirib bormaydi. Shu sababli xavfsizlik darajasi nisbatan yengil bo‘ladi: hurmat, baholamaslik, maxfiylik — yetarli asos bo‘la oladi. Guruhiy psixoterapiyada esa xavfsizlik tamoyili eng asosiy mezonlardan biridir. Terapevt ishtirokchilarning ruhiy jarohatlanishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak, ularda og‘ir emotsiyalar uyg‘onganda ularni boshqarish, yumshatish yoki yo‘naltirish zarur. Shuning uchun psixoterapiyada chegaralar qat’iyroq bo‘ladi. Oltinchidan, texnikalar va metodlar ham farq qiladi. Treningda ishlatiladigan metodlar:guruhiy mashqlar,ro‘lga kirish, jismoniy faollik talab qiluvchi topshiriqlar, muloqot treninglari, o‘yinlar, bahs- munozara, fikr- mulohaza almashish. Psixoterapiyada esa metodlar hissiy tajribani tahlil qilishga qaratiladi: savollar berish, chuqur suhbat, his-tuyg‘ularni qayta ishlash, ichki ziddiyatni aniqlash, ramziy vazifalar, o‘z-o‘zini anglashni kuchaytiruvchi texnikalar. Yettinchidan, o‘zgarishlarning tabiati har xil. Treningda o‘zgarish ko‘p hollarda tashqi xatti-harakatda ko‘rinadi: muloqot yaxshilanadi, o‘zini ifodalash osonlashadi, jamoada ishlash ko‘nikmasi ortadi, o‘ziga ishonch kuchayadi. Psixoterapiyada o‘zgarish asosan ichki dunyoda sodir bo‘ladi: eski ruhiy jarohatlar bartaraf etiladi, ichki qarama- qarshiliklar yumshaydi, o‘zini qabul qilish yaxshilanadi, emotsional barqarorlik ortadi. Xulosa qilib aytganda, trening va guruhiy psixoterapiya tashqi ko‘rinishda o‘xshash bo‘lsa ham, ularning maqsadi, usullari, ishtirokchiga ta’sir qilish chuqurligi, xavfsizlik talablari va mutaxassisning roli jihatidan sezilarli farqlarga 23 ega. Shu bilan birga, har ikki jarayon shaxsning o‘zgarishiga xizmat qiladi va guruh muhitining kuchli psixologik ta’sirini o‘z ichiga oladi. Ularni solishtirish amaliy psixologiyada to‘g‘ri yondashuvni tanlash uchun muhim nazariy asos hisoblanadi. 2.3. Guruhiy psixologik faoliyat va guruhiy psixoterapiyaning bog‘liqligi Guruhiy psixologik faoliyat va guruhiy psixoterapiya mazmunan farqli bo‘lsa-da, ular orasida chuqur va uzviy bog‘liqlik mavjud. Guruhiy psixologik faoliyat har qanday guruhning tabiiy jarayonlarini — muloqot, o‘zaro ta’sir, kelishuv, qarama-qarshilik, rollar, normaning shakllanishi, birlik darajasi va guruhning rivojlanish bosqichlarini ifodalaydi. Guruhiy psixoterapiya esa ana shu tabiiy jarayonlar ustiga qurilgan, ammo maqsadi chuqurroq bo‘lgan maxsus psixologik yordam shaklidir. Shu sababli guruhiy psixologik faoliyatni yaxshi tushunmasdan turib, guruhiy psixoterapiyani samarali tashkil etishning imkoni yo‘q. Guruhiy psixoterapiyaning tuzilishi guruhiy psixologik faoliyatning asosiy qonuniyatlariga tayanadi. Har qanday guruh, u o‘quv guruhimi, ishchi jamoami yoki psixoterapevtik guruh bo‘ladimi — bir xil rivojlanish bosqichlarini boshdan kechiradi. Dastlab ishtirokchilar bir-birini kuzatadi, ehtiyotkor bo‘ladi, o‘zini qanday tutishni bilmaydi. Bu davr — “tanishuv va moslashuv” davridir. Psixoterapiyada bu bosqich yanada muhim, chunki ishtirokchilar oldida o‘z ichki dunyosini ochish vazifasi turadi. Terapevt aynan shu davrda xavfsiz muhit yaratishni boshlaydi. Guruh ichida kelishmovchiliklar, qarshiliklar, rollar bo‘yicha bahslar faqat trening yoki oddiy guruh faoliyatida emas, balki psixoterapiyada ham sodir bo‘ladi. Bu guruhning tabiiy jarayonidir. “Ziddiyatlar bosqichi” psixoterapiyada yanada kuchli kechishi mumkin, chunki ishtirokchilar o‘z og‘riqli tajribalari haqida gapira boshlaydi, o‘zini himoya qilishga urinadi, boshqalarning fikrini rad etishi mumkin. Terapevtning professional vazifasi — bu jarayonni xavfsiz yo‘nalishda ushlab turish, qarama- qarshilikla ichida konstrukti v muloqot yaratish va guruhni barqarorlashtirishdir. Guruhiy psixoterapiyaning samaradorligi guruhning birlik darajasiga bevosita bog‘liq. Guruh bir butun bo‘la olmagan joyda chuqur emotsional 24 ochiqlik sodir bo‘lmaydi. Ishtirokchi o‘z ichki his-tuyg‘ularini aytishdan qo‘rqadi, o‘zini himoyalashga urinadi, boshqalardan uyalar yoki ularning fikrini xato talqin qiladi. Birlik darajasi ortgan sari guruhda ochiqlik, ishonch va qo‘llab-quvvatlash kuchayadi, bu esa psixoterapiyaning eng muhim shartlaridan biridir. Guruhiy psixologik faoliyatning asosiy mexanizmlari psixoterapiya jarayonida yanada chuqur ishlaydi. Masalan:fikr -mulohaza almashish psixoterapiyada faqat xulq-atvor haqida emas, balki his-tuyg‘ular, qo‘rquvlar, ichki jarohatlar va shaxsning o‘zini ko‘rish usullari haqida bo‘ladi,emosional qo‘llab-quvvatlash oddiy guruhda motivatsiya vazifasini bajarsa, psixoterapiyada bu jarohatni yengishga yordam beruvchi asosiy kuchga aylanadi,o‘zaro ta’sir psixoterapiyada yanada nozik ko‘rinadi: ishtirokchilar boshqalar reaktsiyasi orqali o‘z ichki dunyosini ko‘radi,taqlid va o‘zaro o‘rganish esa psixoterapiyada yangi sog‘lom xulq-atvor shakllanishiga xizmat qiladi. Guruhiy psixoterapiyada ishtirokchilarning rollari guruhiy faoliyatga nisbatan yanada murakkab bo‘ladi. Kimdir doimo o‘zini himoya qiluvchi rolni oladi, kimdir yordam beruvchiga aylanadi, kimdir passiv tinglovchi bo‘lib qoladi, yana kimdir terapevtning so‘zlarini haddan tashqari baholaydi. Bu rollar terapevtik ahamiyatga ega bo‘lib, ular ishtirokchining real hayotdagi munosabatlarini aks ettiradi. Terapevtning vazifasi — ushbu rollarni ko‘rish, ishtirokchiga ularni anglashga yordam berish va kerak bo‘lsa, o‘zgartirish jarayonini boshlash. Guruh dinamikasining ichki qonuniyatlari psixoterapiya jarayonining chuqurligini belgilaydi. Agar guruh dinamikasi sog‘lom rivojlansa, ishtirokchilar ko‘proq ochiladi, o‘zini tahlil qiladi va o‘zgarishga tayyor bo‘ladi. Aks holda, jarayon yuzaki bo‘lib qoladi. Shu sababli terapevt doimo guruhning ichki munosabatlarini kuzatadi: kim kimga qanday reaksiyada bo‘lyapti, kim tortinayapti, kim haddan tashqari faollashyapti, kim konfliktga moyil. Bu holatlarning barchasi terapevtik jarayonning muhim qismi hisoblanadi. Guruhiy psixologik faoliyat va guruhiy psixoterapiya o‘rtasidagi bog‘liqlik jarayonning maqsadga erishish darajasida ham ko‘rinadi. Guruhdagi tabiiy 25 jarayonlar, masalan, bahslar, birdamlik, fikrlar xilma-xilligi, bir-birini tinglash, bularning barchasi psixoterapiya samaradorligi uchun zarur bo‘lgan elementlardir. Psixoterapiya aynan shu tabiiy guruh jarayonlaridan terapevtik maqsadda foydalanadi. Har ikki jarayon o‘zaro ta’sir orqali o‘zgarish yaratadi, ammo psixoterapiyada bu o‘zgarish chuqurroq. Guruhiy psixologik faoliyat shaxsga ijtimoiy ko‘nikmalarni beradi, o‘zini jamoadagi rolini bilishga yordam beradi. Guruhiy psixoterapiya esa shaxsning ichki dunyosini qayta quradi, uning o‘zini baholashini o‘zgartiradi, eski jarohatlarni davolaydi. Guruhiy psixoterapiyada guruh faqat jamoadan iborat emas — u ma’lum ma’noda “model” sifatida xizmat qiladi. Ishtirokchi guruh ichida boshqa odamlar bilan munosabatlarida qanday muammolarga duch kelishini ko‘radi. Bu “model” real hayotdagi shaxslararo munosabatlarning kichraytirilgan ko‘rinishidir. Terapevt bu holatlarni ko‘rsatadi, tahlil qiladi va ishtirokchiga o‘zini anglashga yordam beradi. Qayta ishlash, o‘zini qabul qilishni mustahkamlash, ichki to‘siqlarni yengishga yordam berish kabi maqsadlar ko‘zlanadi. Shu sababli psixoterapevtik guruhning mohiyati ham, jarayoni ham, unga qo‘yiladigan talablar ham chuqurroq bo‘ladi. Psixoterapevtik guruh boshqa guruhlardan farqli ravishda qat’iy tamoyillarga tayanadi. Maxfiylik, o‘zaro hurmat, tinglash madaniyati, baholamaslik, xavfsiz emotsional muhit, bular psixoterapiya jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Treningda bu tamoyillar mavjud bo‘lsa-da, ularning qat’iylik darajasi psixoterapiyadagi kabi yuqori emas. Chunki trening jarayoni shaxsning ichki og‘riqlarini qayta ishlashga qaratilmagani uchun xavfsizlik darajasi nisbatan yengil bo‘ladi. Psixoterapiyada esa hissiyotlar chuqur ochiladi, shuning uchun guruh ichidagi havotirni kamaytirish terapevtning asosiy vazifalaridan biridir. Keyingi jihat, psixoterapevtik guruhda ishtirokchilarning roli boshqa guruhlarga qaraganda ko‘proq psixologik ma’no kasb etadi. Har bir ishtirokchi guruhga o‘zining ichki tajribasi, reaksiyalari, odatlari, himoya mexanizmlari bilan keladi. Shu bois ularning roli faqat tashqi faoliyat bilan cheklanmaydi, balki ularning ichki dunyosining aks-sadosi sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, kimdir doimo 26 boshqalarning fikrini tasdiqlashga intilsa, bu uning real hayotdagi odati bo‘lishi mumkin. Kimdir o‘zini chetga tortsa, bu uning yaqin munosabatlardan qochishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Psixoterapevtik guruhdagi mana shu rollar terapiya uchun muhim diagnostik va o‘zgarish manbaiga aylanadi. Yuzaga keladigan guruh dinamikasi trening va oddiy guruhiy faoliyatdagi jarayonlarga o‘xshash bo‘lsa-da, chuqurlik darajasi jihatdan ancha farq qiladi. Psixoterapiyada guruhning rivojlanishi nafaqat tashqi xulq-atvorga, balki ichki kechinmalarga ham bog‘liq. Guruhdagi tanishuv bosqichi psixoterapiyada yanada ehtiyotkorlik bilan o‘tadi, ziddiyatlar bosqichi esa ko‘proq hissiy kuchga ega bo‘lishi mumkin. Barqarorlashuv bosqichi ham ancha sekin kechadi, chunki ishtirokchilar o‘zida yillar davomida shakllangan himoya mexanizmlari bilan kiradi. Faol hamkorlik bosqichiga yetganda esa guruh juda yuqori darajadagi ishonch va ochiqlikka ega bo‘ladi — bu esa psixoterapiyaning eng samarali davri hisoblanadi. kirishsa, ko‘pincha u real hayotda ham xuddi shunday munosabatlar yaratadi. Treninglar odatda qisqa muddatli (1–3 kun, 1 haftalik) bo‘lsa, psixoterapevtik guruh oylar yoki yillar davomida davom etishi mumkin. Bu esa o‘zgarishlarning yanada chuqur bo‘lishi uchun sharoit yaratadi. Psixoterapevtik guruh trening va boshqa guruhiy jarayonlar uchun chuqur mazmuniy asos bo‘lib xizmat qiladi. Uning tuzilishi, tamoyillari, dinamikasi va terapevtik mexanizmlari guruhni shaxsning ichki o‘zgarishi uchun kuchli vositaga aylantiradi. Boshqa guruhiy jarayonlar, jumladan treninglar, psixoterapevtik guruhdan ko‘plab tamoyillarni oladi, lekin ular bilan teng chuqurlikka ega bo‘lmaydi. Psixoterapevtik guruhning o‘rni aynan mana shundan iborat — u shaxsning ichki dunyosini o‘zgartiradigan eng kuchli guruhiy tizimdir. II bob bo‘yicha xulosa Mazkur bobda trening, guruhiy psixologik faoliyat, guruhiy psixoterapiya va psixoterapevtik guruh o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tizimli ravishda tahlil qilindi. Taqqoslashlar shuni ko‘rsatdiki, bu tushunchalar psixologik amaliyotning turli yo‘nalishlariga mansub bo‘lsa-da, ular bir-biri bilan uzviy aloqada bo‘lgan yagona 27 psixologik tizimni tashkil etadi. Trening va guruhiy psixologik faoliyat o‘rtasidagi bog‘liqlik guruh jarayonlarining treningning samaradorligiga qanday ta’sir ko‘rsatishini ochib berdi. Guruhning shakllanishi, ziddiyatlar, qoidalar va birlik darajasi treningning qanday kechishini belgilab beruvchi asosiy omillar ekani aniqlandi. Trening va guruhiy psixoterapiya o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni tahlil qilish natijasida maqsad, jarayon, ishtirokchilar bilan ishlash uslubi, mutaxassisning roli, xavfsizlik talablari va o‘zgarishning mazmuni bo‘yicha sezilarli farqlar mavjudligi ko‘rsatildi. Trening ko‘proq amaliy ko‘nikma, muloqot va xatti-harakatni o‘zgartirishga qaratilgan bo‘lsa, guruhiy psixoterapiya shaxsning ichki kechinmalarini o‘rganish, emotsional jarohatlarni davolash va ruhiy muvozanatni tiklashga qaratilgan. Shu bilan birga, ularni birlashtiruvchi jihatlar ham mavjud — guruh atmosferasi, qo‘llab-quvvatlash, fikr-mulohaza almashish va ijtimoiy o‘rganish jarayoni har ikkala faoliyatda muhim o‘rin tutadi. Guruhiy psixologik faoliyat va guruhiy psixoterapiya o‘rtasidagi bog‘liqlik esa psixoterapiyaning nazariy poydevori guruh jarayonlaridan iborat ekanini ko‘rsatdi. Psixoterapiya jarayonida guruhning rivojlanish bosqichlari, rollar, munosabatlar, ziddiyatlar va birlik darajasi chuqur va sezilarli tarzda namoyon bo‘ladi. Shuning uchun psixoterapevtik guruh bilan ishlash guruh psixologiyasining qonuniyatlarini puxta bilishni talab qiladi.Psixoterapevtik guruhning trening va boshqa guruhiy faoliyatlardagi o‘rni esa uning chuqurligi va ta’sir kuchi bilan izohlanadi. Treninglar ko‘pincha psixoterapevtik guruhlardan olingan tamoyillar asosida quriladi, biroq psixoterapevtik guruhning vazifasi insonning ichki dunyosini o‘zgartirish bo‘lgani uchun uning jarayoni murakkabroq va mas’uliyatliroqdir. Psixoterapevtik guruh shaxsning real hayotdagi munosabatlaridan ko‘rinadigan naqshlarni yuzaga chiqaradi va ularni o‘zgartirish uchun imkon yaratadi. \ 28 III BOB. AMALIY QISM 2.1 Psixologik texnikalar Ko‘zgu texnikasi psixodrama doirasida qo‘llaniladigan asosiy texnikalardan biri bo‘lib, u shaxsning o‘z xatti-harakati, emotsional reaksiyalari va muloqot uslubini tashqi tomondan ko‘rishiga xizmat qiladi. Ushbu texnika psixodramaning asoschisi Yakob Moreno tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, spontanlik va rollarni anglash tamoyillariga asoslanadi. Ko‘zgu texnikasining asosiy maqsadi shaxsda refleksiyani kuchaytirish va o‘zini anglash jarayonini chuqurlashtirishdan iborat. Texnikaning mohiyati shundan iboratki, protagonist ya’ni asosiy ishtirokchi sahnadan chetga chiqadi va uning rolini boshqa guruh a’zosi ijro etadi. Bu vaqtda protagonist o‘zining oldingi xatti-harakati, nutqi, tana harakatlari va emotsional holatini tomoshabin sifatida kuzatadi. Ushbu jarayon baholash yoki tanqid qilishga emas, balki vaziyatni real va xolis tarzda ko‘rishga qaratilgan bo‘ladi. Trener jarayonni boshqarib, xavfsiz psixologik muhitni ta’minlaydi. Ko‘zgu texnikasi asosan shaxsning avtomatik xulq-atvorini aniqlash, o‘ziga nisbatan ongli munosabatni shakllantirish va ichki ziddiyatlarni anglash uchun qo‘llaniladi. Ayniqsa, o‘z his-tuyg‘ularini yetarli darajada anglamaydigan yoki muloqot jarayonida takrorlanuvchi muammolarga duch keladigan shaxslar bilan ishlashda samarali hisoblanadi. Ushbu texnika orqali shaxs o‘zini boshqalarning ko‘zi bilan ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ko‘zgu texnikasining natijasida shaxsda ichki anglash kuchayadi, o‘z xatti-harakatlariga nisbatan mas’uliyat hissi oshadi va o‘zgarish uchun psixologik tayyorgarlik shakllanadi. Psixodramada ushbu texnika shaxsiy o‘sish, empatiyani rivojlantirish va konfliktlarni konstruktiv hal qilishga xizmat qiluvchi muhim vosita sifatida qaraladi. Rollar almashinuvi texnikasi psixodrama doirasida qo‘llaniladigan markaziy texnikalardan biri bo‘lib, u shaxsning boshqa insonning nuqtayi nazarini his qilish va tushunish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan. Ushbu texnika psixodramaning asoschisi Yakob Moreno tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, shaxs 29 rivojida rollar tizimi va spontanlik muhim o‘rin tutadi degan g‘oyaga asoslanadi. Rollar almashinuvi orqali inson faqat o‘z pozitsiyasida qolib ketmay, vaziyatni qarama-qarshi tomondan boshdan kechiradi. Texnikaning mohiyati shundan iboratki, konfliktli yoki ahamiyatli vaziyat sahnalashtiriladi va ishtirokchilar real hayotdagi rollarini ijro etadi. Keyin esa ular rollarni almashtiradi, ya’ni har bir ishtirokchi qarshi tomonning roliga kiradi va aynan o‘sha pozitsiyadan fikrlashga, gapirishga va his qilishga harakat qiladi. Bu jarayonda shaxs o‘zi ilgari sezmagan hissiyotlarni boshdan kechiradi va vaziyatga bo‘lgan munosabati o‘zgarishi mumkin. Rollar almashinuvi texnikasi asosan empatiyani rivojlantirish, interpersonal konfliktlarning sabablarini chuqur tushunish va muloqotdagi qotib qolgan stereotiplarni yumshatish uchun qo‘llaniladi. Ayniqsa, oilaviy nizolar, shaxslararo ziddiyatlar va ichki qarama- qarshiliklar bilan ishlashda ushbu texnika samarali hisoblanadi. Ishtirokchi qarshi tomonning ichki holatini his qilgan sari, uning xatti- harakatlari ortidagi sabablarni tushuna boshlaydi.Ushbu texnikaning natijasida shaxsda empatiya kuchayadi, emotsional reaksiya darajasi pasayadi va vaziyatga nisbatan yanada moslashuvchan munosabat shakllanadi. Rollar almashinuvi texnikasi psixodramada shaxsiy o‘sish, o‘zaro tushunishni rivojlantirish va konfliktlarni konstruktiv hal qilishga xizmat qiluvchi muhim psixologik vosita sifatida qaraladi. Issiq stul texnikasi guruh psixoterapiyasi va Gestalt yondashuvi doirasida shakllangan bo‘lib, shaxsning o‘z ichki kechinmalari va shaxsiy muammolari bilan bevosita yuzlashishiga qaratilgan texnikadir. Ushbu texnika trening va terapevtik guruhlarda shaxsning o‘zini ochishi va chuqur refleksiya jarayonini faollashtirish uchun qo‘llaniladi. Issiq stul atamasi shaxsning guruh markazida bo‘lishi va psixologik jihatdan faol pozitsiyani egallashini anglatadi. Texnikaning mohiyati shundan iboratki, bir ishtirokchi guruh markazidagi stulga o‘tiradi va ma’lum vaqt davomida guruh e’tiborining markazida bo‘ladi. Shu jarayonda u o‘z holati, his-tuyg‘ulari yoki muammosi haqida gapiradi, guruh a’zolari 30 esa savollar berishi yoki o‘z kuzatuvlarini bildirishlari mumkin. Trener jarayonni boshqaradi va muloqotning xavfsiz, bahosiz va hurmatga asoslangan bo‘lishini ta’minlaydi. Ushbu texnikada bosim yoki majburlash bo‘lmasligi muhim hisoblanadi. Issiq stul texnikasi asosan ichki konfliktlarni aniqlash, shaxsiy tajribani anglash va o‘zini qabul qilish jarayonini chuqurlashtirish uchun qo‘llaniladi. Ayniqsa, o‘z his-tuyg‘ularini ochiq ifodalashda qiyinchilikka duch keladigan yoki guruh ichida passiv bo‘lib qoladigan ishtirokchilar bilan ishlashda samarali hisoblanadi. Ushbu texnika guruh refleksiyasini kuchaytiradi va ishtirokchiga o‘zini boshqalar bilan aloqada anglash imkonini beradi. Issiq stul texnikasining natijasida shaxsda emotsional bo‘shashish yuz beradi, o‘z muammolariga nisbatan aniqroq tushu ncha shakllanadi va o‘zini qabu l qilish darajasi oshadi . Guruh psixoterapiya sida ushb u texnika shaxsi y o‘sishni faollashtiruv chi, ichki o‘zgarishlarga turtki beruvchi muhim vosita sifatida baholanadi. 3.2 Guruhiy treningdagi ssenariy Mavzu: ota va farzand o‘rtasidagi munosabatdagi ziddiyat Vaziyat:Guruhda 10–12 nafar ishtirokchi bor. Trener markazga bitta stul qo‘yadi. Bir ishtirokchi ixtiyoriy ravishda issiq stulga o‘tiradi. Muammo otasi bilan doimiy tushunmovchilik va bosim. Terapevt:Hozir siz issiq stuldasiz. Bu joy xavfsiz. Bu yerda sizni baholashmaydi va tanqid qilinmaydi. Qaysi mavzu bilan ishlamoqchisiz? N:Otam bilan bo‘lgan munosabatlarim haqida. Terapevt:Siz hozir shu mavzuni aytayotganingizda tanangizda nimalarni sezyapsiz? N:Ichimda taranglik bor. Jahlim chiqyapti. Terapevt:Yaxshi. Shu taranglikka hozir e’tibor beramiz. Otangizni hozir shu yerda, qarshingizda o‘tirgandek tasavvur qiling. Unga ayta olmagan gapingizni ayting. 31 N : (sukutdan keyin)Siz meni hech qachon tushunmaysiz. Faqat talab qilasiz. Men qanchalik harakat qilayotganimni ko‘rmaysiz. Terapevt:Siz buni aytayotganda ovozingiz titradi. Bu nimadan dalolat beradi? N:Bu xafalik. Men juda xafa bo‘lganman. Terapevt : Shu xafalikni inkor qilmasdan qoling. Otangizga aniq ayting: siz undan nimani kutgansiz? N:Men tanqid emas, qo‘llab-quvvatlash kutganman. Hech bo‘lmaganda bir marta “sen harakat qilyapsan” degan gapni. Terapevt : Endi tasavvur qiling, otangiz sizga javob bermoqda. U nima deydi deb o‘ylaysiz? N:U aytadi: “Men seni kelajaging uchun shunday qilaman.” Terapevt:Bu gapni eshitganingizda ichingizda nima bo‘ladi? N: G‘azab. Chunki u hozirgi holatimni ko‘rmayapti. Terapevt: Demak, muammo faqat talabda emas. Muammo — ko‘rilmaslikda. Sizni hozir tushunyapmanmi? N:Ha. Aynan shunda. Terapevt: Hozir shu anglash bilan birga qoling. Guruhga qarang. Siz hozir o‘zingiz haqingizda nimani anglab yetdingiz? N:Men otam bilan gaplashishdan qochgan ekanman. Aslida esa ichimda aytilmagan gaplar juda ko‘p ekan. Terapevt:Bu juda muhim anglash. Issiq stuldagi ishimizni shu yerda yakunlaymiz. Guruh, hozir maslahat bermaymiz. Faqat kim nimani his qilgan bo‘lsa, qisqacha aytadi. 32 XULOSA Mazkur kurs ishida “trening”, “guruhiy psixologik faoliyat”, “guruhiy psixoterapiya” va “psixoterapevtik guruh” tushunchalarining mazmuni hamda ularning o‘zaro bog‘liqligi ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida ushbu tushunchalar bir- biriga yaqin bo‘lsa-da, maqsadi, vazifalari, qo‘llanish doirasi va shaxsga ta’sir qilish darajasi jihatidan farqlanishi aniqlandi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, trening psixologik amaliyotda asosan shaxsning ijtimoiy, kommunikativ va kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan faol o‘quv-amaliy jarayon hisoblanadi. Trening jarayoni tajriba asosida o‘rganishga, faol ishtirok etishga va xulq- atvordagi ijobiy o‘zgarishl arni shakllanti rishga yo‘naltirilgan bo‘lib, unda guruh muhiti muhim ahamiyat kasb etadi. Treningning samaradorligi ko‘p jihatdan guruh ichidagi psixologik muhit, ishonch darajasi va o‘zaro ta’sir sifatiga bog‘liq ekanligi aniqlandi.Guruhiy psixologik faoliyat tushunchasi esa har qanday guruhda tabiiy ravishda yuzaga keladigan psixologik jarayonlarni — rollar shakllanishi, yetakchilik, qoidalar, ziddiyatlar, ishonch va birlik darajasini o‘z ichiga olishi bilan ajralib turadi. Mazkur tushuncha trening va guruhiy psixoterapiya uchun umumiy nazariy poydevor vazifasini bajaradi. Guruhiy jarayonlarning qonuniyatlarini bilish mutaxassisga guruh bilan ishlashda jarayonni to‘g‘ri boshqarish va kutilmagan holatlarning oldini olish imkonini beradi. Guruhiy psixoterapiya shaxsning ichki hissiy muammolarini, ruhiy ziddiyatlarini va shaxslararo munosabatlardagi qiyinchiliklarini hal etishga qaratilgan chuqur terapevtik jarayon sifatida tavsiflandi. Ushbu jarayonda guruh faqat tashkiliy shakl emas, balki shaxsning o‘zini anglashiga, his-tuyg‘ularini qayta ishlashiga va ichki o‘zgarishlarga erishishiga xizmat qiluvchi muhim terapevtik vosita hisoblanadi. Guruhiy psixoterapiyada o‘zaro qo‘llab-quvvatlash, fikr-mulohaza almashish va ishtirokchilarning real munosabatlari orqali shaxsning ichki dunyosida sezilarli o‘zgarishlar yuz beradi. Psixot erape guruh esa guruhiy psixoterap iya jarayoni amalga oshiriladigan maxsus tashkil etilgan muhit bo‘lib, uning asosiy vazifasi xavfsiz, 33 ishonchli va emotsional jihatdan qulay sharoit yaratishdan iborat ekanligi aniqlandi. Psixoterapevtik guruhning tuzilishi, tamoyillari va dinamikasi terapevtik jarayonning samaradorligini belgilovchi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu guruh shaxsning real hayotdagi munosabatlarini aks ettiruvchi model vazifasini bajarib, ichki muammolarni anglash va ularni o‘zgartirish imkonini beradi. Kurs ishida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, trening, guruhiy psixologik faoliyat va guruhiy psixoterapiya o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, ular bir-birini inkor etmaydi, balki to‘ldiradi. Trening guruhiy faoliyat qonuniyatlariga tayanadi, guruhiy psixoterapiya esa ana shu jarayonlardan terapevtik maqsadda foydalanadi. Psixoterapevtik guruh esa ushbu jarayonlarning amaliy amalga oshirilishini ta’minlovchi muhim tizim hisoblanadi. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.Бачков И. В. Психология тренинговой работы: содержательные, организPионные и методические аспекты ведения тренинговой группы. — М.: Эксмо, 2007. — 416 с. 2.Ялом И. Теория и практика групповой психотерапии. — СПб.: Питер, 2010. — 640 с. 3.Мельник С. Н. Теоретические и методические основы социально- психологического тренинга. — ВлNивосток: Издательство Дальневосточного университета, 2004. — 256 с. 4.Абдуллаев А. Ш. Психокоррекцион тренинг машғулотлари (Хулқи оғишган ўқувчилар билан психологик коррекцион- ривожланти тренинглар). — Тошкент, 2017. — 71 б. 5.Бекназарова Л., Шодиев Б. Психология гуруҳ ва гуруҳий жараёнлар. — Тошкент: Ўқитувчи, 2015. — 180 б. 6.Рудестам К. Групповая психотерапия. Психокоррекционные группы: теория и практика. — СПб.: Питер, 2006. — 384 с. 7.Морено Я. Л. Психодрама. — М.: Апрель Пресс, 2001. 8.Карвасарский Б. Д. Психотерапия. — СПб.: Питер, 2002. — 544 с. · 35

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Asosiy tushunchalarning ilmiy mazmuni

1.1. “Trening” tushunchasining mazmuni va psixologik asoslari

1.2. “Guruhiy psixologik faoliyat” tushunchasi

1.3. “Guruhiy psixoterapiya” tushunchasi

1.4. “Psixoterapevtik guruh” tushunchasi

I bob yuzasidan xulosalar

II bob. Tushunchalarning o‘zaro bog‘liqligi va taqqoslanishi

2.1. Trening va guruhiy psixologik faoliyatning bog‘liqligi

2.2. Trening va guruhiy psixoterapiyaning o‘xshash jihatlari

2.3. Guruhiy psixologik faoliyat va psixoterapiyaning bog‘liqligi

II bob yuzasidan xulosa

III bob. Amaliy qism

3.1. Psixologik texnikalar

3.2. Guruhiy treningdagi ssenariy

Xulosa

Adabiyotlar ro‘yxati

Купить