Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Trening va boshqa kichik usullar

Купить
KURS ISHI TRENING VA BOSHQA KICHIK USULLAR MUNDARIJA: KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. PSIXOLOGIK TRENINGNING NAZARIY ASOSLARI VA UNING TURLARI ................................................................................................................. 9 1.1. Psixologik trening tushunchasi va uning maqsad-vazifalari .............................. 9 1.2. Psixologik trening turlari va ularning qo‘llanilish sohalari .............................. 14 I bob yuzasidan xulosa .......................................................................................... 21 II BOB. TRENING BILAN UYG‘UN QO‘LLANILADIGAN BOSHQA KICHIK USULLAR .............................................................................................. 22 2.1. Kichik guruh texnologiyalari: muhokama, rol o‘ynash va mashqlar ............... 22 2.2. Psixologik trening: “Muloqot va kichik usullar” .............................................. 31 II bob yuzasidan xulosa ......................................................................................... 35 XULOSA ................................................................................................................ 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 38 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Alohida ta’kidlash kerakki, so‘nggi yillarda davlat rahbari tashabbusi bilan psixologiya fani va psixologik xizmatni rivojlantirish bo‘yicha katta tizimli ishlar yo‘lga qo‘yildi. 2020 yilda “Aholiga psixologik xizmat ko‘rsatish va psixologiya sohasida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaror loyihasiga ko‘ra, psixologik xizmatning samarali shakllarini ishlab chiqish, yoshlarni kasb tanlashda psixologik qo‘llab-quvvatlash, mental salomatlik, stressdan himoyalanish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borish, tibbiy va klinik psixologiya, mehnat psixologiyasi, kross- madaniy psixologiya kabi ko‘plab yo‘nalishlarda kadrlar tayyorlash kabi ustuvor vazifalar belgilab qo‘yildi 1 . Aynan shu qaror asosida O‘zbekiston davlat psixologiya universitetini tashkil etish tashabbusi ilgari surildi, bu esa psixologiya fanini mustaqil strategik yo‘nalish sifatida qadrlashning yaqqol namunasidir. So‘nggi yillarda jamiyatda sodir bo‘layotgan tezkor ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, axborot oqimining keskin ortishi, mehnat va ta’lim jarayonlarining murakkablashuvi inson ruhiyati oldiga yangi talablarni qo‘ymoqda. Shaxsdan moslashuvchanlik, stressga bardoshlilik, samarali muloqot, jamoada ishlash ko‘nikmalari, yetakchilik va mas’uliyat kabi sifatlar talab qilinmoqda. Bunday sifatlarni shakllantirishda an’anaviy ma’ruza va nazariy darslar ko‘pincha yetarli bo‘lmayapti; ular samarali bo‘lishi uchun amaliy, interfaol, tajribaga tayangan usullar bilan to‘ldirilishi zarur. Shu nuqtai nazardan psixologik treninglar va boshqa kichik guruh usullari zamonaviy psixologik amaliyotning eng dolzarb vositalaridan biri bo‘lib bormoqda. O‘zbekiston ta’lim tizimida ham yangi o‘quv standartlari, kompetensiyaga asoslangan yondashuv, talaba-markazli ta’lim tamoyillari bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Bu jarayonda nafaqat bilim, balki ko‘nikma va malakalarni, ayniqsa, ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarni rivojlantiruvchi texnologiyalarga ehtiyoj juda yuqori. Psixologik treninglar, rol o‘yinlari, guruhiy mashqlar, “aqliy hujum”, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish kabi kichik usullar aynan shu ehtiyojga javob 1 Mirziyo y ev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism),ʼ O‘zbekiston, - T.: 2018, - B . 168. 3 beradi. Ular talabalar va tinglovchilarda faollik, mustaqillik, refleksiya, tanqidiy va ijodiy fikrlash, emotsional intellekt kabi sifatlarni shakllantirishga yordam beradi. Trening va kichik guruh usullarining dolzarbligi, avvalo, shaxsning psixologik madaniyati va psixologik savodxonligini oshirish zaruratida namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda yoshlar orasida stress, tashvish, ijtimoiy qo‘rquv, o‘ziga ishonchsizlik, oilaviy va kommunikativ muammolar uchrash chastotasi oshib bormoqda. Ularni faqat axborot berish orqali emas, balki bevosita ishtirok etish, mashq qilish, o‘zini sinab ko‘rish va qayta tajriba qilish imkonini beruvchi trening formati orqali bartaraf etish samaralidir. Trening jarayonida ishtirokchilar himoyalangan, qo‘llab-quvvatlovchi muhitda o‘z xatti-harakatlarini kuzatish, tahlil qilish va o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Mavzuning yana bir dolzarb jihati – psixologik trening va kichik usullarning universalligidir. Ular faqat psixologiya sohasida emas, balki ta’lim, menejment, davlat va xususiy sektor tashkilotlarida, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy xizmatlar, sport hamda oilaviy munosabatlar bilan bog‘liq sohalarda ham keng qo‘llanilishi mumkin. Masalan, jamoa ichida nizolarni boshqarish, mijozlar bilan samarali muloqot, rahbarlik kompetensiyasini shakllantirish, ota-ona mahoratini rivojlantirish, nikoh va oila psixologiyasiga doir mahorat darslari – bularning barchasida trening va kichik usullar muhim o‘rin tutadi. Shu sababli mazkur mavzu bo‘yicha nazariy bilimlarni tizimlashtirish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish katta amaliy ahamiyatga ega. Psixologik treninglar va kichik usullar bo‘yicha ilmiy-nazariy manbalar ko‘payib borayotganiga qaramay, aynan milliy mentalitet, mahalliy ijtimoiy- madaniy sharoitlarga moslashtirilgan trening dasturlari, metodik tavsiyalar va amaliy ko‘rsatmalar hali yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Ko‘pincha xorijiy adabiyotlar va tayyor ssenariylarga tayaniladi, bu esa ularni O‘zbekiston sharoitiga bevosita ko‘chirib qo‘llashda qator qiyinchiliklar tug‘diradi. Ushbu kurs ishida trening va kichik guruh usullarining mazmuni, tamoyillari, afzalliklari, cheklovlari hamda ularni qo‘llashning mahalliy tajriba va sharoitlardan kelib chiqqan holda tahlil qilinishi mazkur bo‘shliqni ma’lum darajada to‘ldirishga xizmat qiladi. 4 Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Psixologik trening va kichik guruh usullarining ilmiy asoslari XX asr o‘rtalaridan boshlab turli yo‘nalishdagi psixolog olimlari tomonidan keng o‘rganila boshlagan. Avvalo, ijtimoiy-psixologik trening tushunchasining shakllanishida K.Levin boshchiligidagi guruh dinamikasi maktabi muhim o‘rin tutadi. U va uning izdoshlarining T-guruhlar (training groups) bo‘yicha ishlari insonning guruh sharoitida o‘zini anglashini, muloqotini, yetakchilik va bo‘ysunish mexanizmlarini tahlil qilishga imkon berdi, shuningdek, guruh jarayonidan shaxsni o‘zgartirish hamda rivojlantirish vositasi sifatida foydalanish g‘oyasini ilgari surdi. Keyinchalik bu g‘oyalar ijtimoiy-psixologik treningning turli shakllariga, kommunikativ, sensitiv, liderlik, shaxsiy o‘sish va boshqalarga metodik asos bo‘lib xizmat qildi. Trening va kichik usullar rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan yana bir yo‘nalish — J.Moreno tomonidan yaratilgan psixodrama va sotsiometriya konsepsiyasidir. Moreno insonlararo munosabatlar, rollar va ijtimoiy mavqe muammolarini sahnalashtirish, dramatik o‘yinlar, rol almashish orqali tahlil qilish va tuzatish metodlarini ishlab chiqqan. Bu yondashuv keyinchalik guruhiy treninglarda, rol o‘yinlari, ishbilarmon o‘yinlar, muammoli vaziyatlarni sahnalashtirish kabi kichik usullarning shakllanishiga kuchli turtki bo‘lgan. Psixodrama va sotsiometrik tahlil hozirgacha ko‘plab trening dasturlarining tarkibiy qismi sifatida qo‘llanadi 2 . Gumanistik psixologiya vakillari, xususan, K.Rodjers va uning izdoshlari treningning shaxsga yo‘naltirilgan, empatik muloqot va qabul qilishga asoslangan variantini rivojlantirdilar. Rodjers guruhiy maslahat, potensialni ochish guruhlari orqali ishtirokchilarga xavfsiz va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish, shu muhitda shaxsiy tajriba almashish, ichki ziddiyatlarni anglash va hal etishning samaradorligini ilmiy asoslab berdi. Uning ishlari treningni nafaqat ko‘nikma o‘rgatish texnologiyasi, balki shaxsiy o‘sish va o‘zini anglashini chuqurlashtiruvchi psixologik muhit sifatida talqin etishga olib keldi 3 . 2 Морено Ж. Психодрама. – Москва: Форум, 2001. – 320 с. 3 Роджерс К. Становление личности. – Москва: Прогресс, 1994. – 480 с. 5 Guruh psixoterapiyasi va treningning nazariy asoslari I.Yalom 4 , K.Rudestam 5 kabi mualliflar tomonidan chuqur ishlab chiqilgan. Ular guruhdagi shifobaxsh omillarni qo‘llab-quvvatlash, universallik tuyg‘usi, ijtimoiy ko‘nikmalarni mashq qilish, yangi rollarni sinab ko‘rish, fikr-mulohaza olishni tizimlashtirdi hamda guruh yetakchisining roli, trening bosqichlari, ishtirokchilarning qarshiligi va motivatsiyasi kabi masalalarni ilmiy tahlil qildi. Bu tadqiqotlar trening va boshqa kichik usullarni strukturaviy jihatdan to‘g‘ri tashkil etish, mashg‘ulotlarni rejalashtirish va baholash mezonlarini ishlab chiqishda asosiy manbalardan biri bo‘lib xizmat qilmoqda. Sobiq ittifoq ijtimoiy psixologiya maktabi doirasida ham psixologik trening va kichik guruh usullariga bag‘ishlangan ko‘plab ishlar olib borilgan. L.A.Petrovskaya 6 o‘zaro munosabat madaniyati va kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishga qaratilgan treninglarni nazariy jihatdan asoslab, ularning maqsad, mazmun va strukturasi, mashqlar turlari va qayta aloqa texnikalarini batafsil tasvirlab berdi. G.M.Andreeva 7 , A.V.Petrovskiy 8 , B.D.Parigin 9 kabi olimlar guruh psixologiyasi, guruhdagi shaxslararo munosabatlar, ijtimoiy idrok va muloqot masalalarini chuqur o‘rganib, trening metodlarining psixologik mexanizmlarini izohlashda katta ulush qo‘shdilar. Guruh rivojlanish bosqichlari, guruh normasi va rollari, guruh bosimi, liderlik fenomeni haqidagi nazariy qarashlar trening jarayonini tushuntirishda keng qo‘llaniladi. Kurs ishi mavzusining obyekti. Bu mavzuning obyekti — psixologik trening jarayoni va unda qo‘llaniladigan kichik guruh usullari orqali shaxsning ijtimoiy-psixologik rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi psixologik hodisa va jarayonlardir. Kurs ishi mavzusining predmeti . Mavzuning predmeti — psixologik trening va kichik guruh usullarining mazmuni, tamoyillari, metodlari hamda ular orqali 4 Ялом И.Д. Теория и практика групповой психотерапии. – Москва: Эксмо, 2007. – 608 с. 5 Рудестам К. Групповая психотерапия и групповое консультирование. – Нью-Йорк: Guilford Press, 1982. – 340 с. 6 Петровская Л.А. Компетентность в общении: социально-психологический тренинг. – Москва: МГУ, 1989. – 216 с. 7 Андреева Г.М. Социальная психология. – Москва: Аспект-Пресс, 2006. – 362 с. 8 Петровский А.В. Психология колектива. – Москва: Педагогика, 1980. – 239 с. 9 Паригин Б.Д. Социальная психология. – Москва: Мысль, 1971. – 280 с. 6 shaxsning muloqot ko‘nikmalari, emotsional holati va ijtimoiy-psixologik kompetensiyalariga ko‘rsatiladigan ta’sirning shakl va mexanizmlaridir. Kurs ishining maqsadi. Mavzuning asosiy maqsadi — psixologik trening va boshqa kichik guruh usullarining nazariy asoslarini o‘rganish, ularning samaradorlik mexanizmlarini tahlil qilish hamda shaxsning ijtimoiy-psixologik rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatishdagi imkoniyatlarini ilmiy asosda yoritishdir. Kurs ishining vazifalari: Ushbu kurs ishida qo yilgan maqsadga erishishʻ uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: - Psixologik trening tushunchasi, mazmuni va rivojlanish tarixini o‘rganish ; - Trening jarayonining psixologik tamoyillarini aniqlash ; - Milliy sharoitga mos trening metodlarini tahlil qilish . Kurs ishi mavzusining nazariy ahamiyati. “Trening va boshqa kichik usullar” mavzusining nazariy ahamiyati, avvalo, psixologik treningning ilmiy asoslarini chuqur yoritish va uni ijtimoiy-psixologik jarayon sifatida tushuntirib berish imkoniyatida namoyon bo‘ladi. Psixologik treninglar guruh dinamikasi, muloqot psixologiyasi, shaxs rivoji, motivatsiya, emotsional intellekt va ijtimoiy o‘rganish nazariyalari bilan bevosita bog‘liq bo‘lganligi sababli, mazkur kurs ishi ushbu nazariy yo‘nalishlarni umumlashtirish, taqqoslash va tizimlashtirishga xizmat qiladi. Shu orqali trening jarayonining qanday psixologik mexanizmlar asosida ishlashi ilmiy nuqtai nazardan izohlanadi. Mavzuning nazariy ahamiyati yana shundaki, kichik guruh usullarining rol o‘yinlari, ishbilarmon o‘yinlar, muammoli vaziyatlar, interfaol mashqlar psixologik mohiyati ilmiy kategoriyalar orqali ochib beriladi. Bu esa treningda qo‘llanadigan amaliy mashqlar tasodifiy emas, balki aniq psixologik qonuniyatlarga asoslangan pedagogik-psixologik texnologiya ekanini ko‘rsatadi. Natijada trening metodlarining samaradorlik sharoitlari, ta’sir mexanizmlari va chegaralari ilmiy asosda tushuntiriladi. Kurs ishi mavzusining metodologik asosi. Ushbu kurs ishining metodologik asosi psixologiya fanining shaxs, guruh va muloqot jarayonlarini o‘rganishga qaratilgan fundamental ilmiy tamoyillari hamda konseptual yondashuvlariga 7 tayanadi. Avvalo, trening va kichik guruh usullarining tabiati ijtimoiy-psixologik jarayonlar bilan chambarchas bog‘langan bo‘lgani uchun bu mavzuni o‘rganishda guruh dinamikasi nazariyasi K. Levin, R. Beyls, B. Takkmen asosiy metodologik poydevor vazifasini bajaradi. Ushbu nazariya guruhning shakllanishi, rivojlanishi, rollar taqsimoti, liderlik, norma va qadriyatlar kabi jarayonlarni ilmiy tushuntirish imkonini beradi. Shuningdek, kurs ishida gumanistik psixologiya yondashuvlari K. Rodjers, A. Maslou muhim o‘rin tutadi. Ularning o‘ziga xos metodologiyasi — shaxsning ichki imkoniyatlarini ochish, empatiya, shaxsga hurmat, o‘zini anglash jarayonining ustuvorligi — treningning shaxsiy o‘sishga qaratilgan variantlari uchun nazariy asos yaratadi. Bu yondashuv trening jarayonida xavfsiz psixologik muhit, ishonch, ochiq muloqot va qo‘llab-quvvatlash tamoyillarining zarurligini ko‘rsatadi. Metodologik asoslardan yana biri — J. Moreno tomonidan yaratilgan psixodrama va sotsiometriya konsepsiyasidir. Bu yondashuv treningda qo‘llaniladigan rol almashish, dramatik o‘yinlar, sahnalashtirish kabi kichik usullarining psixologik mexanizmlarini tushuntiradi. Sotsiometrik yondashuv esa guruh ichidagi munosabatlarni o‘lchash va ishtirokchilarning ijtimoiy mavqelarini aniqlash imkonini beradi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf,ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 39 betni tashkil etadi. 8 I BOB. PSIXOLOGIK TRENINGNING NAZARIY ASOSLARI VA UNING TURLARI 1.1. Psixologik trening tushunchasi va uning maqsad-vazifalari Psixologik trening tushunchasi, avvalo, shaxsning ichki resurslarini faollashtirish, ruhiy holatini yaxshilash, o‘z-o‘zini anglashini chuqurlashtirish, muloqot va xulq-atvor ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan maxsus tashkil etilgan guruhiy yoki individual psixologik ta’sir shakli sifatida talqin qilinadi. U oddiy ma’ruza yoki suhbatdan farqli o‘laroq, faqat bilim berishga emas, balki ishtirokchining bevosita faol qatnashuvi, tajriba almashuvi, rol o‘yinlari, mashqlar, muhokama va refleksiya orqali real xulqini, munosabatlarini, fikrlash stereotiplarini o‘zgartirishga qaratiladi. Psixologik treninglar ko‘pincha qisqa muddatli, maqsadga yo‘naltirilgan va strukturaviy jihatdan rejalashtirilgan bo‘lib, ularni o‘tkazuvchi shaxs – trener psixolog tomonidan oldindan ishlab chiqilgan dastur asosida olib boriladi. Trening jarayonida qatnashchilar faqat tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi, o‘z tajribasini tahlil qiluvchi, boshqalar tajribasidan xulosa chiqaruvchi, o‘z xulq-atvori va his-tuyg‘ulariga ongli ravishda baho beruvchi subyekt sifatida namoyon bo‘ladilar. Shu bois psixologik treningni amaliy psixologiyaning laboratoriyasi, ya’ni nazariy bilimlar hayotiy vaziyatlar bilan sinovdan o‘tkaziladigan, yangi ko‘nikma va xulq shakllari mashq qilinadigan, qatnashchilar ruhiy jihatdan qo‘llab-quvvatlanadigan maxsus psixologik makon deb atash mumkin 10 . Psixologik treningning maqsad-vazifalari uning yo‘nalishi va auditoriyasiga qarab turlicha bo‘lishi mumkin, ammo umumiy jihatdan olib qaralganda, ular bir nechta asosiy blokda jamlanadi. Birinchi va eng muhim maqsad – shaxsning o‘z- o‘zini anglashini chuqurlashtirish, ya’ni o‘z his-tuyg‘ularini, motivlarini, qadriyatlarini, kuchli va zaif tomonlarini, xulq-atvor stereotiplarini yaxshiroq tushunishga yordam berishdir. Trening davomida turli mashq va muhokamalar yordamida ishtirokchi men kimman?, nimalarni istayman?, nimadan qo‘rqaman?, mening odatiy harakat uslubim nimaga olib keladi? kabi savollarga javob izlaydi; 10 Qodirova N . Psixologik treninglar amaliyoti . – Toshkent : Fan va ta ’ lim , 2022. – 180 b . 9 bu esa uning ichki dunyosida muayyan aniqlik, ruhiy tartib paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Ikkinchi muhim maqsad – kommunikativ ko‘nikmalarni, ya’ni boshqalar bilan samarali muloqot qilish, tinglash, o‘z fikrini aniq, hurmat bilan ifoda etish, nizolarni konstruktiv yo‘l bilan hal qilish, empatiya boshqa odam hissiyotini sezish va tushunish qobiliyatini rivojlantirishdir. Ko‘plab psixologik muammolar – oilaviy kelishmovchiliklar, jamoada tushunmovchiliklar, ish joyidagi konfliktlar – aynan muloqotdagi nuqsonlardan kelib chiqadi; trening esa rol o‘yinlari, vaziyatli mashqlar, qayta muloqot texnikalari orqali bu ko‘nikmalarni mashq qilishga sharoit yaratadi 11 . Yana bir asosiy vazifa – shaxsning ijtimoiy-psixologik moslashuvini yengillashtirish, stress va emotsional zo‘riqishlarni boshqarish, o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirishdir. Psixologik treninglarda ishtirokchilar stressli vaziyatlarni modellashtirish, ularga nisbatan turli yondashuvlarni sinab ko‘rish, nafas mashqlari, autogen mashg‘ulotlar, relaksatsiya texnikalari kabi usullarni o‘rganish orqali ichki zo‘riqishni kamaytirish, vaziyatni sovuqqon baholash, keskin emotsional reaksiyalar o‘rniga ongli va mas’uliyatli javob qaytarishni mashq qiladilar. Bu, ayniqsa, zamonaviy tezkor hayot sharoitida, ish va o‘qishdagi talablar, axborot oqimi va ijtimoiy bosim kuchaygan sharoitda alohida ahamiyat kasb etadi. Treninglarning yana bir vazifasi – jamoaviy ish ko‘nikmalarini, liderlik va hamkorlik qobiliyatlarini rivojlantirishdir. Guruhiy treninglarda ishtirokchilar birgalikda vazifa bajarish, bir-birini qo‘llab-quvvatlash, umumiy qaror qabul qilish, rollarni taqsimlash, o‘zaro ishonchni shakllantirish jarayoni orqali jamoa ichida samarali faoliyat yuritish sirlarini o‘zlashtiradilar; bu esa ularga real ish jamoalarida ham muvaffaqiyatliroq bo‘lishga yordam beradi. Psixologik treningning maqsad-vazifalari qatorida tarbiyaviy va profilaktik jihatlar ham bor: u turli salbiy psixologik holatlarning agressivlik, haddan tashqari tortinchoqlik, past o‘z-o‘zini baholash, manipulyatsiyaga tez berilish, stressga bardoshsizlikni oldini olishga, sog‘lom psixologik muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Trening jarayonida ishtirokchilar o‘z xatti-harakatlarining boshqalarga 11 Андреева Г.М. Социальная психология. – Москва: Аспект-Пресс, 2010. – 363 с. 10 ta’sirini bevosita sezadilar, guruhning o‘yin aks-sadosi orqali o‘zlarini boshqalar nigohida ko‘rishga, o‘zlariga tanqidiy, lekin mehr bilan qarashga o‘rganadilar. Shuning asosida ular asta-sekin mas’uliyatliroq, oqilroq, boshqalarga nisbatan sezgirroq bo‘lib borishlari mumkin. Shu bilan birga, psixologik treningning muhim vazifalaridan biri – ishtirokchilarda o‘z ustida mustaqil ishlash motivatsiyasini shakllantirishdir. Trening qisqa muddatli bo‘lishi mumkin, lekin u yerda olingan tajriba va ko‘nikmalar hayot davomida takomillashtirilishi zarur; shuning uchun trenerlar ko‘pincha qatnashchilarga keyingi mustaqil ishlash uchun yo‘l-yo‘riqlar, mashqlar, kitoblar va kuzatuv usullarini tavsiya etadilar. Natijada psixologik trening shunchaki bir martalik ta’sir emas, balki shaxsiy o‘sish yo‘lida turtki beruvchi start maydoniga aylanadi. Psixologik trening tushunchasi mazmunan shaxsni chuqurroq anglash, uning ichki resurslari va imkoniyatlarini yuzaga chiqarish, muloqot va xulq-atvorni ongli tarzda takomillashtirishga qaratilgan faol, interaktiv psixologik ta’sir shaklini anglatadi. Uning maqsad-vazifalari – o‘z-o‘zini anglashni kuchaytirish, kommunikativ, ijtimoiy, emotsional ko‘nikmalarni rivojlantirish, stress va konfliktlarni boshqarish, jamoaviy hamkorlik va liderlik sifatlarini shakllantirish, salbiy psixologik holatlarning oldini olish, eng muhimi, shaxsning o‘z ustida ishlashga bo‘lgan ichki ehtiyoj va mas’uliyatini uyg‘otishdan iboratdir. Shu jihatdan psixologik trening zamonaviy jamiyatda nafaqat terapevtik, balki tarbiyaviy, ta’limiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan samarali psixologik texnologiya sifatida e’tirof etiladi. Treningning mohiyati, avvalo, shaxs va guruhga ko‘rsatıladigan maxsus tashkil etilgan psixologik-pedagogik ta’sir jarayoni ekanligida namoyon bo‘ladi. U oddiy ma’ruza yoki suhbatdan farqli ravishda faqat bilim berish bilan cheklanmaydi, balki ishtirokchilarning real xulq-atvori, muloqot uslubi, fikrlash stereotiplari va emotsional reaksiyalarini bevosita tajriba asosida o‘zgartirishga, yangi ko‘nikmalar va xulq shakllarini shakllantirishga qaratiladi. Trening jarayonida qatnashchilar passiv tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi, tajriba subyekti sifatida maydonga chiqadilar: ular vaziyatli mashqlar bajaradilar, rolli 11 o‘yinlarda ishtirok etadilar, guruhiy muhokamalarda o‘z fikrini bildiradilar, boshqalarning fikri va bahosini eshitadilar, o‘z hissiy holatini kuzatadilar va tahlil qiladilar. Shu tariqa trening shaxsga faqat “nima qilish kerak”ni aytibgina qolmay, balki qanday qilib qilish mumkinni amalda ko‘rsatib beradi va bu jarayonda ishtirokchining ichki resurslarini faollashtiradi. Treningning mohiyati shundaki, u nazariy bilimni hayotiy vaziyatlar bilan bog‘laydi, o‘rganilayotgan psixologik qonuniyatlarni bevosita shaxsiy tajriba darajasiga tushiradi, shuningdek, guruh muhiti orqali o‘zgarish uchun psixologik qo‘llab-quvvatlash va xavfsiz makon yaratadi 12 . Psixologik ta’sir mexanizmi nuqtai nazaridan trening bir vaqtning o‘zida bir nechta jarayonlar uyg‘unligiga tayanadi. Avvalo, u ijtimoiy o‘rganish mexanizmini ishga soladi: ishtirokchilar trenerning xatti-harakatini, nutq uslubini, muammoga yondashuvini, shuningdek, guruhdagi boshqa odamlarning konstruktiv muloqotini kuzatib, ularga ongli yoki ongsiz ravishda taqlid qiladilar, ulardan o‘rnak oladilar. Bunda Banduraning model orqali o‘rganish g‘oyasi amalda namoyon bo‘ladi. Ikkinchi muhim mexanizm – teskari aloqadir: treningda odam o‘z xatti-harakati, gapirish uslubi, tana tili boshqalarga qanday ta’sir qilayotganini bevosita eshitadi, ya’ni guruh a’zolari undan o‘z taassurotlarini baham ko‘radilar; natijada shaxs men o‘zimni qanday ko‘ryapman? bilan boshqalar meni qanday ko‘rayapti? o‘rtasidagi farqni sezadi va ichki tuzatishlar kiritishga majbur bo‘ladi. Uchinchidan, trening kognitiv qayta tuzish mexanizmini ishga soladi: ishtirokchi o‘ziga va boshqalarga bo‘lgan noto‘g‘ri, chegaralovchi, xavotirli yoki pessimist qarashlarini muhokama jarayonida sinovdan o‘tkazadi, yangi dalillar va alternativ nuqtai nazarlarni eshitadi, natijada uning ichki fikrlash sxemalari asta-sekin moslashuvchanroq, realroq, konstruktivroq ko‘rinishga aylanadi. To‘rtinchidan, emotsional razryad va qayta tajribalash mexanizmi ham muhim: trening davomida odam odatda ichida saqlab kelgan hissiyotlarini, qo‘rquvini, g‘azabini, alamini, uyat yoki ayb hissini xavfsiz sharoitda ifoda etishi, guruhning qabul qilishi, tushunishi, qo‘llab- quvvatlashi tufayli ularni yengilroq ko‘taradigan bo‘lib qoladi; bu esa ruhiy 12 Abdullaeva Q . Psixologiya asoslari . – Toshkent : Cho ‘ lpon , 2015. – 356 b . 12 taranglikni kamaytiradi, ichki bo‘shashish va yengillik hissini beradi. Beshinchidan, trening refleksiya mexanizmini kuchaytiradi: mashqlar va muhokamalardan so‘ng trener ishtirokchilarni bugun nimalarni angladim?, qaysi mashq menga qanday ta’sir qildi?, qanday xulosaga keldim? kabi savollarga javob izlashga undaydi; shu orqali shaxs o‘z tajribasini ongli tahlil qiladi, undan ma’no chiqaradi, keyingi xatti-harakatlarida bu xulosalardan foydalanishga tayyorlanadi 13 . Treningning rivojlantiruvchi xususiyatlari ham aynan mana shu mexanizmlar bilan chambarchas bog‘liq. Birinchidan, u shaxsning o‘z-o‘zini anglash darajasini oshiradi: ishtirokchi men qanday insonman, menda qaysi xususiyatlar kuchli, qaysilari sust, nimadan qochaman, qaysi situatsiyalarda muvaffaqiyatliroqman, qaysi vaziyatlarda adashaman kabi savollarga ancha aniqroq javob topa boshlaydi. Bu esa shaxsiy o‘sishning poydevoridir, chunki o‘zini bilmagan odamni o‘zgartirish qiyin. Ikkinchidan, trening muloqot madaniyatini rivojlantiradi: tinglash, fikrni aniq va hurmat bilan ifoda etish, sen yomon demasdan, men shunday his qildim shaklida gapirish, nizolarni keskinlashtirmasdan hal qilish, fikrlar xilma-xilligini qabul qilish kabi ko‘nikmalar mashq qilinadi. Bu ko‘nikmalar nafaqat trening zalida, balki oilada, ishda, o‘qish jarayonida, do‘stlar bilan muloqotda ham ijobiy samara beradi. Uchinchidan, trening emotsional intellektni oshiradi: ishtirokchi o‘z his-tuyg‘ularini aniqlash, nomlash, boshqarish, boshqalar his-tuyg‘usini sezish va hisobga olishni o‘rganadi; natijada u stress, xavotir, g‘azab, ranjish holatlariga nisbatan ham boshqaruvchanroq, ongliroq munosabatda bo‘la boshlaydi. 13 Гиппенрейтер Ю.Б. Общаться с ребенком? – Москва: АСТ, 2015. – 250 с. 13 1.2. Psixologik trening turlari va ularning qo‘llanilish sohalari Psixologik trening turlari va ularning qo‘llanilish sohalari haqida gapirganda, avvalo trening so‘zining o‘zi nimani anglatishini aniq tasavvur qilish kerak. Psixologik trening – bu oddiy ma’ruza yoki nasihat emas, balki odamlarning o‘zini, his-tuyg‘ularini, fikrlash uslubini va xulq-atvorini o‘zgartirishga, rivojlantirishga qaratilgan maxsus tashkil etilgan mashg‘ulotlar majmuasidir. U odatda kichik guruhlar shaklida, interaktiv usullarda – suhbat, munozara, rol o‘yinlari, mashqlar, refleksiya, fikr almashish orqali o‘tkaziladi. Trening jarayonida ishtirokchi faqat tinglovchi emas, balki faol qatnashuvchi, sinab ko‘ruvchi, xulosa chiqaruvchi, o‘zini kuzatuvchi shaxsga aylanadi. Shuning uchun psixologik treninglar nazariy bilimni amaliy ko‘nikmaga aylantirishda, shaxsiy sifatlarni shakllantirish va o‘zgartirishda juda katta ahamiyatga ega 14 . Psixologik treninglarning eng keng tarqalgan turlaridan biri – shaxsiy rivojlanish treninglaridir. Bu turdagi mashg‘ulotlar insonning o‘z-o‘zini anglashini chuqurlashtirish, ichki potensialini ochish, o‘zini baholashni sog‘lomlashtirish, uyatchanlikni kamaytirish, o‘ziga ishonchni oshirish, maqsad qo‘yish va rejalashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratiladi. Masalan, o‘ziga ishonchni oshirish treningi, o‘zini boshqarish, stressni yengish, maqsad qo‘yish va unga erishish kabi dasturlar shaxsiy rivojlanish treningiga kiradi. Bu treninglar ko‘proq yoshlar, talabalar, yangi ish boshlayotgan kattalar, kasbini o‘zgartirayotgan yoki hayotda yangi bosqichga o‘tayotgan insonlar uchun foydalidir. Ko‘pincha murabbiy mashqlar orqali ishtirokchilardan o‘z kuchli va zaif tomonlarini yozib chiqishni, bir-biriga ijobiy fikr bildirishni, hayotiy maqsad kartasini tuzishni so‘raydi va shu orqali ichki resurslarni faollashtirishga yordam beradi. Ikkinchi juda muhim yo‘nalish – kommunikativ ko‘nikmalar va muloqot treninglaridir. Bunda e’tibor to‘g‘ri gapirish, tinglay bilish, savol berish, fikrini aniq va hurmat bilan ifoda etish, yo‘q deya olish, bahs paytida hissiyotlarni boshqarish, boshqani xafa qilmasdan qarorini aytish kabi ko‘nikmalarga qaratiladi. Samarali muloqot, assertiv muloqot, jamoada ishlash, taqdimot qilish ko‘nikmalari 14 Raxmatova F. Psixologik trening metodikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. – 240 b. 14 kabi treninglar shular jumlasidandir. Bunday treninglar talabalarga, o‘qituvchilarga, rahbar va xodimlarga, hatto oilaviy munosabatlarini yaxshilamoqchi bo‘lgan er-xotinlarga ham kerak bo‘ladi. Muloqot treninglarida ko‘p hollarda rol o‘yinlari qo‘llanadi: masalan, bir ishtirokchi norozi mijoz rolini, boshqasi esa xodim rolini ijro etadi, qolganlar kuzatadi va keyin tahlil qiladi. Shu orqali odamlar real hayotdagi murakkab suhbatlarga oldindan sinov maydonida tayyorlanadi. Rahbarlik va liderlik treninglari ham alohida bir katta yo‘nalish hisoblanadi. Bu treninglar, odatda, tashkilotlar, kompaniyalar, davlat idoralarida rahbar yoki rahbar bo‘lishga nomzod bo‘lganlar uchun tashkil etiladi. Unda jamoani boshqarish, motivatsiya berish, qaror qabul qilish, vakolatlarni taqsimlash, konfliktlarni hal etish, xodimlar bilan samarali muloqot qilish, o‘zini rahbar sifatida tuta bilish ko‘nikmalari shakllantiriladi. Bunday treninglarda ko‘pincha biznes-o‘yinlar, keystadqiqotlar real yoki o‘ylab topilgan vaziyatlarni tahlil qilish, guruhli muhokamalar o‘tkaziladi. Masalan, jamoada ikki xodim o‘rtasida nizolar kuchaygan holat modellashtiriladi va rahbar sifatida nima qilish kerakligi bosqichma-bosqich muhokama qilinadi. Bu treninglarning qo‘llanilish sohasi – boshqaruv, biznes, ta’lim muassasalari, davlat xizmatining turli bo‘g‘inlaridir 15 . Keng tarqalgan yana bir tur – konfliktologik va mediatsiya treninglari bo‘lib, ular nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish, mojarolarning psixologik mexanizmlarini tushunish, tomonlar manfaatlarini inobatga olgan holda kelishuvga erishish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratiladi. Bunday treninglarda ishtirokchilar konfliktning yutish–yutish modelini o‘rganadilar, agressiv, passiv va assertiv xulq- atvorni farqlashadi, hissiyotlar va fikrlar orasidagi farqni tushunishni mashq qilishadi. Mediatsiya treninglari, ayniqsa, maktablarda o‘quvchilar mojarosi, oilaviy nizolar, mehnat jamoalarida, qishloq va mahalla darajasida fuqarolar o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni hal etishda foydalidir. Stressni boshqarish va emotsional barqarorlik treninglari ham bugungi kunda juda dolzarb. Bu treninglar ishtirokchilarga stress manbalarini tanish, 15 Лейнс К. Тренинг личностного роста. – Санкт-Петербург: Питер, 2012. – 288 с. 15 stressga bo‘lgan shaxsiy reaksiyalarni tushunish, tana va ongni bo‘shashtirish, nafas mashqlari, relaksatsiya, vaqtni to‘g‘ri rejalashtirish, ustuvorliklarni belgilash, professional kuyishni oldini olish usullarini o‘rgatadi. Shifokorlar, o‘qituvchilar, kuchli emotsional yuklama ostida ishlaydigan xodimlar, imtihon arafasidagi talaba va o‘quvchilar, xavfli kasb egalari uchun bunday treninglar ayniqsa kerak. Ba’zida bu treninglarga ongli hozirlik, autogen mashqlar, musiqali relaksatsiya, art-terapiya elementlari ham qo‘shiladi. Oila va nikoh psixologiyasi bo‘yicha treninglar ham alohida soha bo‘lib, ular er-xotinlar, bo‘lajak turmush o‘rtoqlar, ota-onalar uchun mo‘ljallangan bo‘ladi. Oilaviy muloqot, erkak va ayol psixologiyasi, bolalar tarbiyasida bir xil yondashuv, ota-onalik roli, o‘smirlar bilan muloqot kabi mavzularda treninglar o‘tkaziladi. Bu treninglarda ishtirokchilar oila a’zolarining psixologik ehtiyojlarini tushunish, nizolarni bosa olish, mehr va hurmat muvozanatini saqlash, bolalarning yosh xususiyatlariga mos tarbiya usullarini qo‘llashni mashq qilishadi. Bunday mashg‘ulotlar pedagogik sohada, maktab va bog‘chalarda ota-onalar bilan ishlashda, nikoh oldi maslahat markazlarida, oilaviy klinikalarda keng qo‘llaniladi. Shuningdek, psixologik treninglarning ta’lim sohasidagi maxsus ko‘rinishlari ham bor: o‘quvchilar uchun o‘qish motivatsiyasi, imtihonga psixologik tayyorgarlik, diqqat va xotirani rivojlantirish, kasb tanlash, talabalar uchun tadqiqot ko‘nikmalari, jamoada loyihalar bajarish bo‘yicha treninglar o‘tkaziladi. O‘qituvchilar uchun esa inklyuziv ta’lim, sinfni boshqarish, darsdagi stressni kamaytirish, o‘quvchi shaxsiyatiga hurmat bilan yondashuv kabi treninglar tashkil qilinadi. Bu treninglarning maqsadi – ta’lim jarayonini psixologik jihatdan qulay, samarali va insonparvar qilish, o‘quvchi va o‘qituvchining emotsional holatini qo‘llab-quvvatlashdir. Sport psixologiyasi sohasida ham maxsus treninglar mavjud bo‘lib, ular sportchilarning diqqatni jamlash, musobaqa oldi hayajonini boshqarish, g‘alabaga ishonchni kuchaytirish, mag‘lubiyatni to‘g‘ri qabul qilish, jamoaviy ruhni shakllantirishga xizmat qiladi. Bunday treninglar professional sport jamoalarida, yoshlik sport maktablarida, murabbiylar tayyorlash yo‘nalishlarida qo‘llaniladi. 16 Sport psixologik treninglarida vizualizatsiya, ichki dialogni nazorat qilish, maqsad kartasini tuzish, g‘alaba holatini his qilish kabi mashqlar keng ishlatiladi. Klinik va sog‘liqni saqlash sohasida psixologik treninglar ko‘proq reabilitatsiya, ruhiy salomatlikni tiklash, ruhiy buzilishlardan so‘ng ijtimoiy hayotga qaytishda qo‘llaniladi. Masalan, depressiya, xavotir, fobiya, somatoform buzilishlar bilan ishlashda guruhli kognitiv-behavioral treninglar, ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish mashg‘ulotlari, alkogol va giyohvandlikka qarshi reabilitatsiya treninglari o‘tkaziladi. Ularning maqsadi – kasallik belgilarini yengillashtirish, sog‘lom xulq-atvorni mustahkamlash, qayta xurujlarning oldini olishdir. Bu treninglar faqat psixolog emas, balki psixiatr, shifokor, ijtimoiy xodimlar bilan hamkorlikda olib borilgani ma’qul 16 . Alohida soha – ish bilan ta’minlash va ijtimoiy moslashuv treninglaridir. Ular ishsiz qolgan shaxslar, migratsiyadan qaytganlar, jazoni o‘tab chiqqan fuqarolar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, yangi muhitga moslashayotganlar uchun tashkil qilinadi. Intervyuga tayyorgarlik, rezume yozish, ish joyidagi xulq-odob, yangi jamoaga moslashish, o‘zini bozorga to‘g‘ri taklif qilish kabi mavzular ko‘riladi. Bu yerda psixologik trening insonning nafaqat ruhiy holatini, balki real hayotdagi imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, psixologik treninglarning qo‘llanilish sohasi juda keng: maktab va universitetlar, biznes va boshqaruv, tibbiyot muassasalari, ijtimoiy xizmatlar, sport, oilaviy maslahat markazlari, nodavlat tashkilotlar, davlat idoralari va hokazo. Ularning barchasini birlashtiruvchi jihat – inson omiliga, uning ichki resurslari, his-tuyg‘ulari, fikrlash uslubi, munosabatlari va xulq-atvoriga e’tibor qaratilishidir. Treninglar muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun ularni professional tayyorgarlikka ega psixologlar, trenerlar olib borishi, maqsad aniq qo‘yilishi, ishtirokchilarning xavfsizligi va sir saqlanishi ta’minlanishi, metodlar esa shaxsni haqorat qilmaydigan, zo‘rlashga asoslanmagan, ilmiy asosli bo‘lishi zarur. Shunda psixologik treninglar shunchaki moda yoki chiroyli mashg‘ulot emas, balki shaxs va jamiyat rivojiga haqiqiy hissa qo‘shadigan samarali vositaga aylanadi. 16 Salomov R . Amaliy psixologiya asoslari . – Toshkent : Universitet , 2016. – 280 b . 17 Kommunikativ, shaxsiy o‘sish, liderlik va konfliktologik treninglar tizimi zamonaviy psixologik amaliyotda bir-biridan ajralgan alohida yo‘nalishlar emas, balki bir-birini to‘ldiradigan, o‘zaro bog‘langan yagona rivojlanish maktabi sifatida qaraladi. Chunki insonning samarali muloqot qila olishi, o‘zini shaxs sifatida anglab, ichki resurslarini faollashtirishi, boshqalarni yetakchi sifatida ergashtira olishi va hayotiy hamda kasbiy nizolarni oqilona boshqarishi – bularning barchasi bir-biriga tutash psixologik ko‘nikmalar majmuasidir. Treninglar tizimi deganda faqat alohida kurslar to‘plami emas, balki insonni ma’lum konsepsiya asosida bosqichma-bosqich rivojlantirish, unda yangi dunyoqarash va xulq-atvor strategiyalarini shakllantirishga qaratilgan izchil dastur tushuniladi. Shuning uchun ham kommunikativ treninglar ko‘pincha shaxsiy o‘sish elementlarini, liderlik treninglari esa konfliktologik mashqlarni o‘z ichiga oladi; konfliktologik treninglar esa samarali muloqot va liderlik qobiliyatlarisiz to‘liq bo‘la olmaydi 17 . Kommunikativ treninglar ushbu tizimning asosiy tayanch bo‘g‘inlaridan biri hisoblanadi, chunki har qanday o‘zgarish, islohot yoki rivojlanish avvalo muloqot, fikr almashish, tushunish va kelishuv madaniyatini talab etadi. Bunday treninglarda ishtirokchilar qanday tinglash, qanday gapirish, fikrni qanday aniq va hurmat bilan ifodalash, yo‘q deya olish, tanqidni qabul qilish, bahslarda shaxsga emas, muammo va g‘oyaga e’tibor qaratish, mimika va jestlardan to‘g‘ri foydalanish, telefon yoki onlayn muloqotda ham odobni saqlashni o‘rganadilar. Kommunikativ treninglar odatda kichik guruhlar shaklida olib boriladi, unda rol o‘yinlari, juftlikdagi mashqlar, ko‘z bilan muloqot, faol tinglash, parafraz qilish, men xabarlardan foydalanish kabi usullar qo‘llaniladi. Misol uchun, ikki ishtirokchidan biri norozi mijoz rolini, ikkinchisi esa xodim rolini bajaradi, qolganlar esa kuzatib, keyin bu muloqotdagi kuchli va zaif tomonlarni tahlil qiladilar. Shu tariqa, kommunikativ treninglar faqat nazariy bilim emas, balki real hayotda zarur bo‘ladigan amaliy muloqot texnikalarini shakllantiradi va bu ko‘nikmalar keyingi bosqich – shaxsiy o‘sish, liderlik va konfliktologik treninglar uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. 17 Петровская Л.А. Компетентность в общении. – Москва: МГУ, 1989. – 216 с. 18 Shaxsiy o‘sish treninglari tizimning ikkinchi muhim qatlamini tashkil qiladi. Ular insonning o‘zini anglash, o‘ziga nisbatan munosabatini sog‘lomlashtirish, ichki to‘siqlarini tanish va yengish, uyat, qo‘rquv, past baholash kabi psixologik bloklardan ozod bo‘lishga qaratilgan. Bunday treninglarda ishtirokchilar men kimman?, menga nima muhim?, men nimalarga qodirman?, hayotimda nimalarni o‘zgartirmoqchiman? kabi savollar ustida ishlaydilar, o‘z qadr-qimmati va chegaralarini anglashi, “men” kontseptsiyasini mustahkamlashi uchun turli mashqlar bajaradilar. Trener ularga bolalikdan olingan salbiy ishonchlar men hech narsaga yaramayman, mendan baribir foyda chiqmaydi kabini aniqlash va ularni yangicha, konstruktiv ishonchlar bilan almashtirishga yordam beradi. Shaxsiy o‘sish treninglarida ko‘p hollarda meditatsiya, vizualizatsiya, kreativ yozish, guruhli fikr almashish kabi usullar qo‘llanadi. Buning natijasida inson o‘zini yaxshiroq tushuna boshlaydi, o‘z ahamiyatini his qiladi, mustaqil qaror qabul qilishdan qo‘rqmaydi, xatoni falokat emas, o‘sish imkoniyati sifatida ko‘ra oladi. Aynan shunday ichki barqarorlik va o‘ziga ishonch keyinchalik liderlik va konfliktologik treninglarda ham muvaffaqiyat garovi bo‘lib xizmat qiladi 18 . Liderlik treninglari esa bu tizimning navbatdagi yuqori bosqichi bo‘lib, u shaxsiy o‘sish va kommunikativ ko‘nikmalarga tayanadi. Liderlik faqat “boshqalarga buyruq berish” emas, balki maqsad ko‘ra bilish, odamlarni o‘sha maqsad sari ruhlantirish, jamoada ishonch va hamkorlik muhitini yaratish, mas’uliyatni bo‘lishish, adolatli qarorlar qabul qilish san’atidir. Liderlik treninglarida ishtirokchilar lider va boshqaruvchi o‘rtasidagi farqni, formal lavozim bilan haqiqiy yetakchilikning ayni narsa emasligini anglaydilar. Treninglarda jamoaviy mashqlar, loyihalar, kema cho‘kishidan kimni qutqaramiz?, resurslar taqsimoti, tang vaziyatdan chiqish strategiyasi kabi mashqlar orqali lider sifatida o‘zini sinab ko‘rish imkoniyatini oshiradilar. Bunday treninglar rahbarlar, bo‘lajak menejerlar, sinf yoki guruh sardorlari, ijtimoiy loyihalar boshlovchilari uchun alohida ahamiyatga ega. Eng muhimi, liderlik treninglari faqat men boshman degan kayfiyatni emas, balki men mas’ulman, jamoamga xizmat qilaman, 18 Bekmurodov M . Interfaol metodlar va treninglar . – Toshkent : Istiqlol , 2020. – 176 b . 19 ularga o‘sish imkoniyati yarataman degan xizmatkorlik liderligi kontseptsiyasini shakllantirishga qaratilganda, u haqiqiy samaradorlikka erishadi 19 . Konfliktologik treninglar esa ushbu tizimning muhim to‘ldiruvchi va mustahkamlovchi bo‘g‘inidir. Har qanday jamoa, oila, ish joyida nizolar, qarama- qarshi fikrlar, manfaatlar to‘qnashuvi tabiiy va muqarrar; masala shundaki, bu mojaro vayronkorlikka olib keladimi yoki to‘g‘ri boshqarilganda rivojlanish va yangilanish manbaiga aylanishi mumkinmi. Konfliktologik treninglar ishtirokchilarga konfliktning tabiati, uning bosqichlari, yashirin sabablarini tushunishni, agressiv, passiv va assertiv xulq-atvorni farqlashni, tijoriy va shaxsiy bahslarni ajratib ko‘rishni o‘rgatadi. Men haqman – sen adashgansan yondashuvi o‘rniga bizning manfaatlarimiz qayerda to‘qnashayapti va qayerda mos kelayapti? degan konstruktiv savolni qo‘yish mashq qilinadi. Treninglarda ko‘pincha mediatsiya ikki taraf o‘rtasida vositachilik elementlari qo‘llanadi: ishtirokchilar navbatma-navbat nizoli tomon va vositachi rolida bo‘lib, tinglash, neytral savol berish, har ikki tomonni ham eshitish va umumiy yechim topish usullarini sinab ko‘radilar. Bu ko‘nikmalar nafaqat ish jamoalarida, balki oilada, do‘stlar davrasida, jamiyatdagi turli darajadagi munosabatlarda ham zarur bo‘ladi. 19 Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общение. – Москва: ЧеРо, 2008. – 312 с. 20 I bob yuzasidan xulosa Bob yuzasidan xulosa shuki, psixologik treningning nazariy asoslari va uning turlari insonning ruhiy va ijtimoiy rivojlanishini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Psixologik trening nazariyasi shaxsning psixologik xususiyatlari, hissiy holati va ijtimoiy munosabatlarini yaxshilashga xizmat qiluvchi metod va usullarni aniqlaydi. Shu tariqa, treningning nazariy asoslari uning samarali va tizimli qo‘llanilishini ta’minlaydi. Ikkinchi jihatdan, psixologik trening turlari shaxsning maqsad va ehtiyojlariga qarab farqlanadi. Masalan, individual va guruh treninglari, intellektual va hissiy rivojlanishga qaratilgan mashg‘ulotlar shaxsning psixologik barqarorligini oshirish va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Uchinchidan, psixologik trening nazariyasi va turlari amaliy faoliyatda shaxsni o‘qitish, tarbiyalash va kasbiy tayyorgarlik jarayonlariga qo‘llaniladi. Trening metodlari orqali shaxsning ruhiy va ijtimoiy qobiliyatlarini rivojlantirish, stressga bardoshlilikni oshirish va kommunikativ ko‘nikmalarini mustahkamlash mumkin bo‘ladi. Umuman olganda, mazkur bob psixologik treningning nazariy asoslari va uning turlarini yoritib, shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishdagi badiiy, ilmiy va amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi. Treningning nazariy va amaliy jihatlari shaxsning ma’naviy-estetik va psixologik barqarorligini oshirishga sezilarli hissa qo‘shadi. 21 II BOB. TRENING BILAN UYG‘UN QO‘LLANILADIGAN BOSHQA KICHIK USULLAR 2.1. Kichik guruh texnologiyalari: muhokama, rol o‘ynash va mashqlar Kichik guruh texnologiyalari zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonida o‘quvchini faollashtirish, uning mustaqil fikrlashini, hamkorlikda ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish, shaxsiy tajriba asosida o‘rganishini ta’minlaydigan samarali metodlar tizimi sifatida qaraladi. Kichik guruh deyilganda odatda 3–6 nafar o‘quvchidan iborat jamoa tushuniladi; bunday tarkib o‘qituvchiga har bir shaxsni kuzatish, guruh ichidagi muloqotni boshqarish uchun qulay bo‘lsa, o‘quvchilar uchun ham o‘z fikrini erkin aytish, bahslashish, mas’uliyat his qilish uchun yetarlicha imkon beradi. Kichik guruh texnologiyalarining markazida hamkorlik, o‘zaro muloqot, faol ishtirok va refleksiya yotadi: o‘qituvchi endi faqat ma’ruzachi emas, balki jarayonni yo‘naltiruvchi, maslahat beruvchi, kuzatuvchi va xulosalovchi rolini bajaradi, o‘quvchi esa passiv tinglovchidan faol ishtirokchi, hamfikr, muammolarni birgalikda hal qiluvchi subyektga aylanadi. Aynan shuning uchun ham muhokama, rol o‘ynash va mashqlar kabi kichik guruh texnologiyalari nafaqat bilim berish, balki kommunikativ kompetensiyalar, ijtimoiy-psixologik malakalar, ijodkorlik va mas’uliyatni shakllantirishda alohida ahamiyat kasb etadi 20 . Kichik guruhdagi muhokama jarayoni o‘quvchilarni muloqotga jalb etishning eng tabiiy va keng tarqalgan shakli hisoblanadi. Muhokama uchun tanlangan mavzu odatda muammoli, bahsli yoki turli nuqtai nazarlarni taqozo etuvchi bo‘ladi: tarixiy voqea, axloqiy vaziyat, real hayotdan olingan dilemmalar, ilmiy-texnik yangiliklar, ijtimoiy hodisalar va hokazo. O‘qituvchi avval umumiy ma’lumot va vazifani beradi, so‘ng o‘quvchilarni kichik guruhlarga ajratadi; har bir guruhda moderator, kotib, ma’ruzachi kabi rollarni taqsimlash mumkin, bu esa ichki tartib va mas’uliyatni oshiradi. Muhokama vaqtida har bir ishtirokchi o‘z fikrini bildirish, dalillar keltirish, savollar berish, boshqalar fikrini tinglash va hurmat qilishga o‘rganadi. Guruh ichida qarshi fikrlar to‘qnashishi tabiiy bo‘lib, 20 Bekmurodov M . Interfaol metodlar va treninglar . – Toshkent : Istiqlol , 2020. – 176 b . 22 o‘qituvchi vazifasi – bu to‘qnashuvni shaxsga emas, fikrga qaratilgan sog‘lom bahs yo‘nalishida saqlab turishdir. Muhokama texnologiyasi o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, mantiqiy tahlil, dalil va misollarga tayanib fikr yuritish, o‘z pozitsiyasini himoya qilish, lekin kerak bo‘lganda o‘z xatosini tan olish, fikrini qayta ko‘rib chiqish kabi muhim intellektual va axloqiy ko‘nikmalarni shakllantiradi. Bundan tashqari, kichik guruhda muhokama qilish o‘quvchilarni “hamma oldida gapirishdan” uyalish holatidan chiqaradi: avval kichik guruh doirasida fikr bildirishga o‘rganib, keyin butun sinf oldida so‘zga chiqish osonlashadi. Rol o‘ynash texnologiyasi kichik guruh ishining yanada tasviriy, emotsional va “tirik” ko‘rinishidir. Bu usulda o‘quvchilarga ma’lum rollar beriladi: masalan, tarixiy shaxslardan biri, sud jarayonidagi sudya va advokatlar, ijtimoiy vaziyatdagi ota-ona, o‘qituvchi, bola, rahbar va xodim, mijoz va sotuvchi, tengdoshlar o‘rtasidagi mojaroda turli tomonlar va hokazo. Guruh a’zolari o‘zlariga berilgan rol doirasida fikrlashga, harakat qilishga, o‘sha obrazning manfaatlari va nuqtai nazarini himoya qilishga intiladilar. Rol o‘ynashning pedagogik qiymati shundaki, o‘quvchi bir muddat o‘zidan chiqib, boshqaning o‘rniga o‘zini qo‘yib ko‘rishga majbur bo‘ladi; bu esa empatiya, bag‘rikenglik, boshqalar pozitsiyasini tushunish qobiliyatini rivojlantiradi. Masalan, ota-ona roliga kirgan o‘quvchi farzand mas’uliyati, tarbiya haqida o‘ylashga, o‘qituvchi roliga kirgan o‘quvchi esa sinf boshqaruvi, intizom, adolat haqida bosh qotirishga boshlaydi. Rol o‘ynash ko‘pincha muammoli vaziyatning jonsiz matndan ko‘ra jonli sahna sifatida ko‘rsatishga imkon beradi: o‘quvchilar ma’lum konfliktni o‘ynab, har xil yechim variantlarini sinab ko‘radilar, o‘qituvchi esa sahna tugagach, tahlil va muhokama bosqichida qaysi qarorlar to‘g‘ri, qaysilari noto‘g‘ri, boshqa qanday variantlar bo‘lishi mumkinligini birgalikda muhokama qiladi. Shu tariqa rol o‘ynash nafaqat bilim, balki ijtimoiy kompetensiyalar – muloqot, muzokara, konfliktni hal qilish, omma oldida chiqish, o‘zini tutish madaniyatini ham shakllantiradi 21 . 21 Левицкий В.В. Групповая динамика и тренинг. – Москва: Речь, 2006. – 304 с. 23 Mashqlar texnologiyasi esa kichik guruhlar doirasida muayyan ko‘nikma va malakalarni takroriy, maqsadli mashq qilishga qaratilgan. Bunda mashq faqat jismoniy emas, balki kommunikativ, ijodiy, intellektual, axloqiy mashqlarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan, nutq madaniyatini rivojlantirishda kichik guruhlar 5 daqiqalik ma’ruza mashqlarini bajarishi mumkin: har bir ishtirokchi qisqa vaqt ichida berilgan mavzu bo‘yicha nutq tayyorlab, guruh oldida so‘zlaydi, qolganlar esa baholab, tavsiyalar beradilar. Yoki yozma savodxonlik bo‘yicha mashqlarda guruhlar bir-birining matnini tahrir qiladi, xatolarni izlaydi, yaxshilash bo‘yicha takliflar beradi; bunda hamkorlikda o‘rganish, o‘zaro yordam va tanqidiy qarash shakllanadi. Axloqiy tarbiya doirasidagi mashqlarda kichik guruhlarga turli hayotiy vaziyatlar halollik, do‘stlik, ziddiyat, yordam, mas’uliyat berilib, ulardan chiqish yo‘llari topilishi, har xil variantlar solishtirilishi mumkin. Mashqlar odatda qisqa, aniq maqsadli, ko‘p marta takrorlana oladigan bo‘lishi, o‘quvchilarda o‘zining o‘sishi va natijasini ko‘ra olish hissini uyg‘otishi kerak. Kichik guruhli mashqlar shuni ta’minlaydiki, o‘quvchi bir vaqtning o‘zida ham o‘zi mashq qiladi, ham boshqalarga yordam beradi, ham boshqalarning tajribasidan o‘rganadi; bu esa o‘rgatuvchi o‘zi ham o‘rganadi tamoyilini haqiqatga aylantiradi. Kichik guruh texnologiyalarining samarali ishlashi uchun guruh ichida psixologik iqlim, ishonch va hurmat muhiti muhim. O‘qituvchi avvalo xato qilish mumkin degan xavfsiz maydon yaratishi zarur: o‘quvchilar bilikki, noto‘g‘ri javob yoki sustroq chiqish uchun masxara qilinmaydi, pastga tushirilmaydi, aksincha, bu o‘sish uchun imkoniyat sifatida ko‘riladi. Bunday muhitda tortinchoq, o‘zini ko‘rsatishni istamaydigan o‘quvchilar ham asta-sekin fikr bildirishga jur’at topadi. Guruh ichida rollar va vazifalar adolatli taqsimlanishi, doimiy liderlar bilan birga boshqalar ham yetakchilikni sinab ko‘rishlari, har bir ishtirokchi ma’lum vazifa bilan band bo‘lishi zarur: kimdir yozib boradi, kimdir taqdim qiladi, kimdir vaqtni nazorat qiladi, kimdir g‘oyalarni jamlaydi. Bu nafaqat mas’uliyatni oshiradi, balki har bir o‘quvchiga men bu ishga foyda keltiryapman degan tuyg‘u beradi. O‘qituvchi nazoratchi emas, yo‘lboshchi, maslahatchi sifatida guruhlar yonida 24 aylanadi, kerak bo‘lsa savollar bilan yo‘naltiradi, ammo tayyor javobni bermaydi: maqsad – qanday o‘ylashni o‘rgatish, nima o‘ylashni emas. Kichik guruh texnologiyalari – muhokama, rol o‘ynash va mashqlar – ta’limni quruq ma’ruzadan jonli muloqot va hamkorlikda o‘rganish jarayoniga aylantiradi. Bunda o‘qituvchi bilim manbai sifatida emas, balki o‘quv jarayonining tashkilotchisi, treneri, moderatoriga aylanadi, o‘quvchi esa jonli, faol, mas’ul subyektga aylanadi. Natijada nafaqat bilim va ko‘nikmalar, balki demokratik muloqot madaniyati, hurmat, bag‘rikenglik, jamoada ishlash, muammo hal qilish, fikrni asoslash va himoya qilish, boshqalarni tinglash kabi hayotiy zarur fazilatlar shakllanadi. Shu ma’noda kichik guruh texnologiyalari zamonaviy ta’limning shunchaki metodi emas, balki o‘quvchini hayotga, kasbga, fuqarolik pozitsiyasiga tayyorlovchi kuchli tarbiyaviy va ijtimoiy mexanizm sifatida qaraladi 22 . Guruh muhokamasi – davra suhbati, aqliy hujum va mini-debates kabi shakllarda tashkil etilganda, nafaqat ta’lim samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchilarning shaxsiy, ijtimoiy va intellektual rivojiga juda katta ta’sir ko‘rsatadi. Bu texnologiyalar o‘qituvchi markazlashgan an’anaviy darsni o‘quvchi markaziga ko‘chiradi: fikr ishlab chiqaruvchi, savol beruvchi, bahslashuvchi, xulosa qiluvchi tomonga o‘quvchining o‘zi aylanadi. Guruh muhokamasining eng katta afzalliklaridan biri shundaki, u o‘quvchilarni passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylantiradi. Davra suhbatida har bir ishtirokchi doirada teng huquqli “suhbatdosh” sifatida ko‘riladi: o‘quvchi o‘z fikrini aytishga majbur emas, lekin aytishni xohlaydi; bu esa ichki motivatsiyani oshiradi. Aqliy hujum usulida esa to‘g‘ri javobni emas, ko‘proq g‘oya, taklif, versiyalarni ilgari surish muhim bo‘lgani uchun, o‘quvchilar xato qilishdan kamroq qo‘rqadi, ijodiy fikrlar erkin chiqadi. Mini-debatlar esa mavzuni ikki yoki bir necha qarama-qarshi nuqtai nazardan tahlil qilishga, dalillar bilan ishlashga, fikrni mantiqan asoslashga o‘rgatadi. Shunday qilib, guruh muhokamasi barcha ko‘rinishlarida fikrlashni faollashtiradi, darsni jonlantiradi, mavzuni quruq matn emas, hayotiy, bahsli, qiziqarli jarayonga aylantiradi. 22 Xolmatova D . Shaxs psixologiyasi . – Toshkent : Innovatsiya - Ziyo , 2021. – 292 b . 25 Guruh muhokamasining yana bir muhim afzalligi – tanqidiy va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishi. Davra suhbatida o‘quvchi faqat o‘z fikrini aytib qolmay, boshqalar fikrini tinglaydi, solishtiradi, ba’zan ichida rozi bo‘lmaydi, savol tug‘iladi, dalillarni tekshira boshlaydi. Aqliy hujum bosqichida ilgari surilgan har qanday g‘oya keyinroq tahlil bosqichida saralanadi: kuchli va zaif tomonlari ko‘riladi, real imkoniyati baholanadi. Mini-debatlarda esa ishtirokchi o‘z pozitsiyasini himoya qilishga majbur bo‘ladi, lekin bu shunchaki hissiy tortishuv emas; dalil, fakt, misol, mantiqiy zanjir talab qilinadi. Bu jarayonlarda o‘quvchi har qanday fikrni aytildi – demak, to‘g‘ri deb emas, balki nimaga asoslangan? qanchalik ishonchli? boshqa variantlar bormi? degan savollar bilan qabul qilishni o‘rganadi. Bu esa ta’limdan tashqarida, hayotiy qarorlar qabul qilishda ham juda zarur bo‘lgan intellektual ko‘nikmadir 23 . Guruh muhokamasining ijtimoiy-psixologik afzalliklari ham juda katta. Kichik guruh ichida fikr almashish o‘quvchilarda o‘ziga ishonch, omma oldida gapirish ko‘nikmasini shakllantiradi. Avval faqat o‘qituvchi bilan savol–javob rejimida o‘rganib qolgan o‘quvchi asta-sekin tengdoshlari bilan bahslashishga, ularga savol berishga, o‘z fikrini himoya qilishga o‘rganadi. Bu jarayon davomida mening fikrim ham qadrli, meni ham tinglashyapti degan ichki tuyg‘u yuzaga keladi, bu esa o‘z navbatida shaxsiy o‘sishga, liderlik fazilatlarining namoyon bo‘lishiga zamin yaratadi. Shu bilan birga, guruh muhokamasi o‘quvchini boshqalarni tinglash, ularga hurmat bilan munosabatda bo‘lish, fikrni fikrdan ajratish – ya’ni shaxsni emas, uning qarashlarini baholash madaniyatiga o‘rgatadi. Debatda qarama-qarshi fikrlar to‘qnashsa ham, shaxsga o‘tmasdan, dalillarga tayangan holda bahslashish, o‘zgacha fikr egalarini dushman emas, muloqot sherigi sifatida qabul qilish – demokratik muloqot madaniyatining asosi sanaladi. Aqliy hujum usulining alohida afzalligi – ijodkorlikni ochishi. An’anaviy darsda ko‘pincha bitta to‘g‘ri javob bor, o‘quvchi esa shu javobni topishga intiladi; aqliy hujumda esa aksincha – imkon qadar ko‘p, garchi noyob, kutilmagan, g‘alati bo‘lsa ham g‘oyalar qadrli. Bu usulda dastlab hech kim hech kimni tanqid 23 Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – Москва: Питер, 2012. – 720 с. 26 qilmaydi, baholamaydi, faqat g‘oyalar aytiladi, doskaga yoziladi yoki qayd etiladi. Keyingi bosqichda esa ularni tahlil qilish, guruhlash, ustuvorlarini tanlash boshlanganida o‘quvchilar mantiqiy fikrlashga o‘tadilar. Shunday qilib, aqliy hujum ijodiy va analitik fikrlashni ketma-ket ishga soladi. Bu jarayonda tortinchoq o‘quvchilar ham aktivlashadi, chunki noan’anaviy, hatto hazilomuz g‘oyalar ham qabul qilinadi; natijada sinfda ochiq, ijodiy, qo‘rquvsiz aqliy muhit yuzaga keladi. Davra suhbati shaklidagi guruh muhokamasi ayniqsa tarbiyaviy va axloqiy mavzularda samarali. Bu yerda kichik guruh doirasida har kim hayotiy tajribasi, his-tuyg‘usi, kuzatuvlari bilan bo‘lishadi, o‘qituvchi esa tayyor moral o‘qib berishdan ko‘ra, o‘quvchilarning o‘z xulosalariga kelishiga yo‘l ochadi. Masalan, halollik, do‘stlik, mas’uliyat, internet madaniyati, oilaviy munosabatlar kabi mavzular davra suhbatida muhokama qilinganda, o‘quvchi kitobda yozilgan fikrni takrorlamaydi, balki real hayotdan misollar keltiradi, o‘z boshidan o‘tgan voqealarni tahlil qiladi. Bu esa ma’naviy mavzularni jonlantiradi, ichkilashtiradi: o‘qituvchi shunday dedi emas, balki men o‘zim shunday deb tushundim darajasiga olib chiqadi. Tarbiyaviy ta’sir og‘zaki nasihatdan ko‘ra, shaxsiy fikr va xulosalar orqali ancha kuchli bo‘ladi. Mini-debatlar guruh muhokamasining eng tizimlashtirilgan, qoidalashgan shakli bo‘lib, unda ishtirokchilar odatda ikki yoki bir nechta pozitsiyaga bo‘linadilar: ma’qullovchilar va qarshilar, A model va B model tarafdorlari, faylasuf A va faylasuf B g‘oyalarini himoya qiluvchilar va hokazo. Mini- debatlarning asosiy afzalligi – strukturaga ega bo‘lishi: kirish, dalillar keltirish, qarshi dalillarni rad etish, yakuniy xulosa kabi bosqichlar o‘qituvchi tomonidan oldindan belgilanadi. Bu o‘quvchilarni mantiqiy tuzilishga ega nutq qurishga, nafaqat o‘z fikrini, balki raqib pozitsiyasini ham tahlil qilishga, zaif joylarini topishga va ularni madaniyatli ravishda rad etishga o‘rgatadi. Debatlarda vaqt cheklovi ham bo‘lgani uchun, o‘quvchi fikrini qisqa, lo‘nda, lekin mazmunli ifodalashni mashq qiladi; bu esa keyinchalik imtihon, intervyu, chiqishlarda juda qo‘l keladi. 27 Guruh muhokamasi, ayniqsa, ko‘p ma’noli, yagona to‘g‘ri javobi yo‘q masalalarda juda foydali. Real hayotda barcha muammolarni formula bilan hal qilib bo‘lmaydi; ko‘pincha bir nechta yo‘l, bir nechta yechim varianti bo‘ladi, har birining ijobiy va salbiy tomonlari bor. Guruh muhokamasi ana shunday ko‘p qirrali masalalarni ko‘rib chiqish, turli nuqtai nazarlarni solishtirish, murosali yoki optimal yechim topishga yordam beradi. Bu tajriba keyinchalik kasbiy va fuqarolik hayotida – jamoa bilan ishlash, muhokama qilish, muammolarni kelishuv va muzokara orqali hal qilishda ayniqsa asqatadi. Bundan tashqari, guruh muhokamasi darsning motivatsion jihatini ham kuchaytiradi. O‘quvchi o‘z fikri, savoli, g‘oyasi darsning tarkibiy qismiga aylanganini ko‘rsa, dars uning uchun o‘qituvchining shaxsiy ishlaridan biri emas, balki mening ham ishtirokim bor bo‘lgan jarayonga aylanadi. O‘z fikri rad etilganida ham, eshitilganini, bahslashilganini biladi – bu esa darsga befarqlikni kamaytiradi. Guruh ichida kichik muvaffaqiyatlar – yaxshi g‘oya, o‘tkir savol, muvaffaqiyatli himoya qilingan pozitsiya, guruhning umumiy natijasi – o‘quvchida o‘ziga bo‘lgan ijobiy munosabatni oshiradi, men qila olaman degan ichki ishonchni mustahkamlaydi 24 . Yana bir afzallik – guruh muhokamasi o‘qituvchi uchun diagnostika vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Oddiy savol-javobda ba’zan faqat ilg‘or, faol o‘quvchilar ko‘rinadi, qolganlar esa jim o‘tirib qoladi. Kichik guruhli muhokamada esa har bir kishining fikrlash uslubi, qiziqishlari, tushunmagan joylari, kuchli va zaif tomonlari ko‘rinib qoladi. O‘qituvchi muhokama jarayonini kuzatib, kimga qaysi turdagi topshiriqlar kerakligini, kim lider, kim tahlilchi, kim ijrochi rolida o‘zini qulay his qilayotganini sezadi va keyingi darslarda, rejalashtirishda buni inobatga olishi mumkin. Rol o‘yinlari va psixologik mashqlar shaxslararo ko‘nikmalarni shakllantirishda nihoyatda samarali, amaliy vositalar bo‘lib, ular nazariy ma’ruzalar yoki quruq nasihatdan farqli ravishda insonni bevosita munosabat jarayonining o‘ziga tashlab yuboradi. Inson boshqalar bilan muloqotni faqat eshitib 24 G‘anieva M. Psixologik maslahat va trening. – Toshkent: Fan, 2019. – 220 b. 28 yoki tomosha qilib emas, balki o‘zi boshdan kechirib, xato qilib, to‘g‘rilab, qayta- qayta sinab ko‘rish jarayonida o‘rganadi. Rol o‘yinlari va psixologik mashqlar aynan shu tajribaviy o‘rganishga sharoit yaratadi: ishtirokchi o‘zini turli ijtimoiy vaziyatlarda sinab ko‘radi, turli rollarga kiradi, boshqalarning o‘rniga o‘zini qo‘yib ko‘rishga majbur bo‘ladi, o‘z xatti-harakatlarining boshqalarga ta’sirini tezda ko‘radi va shu asosda o‘zini tahlil qiladi. Shaxslararo ko‘nikmalar deganda faqat chiroyli gapirish emas, balki tinglash, tushunish, empatiya, hamkorlik, konfliktni madaniyatli hal qilish, o‘z fikrini aniq va hurmat bilan ifodalash, turli xarakterdagi odamlar bilan til topishish, yo‘q deyishni bilish, chegaralar qo‘yish, tanqidni qabul qilish, ijobiy fikr bildirish kabi juda ko‘p jihatlar tushuniladi. Rol o‘yinlari bilan psixologik mashqlar shu ko‘nikmalarni sun’iy bo‘lmagan, hayotga yaqin sharoitda mashq qilinishini ta’minlaydi 25 . Rol o‘yinlarining eng katta kuchi shundaki, ular ishtirokchini o‘zi bo‘lmagan boshqa odamning ko‘zlari bilan dunyoga qarashga majbur qiladi. Masalan, oddiy o‘quvchi darsda doim o‘qituvchidan norozidir, lekin o‘qituvchi roliga kirganda sinfni boshqarish, vaqtni taqsimlash, barcha o‘quvchiga e’tibor berish qanchalik murakkabligini his qiladi; ota-ona roliga kirganda farzand mas’uliyati, tashvishi, havotirini sezadi; rahbar roliga kirganda qaror qabul qilish, mas’uliyat va bosim qanday og‘irligini tushuna boshlaydi. Bu rol almashtirish empatiya – ya’ni boshqaning holatini, his-tuyg‘usini ich-ichidan sezish qobiliyatini kuchaytiradi. Empatiya esa shaxslararo munosabatlarning asosi: faqat o‘zini o‘ylaydigan kishi hech qachon sog‘lom muloqot va hamkorlik qila olmaydi. Rol o‘yinlari davomida ishtirokchi bir vaziyatga faqat o‘z manfaat nuqtai nazaridan emas, balki boshqa taraflarning ham qarashi, ehtiyoji, qo‘rquvi, qiziqishini hisobga olishni o‘rganadi. Natijada u hayotda ham mojaroga kirishganda faqat o‘ziga emas, o‘sha odamning o‘rniga qo‘yib ko‘rishga harakat qiladi, bu esa konfliktni yumshatadi, bo‘rttirilgan xafa bo‘lishlar, noto‘g‘ri talqinlarni kamaytiradi. Rol o‘yinlari shaxslararo kommunikatsiya ko‘nikmalarini sinash va rivojlantirish uchun mini poligon vazifasini bajaradi. Masalan, suhbatxonlik 25 Бандура А. Теория социального научения. – Нью-Джерси: Prentice-Hall, 1977. – 247 с. 29 mashqlarida ikki ishtirokchidan biri mijoz, biri sotuvchi, biri rahbar, biri xodim, biri o‘qituvchi, biri talaba rolida bo‘lib, ma’lum vaziyatni o‘ynab chiqadi: shikoyatni tinglash, norozi mijozni tinchlantirish, talabni tushuntirish, keskin gapirayotgan tarafni yumshatish, noxush xabarni yetkazish, yo‘q deyish, kechirim so‘rash kabi murakkab, lekin hayotda juda tez-tez uchraydigan vaziyatlar ko‘rib chiqiladi. Bu jarayonda ishtirokchi muloqotning turli uslublarini sinab ko‘radi: tajovuzkor, befarq, haddan tashqari yon beruvchi yoki assertiv o‘zini va boshqani hurmat qilgan holda qat’iy tutumlar qanchalik samarali yoki samarasiz ekanini bevosita ko‘radi. Eng muhimi, rol o‘yinlaridan keyin bo‘ladigan muhokama bosqichida nima bo‘lgani, qaysi gaplar yomon ta’sir qilgani, qaysi ohang mos kelmagani, qanday variant yaxshiroq bo‘lgani tahlil qilinadi. Shu tahlil orqali ishtirokchi men shunday gapirganim uchun u bunday javob berdi, agar bu yerda boshqacha gapirganimda, vaziyat yumshagan bo‘lardi kabi xulosalarga keladi. Bu esa keyingi real vaziyatlarda xatoni takrorlamaslik, ongli muloqot qilish imkonini beradi. Psixologik mashqlar esa shaxsning ichki holati – o‘zini anglash, his- tuyg‘ularini tanish va boshqarish, ichki to‘siqlarni yengish, o‘ziga ishonchni mustahkamlash orqali shaxslararo ko‘nikmalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Ko‘pincha odamlar muloqotda qiynalishining sababi faqat texnik ko‘nikma yetishmasligida emas: uyatchanlik, rad etilishdan qo‘rqish, bolalikdagi tanbeh va kamsitishlar oqibati, mening fikrim qimmat emas degan ichki e’tiqod, salbiy tajriba kabi psixologik to‘siqlar ham bor. Psixologik mashqlar – o‘zini tasvirlash, men kimman? mashqlari, guruh a’zolarining ijobiy fikrlarini eshitish, ishonch o‘yinlari, tana bo‘shashtirish mashqlari, his-tuyg‘ularni aniqlash va nomlash mashqlari – bularni asta-sekin yumshatadi. Masalan, ishtirokchilardan har biri boshqa guruh a’zolarida yoqimli deb bilgan sifatlarni aytib chiqsa, odam o‘zini ijobiyroq ko‘ra boshlaydi; bu o‘ziga ishonchni oshiradi, ishonch oshgan sayin u boshqalar bilan erkinroq muloqotda bo‘ladi. Yoki his-tuyg‘ularni nomlash mashqlarida odam hozir men nimani his qilyapman? g‘azab, qo‘rquv, uyat, hafsalasi pir bo‘lish, qiziqish? degan savollarni berishga o‘rganadi; bu esa real vaziyatda hissiyotlarga berilib 30 ketmasdan, ularni boshqarish, so‘z bilan ifoda etish hozir bu gapdan xafa bo‘ldim, menga bu vaziyat noqulay imkonini yaratadi. His-tuyg‘usini anglab va ifoda eta olgan odamning kommunikatsiyasi ham sog‘lomroq bo‘ladi: u boshqani ayblamaydi, o‘z holatini tushuntiradi, men xabarlar bilan gapiradi. 31 2.2. Psixologik trening: “Muloqot va kichik usullar” № Mashg‘ulot nomi Maqsad Metod-usul Davomiyligi 1 Kirish, tanishuv Ishtirokchilarni faollashtirish va xavfsiz muhit yaratish 3 ta fakt mini mashqi 15 daqiqa 2 Muloqotning psixologik asoslari Muloqotning ongli- ongsiz jarayonlarini tushuntirish Mavzu haqida ma’lumot va savol-javob 20 daqiqa 3 Kichik trening usuli: “Men–xabar” Konfliktlarda ayblamasdan gapirishni o‘rgatish Rolli o‘yin 25 daqiqa 4 Kichik trening usuli: “Faol tinglash” Empatiya va tinglash ko‘nikmasini oshirish Juftlikda mashq 20 daqiqa 5 Stressni boshqarish mini- usuli Emotsional bo‘shashishni o‘rgatish Nafas mashqlari va relaksatsiya 15 daqiqa 6 Yakuniy tahlil va fikrlar O‘zlashtirilgan bilimlarni mustahkamlash “Aynan bugun nimani bildim?” doiraviy fikr 10 daqiqa 2. JADVAL ASOSIDA TRENINING SSENARIYSI Trening nomi: “Muloqot va kichik psixologik usullar” Ishtirokchilar soni: 10–20 nafar Umumiy davomiylik: ~1,5 soat 1-bosqich: Kirish va tanishuv (15 daqiqa) Psixolog: — Assalomu alaykum! Bugungi treningimizda sizlar bilan muloqot jarayonini yengillashtiradigan kichik psixologik usullarni o‘rganamiz. Avvalo tanishuv uchun “3 ta fakt” mashqini bajarib ko‘ramiz. Topshiriq: Har bir ishtirokchi o‘zi haqida 2 ta rost, 1 ta yolg‘on fakt aytadi, boshqalar qaysi biri yolg‘onligini topadi. 32 2-bosqich: Muloqotning psixologik asoslari (20 daqiqa) Muloqotda verbal-noverbal signallar “Filtrlar”: kayfiyat, stereotip, stress Odamlar gapdan ko‘ra ohangni 38%, tana tilini 55% qabul qilishadi Psixolog: — Siz nega ba’zan oddiy gapni ham noto‘g‘ri tushunasiz deb o‘ylaysiz? 3-bosqich: “Men–xabar” usuli (25 daqiqa) Psixolog izohi: Bu usul konfliktni yumshatadi. Ayblash o‘rniga o‘z hislaringizni bayon qilasiz. Formula: “Men … his qilyapman, chunki …, iltimos …” Rolli o‘yin: Juftliklar quyidagi vaziyatlarni sahnalashtiradi: Do‘st uchrashuvga kechikdi Hamkasb topshiriqni vaqtida bajarmadi Ota-ona bolaga jerkib gapirdi Psixolog har bir juftlikka qayta aloqa beradi. 4-bosqich: “Faol tinglash” mini-usuli (20 daqiqa) Psixolog: — Faol tinglash — bu suhbatdoshni bo‘lmasdan, undagi hisni qaytarib berish. Topshiriq: Juftliklardan biri 1 daqiqa davomida muammosini aytadi. Ikkinchisi uning gapini “Qayta aks ettirish” orqali davom ettiradi. Misol: “Menga ishda bosim ko‘paydi” “Demak, siz hozir charchoq va bosimni his qilyapsiz” 5-bosqich: Stressni boshqarish kichik usuli (15 daqiqa) Psixolog: — Nafas mashqlari miyada tinchlik markazini faollashtiradi. 33 Mashq: 4 soniya nafas olish, 2 soniya ushlab turish, 6 soniya chiqarish. Keyin 2 daqiqa relaksatsiya. 6-bosqich: Yakuniy tahlil (10 daqiqa) Ishtirokchilar davrada: “Bugun men eng ko‘p nimalarni bildim?” Degan savolga qisqa fikr bildiradi. Trening yakunlanadi. 3. PSIXOLOG – MIJOZ DIALOGI Muammo: Mijoz doimiy tortishuvlarga borib qoladi, suhbatdosh uni “qattiq, talabchan” deb qabul qiladi. U esa o‘zini tushuntira olmaydi. Quyida treningda o‘rgatilgan “Men–xabar” va “faol tinglash ” usullariga asoslangan ilmiy yechim dialog shaklida ko‘rsatiladi. Dialog Mijoz: — Men odamlar bilan gaplashsam, tezda janjalga aylanib ketadi. Ular meni qo‘pollikda ayblashadi. Nima uchun bunday bo‘ladi? Psixolog: — Sizning gapirishingizdan hissiy ohang kuchayib ketayotgan bo‘lishi mumkin. Siz ko‘proq ayblov shaklida gapiryapsizmi? Mijoz: — Ha, balki... “Siz doim kechikasiz!”, “Hech qachon vaqtida bajarmaysiz!” degan gaplarim bo‘lgan. Psixolog: — Bu ayblov konstruksiyalari. Ilmiy psixologiyada bu “disfunktsional kommunikatsiya” deyiladi. Bunday paytda odamning himoya mexanizmlari ishga tushadi va suhbat janjalga aylanadi. Mijoz: — Unda men qanday gapirishim kerak? 34 Psixolog: — Biz treningda o‘rgangan “Men–xabar” usulini qo‘llab ko‘ramiz. Bu usul konfliktni sezilarli kamaytiradi. Masalan, ayblash o‘rniga shunday deysiz: “Men kechikish bo‘lganda bezovta bo‘laman, chunki vaqtni rejalashtirish men uchun muhim. Iltimos, keyingi safar oldindan ogohlantiring.” Mijoz: — Bu ancha yumshoq eshitilar ekan. Psixol og: — Bu usul kognitiv-behavioral kommunikatsiya modeli ga asoslangan. U odamda himoya emas, hamkorlik mexanizmini ishga tushiradi. Mijoz: — Yana bir maslahat bera olasizmi? Psixolog: — Albatta. Ikkinchi muhim usul — faol tinglash . Agar suhbatdosh gapirsa, avvalo uning hissini tan oling: “Demak, bu vaziyat sizga yoqmagan ekan”, “Men sizni tushundim, siz hozir bezovta bo‘lyapsiz.” Bu empatiyani kuchaytiradi va suhbatni tinchlantiradi. Mijoz: — Men bularni amalda ishlatib ko‘rmoqchiman. Psixolog: — Juda yaxshi. Treningdan keyin 1 hafta davomida har kuni kamida 1 marta “Men–xabar”ni qo‘llab ko‘ring. Natija aniq bo‘ladi. 35 II bob yuzasidan xulosa Bob yuzasidan xulosa shuki, trening bilan uyg‘un qo‘llaniladigan boshqa kichik usullar shaxsning psixologik va ijtimoiy rivojlanishini samarali ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu usullar trening jarayonini boyitib, shaxsning ma’naviy, hissiy va kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Shu tariqa, kichik usullar treningning samaradorligini oshiruvchi muhim qo‘shimcha vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Ikkinchi jihatdan, kichik usullar shaxsning ehtiyoj va maqsadlariga mos tarzda tanlanadi va qo‘llaniladi. Masalan, muloqot mashqlari, vizual va interaktiv texnikalar, qiziqarli o‘yinlar va reflektiv mashg‘ulotlar trening jarayonini yanada samarali qiladi va o‘quvchining e’tiborini oshiradi. Uchinchidan, ushbu usullar trening jarayonida motivatsiyani kuchaytiradi, o‘rganish va rivojlanish jarayonini rag‘batlantiradi. Kichik usullar orqali shaxs o‘z his-tuyg‘ularini ifodalash, ijtimoiy ko‘nikmalarini mustahkamlash va stressni boshqarishni o‘rganadi, bu esa psixologik barqarorlikni oshiradi. Umuman olganda, mazkur bob trening bilan uyg‘un qo‘llaniladigan boshqa kichik usullarni yoritib, ularning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishdagi badiiy, ilmiy va amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi. Ushbu usullar trening samaradorligini oshirishga, o‘quvchi va ishtirokchilarning ma’naviy-estetik va psixologik barqarorligini mustahkamlashga sezilarli hissa qo‘shadi. 36 XULOSA Mazkur kurs ishida “Trening va boshqa kichik usullar” mavzusi psixologik nuqtai nazardan har tomonlama ko‘rib chiqildi, uning nazariy asoslari, metodologik poydevori, amaliy ahamiyati hamda shaxs rivojlanishidagi o‘rni tahlil qilindi. O‘rganish jarayonida shuni ko‘rish mumkinki, psixologik trening va kichik guruh usullari zamonaviy jamiyat sharoitida nafaqat bilim berish, balki shaxsning ijtimoiy-psixologik moslashuvi, muloqot madaniyati, emotsional barqarorligi va ijtimoiy faolligini ta’minlash uchun ham juda muhim vosita hisoblanadi. An’anaviy ma’ruza va suhbatlar sharoitida erishish qiyin bo‘lgan ko‘plab ko‘nikma va kompetensiyalar aynan trening va kichik guruh texnologiyalari orqali samarali shakllantirilishi mumkinligi ilmiy adabiyotlar va amaliy tajriba tahlili orqali asoslab berildi. Psixolog olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, treningning ildizlari guruh dinamikasi, psixodrama, gumanistik psixologiya, ijtimoiy o‘rganish nazariyasi kabi yirik yo‘nalishlar bilan chambarchas bog‘liq. K. Levin, J. Moreno, K. Rodjers, I.Yalom va boshqa ko‘plab olimlarning ishlari asosida psixologik trening shaxsni rivojlantirish, o‘zini anglashni chuqurlashtirish, muloqot va hamkorlik ko‘nikmalarini takomillashtirish imkonini beruvchi ilmiy asoslangan metod sifatida shakllangan. Sobiq ittifoq va xorijiy ijtimoiy psixologlar, ta’lim psixologlari tomonidan olib borilgan keng qamrovli tadqiqotlar esa treningning turli turlari kommunikativ, liderlik, shaxsiy o‘sish, konfliktologiya, stressni boshqarish va boshqalar hamda ularda qo‘llaniladigan kichik usullarning samaradorligini tajribaviy jihatdan isbotlab bergan. Shu bilan birga, mahalliy tadqiqotlar treningni milliy mentalitet, qadriyatlar va an’analar bilan uyg‘unlashtirish zarurligini ta’kidlab, mazkur yo‘nalishda ilmiy izlanishlarni kengaytirish lozimligini ko‘rsatadi. Kurs ishining obyektini psixologik trening jarayoni va unda qo‘llaniladigan kichik guruh usullari orqali shaxsning ijtimoiy-psixologik rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadigan jarayonlar tashkil etar ekan, predmeti sifatida aynan shu trening va kichik usullarning mazmuni, tamoyillari, metodlari hamda ular orqali muloqot, 37 emotsional holat va ijtimoiy kompetensiyalarning shakllanish mexanizmlari belgilandi. Asosiy maqsad – trening va kichik guruh usullarining nazariy asoslarini o‘rganish, ularning samaradorlik shart-sharoitlarini tahlil qilish hamda shaxs rivojiga ta’sirini ilmiy-nazariy nuqtai nazardan yoritishdan iborat bo‘ldi. Shu maqsadga muvofiq tarzda trening tushunchasi va tarixini o‘rganish, kichik usullarning mohiyatini tahlil qilish, guruh jarayonlari va psixologik tamoyillarni yoritish, shaxsga ta’sir mexanizmlarini ko‘rsatish, milliy sharoitda qo‘llash imkoniyatlarini baholash kabi vazifalar izchil amalga oshirildi. Metodologik jihatdan kurs ishida guruh dinamikasi nazariyasi, gumanistik psixologiya, psixodrama va sotsiometriya, ijtimoiy o‘rganish nazariyasi, faoliyat va sistemali yondashuv, shuningdek, kompetensiyaga asoslangan va interfaol ta’lim tamoyillariga tayanildi. Bu yondashuvlar trening va kichik guruh usullarini oddiy mashqlar majmuasi emas, balki shaxsning faol ishtiroki, tajribasi, refleksiyasi, emotsional yashintilari va ijtimoiy munosabatlarini qamrab oluvchi murakkab psixologik-pedagogik tizim sifatida talqin qilish imkonini berdi. Treningdagi rol o‘yinlari, ishbilarmon o‘yinlar, aqliy hujum, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, o‘zini ochish va fikr-mulohaza almashish kabi elementlar shaxsning o‘zini anglash, o‘z xatti-harakatlarini baholash hamda o‘zgartirishga xizmat qiladigan samarali vosita ekani nazariy va amaliy jihatdan asoslandi. O‘rganish natijalari shuni ko‘rsatadiki, psixologik trening va kichik guruh usullari ta’lim tizimida, kasbiy tayyorgarlik jarayonida, tashkilot va jamoalarda, oila va yoshlar bilan ishlashda, profilaktik va korreksion ishlar amaliyotida keng qo‘llanish imkoniyatiga ega. Ular yordamida kommunikativ kompetensiya, emotsional intellekt, stressga bardoshlilik, jamoada ishlash, muammolarni konstruktiv hal qilish, liderlik kabi dolzarb sifatlar tizimli ravishda rivojlantiriladi. Shu bilan birga, treningni samarali tashkil etish uchun malakali yetakchi, puxta tuzilgan dastur, aniq maqsad va vazifalar, guruhning psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda mashqlarni tanlash zarurligi ham alohida ahamiyatga ega ekani aniqlandi. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangiʼ bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, - T.: 2018, 168 b. 2. Abdullaeva Q. Psixologiya asoslari. – Toshkent: Cho‘lpon, 2015. – 356 b. 3. Bekmurodov M. Interfaol metodlar va treninglar. – Toshkent: Istiqlol, 2020. – 176 b. 4. G‘anieva M. Psixologik maslahat va trening. – Toshkent: Fan, 2019. – 220 b. 5. Qodirova N. Psixologik treninglar amaliyoti. – Toshkent: Fan va ta’lim, 2022. – 180 b. 6. Raxmatova F. Psixologik trening metodikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. – 240 b. 7. Salomov R. Amaliy psixologiya asoslari. – Toshkent: Universitet, 2016. – 280 8. Xolmatova D. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2021. – 292b. 9. Андреева Г.М. Социальная психология. – Москва: Аспект-Пресс, 2006. 362 10. Бандура А. Социальное научение. – Санкт-Петербург: Питер, 2008. – 352с. 11. Бандура.А.Теориясоциальногонаучения.–Нью-Джерси: Prentice ,1977.247 с. 12. Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общение. – Москва: ЧеРо, 2008. – 312 с. 13. Гиппенрейтер Ю.Б. Общаться с ребенком? – Москва: АСТ, 2015. – 250 с. 14. Зимбардо Ф. Социальная психология. – Бостон: Pearson , 2015. – 736 с. 15. Клайн.П.Справочникпопсихологическомутестированию–1993.454 с. 16. Левицкий В.В. Групповая динамика и тренинг. – Москва: Речь, 2006. – 304 17. Лейнс К. Тренинг личностного роста. Санкт-Петербург: Питер, 2012.288 с. 18. Морено Я. Психодрама. – Москва: Форум, 2001. – 320 с. 39 19. Паригин Б.Д. Социальная психология. – Москва: Мысль, 1971. – 280 с. 20. Петровская Л.А. Компетентность в общении. – Москва: МГУ, 1989. 216 с. 21. Петровская Л.А. Компетентность в общении: социально-психологический тренинг. – Москва: МГУ, 1989. – 216 с. 22. Петровский А.В. Психология колектива. Москва: Педагогика, 1980.239 с. 23. Роджерс К. Становление личности. – Москва: Прогресс, 1994. – 480 с. 24. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. Москва: Питер, 2012. –720 с. 25. Рудестам К. Групповая психотерапия и групповое консультирование. – Нью-Йорк: Guilford Press , 1982. – 340 с. 26. Ялом И.Д. Теория и практика групповой психотерапии, 2007. – 608 с. IV. Elektron manbalar 27. https:// www.edu.uz 28. https:// www.ziyo.net.uz 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. PSIXOLOGIK TRENINGNING NAZARIY ASOSLARI VA UNING TURLARI

1.1. Psixologik trening tushunchasi va uning maqsad-vazifalari

1.2. Psixologik trening turlari va ularning qo‘llanilish sohalari

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. TRENING BILAN UYG‘UN QO‘LLANILADIGAN BOSHQA KICHIK USULLAR

2.1. Kichik guruh texnologiyalari: muhokama, rol o‘ynash va mashqlar

2.2. Psixologik trening: “Muloqot va kichik usullar”

II bob yuzasidan xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить