Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 75.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Trening haqida umumiy tushuncha

Купить
KURS ISH TRENING HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA Kirish ………………………………………………………………………………3 I BOB PSIXOLOGIK TRENING HAQIDA TUSHUNCHA ….…………........6 1.1 Psixologik trening tushunchasi, mazmuni va shakllari . ………… …………..…6 1.2 Psixologik treninglarning maqsadlari va vazifalari .…………...…….………..11 I Bob bo‘yicha xulosalar ………………………………………………………….16 II BOB GURUHIY TRENINGLARNING TASHKILIY-USLUBIY JIHATLARI ……………………………………………………………………..18 2.1Treningga tayyorgarlik va treningni tashkil etish . ...….……………….……… 23 2.2 Psixologik trening bo‘yicha amaliy mashg‘ulot ssenariysi ...…………...……28 II Bob bo‘yicha xulosalar …………………………………………………………35 Xulosa …………………………………………………………………………….37 Foydalanilgan adabiyotlar. ……………………………………………………...39 KIRISH Mavzuning asoslanishi va dolzarbligi: Bugungi kunda psixologik treninglar shaxsning kommunikativ, emotsional hamda ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishda eng samarali metodlardan biri sifatida tan olinmoqda. Trening jarayoni insonning o‘zini anglashiga, o‘z fikrlarini erkin ifoda etishiga, boshqalar bilan samarali muloqotga kirisha olishiga, stressni boshqarish va muammolarni konstruktiv hal qilish qobiliyatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Psixologiyada shaxs rivoji faqat nazariy bilimlar bilan emas, balki amaliy mashg‘ulotlar orqali mustahkamlanishi qayd etiladi. Trening — aynan shu amaliy jihatni ta’minlovchi metod bo‘lib, shaxsning ichki resurslarini faollashtiradi, o‘z- o‘ziga ishonchini oshiradi va ijtimoiy moslashuv darajasini ko‘taradi. Shu sababli, mavzuni o‘rganish nafaqat psixologiya fanida, balki pedagogika, menejment, biznes va kundalik hayotda ham dolzarb hisoblanadi. Bugungi kunda inson hayoti turli xil ijtimoiy, iqtisodiy va texnologik o‘zgarishlar ta’sirida tobora murakkablashib bormoqda. Axborot oqimining keskin ortishi, raqobatning kuchayishi, ijtimoiy bosimlarning ko‘payishi, stress va emotsional zo‘riqish inson psixikasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Shunday bir sharoitda insonning psixologik barqarorligini ta’minlash, ruhiy salomatligini mustahkamlash va shaxsiy resurslarini to‘g‘ri boshqarish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai nazardan psixologik treninglar zamonaviy jamiyatda shaxsni qo‘llab-quvvatlashning eng samarali vositalaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Psixologik trening — bu shaxsning psixologik salohiyatini rivojlantirishga, o‘zini anglashini kuchaytirishga, kommunikativ ko‘nikmalarini, stressga bardoshliligini, o‘z-o‘zini boshqarish qobiliyatini oshirishga yo‘naltirilgan maxsus metodika va mashg‘ulotlar majmuasidir. Bunday treninglar nafaqat professional psixologlar tomonidan, balki ta’lim, sport, biznes va hatto oilaviy sohalarda ham keng qo‘llanilmoqda. Psixologik treninglar yordamida inson o‘zining ichki imkoniyatlarini kashf etadi, salbiy his-tuyg‘ularni boshqarishni o‘rganadi, ijobiy fikrlashni shakllantiradi hamda hayotda uchraydigan murakkab vaziyatlarga moslashish qobiliyatini 3 rivojlantiradi. Shu sababli, psixologik treninglar zamonaviy ta’lim tizimi, shaxsiy taraqqiyot va kasbiy o‘sishning ajralmas qismi bo‘lib bormoqda. Mazkur kurs ishida psixologik treninglarning mohiyati, maqsad va vazifalari, turlari, o‘tkazish metodlari, psixologik ahamiyati hamda samaradorligini oshirish yo‘llari batafsil yoritiladi. Mavzuning obyekti va predmeti: Ushbu kurs ishining obyektini psixologik trening jarayoni tashkil etadi. Bu — shaxsning xulq-atvori, hissiyotlari, motivatsiyasi, kommunikativ va ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirish va takomillashtirish maqsadida mo‘ljallangan maxsus pedagogik-psixologik faoliyatlar majmuasi. Obyekt doirasiga quyidagilar kiradi: turli tipdagi treninglar (shaxsiy rivojlanish, kommunikatsiya, stressni boshqarish, liderlik va boshqalar), trening davomiyligi va strukturasiga ta sir etuvchi tashqi (ijtimoiy, madaniy,ʼ muhit) va ichki (shaxsiy xususiyatlar, motivatsiya) omillar, shuningdek, trening natijalarini baholash usullari. Predmet — obyekt ichidan tanlab olingan aniq tadqiq etiluvchi jihatlardir. Mazkur ishda predmet sifatida quyidagilar ko‘zda tutiladi: psixologik treninglarning metodologik asoslari, mashqlar va trening texnikalarining mazmun- mohiyati, trening jarayonida kuzatiladigan guruhdinamikasi va interaktiv texnikalarning shaxsiy rivojga ta siri, hamda trening samaradorligini oshirishga ʼ qaratilgan baholash va diagnostika vositalari. Shuningdek, predmetga treningni rejalashtirish, o‘tkazish va natijalarni interpretatsiya qilishning konkret metodik jihatlari ham kiradi. Mavzuning mаqsаdi va vazifalari: Ushbu kurs ishining maqsadi — psixologik treninglarning nazariy asoslari, ularning kelib chiqishi, turlari va amaliy qo‘llanishini ilmiy jihatdan o‘rganish, shuningdek, trening jarayonining mazmuni, usullari va samaradorlik omillarini tahlil qilishdir. Kurs ishida treningning psixologik jarayon sifatidagi mohiyatini ochib berish, uning shaxs rivojlanishidagi o‘rni, maqsadi, vazifalari va funksiyalarini aniqlashtirish, real trening senariysi misolida amaliy jihatlarini ko‘rsatish ko‘zda tutiladi. Ushbu kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: 4 1. Psixologik trening tushunchasini nazariy jihatdan tahlil qilish, uning mazmuni, maqsadi va ahamiyatini o‘rganish. 2. Psixologik treninglarning turlari va shakllarini aniqlash, ularning amaliyotda qo‘llanish xususiyatlarini yoritish. 3. Psixologik treninglarning shaxs rivojlanishiga ta’sirini o‘rganish, ya’ni treninglar orqali insonning o‘zini anglash, muloqot va hissiy boshqaruv ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonini tahlil qilish. 4. Trening metodlari va uslublarini tahlil etish, ularning samaradorligini aniqlovchi omillarni ko‘rsatish. 5. Psixologik treninglarni tashkil etishning amaliy jihatlarini o‘rganish, ya’ni mashg‘ulotlarni o‘tkazish bosqichlari, guruh bilan ishlash tamoyillari va psixologning roli haqida xulosalar chiqarish. 6. O‘rganilgan ma’lumotlar asosida psixologik treninglardan ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Amaliy ahamiyati: Psixologik trening — bu shaxsning psixologik rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan, tajriba asosida o‘rganishga qaratilgan, ilmiy metodologiyalar bilan asoslangan psixokorreksion va rivojlantiruvchi faoliyat tizimidir. Uning amaliy ahamiyati psixologiya fanining asosiy nazariy yo‘nalishlari – kognitiv psixologiya, sotsial psixologiya, psixokorreksiya, psixoprofilaktika, pedagogik psixologiya va neyropsixologiya bilan uzviy bog‘langan. Kurs ishining tuzilishi : Kirish, 2 ta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tashkil topgan, 39 sahifadan iborat. 5 I BOB PSIXOLOGIK TRENING HAQIDA TUSHUNCHA 1.1 Psixologik trening tushunchasi, mazmuni va shakllari Trening - bu turli faoliyat sohalarida keng qo‘llaniladigan juda mashhur va keng tarqalgan o‘qitish shaklidir. Kasbiy muvaffaqiyat ko‘plab tarkibiy qismlardan iborat, shu bilan birga, trening texnologiyasi odamning kayfiyatini, muayyan faoliyat turiga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirishga, o‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘zini rivojlantirish zarurligini anglashga yordam beradigan o‘quv shakllardan biridir. Trening guruhlarda muloqotning madaniy obro‘li bo‘lishni rivojlantirish maqsadida olib boriladigan psixologik ishlarning faol usuli, ya’ni guruh-guruh bo‘lib munozara, bahs, rolli o‘yin va boshqa o‘yinlarni o‘tkazishga qaratilinadi. Shuningdek, hozirgi davrda ijtimoiy psixologiyaning dolzarbligi va uning jamiyatdagi sodir bo‘layotgan barcha jarayonlarga aloqadorligi uning tadbiqiy sohalari doirasini ham kengaytirdi. Psixologik trening avvalo shaxs yoki guruhni samarali muloqot malakalariga o‘rgatish va ulardagi kommunakativ bilimdonlikni oshirish usullarini va ularni amaliyotga tadbiq etish chora tadbirlarini ishlab chiqadi. Inson o‘z hayotida shaxsiy tajriba, ijtimoiy malaka va ko‘nikmalarni ortirib borishi jarayonida hosil bo‘ladigan, bevosita shakllanadigan ijtimoiy bilimdonlik yoki kommunikativ savodxonlikdan farqli psixologiya fanida ushbu jarayonlarni maqsadli shakllantirish, shaxs va yaxlit guruh faoliyatiga talluqli ijtimoiy fazilatlarni zudlik bilan shakllantirish uchun qo‘llaniladigan uslublar majmui mavjud. Ularni qisqacha qilib ijtimoiy psixologik trening (IPT) yoki psixologik trening deb ataladi. Trening tushinchasi ingliz tilidan kelib chiqqan bo‘lib, “train”, “training” ko‘plab ma’nolarga ya’ni: o‘qitmoq, tarbiyalamoq, (trenirovka) mashq qilmoq kabi ma‘nolarga ega. Xuddi shunday ko‘p ma’nolilik treningning ilmiy talqiniga ham mos keladi. Xususan, bu turli ijtimoiy faoliyat sohalariga shaxsni tayyorlashdan iborat bo‘lib, bunda shaxs yoki yaxlit guruhning muloqot sohasidagi bilimdonik darajasi maqsadga muvofiq tarzda maxsus mashqlar tizimi orqali rivojlantiriladi. Ya’ni u shaxsni ijtimoiy muloqotga oldindan maqsadli tarzda tayyorlaydi. Psixolog 6 olim K. Levin treningni guruh ichida o‘zaro ta’sir jarayonlari orqali o‘z xulqini anglash va o‘zgartirishga qaratilgan metod sifatida ta’riflagan. 1 Trening insonlarda mavjud bo‘lgan xulq-atvori va faoliyatini boshqaruv modelini qayta dasturlash vositasidir. Shuningdek, trening, tashkilotni rejalashtirilgan faolligini, kasbiy bilimlarini oshiruvchi, ko‘nikmalarini yaxshilashga yo‘naltirilgan, yoki tashkilotning maqsadli faoliyati talablariga mos keluvchi ustanovkalar modifikatsiyasi va jamoaning ijtimoiy xulq-atvorini korreksiyalash uchun zarurdir. Ijtimoiy psixologik treninglar quyidagicha masalalardan iborat bo‘lishi kuzatilinadi: - Ma’lum psixologik bilimlarni egallash. - O‘zini va boshqalarni adekvat baholash va bir - birini to‘g‘ri va to‘liq tushunilishi. - Shaxsni xaraketer xususiyatlarida uchraydigan nuqsonlarini tuzatish, ularni diagnostika qilish va faoliyat jarayonida salbiy ta’sir etuvchi to‘siqlarni bartaraf qilish. - Shaxlararo munosobatlarning individual usullarini o‘rganish va ularni samarali qo‘llash. - Treningda qatnashishda o‘zini erkin tutish kabi. Yana shunisi bilan xarakterliki, trening davomida qatnashuvchini undagi xususiyatlarining o‘zgarishi tabiiy bo‘lishiga qiziqtirish va kerak bo‘lsa shaxs xususiyatlarini ijobiy tomonga majburan o‘zgartirish orqali ularni shaxs sifatida shakllantirishga imkon beradi. Demak, trening shaxsda mavjud bo‘lgan yoki vujudga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni hal qilish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikma va malakalarni hosil qilish maqsadida turli xil o‘yin va mashqlar orqali o‘tkazilinadigan mashg‘ulot turi hisoblanib, uning tub mohiyati – kishilarni o‘zini va o‘zgalarni bilish, tushinish, insoniy munosabatlarga o‘rgatishdan iborat. Ijtimoiy psixologik trening uslublarining paydo bo‘lishi va amalda qo‘llanilishi o‘ziga xos an’anaga ega bo‘lib ular, ayniqsa, bizning asrimizda, 1 Lewin, K. (1947). Frontiers in Group Dynamics. Human Relations . 7 sanoat rivojlangan, migratsiya jarayonlari tezlashgan va inson omili rolining naqadar ahamiyatliligiga e’tibor qaratilgan bir paytda yana ham dolzarb bo‘lib bormoqda. Ijtimoiy psixologik trening vositasida ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, ishlab chiqarishning boshqaruvchilari - menedjerlar tayyorlash ijtimoiy ta’minot, pedogogika, tibbiyot sohalariga mutaxassislar tayorlash AQSH, Germaniya, Boltiq bo‘yi respublikalari, Sankt – Peterburg, Moskva, Ki у ev kabi qator sanoati yirik shaharlarda keng tarqalgan. Ayniqsa, sanoat korxonalarda ishlovchi amaliyotchi psixologlarning asosiy quroli va ish yo‘nalishi ham treninglar vositasida ishlab chiqarish muammolarini hal qilish bo‘lib, hozirgacha to‘plangan tajribalar bu ishning ta’sirchanligini isbotlaydi. Bizning mustaqil davlatimizda ham bu borada bir qator ishlar qilinmoqdaki, bunga psixologik maslahat ishlarining kundan-kunga yo‘lga qo‘yilayotgani, yirik ishlab chiqarish korxonalari, ta’lim, huquqiy, meditsina va shu kabi ijtimoiy sohaning barcha jabhalarida amaliyotchi psixologlarning faoliyat ko‘rsatayotganliklarini misol qilishimiz mumkin. Ijtimoiy psixologik trening ana shunday murakkab psixik voqeliklarni o‘rganuvchi ijtimoiy psixologiyaning amaliy tadbiqiy sohasi hisoblanadi. Ijtimoiy psixologik trening maxsus tarzda uyushtirilib, unda alohida vaziyatlarda har bir trening ishtirokchisining shaxsiy ehtiyojlari, ularda individual shakllinishi zarur bo‘lgan sifatlar katta rol o‘ynaydi va shaxs ataylab u yoki bu ijtimoiy psixologik vaziyatlarga tushuriladi. Trening mashg‘ulotlari uchun maxsus vaziyat, aniq maqsad, shaxsiy ehtiyojlar hamda ana shunday mashg‘ulotlarni o‘tkazuvchi shaxs yoki boshlovchi bo‘lishi, trening mashg‘ulotlari muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun ayrim tamonlarga aniq bo‘ysunish va boshqarish malakasiga ega bo‘lishi lozim. Bugungi kunda Pespublikamizda mavjud bo‘lgan psixologlar tayyorlovchi oliygohlar ham o‘z dasturlari doirasida ana shunday nazariy hamda amaliy malakalarga ega bo‘lgan mutaxassislarni tayyorlashga yanada e’tiborni qaratmoqlari, psixologiya oliygohlari va boshqa yo‘nalishdagi o‘quv yurtlarida ham ijtimoiy psixologik trenerning har bir ixtisoslikka aloqador mashqlarini o‘quv 8 dasturlariga kiritish bugungi psixologiya sohasining dolzarb masalalaridan hisoblanadi. Trening insonlarda mavjud bo‘lgan xulq-atvori va faoliyatini boshqaruv modelini qayta dasturlash vositasi hisoblanib, kishilarning muayyan faoliyat turida o‘zini-o‘zi barkamollashtirish imkoniyatini yaratadi. Jumladan, shaxslararo munosabatlarda namoyon bo‘ladigan xulq-atvoridagi kamchiliklarni, tashgi muhitdagi salbiy stimullarga nisbatan emotsional sferasida yuzaga keladigan reaksiya tezligini barqarorlashtirish, ichki va tashqi “Men” o‘rtasidagi qarashlarni sayqallash, shuningdek, o‘zida mavjud bo‘lgan, lekin tashqariga chiqara olmagan ichki imkoniyatlarni ro‘yobga chiqarishga yo‘naltiriladi. Psixologiya tarixida trening o‘qitishning eng keng tarqalgan shakli faol ijtimoiy-psixologik treninglardir. L.A.Petrovskaya ijtimoiy psixologik treningga ta’rif berar ekan, uni quyidagicha izohlaydi: “Trening - shaxslararo munosabatlardagi bilimlar, ijtimoiy ustanovkalar, ko‘nikma va tajribalarni rivojlantirishga qaratilgandir”, shuningdek, “Muloqotda kompetentlikni rivojlantirish vositasi hamdir” 2 XX asrning 30-yillaridan birinchi ilmiy psixologik xulosalarni qilgan shvetsariyalik psixolog Jan Piaje tadqiqotlarida bolaning ijtimoiylashuv jarayonini bahs va munozara usuli orqali o‘rganar ekan, bolalarda egoistlik mavqeini susayishi, o‘zini xatti – harakati va o‘zgalar mavqeini anglash bilan bir qatorda o‘zini o‘zgalar o‘rniga qo‘ya olish qobiliyatini rivojlantirishini aniqlagan. P.O. Gorboshina, “Trening – bu shaxsni o‘zgartirishga qaratilgan hissiyotlarga boy bo‘lgan mashg‘ulot turidir” deb ta’kidlab, trener faoliyatini huddi olmosni qayta ishlab unga jilo berish bilan bog‘liq o‘ta nozik zargarning ma’suliyatli faoliyat turiga taqqoslaydi. 3 G.A.Kovalev ijtimoiy-psixologik treningni ijtimoiy-didaktik faol yo‘nalishdir deb hisoblaydi. B.D.Parigin esa guruhiy maslahatlar metodlari haqida shunday deydi: Ulardan guruhiy konsultatsiya metodlarini faol o‘qitish uchun foydalaniladi. Hayotiy 2 Петровская Л. А. Теоретические и методические проблемы социально- психологического тренинга. М.: Изд-во МГУ, 1982. 3 Горбушина О. П. Психологический тренинг Секреты проведения “Питер” М.: 2008 9 ko‘nikmalarni, muloqotchanlik sohasida bilim berishni, kasbiy faoliyat sohasida maslahatlardan tortib to yangi ijtimoiy hayotdagi rollarni, “Men” konseptsiyasini korreksiya qilishni, o‘z-o‘ziga baho berish tizimini kuchayishini ta’minlaydi. S. I. Makshanovning psixologik trening nazariyasiga kelsak, shaxsga nisbatan qaratilgan “rivojlanish” tushunchasidan farqli o‘laroq, treningga shaxs xususiyatlarini “ataylab o‘zgartirish” atamasini kiritgan. Ushbu tushuncha “rivojlanish” tushunchasiga nisbatan kengroq ma’noni anglatib, unda o‘zgarishlarning maqsadi, jarayoni va natijalarini yetarlicha aks ettiruvchi ongli xususiyatlarini ta‘kidlaydi. “Ataylab o‘zgarish” tushunchasi rivojlanish bilan bog‘liq bo‘lmagan holatlarga nisbatan qo‘llash imkonini beradi, masalan, ataylab o‘zgarish natijasida insonning biror narsaga munosabati o‘zgarganda, bu, albatta, o‘zgarish, lekin rivojlanish hisoblanmasligini keltirib o‘tadi. 4 Ataylab o‘zgartirish rivojlanishni ham, korreksiyani ham o‘z ichiga oladi. Boshqa mualliflar trening bilan birgalikda tajriba ham almashinish konsepsiyasini ta'kidlashadi. Kell Rudestam trening shaklini “o‘rganish tajribasining asosiy markazi, ba’zi hollarda - odamni o‘qitish va o‘zgartirishning yagona muvaffaqiyatli usuli” deb ataydi. Uning ta’kidlashicha, “har bir ishtirokchi guruhdagi o‘zaro munosabatlarni kuzatib, o‘zini boshqalar bilan tanishtirishi va ular o‘rtasida o‘rnatilgan o‘zaro hissiy aloqa orqali shaxs o‘z his-tuyg‘ulari va xatti-harakatlarini to‘g‘ri baholaydi. Shuningdek, ishtirokchilar trening davomida hayotda uchraydigan oddiy ko‘nikmadan tortib, murakkab ko‘nikmalarga taqlid qilishi va amalda qo‘llab sinovdan o‘tkazishi mumkinligini ta’kidlab o‘tadi” 5 Nemis psixologi Kurt Levinning fikricha, guruhdagi munozara har bir shaxsning ijtimoiy ustanovkalari, qarashlarini, har bir shaxsning guruhiy faoliyatiga nisbatan motivatsiyasini oshirib, o‘z mavqei va o‘zgalarni tushinish, his qilish ehtiyojining oshishini ta’kidlaydi. 4 Макшанов С. И. Психология тренинга: Теория. Методология. Практика: Монография. — СПб.: Образование, 1997. 5 Рудестам К. Групповая психотерапия. — М.: Прогресс, 1993 10 1.2 Psixologik treninglarning maqsadlari va vazifalari Ko‘plab soha mualliflari ijtimoiy-psixologik treninglarning yetakchi maqsadi sifatida shaxslararo munosabatlarda aloqa malakasini shakllantirish omili ekanligini ta’kidlaydilar. Shaxs qachonki, jamiyatda, boshqa odamlar bilan muloqot va o‘zaro munosabatlar jarayonida shaxs sifatida shakllanadi va rivojlanadi. Insonning kommunikativ qobiliyatlari uning rivojlanishining shartidir va bu rivojlanish natijasi hamdir. Keng ma’noda shaxsning kommunikativ malakasini oshirmay, ijtimoiy munosabatlarini o‘zgartirmay turib, shuningdek, ijtimoiy dunyoga va o‘ziga bo‘lgan umumiy munosabatini qayta ko‘rib chiqmasdan insonning shaxsiy fazilatlari majmuasini, shakllantirib bo‘lmaydi. Ammo, hozirgi vaqtda ijtimoiy-psixologik treninglarning faqat aloqa vositasi ekanligi bilan bog‘lash to‘g‘ri kelmaydi. Ijtimoiy psixologik trening nafaqat shaxslararo munosabatlarning shakllantirish omili, balki shaxsning o‘z-o‘zini adekvat baholashi, har qanday vaziyatlarda o‘zini nazoratga olish imkoniyatlarni yaratib berishi bilan boshqa amaliy mashg‘ulotlardan quyidagi maqsadlar orqali farqlanadi. Jumladan: - Shaxsda muloqotchanlik ko‘nikmalarini hosil qilish; - Hayotdagi qarama – qarshiliklarni to‘g‘ri tushuna olish va tahlil qilishga o‘rgatish; - Shaxsning ichki holati (ruhiyatini) o‘zgartirishga erishish; - Shaxsning kamoloti uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni hosil qilish; - Kutilmagan vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qila olish ko‘nikmalarini hosil qilish kabi. Treningni asosiy vazifalari: 1.Shaxsning ijtimoiy psixologik bilimdonligini oshirish. 2. Muloqot faoliyatida namoyon bo‘ladigan yaqqol bilimlar, malakalar , ko‘nikmalar va odatlarni hosil qilish. 3. Samarali muloqatda namoyon bo‘ladigan zarur sifatlar, ijtimoiy ustanovkalarni shakllantirish, noadekvatlarni korreksiyalash. 11 4. O‘zini – o‘zi to‘laroq anglash, bilim hamda o‘zgalarga nisbatan to‘g‘ri munosabatlarni shakllantirish qobilyatini o‘stirish. 5. Umuman shaxsning ijtimoiy munosabatlarini faoliyatga , undagi pedogogik va ijtimoiy vaziyatlarga nisbatan moslashishni ta’minlash va muvofiqlashtirish kabi. 6 Ayniqsa, bugungi kunda oilaviy shaxslararo munosabatlarda, ma’lum bir faoliyat turlari jarayonida kishilar o‘rtasida hissiy – emotsional zo‘riqish holatlarini o‘sib borayotganligini guvohi bo‘lamiz. Bu muammolarni bartaraf etishda psixologik treningning imkoniyatlarini alohida ta’kidlashimiz maqsadga muvofiqdir. Stress va salbiy emotsiyalarni boshqarish bo‘yicha treninglarni tashkil qilish va o‘tkazish bugungi kunning talablaridan hisoblanadi va quyidagi amaliy vazifalarni ham qamrab oladi: - mazkur treninglarni dasturlar asosida yuqori saviyada o‘kazish shart- sharoitlarini yaratish; - o‘tkazilinadigan treninglarni samaradorligini oshirish uchun mutaxassislarni bilim, ko‘nikma va malakalarini rivojlantirish; - negativ emotsiya va hissiyotlarni konstruktiv namoyon qilish ko‘nikmalarini shakllantirish usullarini takomillashtirish; - shaxsni barkamollashtiruvchi treninglarga oid manbalarni zamonaviy takomillashtirilgan holda qayta ishlab chiqish va yangilarini milliy qadriyatlarga asoslangan holda yaratish kabi. Ijtimoiy psixologik treningni maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, trening mashg‘uloti uchun qo‘yiladigan tamoyillar quydagilardan iboratdir: 1. Faollik tamoyili.Bu tamoyil ko‘proq eksperimental psixologiya asosida quyidagi g‘oyaga bo‘ysunadi: Inson eshitganlarining 10% ni, ko‘rganlarining 50% ni, aytib berganlarining 70% ni va nihoyat o‘zi qilganlarining 90% ni o‘zlashtiradi. Trening guruhi azolaridan ijtimoiy faollik talab etiladi, chunki guruh ag‘zolari vaziyatlarda o‘zgalardagi mavjud bilim va malakalardan foydalanib guruh 6 Макшанов С. И. Психология тренинга: Теория. Методология. Практика: Монография. — СПб.: Образование, 1997. 12 ag‘zolarining harakatlari hamda vaziyatning talabiga ko‘ra aniq xulq- atvor shakllarini namoyon qilishlariga to‘g‘ri keladi. 2. Ijodiylik tamoyili.Bu tamoyilning asosiy mohiyati shundan iboratki, trening davomida ishtirokchilar guruhi psixologiyada aniq bo‘lgan, kashf etib ulgurilgan g‘oyalar, qonuniyatlarni topadilar, kashf qiladilar, eng asosiysi esa o‘zlarining shaxsiy resurslarini, imkoniyat va sifatlarini anglab yetadilar. Trening guruhi ag‘zolarida doimiy izlanuvchanlik, muayyan joyda vaziyat hamda rollarni tahlil qilgan holda uning mohiyatini tushinish u yoki bu rolga kirishi lozim bo‘ladi, chunki trening tafakkur va qarashlarning egiluvchan hamda vaziyatlarga mos bolishini taqozo etadi. 3. Xulq-atvor ob’ektivlashishi (anglab yetilishi) tamoyili. Mashqlar davomida ishtirokchilar xulq-atvori impul’sivlikdan ob’ektivlik darajasiga o‘tadi va trening davomida o‘zgarishlar kiritish imkonini beradi. Xulq-atvor obg‘ektivligining universal vositasi sifatida aks aloqa hisoblanadi. Guruhdagi aks aloqani yuzaga kelishini ta’minlash trenerning ma’suliyatidir. Ijtimoiy psixologik trening mashg‘ulotlarida namoyon bo‘ladigan xulq-atvor shaklarining ob’ektivlashuvi, yag‘ni guruh ag‘zolarining munosabati ro‘lining talablaridan kelib chiqqan holda har bir ishtirokchi ayni shu rolga mos harakatni real xulqda mustahkamlashi va boshqalar ta’sirida uni ongli ravishda qabul qilishi zarur. 4. Sheriklik (Sub’ekt-sub’ektlik) muloqoti tamoyili. Sheriklik, yoki sub’ekt- sub’ektlik muloqoti boshqalar manfaati, ular hissiyotlari, his-tuyg‘ulari, qayg‘ulari, boshqa insonning shaxsiy qadr qimmati deb tan olinadi. Har bir mashg‘ulot va muloqot sheriklarining maksimal tarzda bir birlarini hurmat qilishlariga asoslanmog‘i kerakki, natijada shaxs bunday mashg‘ulotlardan keyin begona fikrlarni ham qadrlashga, ular bilan hisoblashishga va tinglashga mos tarzda o‘z fikr mulohazalarini bayon etishga o‘rganadi. Ushbuning qo‘llanilishi guruhda ishonch, ochiqlik iqlimini yaratadi. Har qanday trening maqsad qo‘yishdan boshlanadi. Treningning amalga oshiradigan ishlari, guruhni treningga tayyorlash va trening mashg‘ulotni o‘tkazish bularning hammasi dastlabki qo‘yilgan maqsad atrofida shakllanadi va rivojlanadi. 13 Shuming uchun dastlabki maqsad qanchalik aniq shakllantirilgan boisa, qanchalik iimq tarzda yetkazib berilsa va barcha ishtirokchilar tomonidan qabul qilinsa - mana shu narsa treningda erishilgan yutuqning nechog‘lik yuqori darajada ekanligini belgilab beradi. Aynan erishilgan yutuqning maqsadga bog‘liqlik mutanosibligi mutaxassislarning ta’kidlashlaricha, yutuqning 80%i maqsadning qanchalik aniq shakllantirilganligiga bog‘liqdir. Yaxshi shakllantirilgan maqsadning tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin: 1. Maqsad erishsa bo‘ladigan bo‘lishi kerak. Ya’ni trener qo‘yilgan maqsadning aniqligini ko‘ra olishi lozim. Masalan, Hindiston fuqarosi bo‘gan odam o‘z oldiga AQSh prezidenti bo‘lish maqsadini qo‘yishiga o‘xshash noaniq natijali maqsadlar qo‘yish treningni samarsizligiga olib keladi. 2. Maqsadni shakllantirishni shunday boshlash lozimki, uning natijasi maksimal darajada trenerga bog‘liq bo‘lsin. Bittagina odamga o‘z ta’sirini o‘tkaza olmaydigan kishi butun bir guruhga o‘z ta’sirini o‘tkazishi va ularning o‘zgarishiga sabab bo‘lishi unchalik ishonarli hol emasligini hamma biladi. 3. Maqsad qo‘yishda va unga erishishda har doim aniq va eng kichik vazifalardan boshlash lozim. Shuning uchun birinchi maqsad eng qisqa muddatda erishish oson bo‘lgan maqsad bo‘lishi kerak. Bunda albatta global hayotiy inaqsadlami emas, balki kichkina kundalik maqsadlami qo‘yishdan boshlagan ma’qulroq. Barcha mashg‘ulotlar kabi har bir trening mashg‘uloti o‘zining maqsadiga va shundan kelib chiqib ma’lum bir vazifalariga ham ega bo‘ladi. Treningni maqsadi va vazifalariga aniqlik kiritishga harakat qilamiz, odatda, psixologik treninglaming maqsadlari qo‘yilgan muammoga bog‘liq holda shakllantiriladi. Treninglarda quyidagicha maqsadlar qo‘yilishi kuzatiladi: - Shaxsda muloqotchanlik ko‘nikmalarini hosil qilish; - Hayotdagi qarama’qarshiliklarini to‘g‘ri tushuna olish va tahlil qilishga o‘rgatish; - Shaxsning ichki holati (ruhiyati)ni o‘zgartirishga erishish; 14 -Shaxs kamoloti uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalami hosil qilish; - Favqulodda vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qila olish ko‘nikmasini hosil qilish va h.k. Treningda vazifa sifatida har bir tanlab olingan muammo yuzasidati ma’lum jihatlar nazarda tutiladi. Lekin umumiy holda psixologik treninglaming vazifalariga quyidagilami kiritish mumkin: - Guruh a’zolarining bir-birlari bilan tanishuvini tashkil etish; -Guruh a’zolari bilan birgalikda normalarga amal qilishga o‘rganish; -Guruh a’zolarining muammolarini gapirtirishga sharoit yaratish; -Guruh a’zolari o‘rtasida o‘zaro do‘stona muhit yaratish; -Guruh a’zolarining o‘zaro jipsligini, ahilligini ta’minlash; -Guruh a’zolarida turli xil hayotiy ko‘nikma va malakalami hosil qila oluvchi mashg‘ulotlar tashkil etish. -Guruh a’zolarining “qayta aloqa”sini tashkil etish. Psixologik treningga murojaat etuvchilar guruhi. Hozirgi davrda odamlar orasida psixologik muammolarga duch kelish va bu muammmolar natijasida ruhiy zo‘riqishlar, asabiylashish hollari nisbatan ancha ko‘p kuzatilayotganligi sir emas. Bunday ruhiy zo‘riqish va asabiylashishlar natijasida insonlarda turli xil hayotiy muammolar, jumladan, shaxslararo munosabatlaming buzilishi, yurak-qon tomir hamda asab lizimi kasalliklarining vujudga kelayotganligi ko‘pchilikni. ayniqsa keng jamoatchilikni, shuningdek aynan psixolog mutaxassislarni ham tashvishga solayotganligi bejiz emas. Aytish mumkinki bunday asabiylashish holatlari turli darajadagi zo‘riqishlar natijasida vujudga kelmoqda. 15 I Bob bo‘yicha xulosalar Psixologik trening — bu shaxsning ijtimoiy-psixologik rivojlanishiga, muloqot malakalarini shakllantirishga va xulq-atvorini ongli ravishda o‘zgartirishga qaratilgan zamonaviy o‘quv-amaliy jarayondir. Trening mashg‘ulotlari insonning kommunikativ kompetentligini oshirish, shaxslararo munosabatlarda samarali muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish, ichki kechinmalarni boshqarish va vaziyatlarga mos ijobiy xulq-atvor modellarini egallashga xizmat qiladi. Bob davomida psixologik treningning mazmuni, shakllari, ilmiy asoslari va uni talqin qilgan yetakchi mutaxassislarning qarashlari ko‘rib chiqildi. Turli mualliflar ta’riflariga tayangan holda treningning mohiyati — shaxsni ijtimoiy munosabatlarga maqsadli tayyorlash, uning tajribasini boyitish, o‘zini anglashini chuqurlashtirish va mavjud xulq-atvor stereotiplarini ongli ravishda o‘zgartirishdan iboratligi aniq belgilab olindi. Psixologik treningning asosiy maqsadlari sifatida shaxsning muloqotchanlik malakasini oshirish, o‘zini va boshqalarni adekvat baholay olish, emotsional holatini boshqarish, murakkab vaziyatlarda to‘g‘ri qaror chiqarish ko‘nikmalarini shakllantirish kabi jarayonlar alohida e’tirof etiladi. Treningning vazifalari esa shaxsning ijtimoiy-psixologik bilimdonligini kengaytirish, muloqot madaniyatini rivojlantirish, ijtimoiy ustanovkalarni shakllantirish va noadekvat xulq shakllarini korreksiya qilishdan iborat. Shuningdek, trening samaradorligini belgilovchi tamoyillar — faollik, ijodiylik, xulq-atvorni anglab yetish (ob’ektivlashuv), va sheriklik muloqoti tamoyillari trening jarayonining psixologik mexanizmlarini aniqlab beradi. Ushbu tamoyillar ishtirokchilarni faol fikrlash, o‘zini kuzatish, o‘zgarishga ochiqlik va muloqotda sheriklik ruhini shakllantirishga yordam beradi. Umuman olganda, I bobda psixologik treningning nazariy-metodologik asoslari yoritilib, uning inson shaxsining rivojlanishidagi o‘rni va ahamiyati to‘liq asoslab berildi. Psixologik trening shaxsning muloqotdagi kompetentligini, emosional barqarorligini, ijtimoiy moslashuvini va kasbiy hamda shaxsiy 16 rivojlanishini ta’minlovchi eng samarali psixologik vositalardan biri ekani xulosaga kelindi. Psixologik trening zamonaviy jamiyatda shaxsning shaxsiy va kasbiy rivojlanishining muhom omili hisoblanadi. Uning maqsadlari shaxsning psixologik salomatligini oshirish, kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish va stressni boshqarishga qaratilgan. Vazifalari esa shaxsning o‘zini anglash, ijtimoiy va kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirish, shuningdek, motivatsion jarayonlarni rag‘batlantirishni o‘z ichiga oladi. Psixologik treninglar shaxsiy, kasbiy va ijtimoiy muammolarni yechishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi, bu esa uning jamiyatdagi ahamiyatini yanada oshiradi. Yuqorida keltirilgan trening haqidagi ta’riflardan xulosa chiqarish mumkinki, trening mashg‘uloti maqsadli tashkil etilgan jarayon, o‘rganish tajribasi orqali ishtirokchilarning bilim yoki xatti-harakatlarida muayyan faoliyatning bajarish ko‘nikmalarini hosil qilish va shaxsning kelajak ehtiyojlarini samarali qondirishga qaratilgan sun’iy va tabiiy ravishda tashkil etilgan har xil toifali kishilar yig‘inidir desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Shunigdek, trening tushunchasi amaliy sohani qamrab olib, psixoterapiya, psixokorreksiya va shaxsning rivojlantirish imkoniyatlarini ham ta’minlab beradi. 17 II BOB GURUHIY TRENINGLARNING TASHKILIY-USLUBIY JIHATLARI 2.1 Treningga tayyorgarlik va treningni tashkil etish Psixologik treninglar tabiiy va maxsus tarzda uyushtirilgan bo‘ladi. Maxsus tarzda uyushtirilgan treningda alohida vaziyatlar va o‘yin ishtirokchilarining shaxsiy ehtiyojlari, ularda individual shakillanishi zarur bo‘lgan sifatlar katta rol o‘ynaydi. Trening mashg‘ulotlari uchun maxsus vaziyat, aniq maqsad, shaxsiy ehtiyojlar hamda mashg‘ulotlarni o‘tkazuvchi shaxs yoki boshlovchi bo‘lishi zarur. Har qanday jarayonni tashkil etishda ma’lum bir bosqichlar mavjud bo‘ladi va mana shu bosqichlarga amal qilingan holda jarayon tashkil etilishi mashg‘ulotning samarasini ta’minlaydi. Xuddi shuningdek, har qanday psixologik treninglarni tashkil etishda ham 4 ta bosqichga asoslanib mashg‘ulotni tashkil etish maqsadga muvofiq hisoblanadi, aks holda trening mashg‘ulotlari samarasiz tugashi mumkin. 1. Tashkiliy bosqich 2. Boshlang‘ich bosqich 3. Asosiy bosqich 4. Yakuniy bosqich Eng muhimi guruhni tashkil qilish bosqichi bo‘lib, bunda quyidagi jihatlarga e’tibor berish kerak: Har qanday treningda (faqat nogironlar bilan o‘tkaziladigan maxsus treninglarni hisobga olmaganda) tashqi jismoniy defektga ega bo‘lgan va psixik holatida buzilishlar bo‘lgan kishilar ishtirok etmasligi lozim. Negaki, bunday holatlarda aynan ana shunday kamchilikka ega bo‘lganlarda aks ta’sir bo‘lishi ehtimoli kuchliroqligi har qanday mutaxassis uchun tushunarli bo‘lsa kerak. Guruh a’zolarining soni 8 tadan 12 tagacha (ba’zi hollardagina 20 tagacha) bo‘lgani ma’qul. Ishtirokchilarning yoshi iloji boricha taxminan teng bo‘lishi, ya’ni ular orasidagi farq 4-5 yoshni tashkil etishi mumkin (Alohida qayd etish lozim, 45-50 yoshdan kattalar uchun trening juda katta va ahamiyatli ta’sirga ega bo‘lmasligi va ular kutganchalik natija bermasligi ham mumkin). Ishtirokchilar orasida ayol va erkaklar soni imkoni boricha teng bo‘lishi kerak. Bundan tashqari 18 yana quyidagilarga ham e’tibor berish lozim bo‘ladi: Treningda muammosi bir xil bo‘lgan odamlarni to‘plash kerak. Trening ishtirokchilari iloji boricha bir-biriga notanish bo‘lishlari lozim. Trening o‘tkaziladigan xona albatta izolyatsiyalangan bo‘lishi shart, ya’ni hech kim ularni bezovta qilishi mumkin emas va ular ham boshqalarga halaqit bermasligi kerak. Rasmiylashgan guruh bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik lozim. Trenerdan auditoriya erkin bo‘lishini ta’minlash va auditoriyani yaxshi bilish talab etiladi. Treningda metodik qo‘llanmalarni tadbiq qilishda trening yo‘nalishini tanlanishi quyidagi omillarga bog‘liqdir: - Trening mundarijasi. - Guruhning o‘ziga xosligi. - Holatlarning o‘ziga xosligi. - Trenerning imkoniyatlari. Trening mashg‘ulotlarining samarali o‘tishini ta’minlash uchun uni tashkil etishda bir qancha muhim jihatlarga e’tibor berish lozim bo‘ladi. Trening mashg‘ulotiga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish jarayonida trener quyidagi muhim jihatlarni hisobga olishi maqsadga muvofiq: Trening mashg‘ulotlarining davomiyligi quyidagicha bo‘lishi maqsadga muvofiq: 1. Haftasiga 4-5 kun, bir kunda 8 soatdan mashg‘ulot o‘tiladi (orada 30 yoki 60 minut tanaftus beriladi). Bu eng samarali natija beradigan trening mashg‘uloti hisoblanadi. 2. Haftasiga 2-3 kun, bir kunda 4-5 soat mashg‘ulot o‘tiladi. O‘rtacha samarali natija beradi. 3. Haftasiga l kun, 3-4 soatdan mashg‘ulot o‘tkaziladi. Bunday davomiylikda tashkil etilgan trening mashg‘ulotlari kamroq samara berishi kutiladi. Trening o‘tkaziladigan xonada har bir ishtirokchi o‘zini erkin his etishi uchun lozim bo‘lgan barcha sharoitlarning bo‘lishi treningni samarasini ta’minlovchi omillardan biri hisoblanadi. Shuni hisobga olgan holda trening mashg‘ulotlari o‘tkaziladigan joy shinam, keng, erkin harakatlanishga mo‘ljallangan, kerakli 19 anjomlar bilan jihozlangan bo‘lishi tavsiya etiladi. Xonaning bir qismida dumaloq shaklda qo‘yilgan stullar, bir qismida yumshoq mebel o‘rindiqlari, 2-3 dona stol, akvarium, devorda 1-2 dona manzarali tasvir aks ettirilgan rasmlar, imkon darajasida gullar bo‘lishi tavsiya etiladi. Bulardan tashqari mashg‘ulot jarayonida foydalanish uchun magnitofon, televizor, videopleer, proektor, kompyuter jihozlari bo‘lishi ham lozim. Xonada ishtirokchilarning orasiga to‘siq bo‘ladigan ortiqcha jihozlar (stol, stullar) bo‘lmasligi maqsadga muvofiqdir. Trening o‘tkaziladigan xona albatta izolyatsiyalangan (ajratilgan) bo‘lishi shart, ya’ni begona shaxslar ularni bezovta qilmasligi va ular ham boshqalarga halaqit bermasligi kerak. 7 Odatda trening mashg‘ulotlari maxsus xonalarda yoki maxsus tanlangan joylarda (tabiat quchog‘ida) o‘tkaziladi. Lekin joyning tayyorlanishidagi asosiy talab shuki, shu guruh a’zolari bir biriga hissiy yaqin bo‘lishlari o‘zaro bevosita ta’sir ko‘rsatish yoki ko‘zlariga boqish imkoniyatlariga ega bo‘lishi kerak. Masalan: yumaloq stol atrofida kishilarning to‘planishi yuzma-yuz o‘tirish va hakozolar. Bu “Men - o‘yinda” deb ataluvchi holat bo‘lib, ishtirokchilar, boshlovchi ham doira shakldagi stol atrofida joylashadilar va o‘rtaga tashlangan mavzu yuzasidan erkin fikr almashish, hattoki, ayrim ishtimoiy rollarga ham kirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Guruh a’zolarining qanday shakli stol atrofida o‘tirishlari, yoki birbirlariga nisbatan fazoviy joylashishlariga qarab, shaxslarni o‘zlarini ruhiy his qilishlari ham har xil bo‘ladi. Masalan: agar trening guruhi a’zolari to‘rt burchak stol atrofida joylashgan bo‘lsalar bunda har bir a’zoning fazoviy tavvurlari va munosabatlari bahs-munozaraga moyil bo‘ladi va bunday holat “Men munozaradaman” deb ataladi. Yoki taxminan 1,5 metrga 2 metr diametr yumaloq stol atrofida o‘tkazilayotgan suhbatdagi shaxs holati “Men o‘yindaman” deb atalsa yumshoq yuza (Kreslo, gilam va divan) ustida xohlagan qulay holat bo‘lsa “Men o‘zimda” deb ataladi. 7 Рудестам К. Групповая психотерапия. — М.: Прогресс, 1993 20 Boshlang‘ich bosqich: Trening mashg‘ulotlarini olib borishning boshlang‘ich bosqich quyidagi qismlarni o‘z ichiga oladi: Guruhiy normalami ishlab chiqish qismi; Tanishuv qismi; Kutishlarni aniqlash qismi. Guruhiy norma (tamoyil, qoida)iarni ishlab chiqish: Guruhiy normalar trener bilan guruh ishtirokchilarining hamkorligida ishlab chiqilishi shart. Guruhiy normalami ishlab chiqishda trener “Aqliy hujum” usulidan foydalangan holda fikrlar yig‘ishishi maqsadga muvofiqdir. Mashg‘ulot jarayonida qanday qoidalarga amal qilish lozimligi to‘g‘risida guruh a’zolarining o‘zi takliflar, fikrlar berishi, bunda ma’lum bir fikrni berayotgan ishtirokchining bu fikrning trening uchun qanday ahamiyatga ega ekanligini izohlashi maqsadga muvofiqdir, shundan so‘ng ishtirokchilar bilan uning taklifi qabul qilinadi yoki rad etiladi. Trening emotsiyaga boy, noan’anaviy mashg‘ulot bo‘lib, shaxsning muloqot usulini o‘zgartirish, uyg‘unlashtirishga, shaxslararo munosabatlarni yaxshilash, boshqa odamlar bilan muloqotda yuzaga keladigan qarama-qarshiliklarni hal etishga yo‘naltirilgan. Trening maqsadlari inson psixologiyasining murakkab jarayonlariga, nozik tomonlariga ta’sir etishi mumkin, shuning uchun trenerning ishini qimmatbaho toshga ishlov berayotgan zargar mehnati bilan taqqoslashgan. Shuningdek, trenerning zargarlik mahorati guruhda intizomni (ayniqsa guruh maktab yoshidagi bolalar va o‘smirlardan tashkil topgan bo‘lsa) o‘rnatishdan, treningni yangi g‘oyalarni qo‘llash bilan boshlanadi. Trening qoidalari yoki qonunlari guruh ichidagi jarayonlarni nazorat qilish va tartibga keltirish uchun xizmat qiladi. Bu qonunlarni qo‘llash trening qatnashchilari uchun yordam bo‘ladi va aksincha, agar trener bularga e’tibor bermasa trening guruhi “bo‘linib ketishi” yoki qatnashchilarni ko‘ngliga “jarohat” yetkazishi mumkin. Shuning uchun treningni tashkiliy bosqichida trener tomonidan ishtirokchilarga treningni asosiy quyidagi qoidalariga rioya qilish kerakligi tushuntiriladi. 8 Treningning asosiy qonunlari: 1. “00” qonuni. Barcha ishtirokchilar mashg‘ulot boshlanishiga va tanaffusdan keyin kechikmay kelishlari, bunda trener ularga namuna bo‘lishi 8 Ismoilova N.Z., Abdullaeva D.U. Trening o‘tkazish metodikasi. Toshkent - 2009. 21 kerak. Trening boshlovchisi faqatgina treningni boshqarmasdan guruh bilan birgalikda tahlil qiladi va o‘zini tutishi va muloqoti bilan qatnashchilarga namuna bo‘ladi. 2. “Mikrofon” qonuni. Kimning qo‘lida mikrofon bo‘lsa o‘sha odam gapiradi. Mikrofon sifatida mashq o‘tkazish vaqtida aylana bo‘yicha har bir ishtirokchiga uzatiladigan biror bir yumshoq o‘yinchoqdan, oddiy marker yoki ruchkadan foydalanish mumkin. 3. “Faollik” qonuni. ‘Siz biror bir mashqni bajarishda ishtirok etmasligingiz mumkin. Bu siz vazifani bajara olmaysiz degani emas, balki siz chetdan turib kuzatmoqchisiz. Bu haqida avvaldan ma’lum qilish kerak bo‘ladi. Lekin guruhdan bir kishining chiqib ketishi shu guruhning ishiga ta’sir qilishini ham e’tiborga olish kerak bo‘ladi. 4. “Faqat o‘z fikrini bayon etish” qonuni. Bu qonun o‘zining fikrini birinchi shaxs nomidan bayon etish, ya’ni “Mening fikrimcha, men his qilaman, mening o‘ylashimcha...”. Har bir ishtirokchi guruhninig boshqa qatnashchilarining fikrlarini bilmaydi. Guruh nomidan gapira olmaydi, shuning uchun ko‘pchilik, ya’ni “biz” deb boshlanadigan fikrlar mumkin emas. 5. “Guruhning barcha qatnashchilariga hayrixoh munosabatda, xushmuomala bo‘lish” qonuni. Ushbu qonun quyidagicha talqin qilinadi: “Barchamizning afzallik tomonlarimiz va kamchiliklarimiz bor. Trening vaqtida boshqalarning xususiyatlariga sabrli bo‘lish kerak. Agar sizni nimadir qoniqtirmasa, hech bir ishtirokchiga zarar yetkazmagan holda bu haqida trenerga ma’lum qiling”. Bu qonun ayniqsa o‘smirlar guruhida muhimdir. Trening vaqtida bir-birini familiyasi va laqabi bilan atash mumkin emas. 6. “O‘z ismini aytish” qonuni. Agar trening qatnashchilari bir-biriga notanish bo‘lsa har bir chiqish oldidan o‘z ismini aytishi kerak bo‘ladi. 7. “Muloyimlik” qonuni. Barcha qatnashchilar bir-birlariga xushmuomalalik bilan va o‘zlarini taqdim qilganda aytgan ismlari bilan murojaat qilishlari kerak bo‘ladi. 22 8. “Shu yerda va hozir” qonuni. Ayni vaqtda va shu yerda bo‘layotgan jarayonning, shuningdek, qatnashchilarning his-tuyg‘ulari, kechinmalari va munosabatlarini trening doirasida ko‘rib chiqish va ularni kelajak yoki o‘tmish bilan bog‘lamaslik kerak. Bu qoida guruhning har bir qatnashchisiga mazkur trening vaqtidagi kechinmalarni anglab yetish imkonini beradi. 9. “Konfidensiallik” qonuni. “Trening vaqtida sodir bo‘ladigan barcha holatlar, vaziyatlar faqat shu yerda va faqat trening qatnashchilari bilan muhokama qilinadi va tashqariga chiqmaydi”. Bu qonun trening qatnashchilariga o‘z fikrlarini erkin bayon etish imkonini beradi. 10. “Ishtirokchi sifatida faqat o‘zini taklif etish” qonuni. Ko‘p hollarda ba’zi ishtirokchilar biror bir mashqda ishtirok etishni xohlamasdan boshqa ishtirokchilarni taklif etadilar. Bu esa boshqalarga ham ta’sir ko‘rsatib, treningning muvaffaqiyatli tugashiga aks ta’sir etadi. Shuning uchun bu qonunni trening boshlanishidan avval tanishtirish kerak bo‘ladi. 11. “Seminarning boshidan oxirigacha qatnashish” qonuni. Bu ishtirokchilarda mas’uliyatni vujudga keltirish uchun zarur bo‘lgan tamoyildir. 12. “Ixtiyoriylik” qonuni. Seminarda o‘z mulohazalarini bayon qilish, munozaralarda, o‘yin va mashqlarda ishtirok etishda ixtiyoriylikni joriy qilishi mumkin. 13. “Vaqtni tejash – sarishtalik” qonuni. Guruh ishtirokchilari trening mashg‘uloti davomida gaplarini imkon qadar qisqa, lo‘nda ifodalashi, mavzu doirasidan chetga chiqib ketmasligi lozim. 14. “Shaxsni baholamaslik” qonuni. Har bir ishtirokchi o‘z fikr mulohazalarini, hissiyotlarini bayon qilishi mumkin, biroq bunda boshlovchi va qolgan ishtirokchilar hikoyadagi vaziyatnigina muhokama qilishlari kerak va so‘zlovchining o‘sha paytdagi xulq-atvori, hatti-harakatini baholashdan qochishlari kerak. 9 Qo‘shimcha tarzda shuni ta’kidlash kerakki, treningda ishtirokchilar birbirlariga do‘stona munosabatda bo‘lishi, bir-birlarining hissiyotlarini hurmat 9 Ismoilova N.Z., Abdullaeva D.U. Trening o‘tkazish metodikasi. Toshkent - 2009. 23 qilishlari kerak (Masalan: ketishi kerak bo‘lib qolsa albatta boshlovchini ogohlantirishi va aksincha). Bundan tashqari trener tomonidan quyidagilar alohida ta’kidlab o‘tilishi shart: Birovning fikrini umuman noto‘g‘ri deb hisoblagan yoki unga qo‘shilmagan taqdirda ham uni to‘xtatib qo‘yish yoki ustidan kulishga hech kimning haqqi yo‘q. Ishtirokchilar bir-birini masharalashi yoki g‘ururiga tegadigan gaplar aytishi mumkin emas. Ishtirokchilar ham, boshlovchi ham, agar savol uning shaxsiy hayotiga tegishli bo‘lsa, javob bermaslik huquqiga ega. Boshlovchiga savollar va fikrlar anonim tarzda berilish imkoniyati yaratilishi shart. Lekin bu haddan tashqari chegaradan chiqish imkonini bermasligi, ya’ni boshlovchining shaxsiyatiga tegish kabilarga yo‘l qo‘yilmasligi ta’minlanishi kerak. Me’yorlarni mashg‘ulot o‘tkazishdan avvalroq katta qog‘ozga yozib, xonaga osib qo‘yish yoki guruh a’zolari bilan birgalikda “Aqliy hujum” usuli orqali aniqlashtirib olish maqsadga muvofiq. Bu birinchi guruhiy kelishuv hisoblanadi. Bunda shu narsa muhimki, har bir kishining fikrini albatta eshitish, nima uchun bu tamoyilga xayrixohligi yoki noroziligini izohlashini so‘rash lozim. Tamoyillarni tasdiqlashni ovozga qo‘yish kerakmas. Agar kimdir guruhning fikriga norozi bo‘ladigan bo‘lsa, uni ko‘ndirishga harakat qilish yoki guruh boshqa qarorga kelishi lozim bo‘ladi. Chunki uning fikrini inobatga olmaslik guruhdagi psixologik iqlimga salbiy ta’sir etishi aniq. Ya’ni fikri inobatga olinmagan ishtirokchida norozilik holati paydo bo‘ladi va bu uning treningdagi butun ishtiroki davomida negativ holatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Bundan tashqari unda ruhiy tushkunlik, o‘z-o‘zini baholashning pasayishi va hokazolar ham paydo bo‘lish ehtimolini tug‘diradi. Trening qonunlarining maqsad va vazifalari. 1. Trening guruhini umumiy qonunlar asosida jipslashtirish. 2. Guruhiy trening o‘tkazishning asosiy tashkiliy tartibini belgilab berish. 3. Qabul qilingan qonunlar asosida guruhni boshqarish imkoniyati. 4. Trening qonunlarining trening maqsadi va vazifalariga yo‘nalganligi guruhning qo‘yilgan maqsadga erishishiga yordam beradi. Treningda tanishuvni tashkil qilish: Trening mashg‘ulotining birinchi kunida o‘tkazilishi lozim bo‘lgan asosiy qismlardan biri - guruh a’zolarining bir-biri bilan 24 va trenerlar bilan tanishuvidir. Bu qism trener tomonidan taklif etiladigan turli xil o‘yinlar orqali amalga oshiriladi. Demak, tanishuvni turli xil usulda tashkil etish mumkin, lekin tanishuv qismining mohiyati bitta bo‘ladiki, har bir ishtirokchi o‘zini shu guruhda boshqalar qanday tanishini yoki uni qanday nom bilan atashlarini istasa, o‘zini shunday tanishtirishi mumkin. Ishtirokchilarning kutishlarni aniqlash: Trener tanishuvdan so‘ng guruh a’zolarining har biridan treningdan nimalar kutayotganligini so‘rab chiqadi. Bu qismning ahamiyatli jihati shundaki, ishtirokchiga o‘z muammosini gapirtirishga dastlabki turtki berilishi bilan birgalikda trener ularning kutishlarini bilib olganidan so‘ng shunga muvofiq o‘zining dasturi va rejasiga o‘zgartirishlar kiritishi mumkin. Kutishlarni aniqlash bosqichida guruh a’zolari aylana bo‘ylab o‘tirgan holda o‘zlarining treningdan nima kutayotganligini, o‘zini xavotirga solayotgan holatlar yoki ularga yoqmayotgan jihatlar yuzasidan e’tirozlarini aytib chiqishlari so‘raladi. Trener barcha ishtirokchilarning fikrlarini ularga baho bermasdan, muhokama qilmasdan, hayron bo‘lmasdan, xayrixohlik bilan eshitishi va har bir ishtirokchiga o‘z kutuvini boshqalar bilan baham ko‘rgani uchun minnatdorchilik bildirishi lozim. Asosiy bosqich: Treningni asosiy bosqichi bu trening mashg‘ulotlarining boshlang‘ich bosqichi tugaganidan to yakuniy bosqich boshlangungacha davom etadi. Bu davrda ishtirokchilar bilan asosiy ish olib boriladi. Mana shu jarayonda ularning muammolari bilan ishlanadi va ular uchun zarur bo‘lgan ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan ish olib boriladi. Har qanday trening mashg‘ulotlarini olib borishda samaradorlikka erishish uchun eng avvalo ishtirokchilar orasida samimiylik, ochiqlik, o‘zaro ishonch muhitini yaratish lozim bo‘ladi. Bular amalga oshmasdan turib, treningdan ko‘zlangan maqsadga erishib bo‘lmaydi. Bunday muhitni yaratish esa boshlovchidan katta mahorat talab etish bilan birgalikda trening jarayonida qo‘llaniladigan usullarga ham bog‘liq bo‘ladi. Bunday usullar sirasiga "ta’limning noan’anaviy usullari" deb nom olgan va bizning ta’lim tizimimizga ham keng kirib kelgan usullar kiradi. Ular quyidagilardir: ma’ruza, aqliy hujum, bahs-munozara, 25 psixogimnastik mashq, o‘yinlar, rolli o‘yinlar, psixodramma, SWOT - tahlil, guruhlarga bo‘lib ishlash, keys metodi. Bulardan tashqari maqsadga va vaziyatga qarab muammoli vaziyatlami tahlil etish usuli ham qo‘llaniladi. Yakuniy bosqich: Har qanday ishning yakuni bo‘lgani kabi trening mashg‘ulotlarinng ham yakuni mavjud. Demak, Treningni yakunlash bosqichida “Qayta aloqa” o‘rnatish lozim. Ya’ni trening ishtirokchilari mashg‘ulotdan nima oldi, birinchi kunda kutgan kutuvlari amalga oshdimiyo‘qmi, o‘z muamolarini yechish uchun ko‘nikma va malakalarni egallay oldimi va shu kabi savollaming javoblari sarhisob qilinadi. Yakuniy bosqichda trener guruhdagi har bir ishtirokchidan o‘z kutishlari amalga oshgan yoki oshmaganligini so‘rab chiqadi. Bu suhbatdan maqsad - guruhdagi har bir a’zoning kutishi qay darajada amalga oshganligini bilish va eng asosiysi, trening maqsadiga erishgan yoki erishmagaligini bilishdan iborat. Buning uchun trener tomonidan oldindan tuzilgan anketalar tarqatiladi va ishtirokchilarga bu anketani anonim tarzda to‘ldirilishiga imkon yaratiladi. Chunki ishtirokchi o‘z fikr-mulohazalarini aniq va ochiq-oydin yozib berishi uchun u himoyalanganlikni his etishi lozim. Anketada “Sizga mashg‘ulot yoqdimi?”, “Mashg‘ulotdan o‘zingiz uchun qanday foydali jihatlarni oldingiz? , “Mashg‘ulotdan olgan bilim, ko‘nikama va malakalaringizdan hayotingiz davomida foydalanishingizga ishonasizmi?”, “Mashg‘ulot jarayonida sizga yoqmagan holatlami yozing?”, “Trenerlarga qanday tavsiyalaringiz bor?” kabi savollar bilan murojaaat etiladi. Bundan tashqari ishtirokchilaming kutuvlarini aniqlashda anketa savollari quyidagi ko‘rinishda bo‘ishi ham mumkin: “Menga treningda yoqqan narsa” , “Men mashg‘ulotda ... lar haqida ma’lumotga ega bo‘ldim!” “Men navbatdagi uchrashuvda ... ni isbot qilaman.” Trening muloqotlarida yana bir umumiy jihat borki, bunda muloqot yoki ishtirokchilari o‘rtasida samimiy, iliq munosabatlar o‘rnatilishi, ular bir-birlariga ishonishlari lozim. Buning uchun boshlovchi o‘yin boshida shunday sharoit yaratadiki, natijada ishtirokchilar bir-birlarini tanib, iliq munosabatlarga moyillik sezishlari shart. Psixologik treninglar insonlar orasida sog‘lom munosabatlara 26 erishni hal qilish uchun ijtimoiy amaliyotning turli sohalariga kirib bormoqda. Uning diagnostik tahlili, psixokorreksion imkoniyatlari kadrlar faoliyati: mutaxassislarni, psixolog, pedagog, psixoterapevtlar, korxona va tashkilot boshqaruvchilar, tadbirkorlarning ish faoliyatiga samarali ta’sirini ko‘rsatadi. Shiddatli bir paytda yoshlarni zamon talabiga mos, teran fikrlovchi, turli vaziyatlarda o‘zining oqilona tafakkuri orqali ijtimoiy muhitga ta’sir ko‘rsatuvchi, keng dunyoqarashga ega tarbiyalashdek masalalarni psixologiya sohalariga ham yuksak vazifa qilib yuklaydi. Zero, milliy psixologiyamizda psixologik trening predmeti eng samarali va zamonaviy yechimdir. 27 2.2 Psixologik trening bo‘yicha amaliy mashg‘ulot ssenariysi “Stressdan yengillash va emotsional holatni boshqarish” nomli trening mashg‘uloti. Ishtirokchilar soni: 10 nafar Davomiylik: 20–25 daqiqa. Vazifa: Stress manbalarini anglash, umumlashtirish, ularga yondashuvlarni ishlab chiqish. Mashg‘ulotning borishi: “Stress barmoqchalar” mashqi Trener ishtirokchilarga mashg‘ulot maqsadini tushuntiradi. Trener: - Bu mashg‘ulotimiz maqsadi ishtirokchilarga o‘zlarining individual stress manbalarini anglash imkonini berish. Stress sabablarini vizual tarzda tasvirlash va ular ustida fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishdan iborat. Bu mashq orqali o‘zingizda stressni yuzaga keltiradigan holatlarni aniqlaysiz va ular haqida birgalikda fikr yuritamiz. Tayyor bo‘lsak, boshlaymizmi? Ishtirokchilar: - Ha, boshlaymiz. Trener: - Oldingizda bo‘sh qog‘oz bor. Iltimos, kaftingizni qog‘ozga qo‘ying va kontur bo‘ylab aylantirib chizing. Chizilgan kaftning har bir barmog‘iga sizda eng ko‘p stress, xavotir, qo‘rquv yoki g‘azabni keltirib chiqaradigan 5 ta holatni yozing. Masalan, kimdadir charchoq stress bo‘lishi mumkin, kimdadir esa oilaviy muammolar yoki darsga kech qolish va hokazo. Ishtirokchilar boshi bilan tasdiqlaydi. Ishtirokchilar berilgan listlarga qo‘llarini qo‘yib chiza boshlashadi. Ishtirokchilarga topshiriq uchun 10 daqiqa berildi. Vaqt tugagach ishtirokchilar yozganlarini o‘qib berdilar. Trener: - Ana endi treningda o‘ng qo‘l qoidasi bo‘yicha sizlarni javoblaringizni eshitishni boshlaymiz. 28 Maryam: - Menda uchraydigan eng ko‘p stress holatlari bu ishdagi charchoqlar, avtobus kutish, moliyaviy muammolar, vaqtim yetishmasligi masalan ishlaganim uchun darslarni hammasiga ham ulgurmayman, keyin esa asabiylashib kayfiyatim tushkun bo‘lib ketadi. Sabrina: - Meni hayotimda oxirgi paytlarda juda ko‘p bunaqa vaziyatlar bo‘lyapti. Eng ko‘p uchrayotganlari bular vatqimni to‘g‘ri taqsimlay olmasligim, kech uxlashim va natijada darsda ham uyqum keladi ba’zan, internet yaxshi ishlamasligi, doim xato qilishdan qo‘rqishim va uydagilarimni juda ko‘p nazorat qilishi ham meni ko‘p stressga tushiradi. Xurshida: - Men quyidagi holatlarni yozdim, bular ham ishlashim ham o‘qishim natijasida vaqtim juda ham kam, ba’zan o‘zimga ham vaqt ajratolmay qolaman. Ikkinchi holat bu moslashuvchanligim qiyinligi, uchinchi holat esa uyqu yetishmasligi, to‘rtinchi holat bu kontrak masalasi ya’ni vaqtida to‘lay olmasligim meni ko‘p asabiylashtiradi. Va oxirgi yozgan javobim bu xonadoshlarim bilan tez tortishib qolishim. Mushtariybegim: - Menda uchraydigan stressli holatlarga keladigan bo‘lsak bu eng birinchi o‘rinda o‘qishga uzoq masofadan kelishim, ko‘p metroda yuraman bu doimiy shovqin degani. Ikkinchi o‘rinda singlim bilan tez tez tortishib qolaman, aytganimni qilmaydi chunki ko‘pincha, keyingi o‘rinlarda esa moliyaviy muammolar, pul yetishmasligi va to‘satdan ortiqcha harajatlar chiqib qolishi. Va oxirgi o‘rinda darslarda beriladigan vazifalar juda ko‘pligi. Gulsanam: - Menda stressli holatlar quyidagilar va deyarli har kuni ular bilan yuzlashaman: fakultetga kelganimda internet yaxshi ishlamasligi, kvartiram uzoqligi, darsga kech qolishim va o‘qishdagi vazifalar ko‘pligi va eng asosiysi ko‘pchilik oldida gapirishdan qo‘rqish. 29 Sevinch: - Stressli holatlardan men iloji boricha tez chiqib ketishga harakat qilaman. Har kuni avtobusda yurganim uchun meni avtobusdagi tirbandliklar qiynaydi, keyin telefonim zaryadkasi tez tugab qolishi, pulim oy oxirigacha yetmay qoladi, stipendiya kechikishi va doim nimanidir unutib qoldirishim. Agar darsga kechikayotgan bo‘lsam va avtobusni o‘tkazib yuborsam taksida ketaman. Agar vaqtim bemalol bo‘lsa shunchaki keyingisini kutaman. Farangiz: - Eng ko‘p uchraydigan stressli holatlarga quyidagilarni yozdim. Sessiya davri – stress eng yuqori darajaga chiqadi. Ko‘proq imtixonlar va baholar haqida o‘ylayman. Vaqtni rejalashtira olmaslik – hamma ishlarim yig‘ilib ketadi. Charchoq – dam olishga vaqtim yetmaydi. O‘ziga ishonchsizlik – imkoniyatlarimdan foydalanmay qolaman. Tanqid eshitish – ruhim tushib ketadi. Marjona: - Menda har kuni ertalabdan kichik stress boshlanadi ya’ni xonadoshimning baland ovozdagi budilnigi (Xonada biroz kulgu ko‘tarildi). Baland ovozda bo‘lgani uchun to‘satdan uyg‘onib ketaman. Keyin pul yetishmasligi, uydagilarim menga ko‘p bosim berishi, darsga kech qolganim uchun nblarim ko‘payib ketgani va o‘qishdagi vazifalar ko‘pligi va ba’zan hammasiga ham vaqtida ulgura olmasligim. Inobat: - Men bosh barmoq qismiga pul yetishmasligini yozdim. Pulim kam bo‘lsa kayfiyatim ham bo‘lmaydi. Keying barmoqqa esa transport muammolari va darsga kechikish stressi. Keyin yotoqxona sharoiti, chunki dam olish uchun qulay sharoit yo‘qligi charchatadi. Keyin esa oiladan uzoqda bo‘lish va so‘ngida kutilmagan xarajatlar tufayli rejalar buzilib, xavotir kuchayishini yozdim. Muxlisa: - Stressli holatlar deganda meni hayolimga birinchi o‘rinda pul va vaqt masalasi keldi. Ko‘pchilikda shunaqa ekan. Keyin o‘rinda sog‘likdagi muammolar, oilamda doim meni so‘roq qilishlari va sessiyadan 3 baho olish qo‘rquvi. O‘qishdagi stress menga ham ta'sir qiladi. Imtihonlar va loyiha topshiriqlari juda ko‘p. O‘z vaqtida 30 tayyorgarlik ko‘rmasam, bu meni xavotirga soladi va yaxshi natijalarni olishimga to‘sqinlik qiladi. Trener: - Hozirgacha biz stress manbalarimizni aniqladik va ularni qog‘ozga tushirdik. Endi sizlardan kaft shaklini konturi bo‘ylab yirtib, alohida qilib olishingizni so‘rayman. Bu ishni shunchaki texnik topshiriq deb qabul qilmang. Bu orqali biz bir muhim narsani qilayapmiz: siz hozir stressni o‘zingizdan ajratyapsiz. Ya’ni, stress siz emassiz, u — siz duch kelayotgan holatlar xolos. Qog‘ozdagi kaft — bu siz yozgan stresslar, ularni hozir qo‘lingizda, oldingizda ko‘rib turibsiz. Kaftni yirtib olayotganda ichingizdagi zo‘riqishni ham bir oz chiqarishga harakat qiling. Bu harakat stressni tanadan va ongdan tashqariga chiqarishga yordam beradi. Kaftni oldingizga qo‘yib qarab ko‘ring: bu — sizni qiynayotgan holatlar. Endi ular bilan nima qilish mumkinligi haqida keyingi bosqichda birga o‘ylaymiz. Ishtirokchilar kaft shaklini konturi bo‘ylab ehtiyotkorlik bilan yirtib olib, oldilariga qo‘yishadi. Xonada qisqa sukunat hukm suradi. Trener: - Hozir oldingizda yotgan kaftga bir oz diqqat bilan qarab turing. Iltimos, hozircha gapirmaymiz. Har biringiz o‘zingiz yozgan stress holatlarini ichingizda qayta ko‘zdan kechiring. (30–40 soniyalik jimlik) Endi aytingchi, shu kaftga qarab turganingizda ichingizda qanday hislar paydo bo‘lyapti? Kim boshlaydi? Maryam: - Men hozir qarasam, stresslarim juda ko‘p ekanligini ko‘ryapman. Oldin shunchaki charchoq deb o‘ylardim, lekin bularning hammasi bir joyga yig‘ilib meni bosib turganini his qildim. Trener: - Juda yaxshi anglash. Demak, stressni ko‘rish — uni tushunishga birinchi qadam. Sabrina: - Menda ham shunaqa. Kaftni oldimga qo‘yganimdan keyin stresslar mendan alohida bo‘lib qolgandek. Go‘yoki ularni boshqarish mumkin degan fikr keldi. 31 Trener: - Aynan shuni his qilishingiz juda muhim. Stress ustidan nazorat hissi paydo bo‘layapti. Xurshida: - Men o‘zimga kam vaqt ajratishimni aniq ko‘ryapman. Hammasi ish va o‘qish atrofida aylanyapti, lekin o‘zim yo‘qman. Trener: - Juda to‘g‘ri kuzatuv. Ko‘pincha stress ham shundan boshlanadi. Gulsanam: - Men esa ko‘pchilikning stresslari menga o‘xshash ekanini bildim. Oldin faqat menda shunaqa deb o‘ylardim. Trener: - Bu juda muhim xulosa. Siz bu holatda yolg‘iz emassiz. Mushtariybegim: - Transport va shovqin menga juda ta’sir qilarkan. Oldin buni stress deb qabul qilmagan ekanman. Umumlashtirish bosqichi Trener: - Endi sizlarning javoblaringizni umumlashtirib ko‘ramiz. Bugun ko‘proq qaysi stress manbalari takrorlandi? Ishtirokchilar (bir ovozda): - Pul yetishmasligi, vaqt kamligi, uyqu yetmasligi, oilaviy muammolar, transport muammolari, o‘qishdagi yuklama, sessiya. Trener: - Demak, bizning guruhimiz uchun eng asosiy stress manbalari bular ekan. Ko‘ryapsizmi, stresslarimiz turlicha bo‘lsa ham, ko‘pi umumiy. Endi kaftingizga yana bir bor qarang. Iltimos, o‘zingiz hozir nazorat qila oladigan bitta stress manbasini ichingizda tanlang. Shu stressni kamaytirish uchun bugundan boshlab nima qila olishingizni o‘ylab ko‘ring. 32 Ishtirokchilar kaftlariga qarab, o‘zlari nazorat qilishi mumkin bo‘lgan stress manbasini tanlaydilar. Har bir ishtirokchi ichida qisqa tahlil va reja tuzadi. Maryam: - Men vaqt yetishmasligini tanladim. Bugundan boshlab har kuni o‘qish va ish rejamni kichik qismlarga bo‘laman, shunda har bir topshiriqni osonroq bajaraman. Sabrina: - Uyqu yetishmasligi meni eng ko‘p bezovta qiladi. Shu sababli har kuni ertalab bir soat oldin yotishga harakat qilaman va telefondan kamroq foydalanaman. Xurshida: - Men uchun o‘z vaqtim yetishmasligi eng katta stress. Har kuni o‘zim uchun 30 daqiqa “shaxsiy vaqt” ajrataman, shunda dam olaman va kayfiyatim yaxshilanadi. Mushtariybegim: - Moliyaviy muammolarni nazorat qilmoqchiman. Shu sababli xarajatlarimni yozib boraman va keraksiz sarf-xarajatlardan qochaman. Gulsanam: - Ko‘pchilik oldida gapirish qo‘rquvimni tanladim. Bugundan boshlab kichik jamoalarda o‘z fikrlarimni aytib, asta-sekin katta auditoriyada gapirishga tayyorgarlik ko‘raman. Sevinch: - Avtobusdagi tirbandliklar meni asabiylashtiradi. Shu sababli ertalab bir oz erta chiqib, transportni rejalashtiraman va stress kamayadi. Farangiz: - Sessiya davri va imtihonlar stressini kamaytirish uchun kunlik o‘quv rejam tuzaman va dam olish vaqtini ham inobatga olaman. Marjona: - Pul yetishmasligini nazorat qilmoqchiman. Xarajatlarni oldindan rejalashtiraman va har oy bir oz jamg‘arma qilaman. Inobat: - Transport muammolarini boshqarish uchun yo‘l harakatini oldindan o‘rganaman va imkoniyat bo‘lsa hamrohlik qiladigan odamlar bilan boraman. 33 Muxlisa: - O‘z vaqtida tayyorgarlik ko‘rmaslik stressini kamaytirish uchun haftalik reja tuzaman va har kun uni tekshiraman. Trener: - Juda yaxshi! Sizlar har biringiz o‘z stresslaringizni aniqlab, ularni kamaytirish uchun amaliy reja tuzdingiz. Esingizda bo‘lsin, stressni to‘liq yo‘q qilish mumkin emas, lekin uni boshqarish va nazorat qilish osonlashadi. Shu yerda sizlarga bir nechta qo‘shimcha tavsiyalar beraman: 1. Stressni tan olishni davom eting. Har safar stress paydo bo‘lganda, uni atrofingizdagilar bilan muhokama qilish yoki yozib qo‘yish yordam beradi. 2 . Kichik qadamlar bilan harakat qiling. Bir vaqtning o‘zida hamma muammolarni hal qilmoqchi bo‘lmang. Har kuni bitta kichik masalani hal qilish yetarli. 3 . Dam olishni rejalashtiring. Dam olish vaqtini kiritish nafaqat kayfiyatni yaxshilaydi, balki ish va o‘qishga bo‘lgan samaradorlikni oshiradi. 4 . Yordam so‘rashdan uyalmang. Stressni o‘zingizga yashirmang, yaqinlaringiz yoki do‘stlaringiz bilan bo‘lishish ham foydali. 5 . Pozitiv fikrlashni mashq qiling. Har kuni o‘zingiz uchun biror ijobiy voqeani eslab ko‘ring yoki minnatdorchilik hissini his qiling. Faolligingiz va ochiq fikrlaringiz uchun hammangizga rahmat ! Xulosa. “Stress barmoqchalar” mashqi orqali ishtirokchilar o‘z stresslarini aniqlash, ularni boshqarish va kamaytirish bo‘yicha amaliy choralarni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Mashqning asosiy pedagogik va psixologik afzalligi shundaki, stressni vizual va kinestetik tarzda anglash, uni tashqi obyekt sifatida ko‘rish va boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish imkonini beradi. Natija: Ishtirokchilar o‘z stresslarini yanada ongli ravishda kuzata olishadi, ularni boshqarish ko‘nikmasini rivojlantiradilar va kundalik hayotdagi stressli vaziyatlarga nisbatan samarali yondashuvni o‘zlashtiradilar. 34 II Bob bo‘yicha xulosalar Ushbu bobda guruhiy psixologik treninglarning tashkiliy va uslubiy jihatlari, shuningdek, amaliy mashg‘ulot ssenariysi batafsil tahlil qilindi. Treningni samarali tashkil etish uchun trenerning tayyorgarligi, ishtirokchilarni tanlash mezonlari, xonani tayyorlash shartlari va mashg‘ulotlarning bosqichma-bosqich olib borilishi muhim ekanligi ta’kidlandi. Treningning samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq: guruh a’zolarining soni va yoshi, jinsiy tarkibi, shaxslararo munosabatlarning ochiqligi va ishonch muhiti, shuningdek, mashg‘ulotlar davomiyligi va amaliy metodlarning to‘g‘ri tanlanishi. Guruhiy normalar va qoidalarni ishlab chiqish, tanishuv, kutishlarni aniqlash va asosiy mashqlarni bajarish jarayonida ishtirokchilarning faol ishtirokini rag‘batlantirish samaradorlikni oshiradi. Trening har qanday yosh davri va ijtimoiy qatlam vakillari orasida olib borilishi mumkin: maktabgacha yoshdan tortib kattalar, o‘qituvchi, tarbiyachi, tibbiyot xodimi, korxona ishchilari va boshqa soha vakillari. Mashg‘ulotni o‘tkazish uchun alohida boshqaruvchi (trener) zarur bo‘lib, uning roli trening maqsadlarini aniqlash, ishtirokchilarning faoliyatini boshqarish va ularning ijtimoiy-psixologik muammolarini hal qilishga yo‘naltiriladi. Trening mashg‘ulotlarida rolli o‘yinlar, harakatli o‘yinlar, munozarali bahslashuvlar va breynshtorming (“fikrlar to‘qnashuvi”) kabi interaktiv metodlar qo‘llaniladi. Ayniqsa, axloqiy-ma’naviy muammolarni hal qilishda munozara va bahsning roli katta, bunda boshlovchining neytral roli, ishtirokchilarning erkin fikr bildirishiga imkon yaratish, va guruhning o‘z qaroriga erishishi muhimdir. Amaliy mashg‘ulot ssenariysi, xususan “Stressdan yengillash va emotsional holatni boshqarish” treningi, ishtirokchilarda stressni aniqlash, uni boshqarish, emotsional yengillikni ta’minlash va psixologik barqarorlikni oshirishga qaratilgan. Enerjayzerlar va interaktiv mashqlar orqali guruhdagi ijobiy muhit 35 yaratildi, ishtirokchilarning bir-biriga ishonchi, faol muloqoti va o‘z-o‘zini anglash ko‘nikmalari mustahkamlandi. Shuningdek, ushbu bobda treningning yakuniy bosqichi, ya’ni xulosa va refleksiya jarayoni ham muhimligi ta’kidlandi. Trener tomonidan ishtirokchilarga mashg‘ulotdan olingan natijalar, o‘zgarishlar va kelajakda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan ko‘nikmalar tahlil qilinadi. Bu jarayon ishtirokchilarning o‘z tajribalarini baholashlari va treningning samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, ushbu bob guruhiy psixologik treningning muvaffaqiyatli tashkil etilishi uchun zarur bo‘lgan tashkiliy-uslubiy jihatlar, mashg‘ulot bosqichlari, qoidalar va amaliy metodlarni tizimli tarzda yoritib berdi. Bu bilimlar, kelajakda turli yoshdagi va turli ijtimoiy guruhlar bilan trening o‘tkazishda muhim amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. 36 XULOSA Ushbu kurs ishida psixologik trening tushunchasi, uning mazmuni, shakllari, maqsad va vazifalari, shuningdek, samarali tashkil etish usullari batafsil tahlil qilindi. Trening – bu shaxsning psixologik va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlashga, uning bilim, ko‘nikma va malakalarini oshirishga qaratilgan tizimli va maqsadli faoliyatdir. Trening jarayoni nafaqat bilim berish, balki shaxsning o‘zini anglash, qaror qabul qilish, muammolarni hal qilish va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyatini yaratadi. Ishtirokchilarning faol ishtiroki, interaktiv muloqoti va o‘zaro hamkorligi esa trening samaradorligini oshiradi, shuningdek, ularning ichki motivatsiyasi va o‘z-o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan qobiliyatini rag‘batlantiradi. Kurs ishida psixologik treningning samarali o‘tkazilishi uchun tayyorgarlik va metodik jihatlarining ahamiyati alohida ta’kidlandi. Treningni rejalashtirish, mashg‘ulot ssenariysi ishlab chiqish, maqsadni aniq belgilash, ishtirokchilar bilan samarali ishlash va natijalarni baholash shaxsning ichki imkoniyatlarini maksimal darajada rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, treningning interaktiv, faol va guruhga yo‘naltirilgan metodlari ishtirokchilarda mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv, o‘zini ifoda etish va ijtimoiy muhitda samarali muloqot qilish qobiliyatlarini shakllantiradi. Kurs ishida shuningdek, psixologik treningning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyati ham ko‘rsatildi. U shaxsning shaxsiy va professional o‘sishini ta’minlaydi, ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiradi, guruh bilan samarali ishlash va muloqot qilish qobiliyatini oshiradi. Trening jarayoni ishtirokchiga o‘zining kuchli va zaif tomonlarini aniqlash, o‘zini rivojlantirishga yo‘naltirish va ijtimoiy muhitga moslashish imkonini beradi. Shu jihatlar psixologik treningni zamonaviy psixologiya va pedagogik amaliyotda muhim vosita sifatida ajratib turadi. Psixologik trening ishtirokchilarda stressli vaziyatlarda moslashish, qaror qabul qilish va muammolarni konstruktiv hal qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi, shaxsiy o‘sish va ijtimoiy ko‘nikmalarni oshiradi. Guruhiy mashg‘ulotlar esa ishtirokchilarning samarali muloqot va jamoada ishlash ko‘nikmalarini 37 rivojlantiradi, o‘zaro ishonchni mustahkamlash va konfliktlarni hal qilish imkonini beradi. Trening amaliyotga tatbiq etilganda, u nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki professional faoliyatda ham samarali vosita sifatida ishlaydi, pedagogika, psixologiya, menejment va sog‘liqni saqlash sohalarida keng qo‘llaniladi. Natijada, psixologik trening shaxsning har tomonlama rivojlanishida, ijtimoiy va professional muvaffaqiyatga erishishida samarali vosita ekanligi aniqlandi. U bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish bilan birga, shaxsning ichki imkoniyatlarini rivojlantirishga, o‘zini anglash va ijodiy fikrlash qobiliyatini kuchaytirishga xizmat qiladi. Shu sababli, psixologik treningni samarali tashkil etish va amaliyotga tatbiq etish shaxsning rivojlanishidagi strategik ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy jamiyat va pedagogik-psixologik amaliyotda dolzarb va zarur vosita sifatida e’tirof etiladi. Umuman olganda, psixologik trening shaxsning har tomonlama rivojlanishida, ijtimoiy va professional faoliyatdagi muvaffaqiyatga erishishda samarali vosita hisoblanadi. U bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish bilan birga, shaxsning ichki imkoniyatlarini rivojlantirishga, o‘zini anglash va ijodiy fikrlash qobiliyatini kuchaytirishga xizmat qiladi. Shu sababli, psixologik treningni samarali tashkil etish va amaliyotga tatbiq etish shaxsning rivojlanishidagi strategik ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy jamiyat va pedagogik-psixologik amaliyotda dolzarb vazifa sifatida qaraladi. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Lewin, K. Frontiers in Group Dynamics. Human Relations, 1947. 2. Петровская Л. А. Теоретические и методические проблемы социально- психологического тренинга. М.: Изд-во МГУ, 1982. 3. Горбушина О. П.Психологический тренинг Секреты проведения “Питер” М.: 2008 4. Макшанов С. И. Психология тренинга: Теория. Методология. Практика: Монография. — СПб.: Образование, 1997. 5. Рудестам К. Групповая психотерапия. — М.: Прогресс, 1993 6. Марасанов Г. И. Социально-психологический тренинг.— М.:Совершенство, 1998. 7. Ismoilova N.Z., Abdullaeva D.U. Trening o‘tkazish metodikasi. Toshkent - 2009. 39

MUNDARIJA

Kirish

I BOB PSIXOLOGIK TRENING HAQIDA TUSHUNCHA

Psixologik trening tushunchasi, mazmuni va shakllari

Psixologik treninglarning maqsadlari va vazifalari

I Bob bo‘yicha xulosalar

II BOB GURUHIY TRENINGLARNING TASHKILIY-USLUBIY JIHATLARI

2.1Treningga tayyorgarlik va treningni tashkil etish

2.2 Psixologik trening bo‘yicha amaliy mashg‘ulot ssenariysi

II Bob bo‘yicha xulosalar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить