Turkiston jadidlar faoliyati: Mahmudxo'ja Behbudiy misolida - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	34500UZS
Hajmi	176.2KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	29 May 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Sami Salih

Ro'yxatga olish sanasi 02 May 2025

1 Sotish

Turkiston jadidlar faoliyati: Mahmudxo'ja Behbudiy misolida

Sotib olish

MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………… ... .……………3
I BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING MA`RIFATCHILIK
FAOLIYATI
1.1 Mahmudxo‘ja Behbudiyning boshlang`ich ilmlarni egallashi bilan bo`gliq
faoliyati……………………………… ....... …………………10
1.2 Mahmudxo‘ja Behbudiy – marifatparvar olim…………………..16
I bobga xulosa………………………………………………… ...... ………..22
II BOB. M.BEHBUDIY – JADIDCHILIK HARAKATI NAMOYONDASI
SIFATIDA
2.1 Mahmudxo‘ja Behbudiyning Turkistondagi siyosiy-ijtimoiy jarayonlardagigi
faol ishtiroki…………………………… ....... ………… 23
2.2 Behbudiy – jadid adabiyotining asoschisi………………… ... …..25
II bobga xulosa………………………………………………… ....... ………31
XULOSA ……………………………………………………………… .... ……32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………… ... …….34
ILOVA………………………………………………………………… . ……… 36

KIRISH
Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Bugungi kunda
yangi O‘zbekiston – Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati
va erkinliklarini ta’minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom
ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va o‘zgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqning
porloq kelajagining kafolati bo‘lgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e’tibor
qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining ko‘p ming yillik madaniyati,
milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash hamda fuqarolarda o‘zlikni anglash
xalqimizning boy moddiy va ma’naviy merosini tiklashb asrab-avaylash bo‘yicha
ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. “Milliy o‘zligimizni anglash, Vatanimizning
qadimiy va boy tarixini o‘rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish,
gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo‘llab-quvvatlashimiz lozim” 1

O‘zbekistonning mustaqil rivojlanish yo‘liga qadam qo‘yishi ota-
bobolarimizning ozodlik va erk uchun uzoq kurashi tarixini qayta idrok etishda
milliy ozodlik harakatlari va jadidlarning milliy uyg‘onish mafkurasining
shakllanish jarayoni davlat mustaqilligiga erishishni taminlagan omillar sifatida
bugungi kunda tarixchi olimlarda katta ijtimoiy qiziqish uyg‘otmoqda. O‘zbek
xalqi tarixida o‘chmas iz qoldirgan muhim voqealardan biri ozodlik va mustaqillik
g‘oyalari, xalqning butun orzu-istaklarini o‘zida mujassamlashtirgan Turkiston
muxtoriyatida o‘z aksini topdi. Bugungi kunda xalqning marifatli
ziyolilari ,xususan, jadidlarning ozodlik uchun kurash tarixini o‘rganish alohida
ahamiyat kasb etadi. Ilmiy jamoatchilik e’tiborini ko‘pdan o‘ziga jalb etib
kelayotgan muxtoriyat tarixi hozirda nafaqat ilmiy balki amaliy va hatto siyosiy
nuqtai nazardan qiziqish uyg‘otishi tabiiy chunki bu davr o‘sha yillar voqealariga
qayta baho berishni taqozo etadi. Mavzuning dolzarbligi ham ana shundaki o‘sha
davr voqealarini xolis yoritilgan holatini xalqqa yetkazishdir. Inson o‘tmishi bilan
tirikdir. “Inson uchun tarixdan judo bo‘lish –hayotdan judo bo‘lish demakdir” 2
.
Rossiyada 1917-yil oktyabr to‘ntarishi tufayli muhim siyosiy ijtimoiy voqealar
1
Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2017 йил 22 декабрь куни Олий Мажлисга қилган
Мурожаатномаси . // Халқ сўзи , 2017 йил 23 декабрь .
2
Karimov I.A – “Taroxiy hotirasiz kelajak yo‘q”, “sharq”, Toshkent-1998, 5-bet.
3

ro‘y bergani kabi Turkistonda ham siyosiy hayot niyotda jadallashdi. Xususan
Mustafo Cho‘qay o‘g‘li Zaki Validiy, Saidakbar A’zimxo‘jayev, D. Alimoza, D.
Rashidova, kabi tarixchi olim va olimalarimiz asarlarida bu davr tarixi keng
yoritilgan 3
. Mustaqillikdan so‘ng nashr etilgan tarixchi olimlarimiz N. Jo‘rayev,
Sh. Karimov, Doniyorov Shoniyoz muallifligida yozilgan kitob hamda darsliklarda
Behbudiyning va butun xalqning orzusi bo‘lgan muxtoriyat hukumatining faoliyati
har tomonlama keng joy yoritilgan 4
.
O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Abdug‘aniyevich Karimovning
quyidagi mulohazalariga e’tibor qarataylik; “XX asr boshidagi istiqlolchilik va
marifatchilik nomoyondalari boylik uchun, shon-shuhrat uchun maydonga
chiqishmadi. Maxmudxoja Behbudiy, Munavvar qori, Fitrat, Tavollolar maktablar
ochib xalqni ezgu yo‘lga, ozodlikka, istibdodga qarshi kurashib, o‘t bilan
o‘ynashayotganini, buning uchun ayovsiz jazolanishlarini yaxshi bilishgan, bilib
turib mana shu yo‘ldan borishgan. Chunki vijdonlari, iymonlari shunga davat
etgan” 5
. Xalqimizning asriy orzusi bo’lgan mustaqillik uchun kurashgan
Mahmudxo’ja Behbudiy faoliyatini tadqiq etishga bag`ishlangan ushbu tadqiqot
shuning uchun ham dolzarb hisoblanadi.
Tadqiqotning obekti: Turkiston jadidchilik naoyondalari faoliyatida
Maxmudxo`ja Behbudiyning tutgan siyosiy o‘rnini tadqiq etish hisoblanadi.
Tadqiqotning predmeti: Maxmudxo`ja Behbudiyning g`oyalari, uning yangi
usuldagi darsliklari, u yaratgan asarlardagi jadid ruhiyati, o`z davrining siyosiy
jarayonlardagi faoliyatini ochib berishdan iborat etib belgilandi.
Tadqiqotning maqsadi: Maxmudxo`ja Behbudiyning hayoti, uning
g`oyalari, jadadidchilik harakatidagi faoliyati va tariximizda tutgan o‘rnini tadqiq
qilishdan iborat bo‘lib, unda XX asr boshlaridagi xalqimizning ahvoli, ijtimyi-
siyosiy jarayonlar o`sha davr manbalari va keying davr tadqiqotlari asosida tahlil
etish orqali ochib berish.
Tadqiqotning vazifalari: Tadqiqotning asosiy vazifalari quyidagilardan
3
Mustafo Cho‘qayev “Istiqlol jallodlari”, “sharq”, Toshkent-1992, 12-bet.
4
Jo‘rayev N, Karimov Sh. - “O‘zbekiston tarixi”, “sharq”, Toshkent-2011, 45-bet.
5
I.A Karimov - “Taroxiy hotirasiz kelajak yo‘q”, “sharq”, Toshkent-1998, 47-bet.
4

iborat:
- Mahmudxo‘j Behbudiyning jadidchilik harakatning asosiy arbobi sifatidagi
hayot yo‘li va siyosiy faoliyatini o‘rganish;
- Mahmudxo‘ja Behbudiy faoliyat yuritgan tarixiy sharoit va uning inqilobiy
g‘oyalar rivojiga ta’sirini tahlil qilish.
- Mahmudxo‘ja Behbudiyning O‘rta Osiyoda jadidchilik g‘oyalarning
shakllanishi va rivojlanishiga qo‘shgan hissasini baholash.
- Mahmudxo‘ja Behbudiyning milliy istiqlol va xalqni mustamlaka zulmidan
ozod qilish uchun kurashdagi rolini tahlil qilish.
- Mahmudxo‘j Behbudiy jadidchilik faoliyatining O‘rta Osiyo siyosiy-
ijtimoiy taraqqiyoti istiqbollari va oqibatlarini o‘rganish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Yangi manbalar
asosida tahlillar – Behbudiyning hayoti va faoliyatiga oid ilgari kam o‘rganilgan
yoki e’tibor berilmagan arxiv hujjatlari, matbuot materiallari, xotiralar asosida
tahlil qilingan. Uning faoliyatiga zamonaviy yondashuv – Behbudiyning
islohotchilik, jadidchilik, matbuotchilik harakatlari chuqqurroq örganilgan.
Behbudiyning faoliyati Turkiston tarixidagi yoki boshqa musulmon olami
jadidchilari bilan solishtirilib, ularning o‘zaro aloqalari yoritilgan.
Ta’lim va matbuot sohasidagi merosining yangi talqini – Uning “Tarjimon”,
“Oyina” kabi gazeta-jurnallaridagi maqolalari, u asos solgan maktablar, o‘quv
dasturlari ilmiy jihatdan qayta ko‘rib chiqilgan . Shaxsiyati va dunyoqarashiga
chuqur tahliliy yondashuv – Uning diniy, siyosiy va ijtimoiy qarashlari tafsilotli
tahlil qilinsa, ayniqsa o‘sha davr voqealari bilan bog‘liq holda qayta chuqurroq
o`rganildi .
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Kurs ishi
mavzuning tarixshunoslik masalalariga bag’ishlangan tadqiqotlarni ikki guruhga:
1) Yurtimiz tadqiqotchilari tomonidan o`rganilgan tadqiqotlar natijasida yaratilgan
asarlar, 2) xorijiy mualliflar tadqiqotlari natijasida yaratilgan asarlarga ajratib
o‘rganildi.
Birinchi guruhga doir asarlar, yurtimiz mustaqillikka erishganidan so`ng
5

Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov tashabbuslari bilan tariximizni tiklash, bir
qancha ota-bobolarimiz sharafli nomlarini oqlash uchun samarali chora tadbirlar
tashkil etildi. Bu sababdan Maxmudxo`ja Behbudiy faoliyati va ijodi bilan bir
qancha tadqiqotchilar, olimlar shu mavzuda ilmiy izlanishlar olib bordilar.
Jumladan, Abdug`ani Mamajonv 6
, To`xtasin Jalolov 7
, Qodirxo`ja Qosimov 8
va
boshqalarni ko`rsatish mumkin.
Jumladan, Qodirxo‘ja Qosimov tuzgan “Mahmudxo‘ja Behbudiy: Tanlangan
asarlar” (Toshkent, “Sharq” nashriyoti, 1993) to‘plami – Behbudiyning boy
merosini bir yerga jamlagan muhim ilmiy-nashriy asardir. Unda quyidagi fikrlar
oldinga surriladi.
Milliy uyg‘onish va ma’rifat g‘oyasi – Behbudiyning asosiy maqsadi xalqni
savodli,zamonaviy bilimli, o‘zligini anglaydigan etib tarbiyalashdir.Islohotchilik
va jadidchilik ruhi – Eski madrasabop ta’lim tizimiga qarshi chiqib, yangi,
dunyoviy bilimlarga asoslangan maktablar zarurligi targ‘ib etiladi. Milliy matbuot
va ommaviy axborotning ahamiyati – Matbuot orqali xalq ongini o‘zgartirish,
jamiyatda uyg‘onish yaratish asosiy vosita sifatida ko‘riladi.Ozodlik, adolat va
milliy o‘zlik g‘oyasi – Behbudiy Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosatini
tanqid qilib, Turkiston xalqlarining huquqlari va qadriyatlarini himoya
qiladi.Dinga yangicha qarash – Islomni zamonaviy tafakkur bilan uyg‘unlashtirish,
ijtimoiy hayotga mos diniy qarashlari bayon etilgan.
Ikkinchi guruhga doir asarlar, boy kechmishimiz va shonli tariximizda hech
narsa izsiz ketmagaydir.Jasoratli ota-boblarimizning qilgan ishlari nafaqat
yurtimizda balki jahon miqyosida ham ulkan qiziqishlar bilan o`rganilmoqda.
Jumladan, Adeeb Khalid 9
, Edward Alloworth 10
va boshqalarni keltirishimiz
mumkin.
Jumladan, Adeeb Khalidning The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism
in Central Asia asari Markaziy Osiyodagi jadidchilik harakatining shakllanishi,
6
Abdug‘ani Mamajonov – "Mahmudxo‘ja Behbudiy publitsistik merosi" "Bayoz" Toshkent-2012
7
To‘xtasin Jalolov "Behbudiy hayoti va faoliyati" "Sharq",Toshkent-2010
8
Qodirxo‘ja Qosimov (tuzuvchi) – "Mahmudxo‘ja Behbudiy: Tanlangan asarlar" "Sharq",Toshkent-1993
9
Adeeb Khalid –" The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia" Nyu-York-2009
10
Edward Allworth – "The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present: A Cultural History"
Berlin-2008
6

rivojlanishi va ijtimoiy-siyosiy o`zgarishlarni chuqur tahlil qiladi. Asar XIX asr
oxiri va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi hukmronligi ostida bo‘lgan
Turkiston hududida yuzaga kelgan madaniy islohotlar harakatini o‘rganadi.
Asarning asosiy g‘oyalari, Jadidlar — musulmon ziyolilari — jamiyatni
zamonaviylashtirish orqali isloh qilishni maqsad qilganlar. Ular ta’lim,
savodxonlik va matbuot orqali musulmon jamiyatini uyg‘otishga harakat qilganlar.
Jadidlar o‘zlarining an’anaviy islomiy madaniyatini zamonaviy davlatga
moslashtirish orqali saqlab qolishga harakat qilganlar. Ular ta’lim, savodxonlik,
matbuotdan foydalanish va Usmoniylar imperiyasidan Hindistongacha bo‘lgan
islomiy ziyolilar bilan yaqin aloqalarni saqlash orqali o‘z an’analarini nafaqat o‘z
yurtlarining o‘zgaruvchan madaniyatida, balki kengroq zamonaviy islomiy
dunyoda ham o‘rnatganlar.Jadidlar madaniy islohotlar orqali musulmon jamiyatini
uyg‘otishga harakat qilganlar. Ular zamonaviy ta’lim usullarini joriy etish,
savodxonlikni oshirish va matbuotdan foydalanish kabi usullarni keng tarğib etgan.
Asar Markaziy Osiyo tarixini o‘rganayotgan tadqiqotchilar uchun muhim manba
hisoblanadi.
Tadqiqotning usullari: Kurs ishi materiallari : tarixiylik, tizimlashtirish,
qiyosiy, muammoviy xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot
usullari hamda xolislik tamoyillaridan ilmiy xolislik va obektivlik prinsiplari
asosida taxlil qilindi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Mavzu doirasida
- Jadidchilik harakatining mohiyatini anglash – Behbudiy faoliyati orqali XX
asr boshidagi ijtimoiy-siyosiy islohotlarning nazariy asoslari, ma’rifatparvarlik
g‘oyalari va milliy uyg‘onish jarayonlari chuqur o‘rganiladi.
- Adabiy va publitsistik merosni tahlil qilish – U yozgan maqolalar, pyesalar
va kitoblar asosida o‘zbek adabiyotidagi ma’rifiy, tanqidiy va islohotparvarlik
yo‘nalishlari o‘rganiladi.
- Modernizatsiya nazariyalarini tadqiq etish – Behbudiyning faoliyati
markaziy osiyolik musulmonlarning modernizatsiyaga bo‘lgan yondashuvini
tahlil qilishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
7

- Taraqqiyot va o‘zlikni anglash g‘oyalari – Uning qarashlari orqali milliy
o‘zlik, til, madaniyat, ta’lim va din haqida ilgari surilgan ilg‘or fikrlar
o‘rganiladi.
- Zamonaviy ta’lim tizimiga tatbiq etish – Behbudiyning "usuli jadid"
maktablari va ta’limga oid qarashlari bugungi kunda ham zamonaviy, milliy
ta’lim modelini yaratishda amaliy dastur bo‘la oladi.
- Vatanparvarlik va fuqarolik tarbiyasida foydalanish – Uning asarlari yosh
avlodni vatanparvarlik, ma’naviy uyg‘onish, adolatparvarlik ruhida
tarbiyalashda foydalidir.
- Madaniy merosni tiklash va targ‘ib qilish – Behbudiy faoliyati asosida
milliy madaniy merosni saqlash, teatr, matbuot va adabiyot sohalarida boy
tajriba yaratish mumkin.
Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta
paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxat va ilovadan iborat
bo‘lib,tadqiqot umumiy 37 betni tashkil etadi.
Kurs ishining kirish qismida Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning
dolzarbligi, tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi,
tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar
sharhi (tahlili), tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi, tadqiqot natijalarining
nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yoritilgan.
Kurs ishining birinchi bobida Maxmudxo`ja Behbudiyning oilasi, uning
bolalik damlari, ilk ilm o`rganish bilan bog`liq jarayonlaridan tortib, uning
marifatparvar ziyoli bir olim bo`lib yetshgunigacha bo`lgan davri yoritilgan.
Kurs ishining ikkinchi bobida Maxmudxo`ja Behbudiy siyosiy jarayonlardagi
faol harakatlari, uning jadidlar orasida yetakchilik roli, o`lkadagi yangicha usuldagi
maktablar, darsliklar kutubxonalar tashkil etishi bilan bog`liq faoliyati va
Mahmudxo`ja Behbudiyning asarlari, undagi bosh g`oya,” Padarkush” dramasi va
unda oldinga surilgan fikrlar yozilgan.
8

I BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING MA`RIFATCHILIK
FAOLIYATI
1.1 Mahmudxo‘ja Behbudiyning boshlang`ich ilmlarni egallashi bilan bo`gliq
faoliyati
Mahmudxo‘ja Bеhbudiy XX asrning 1-choragidagi Turkistonning eng
mashhur kishilaridan biri edi. U Turkiston jadidchilik harakatining yirik
namoyondalaridan biri bo‘lib, uning hayoti va faoliyati haqida mahalliy
matbuotlarda Sadriddin Ayniy, Hoji Muin ibn Shukrullo, Laziz Azizzoda kabi
zamondoshlari tomonidan bir qator maqola, xotiralar e’lon qilingan edi. Keyingi
yillarda, xususan, mustaqillikka erishilgandan so‘ng jadidlar faoliyatini
o‘rganishga qiziqish kuchayishi bilan Behbudiy ham qayta kashf etila boshlandi.
Behbudiy tarjimai holini yoritishda Hoji Muinning 1922-23-yillardagi o‘zi
muharrirlik qilgan “Mehnatkashlar tovushi”, (1922), “Zarafshon” (1923),
gazetalarida chop etgan maqolalari muhim ahamiyatga ega. Behbudiy haqida
70yillardan bugungi kungacha e’lon qilinib kelayotgan Solih Qosimov, Ahmad
Aliyev, Naim Karimov, Sirojidin Ahmedov, Sherali Turdiyev va bugungi yosh
tadqiqotchilar Halim Sayyid, Normurod Avazov, Zebo Ahrorova ishlarining
barchasida mana shu Hoji Muin ma’lumotlari asos qilib olinadi 11
. Uning
keltirishicha 12
, Mahmudxo‘ja Bеhbudiy 1885-yil 19-yanvarda Samarqandda
11
B. Qosimov va boshqalar - “Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti”, Toshkent-2004, 251-bet.
12
Hoji Muin ibn Shukrullo – “Mamudxo‘ja Behbudiy”, “Zarafshon” gazetasi, 1923-yil, 25-mart.
9

Baxshitеpa qishlog‘ida ruhoniy oilasida dunyoga kеladi. Otasi Bеhbudxo‘ja
Solihxo‘ja o‘g‘li turkistonlik bo‘lib, Ahmad Yassaviy avlodlaridan, ona tomondan
bobosi Niyozxo‘ja urganchlik bo‘lib, Amir Shohmurod zamonida Samarqandga
kеlib qolgan edi 13
.
1894-yil otasi (imom xatiblik bilan shug‘ullangan) Bеhbudxo‘ja vafot etadi.
Yosh Mahmudxo‘ja yеtim bo‘lib qoladi. Arab yozuvini kichik tog‘asi Odil qoridan
o‘rganadi. Eski maktab madrasasida o‘qidi. 18 yoshidan qozixonalarda mirzalik,
so‘ng muftiylik qiladi. Hatto Toshkеntdagi “Turkiston viloyat gazеtasi”,
Orеnburgdagi “Vaqt” kabilarda bosilgan bir qator maqolalarga “Muftiy
Mahmudxo‘ja Bеhbudiy” dеb imzo chеkkan o‘rinlar ham uchraydi. U dastlab
Samarqand, so‘ng Buxoro madrasalarida puxta ilm olgan.
Bеhbudiy dunyoqarashining shakllanishida Rossiya jadidchilik harakatining
asoschilaridan biri Ismoilbеk Gaspirinskiyning ta’siri katta bo‘lgan. U 1892-yilda
Turkistondagi maktablarni isloh qilish, “usuli savtiya”ni joriy etish haqidagi taklifi
bilan gеnеral-gubеrnator N.O. Rozеnbaxga murojaat etadi. Javobga erisha
olmagach, 1893-yilda Toshkеntga kеladi, Samarqand va Buxoro shaharlarida
bo‘lib, mahalliy xalqlar bilan gaplashib, dastlabki yangi usuldagi maktablarni
ochishga erishadi. Bеhbudiy ustozi Gaspirinskiy bilan bo‘lgan uchrashuvini maroq
bilan xotirlaydi. Bеhbudiy o‘zbеk va tojik tillarida chiqargan juda ko‘p darslik va
qo‘llanmalarda Gaspirinskiy qarashlariga tayanib ish ko‘radi 14
.
Xususan, Gaspirinskiyning yilda bosilib chiqqan “Rahbari muallimlik yoki
muallimlarga yo‘ldosh” kitobiga ergashadi. “Usuli savtiya maktablarining
Rusiyadagi bosh muassisi Ismoilbеk hazratlaridir. Birinchi yangi usul alifboning
murattib va noshiri yana Ismoilbеk hazratlaridir” 15
, - dеb yozadi Bеhbudiy 1914-
yilda. Bеhbudiy Gaspirinskiyning har jihatdan o‘ziga xos ustoz dеb bildi. U
13
N. Karimov - “Mahmudxo‘ja Behbudiy” Toshkent-2009, 57-bet
14
Gaspirinskiy 1884-yilda Bog‘chasaroyda bir maktab ochadi va unga “usuli jadid maktabi” deb nom beradi.
“Musulmonlar avval bu maktabga uncha ishonqiramay qaradilar”, - deb xotirlaydi u bu haqda, - ammo birinchi
ommaviy ochiq imtihondan so‘ng o‘quvchilarning soni birdaniga 9 boladan 30 bolaga ko‘paydi…. “O‘qitishda
“usuli savtiya” (tovush usuli) qo‘llanilishi tufayli, mening rahbarligimda xo‘ja (muallim) bolalarga olti oyda turkcha
va arabcha o‘qitishni, turkcha yozish va boshlang‘ich diniy qoidalarni o‘rgatishga muvaffaq bo‘ldi”. (“Guliston” j.,
1995 –yil, 2- son).
15
N. Karimov - “Mahmudxo‘ja Behbudiy” Toshkent-2009, 8-bet. (“Oyna” jurnali., 1914-yil. 50-son.)
10

ustozining aql-u hayratini, millat yo‘lidagi fidoiyligini juda yuksak baholadi.
Uning vafoti munosabati bilan yozgan maqolasida “Russiya musulmonlari
ichida bunday bir zot kеlgan yo‘qdur”, - dеb ta’kidlaydilar. Darhaqiqat, Bеhbudiy
unga o‘z asarlarida, faoliyatida tеz-tеz murojaat qilgan. Jumladan, 1905-yil
jo‘g‘rofiya bo‘yicha ilk maktab tuzganda Ismoilbеkning “Turkiston ulamosi”
kitobidagi ma’lumotlardan kеng foydalangan. 1899-1900-yillarda Bеhbudiy
buxorolik do‘sti Hoji Baqo bilan haj safariga boradi 16
. U “1318-sanai hijriyasi
tavofi Baytullog‘a Kavkaz yo‘li ila Istanbul va Misr al –Qohira vositasi-la borib
edim. Muddati safarim sakkiz oydan ziyoda cho‘zilib edi, - deb yozadi Behbudiy
bu haqda” 17
.
1903-1904-yillarda Moskva, P е t е rburg shaharlariga, 1907-yilda Qozon, Ufa,
Nijniy Novgorod shaharlarida bo‘ladi. Bu shunchaki sayohat safarlari emas,
ma’lum maqsaddagi xizmat safarlari edi. Masalan, 1907-yilda Nijniy Novgorod
shahrida Russiya musulmonlarining turmush va madaniyati muammolariga
bog‘ishlangan qurultoy chaqirildi. B е hbudiy turkistonliklar g‘ururini boshqardi va
katta nutq so‘zladi.
B е hbudiy Gaspirinskiy yo‘lga qo‘ygan “usuli jaded” maktablarini
Turkistonda qaror toptirishda, ularni darslik va qo‘llanmalar bilan ta’minlashga oid
ko‘p maqolalar yaratdi. Rajabamindagi Abdulqodir Shakuriy maktabini hovlisiga
ko‘chirib k е ldi. “Muntahabi jo‘g‘rofiya umumiy” (qisqacha umumiy g е ografiya),
“Kitobat-ul atfol” (bolalar maktubi), “Tarixi muxtasari islom” (Islomning qisqacha
tarixi), “Amaliyoti islom”, “Muxtasari jo‘g‘rofiyai rusiy” (Rossiyaning qisqacha
g е ografiyasi) kabi darsliklar yaratdi. Nashriyot qilib, darslik va qo‘llanmalar,
xaritalar bosib chiqargani ma’lum. Bular ilk o‘zb е k maktablari uchun tuzilgan
darslik va qo‘llanmalar sifatida emas, til yozuv madaniyati taraqqiyoti nuqtai
nazaridan ham muhim ahamiyatga ega.
Turkistonda yangi usul (jadid) maktablarini tashkil etishda Rossiya
musulmon maktablarining buyuk islohotchisi Ismoil Gaspirinskiy g‘oyasi asos
16
Qarang. Mahmudxo‘ja Behbudiy - “Qasdi safar” “Oyna”. 1914-yil, 31-son.
17
B. Qosimov va boshqalar. - “Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti”, Toshkent-2004, 59-bet.
11

bo‘ldi. U Bog‘chasaroyda eski qiroat o‘qish usulidan farq qiluvchi, darslarni y е ngil
o‘zlashtirish usulida maktab ochib, o‘zi unda dars b е rgan, darsliklar yozgan.
Uning bu yangi usul maktabi va Chorizmning mustamlakachilik siyosatini fosh
qiluvchi asarlari Turkiston jadidlari dunyo qarashiga o‘zining ijobiy ta’sirini
o‘tkazdi, Turkistonda ham yangi usul maktablarining ochilishiga turtki bo‘ldi.
XX asr boshida Munavvar Qori Toshk е ntda o‘z hovlisida maktab ochadi.
Uning “Namuna” maktabi Turkistonliklar ichida mashhur bo‘lib k е tdi. Yangi usul
maktablari butun Turkiston bo‘ylab k е ng yoyildi. Bundan Chorizm tashvishga
tushadi. Chunki uning talabalari Chor Rossiyasi mustamlakachilik siyosatini fosh
etuvchi yangi siyosiy kuchga aylanmoqda edi. Yangi usul maktablarida nafaqat
ma'rifatparvarlik g‘oyalari, balki turkiy-islomiy huquqiy m е rosning millat ichida
k е ng yoyish, hurfikrlilik, taraqqiyot va milliy istiqlol g‘oyalari o‘qitilardi. Jadidlar
XX asr boshida mustamlakachilik zaminini zaiflashtiruvchi kuch sifatida tarix
sahnasiga chiqqan edi.
Behbudiy j а didchilik h а r а k а tining а soschisi I.G а sprinskiy bil а n suhb а tl а r
qur а di v а m а kt а b-m а orif, m а d а niyat-m а ’rif а tp а rv а rlik g‘oyal а ri t а rg‘iboti а ks etib
turg а n bir q а tor m а qol а l а ri bil а n ro‘znom а , oynom а l а rd а chiq а boshl а ydi. Х ull а s,
1905-yill а r а r а f а sid а Behbudiy z а mon а sining ko‘zg а ko‘ring а n ziyolisi bo‘lib
t а nil а di. “Siyosiy, ijtimoiy f а oliyati, bilimining kengligi jih а tid а n o‘sh а z а mond а
Turkistond а gi j а didl а r or а sid а n ung а teng kel а ol а dig а ni bo‘lm а s а ker а k” 18
, - deb
yoz а di F а yzull а Х o‘j а ev u h а qd а . Behbudiy G а sprinskiy yo‘lg а qo‘yg а n “usuli
j а did” m а kt а bl а rini Turkistond а q а ror toptirishd а , ul а rni d а rslik v а qo‘ll а nm а l а r
bil а n t а ’minl а shd а jonbozlik ko‘rs а tdi.
Behbudiy 1917-yilgi fevral va oktabr voqealaridan keyin Turkistonning
mustaqil, ozod bo‘lishi uchun tinmay kurashdi va shu yo‘lda o‘z jonini fido qildi.
U Turkistonning milliy davlat qurilishi masalasini o‘rtaga tashladi. O‘z xalqi
taraqqiyotini nafaqat ma’rifatda, balki uning siyosiy maqomining keskin
o‘zgarishida, o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritishida deb bildi. Siyosiy partiyalar
ayniqsa “Sho‘roi Islomning jadidlari yetakchi harakatchisi sifatida o‘lkaning ko‘p
18
Fayzulla Xo‘jayev hayoti va faoliyati haqida yangi mulohazalar. Toshkent-1997-yil.
12

qismlarida o‘z faoliyatini olib bordi. Biroq Toshkentda mustahkam o‘rnashib olgan
sovet komissaiariati qizil qo‘shin kuchigi tayanib “Milliy markaz” deb hisoblangan
“Markaziy Sho‘roi Islom” harakatiga ochiqdan ochiq to‘sqinlik qildi. Shundan
keyin milliy markaz o‘z harakatini Qo‘qondan turib davom etishiga qaror qildi 19
.
1917-yil 26-noyabrda Qo‘qon shahrida o‘lka musulmonlari IV favqulotda
syezdi ish boshladi. Mandad komissiyasi a’zosi T Norbo‘tabekov Syezd
qatnashchilari tarkibi haqida axborot berdi. Bunga ko‘ra Farg‘onada-100,
Sirdaryodan-22, Samarqandda-21 Buxorodan-4, Kaspiyortidan-4, vakil
qatnashayotgan edi. Shuningdek viloyat vakillaridan tashqari syezdda “Sho‘roi
Islom”ning Sho‘roi ulamolari, musulmon harbiylari kengashi o‘lka yahudiylari
jamiyati (Paoliy Leon) mahalliy yahudiylar vakillari qatnashdilar 20
.
Jadidlar yetakchisi M. Behbudiy o‘z chiqishida syezdning huquqiy jihaddan
qonuniyligi haqida shunday degandi “Syez qarorlari shuning uchun ham katta
mavqeyga sazovorki, unda Turkistonni ovropalik aholisi ham qatnashmoqda” 21
.
Yetakchini so‘zlaridan ham anglab olishimiz mumkinki muxtoriyat a’zolari
o‘kada yashayotgan turli millat va xalqlarni urf- odatlarini va milliyligini etiborga
ogan holda o‘zoldilariga maqsqd qilib qo‘ygan edilar. Uning “Haq olinur,
berilmas!” degan so‘zlari jadidlarning shioriga aylandi. U Turkiston Muxtoriyatini
olqishladi. Uning hukumatiga a’zo sifatida saylandi.
Turkiston Muxtoriyati qonga botirilgandan so‘ng u siyosatdan bosh tortdi va
Samarqandda maorif bo‘limi mudiri bo‘lib ishladi. Lekin mustaqillik umidlaridan
voz kechmadi. Sovetlar hukumatining qirg‘inlari, adolatsizliklari avjiga kelganda,
bu holni jahonga ma’lum qilish uchun yo‘lga otlangan Behbudiy Buxoro amiri
tomonidan hibsga olinib, 1919-yilning bahorida Qarshi shahrida qatl etiladi.
M.Behbudiy qabrining qayerdaligi noma’lum.
Mahmudxo‘ja Behbudiy sirli vafotining 7 yilligi munosabati bilan, 1926 –
yilda, zamondoshlaridan u haqda bunday yuksak so‘zlarni aytgan edi: “Uning
qimmati tarixning ma’lum bir bosqichida va tarixiy rivojlanishida qilgan xizmatlari
19
“O‘zbekistonning eng yangi tarixi”, 2-kitob, “sharq” Toshkent-2000, 18-bet.
20
Azamxo‘jayev S. - “Turkiston muxtoriyati”, “sharq” Toshkent-2011, 19-bet.
21
Jo‘rayev N Karimov Sh. – “O‘zbekiston tarixi”, “Sharq”, Toshkent-2011, 21-bet.
13

uchundir. Behbudiyning xizmati fransuzlarning jan Jak Russolari, ruslarning
Lomonosov, Chernishevskiy va Dobrolyubovlari, Kavkaz turklarining Fathali
Oxundov va Najabbek Vazirovlari, tatarlarning Sh. Marjoniy va Q. Nosiriysi ila
birdir. O‘zbek milliy adabiyoti ham Behbudiy bilan boshlanib, yangi bir yo‘lga
kira boshladi. Behbudiy, eng avval, Turkistonni Chor hukumatidan qutqarish
g‘oyasini elga talqin qiluvchilardan, aholining ezilganligini birinchi sezganlardan
va bu haqda turli usta yo‘llar ila xalqni istiqlol kurashiga chaqirganlardandir.
Turkistonning uyg‘onish tarixini uch qismga – maorif, matbuot va jamiyatga
bo‘lib, shu davr rahbarlarini tekshira boshlasak, bu harakatlarning boshida
Behbudiy turganligini ko‘ramiz” 22
.Bu so‘zlar Mahmudxo‘ja Behbudiyning kenja
zamondoshlaridan biri Laziz Azizzoda qalamiga mansub edi.
1.2 Mahmudxo‘ja Behbudiy – marifatparvar olim.
Behbudiy “usuli jaded” maktabining zarurligi, uning qonun-qoidalari,
maktabda o‘tiladigan darslar, qanday imtihonlar olinishi, maktabning qay tarzda
tuzilish, unga qanday asbob-uskunalar kerakligi, muallimlarning vazifalari,
ularning ta’minot masalalari va boshqa ko‘p jihatlarini Gaspiralidan va uning
asarlari hamda maqolalaridan o‘rgandi. Shular asosida Turkistonda “usuli jadid”
maktablarini tashkil etish uchun bor kuchini sarfladi. Nafaqat tashkil etish, u shu
maktablarni kitoblar bilan ta’minlashda ham jonbozlik ko‘rsatdi. U Samarqandning
eski shahar qismida bepul kutubxona, qiroatxona, o‘z hovlisida maktab ochdi.
1918-yilda Samarqandda “Musulmon ishchi va dehqon sho‘rasi” tuzilganda
Behbudiy maorif komissari etib tayinlanadi. Shunda u yangi maktablar tarmog‘ini
yanada kengaytiradi. O‘quv rejalari tuzish, yangi darsliklar yaratish, o‘qituvchilar
tayyorlaydigan kurslar ochish kabi ishlarini rivojlantirib yuboradi. “Usuli jaded”
maktablarida hamma o‘qish huquqiga ega bo‘lgan. Chor amaldorlari bu paytda
Turkistondagi yangi usuldagi maktablarni biron ayb topib darhol bekittirib qo‘yar
edi. Chunki, podsho hukumati “begona xalq”ning qisman bo‘lsa ham ilm-ma’rifatli
bo‘lishini, dunyoviy bilimlarni o‘rganishini istamasdi. Yangi usul maktablarini
22
N. Karimov - “XX asr adabiyoti manzaralari”, Toshkent-2008, 37-38 betlar.
14

faqat podsho hukumati emas, balki mahalliy ruhoniylar, eski maktabning domlalari
ham yoqtirmas edilar. Ular yangi usul maktablari “islom diniga rahna soladi”, bu
maktablarning muallimlari “kofir”, deb tashviqot yuritar edilar. Bunday qarash va
to‘siqlarga qaramasdan Behbudiy va uning maslakdoshlari “usuli jaded”
maktablarida Turkiston farzandlarini o‘qitish ishlarini jadal suratda olib borardilar.
Maxmudxo‘ja Behbudiyning “usuli jadid” maktabidagi o‘qitish ishlari quyidagi
tartibda olib borilar edi: Maktab ikki bosqichdan iborat bo‘lib, birinchi bosqich –
ibtidoiy qism, deb nomlangan. Buning tahsil muddati to‘rt yil. Birinchi yilida:
forscha va arabcha yozuv hamda o‘qishni o‘rganilgan. Su’ralar yod olingan. Hisob
darsi o‘rgatilgan. Umuman bir yil davomida yozmoq o‘qimoqni to‘liq
o‘rganganlar. Ikkinchi yilida: xaftiyak, imon va e’tiqoddan dars, fors, turkiy va
arab tilida she’rlar, qasidalar o‘qitilgan. Uchinchi yilida: Qur’oni Karim, islom
ibodati, tajvid, Sa’diydan nasihatlar, fors va turkiy til puxta o‘rgatilib, undan
insholar yozdirilardi. Hisobdan turli taqsimot va ish yuritish kabi zaruriy jihatlar
o‘qitilgan. To‘rtinchi yilida: esa Kalom-u Sharif, mufassal tajvid, forsiy va turkiy
nazm va nasr, axloq darsi, turkiy va forsiy til, hisob tarix, jo‘g‘rofiya o‘qitilgan. Bu
to‘rt sinfni tamomlagan bolalarni muallimlarning o‘zi taqsimlagan. Xohlasa
ikkinchi bosqichga qoldirar, ularning o‘zlashtirishlariga qarab madrasaga yuborar,
bolaning o‘zi xohlasa Yevropa maktablariga yuborar yoki tirikchilik uchun
ishlashga yo‘llanma berardi 23
.
Maktabning ikkinchi bosqichi – rushadiya bo‘lib, bunga to‘rt sinf – ibtidoiy
qismni tamomlaganlar o‘tkazilar edi. Bu bosqichda o‘qitiladigan dars va ilmlarning
mundarijasi quyidagicha: birinchi yili - arab tili, jo‘g‘rofiya, shafaqiya, fors tili,
tarjima jumla muxtasar, tarixi anbiyo va islom tarixi, Sa’diyning “Guliston”, turkiy
tili o‘qitilgan, ikkinchi yil – arab tili, shifoxiya, tarix, islom axloq, turk tili, hisob,
fors yozuvi va hokazolar, uchinchi yil – arab tili, hisob, xat yozuvi, tarix turkiy til,
rus tili ham o‘qitilgan, to‘rtinchi yil – arab tili, rus qozixona xatlari, bo‘listnoyxona
xatlari, turk tili va adabiyoti, salomatlik, maktab va hayot, ishq va muhabbatsiz
axloq va boshqa ko‘pgina hayotiy darslar o‘qitilgan.
23
Mustafo Cho‘qayev “Istiqlol jallodlari”, “sharq”, Toshkent-1992, 14-bet
15

Behbudiy maktabida har yilning oxirida tantnali imtihonlar o‘tkazilib
turilardi. Imtihonlarga, albatta, ota-onalar va boshqa mehmonlar ham taklif
qilinardi. Bu birinchidan, “usuli jadid” maktablarini ko‘proq targ‘ib qilish va uning
o‘qish tartiblarini ko‘rsatish bo‘lsa, ikkinchidan, maktabni hayotiyroq qilish, ya’ni
oila va maktab birligini amalga oshirish edi 24
.
Sakkiz sinf, ya’ni ikki bosqichni tamomlagan shogird arabcha, forscha va
turkchada bemalol so‘zlab yozardi. Ruschani ham o‘qib, bemalol gaplasha olardi.
Turkistonning boshqarma mahkamalarining barchasida ishlashga qurbi yetardi. Bu
shogird maktabda muallimlik ham qila olar, tijorat bilan ham shug‘ullanar, hatto
muharrirlik ham qo‘lidan kelardi.
Har yilgi imtihonlarga barcha joydagi vakillarga xat yuborilib taklif etilardi.
Lekin ko‘pchilik maktabning yutuqlarini ko‘ra olmaganidan kelmasdi. Behbudiy
aytar ediki: “Kelib ko‘rsunlar, durust bo‘lsa, rivoj bersunlar, nodurust bo‘lsa, dalil
ila isbot qilsunlar... maqsadimizda xizmatdan va millatdan boshqa narsa yo‘qdur”.
“Usuli jadid” maktabini yo‘lga qo‘yish oson kechmadi. Behbudiy va
Shakuriy buning uchun barcha musulmon taraqqiy etgan shaharlaridagi
maktablarini o‘rgandi. Bunday mustamlakachilik davrida Turkistonning istiqboli
uchun o‘z hovlisida ilm-ma’rifat o‘chog‘ini ochgani uchun Behbudiyning boshida
necha-necha tayoqlar sindi. Shunga qaramasdan jafokash muallim “usuli jadid”
maktabini qattiq turib himoya qildi. Uning maktabiga chor rus inspektorlari kelib
taftish o‘tkazishganida jo‘g‘rofiya, tarix va hisob kitoblarini otxonaning oxuri
tagiga yashirib qo‘ygan.
Behbudiy butun vujudi bilan muallim edi. Uning o‘zi ham yuqori sinf
talabalariga jo‘g‘rofiya va tarixdan saboq berar. Misr, Turkiya, Qozon va boshqa
joylardan olib kelgan turli yangi-yangi kitoblarini yuqori sinf o‘quvchilariga
hamda eng yaxshi o‘qiganlarga hamda muallimlarga tortiq qilardi. U ne qilsa ulug‘
Turkiston uchun va uning kelajagi bo‘lgan yoshlar uchun qilardi 25
.
Behbudiy axloq va tarbiyaning asosi – maktab, barcha ilmning boshi va
ibtidosi maktab. Saodatning, fozil insonning ma’naviy chashmasi – maktab degan
24
Jo‘rayev N, Karimov Sh. - “O‘zbekiston tarixi”, “sharq”, Toshkent-2011, 47-bet.
25
B. Qosimov va boshqalar - “Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti”, Toshkent-2004, 253-bet.
16

aqidaga amal qilardi. Bu borada “Turkiston viloyatining gazetasi”, “Taraqqiy”,
“Xurshid”, “Shuhrat”, “Osiyo”, “Turon”, “Xurriyat”, “Oyna”, “Samarqand”,
“Mehnatkashlar tovushi”, “Ulug‘ Turkiston”, “Najot”, “Tirik so‘z”, “Tarjimon”,
“Vaqt”, “Sho‘ro” kabi matbuot sahifalarida yuzlab maqolalar bilan chiqishlar qildi.
Ushbu maqolalar asosan tahsil va ta’limning taraqqiyotiga bag‘ishlanardi.
Masalan: “Tahsil oyi”, “Ehtiyoji millat”, “Samarqand usuli jadid maktabi
xususida”, “Majlis imtihon”, “Tarix va jo‘g‘rofiya”, “Samarqand kitobxon
islomiya”, “Samarqand kitobxona va matbaaxona”, “Samarqand isloh rusum
majlisi”, “Buxoroda usuli jadida” kabi chiqishlarida yangi usul maktablari, uning
ahamiyati o‘qitish tizimlari, yangi maorif va madaniyatni rivojlantirish, dunyoviy
fanlarning nafi, ma’rifatga rag‘bat, komil insonning tarbiyasi haqidagi muhim
ma’rifiy fikrlarni o‘qish mumkin edi.
Behbudiy ta’lim va tarbiya hamda uning muammolari to‘g‘risida boy
publitsistik meros qoldirdi. Jumladan, “Imon va islom”, “Ixtiyoji millat”,
“Buxoroda usuli jadida”, “Hurriyat – ozodlik – erkinlik”, “Tahsil oyi”, “Ikki emas,
to‘rt til lozim”, “Turkiston”, “Millatni kim isloh etar”, “Yoshlarga murojaat”,
“Vatanparvarlik kerak”, “Bizni kemiruvchi odatlar”, “Buxoro xonligiga sayohat”,
“Ibtidoiy maktablarimizning tartibsizligi yoxud taraqqiyning yo‘li”, “Bizga isloh
kerak”, “Haq olinur, berilmas”, “Samarqandda milliy ishlar haqinda” va
boshqalar 26
.
1917-yilning 16-23-aprelida Toshkentda bo‘lib o‘tgan Turkiston
musulmonlarining Quroltoyida millatni o‘zaro ixtiloflardan voz kechishga, buyuk
maqsad yo‘lida birlashishga, ittifoq bo‘lishga chaqiradi. Ammo u o‘z orzulariga
erisha olmadi. Behbudiy 1919-yil 25-martda ana shu g‘oyalari uchun millatchi
jadid sifatida ayblanib, Shahrisabzda qamoqqa olinadi va qatl etiladi. U o‘limi
oldidan qilgan vasiyatida: “Biz o‘z qismatimizni bilamiz. Agar bizning hayotimiz
huriyat va xalqning baxt saodati uchun qurbonlik sifatida kerak bo‘lsa, biz o‘limni
ham xursandchilik bilan kutib olamiz.... mumkin qadar ko‘proq yaxshi maktablar
ochish, shuningdek maorif va xalq baxt-saodatini tahsinlash sohasida tinmay
26
N. Karimov - “Mahmudxo‘ja Behbudiy” Toshkent-2009, 59-bet
17

ishlash bizga haykal bo‘ladi....”.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning yangi maktablar uchun yozgan asarlari
maktablarning islohida katta hodisa bo‘ldi. Ayni davrda bu darsliklar nazariy,
ilmiy va amaliy jihatdan keng qo‘llanildi. Bu kitoblarning bugungi kunda ham
qadri yo‘qolganicha yo‘q. “Kitoba-tul atfol” (“Bolalar maktubi”) asari o‘z davrida
bir necha marta nashr etilgandi. Bu kitobga qirqtaga yaqin forsiy va turkiy
insholardan namunalar kiritilgan. Shahodatnoma va boshqa ish yuritishga doir
hujjatlar yozishni o‘rganishdan ta’lim beradi hamda namunalar ham keltirilgan.
Volostnoyxona, qozixonada yoziladigan hujjatlar ham mana shu kitob orqali
o‘rgatilgan. Yosh va kattalarga mo‘ljallangan 36 sahifalik to‘plam
Respublikamizga davlat maqomi berilgan, mustaqillik qaror topayotgan damlarda
bu kitob nazariy-ma’rifiygina emas, balki amaliy ahamiyatga ham egadir. O‘zbek
tilida ish yuritishimizda bu kitob juda qo‘l keladi. Kitobning maqsadi ham shunga
qaratilgan.
Behbudiy o‘sha davrdagi madrasalar ahvolini o‘zining 1907-yilda yozgan
“Faryod Turkiston” maqolasida shunday ta’riflaydi: “Bir madrasaga 20 talaba gapi
ila bir noaql mudarris saylanur, bir volostda 40 nafar el boshlarindan 21 nafarni
sadosi ila bir johil qozi saylanur” deb Behbudiy bu mudarris, mufti va qozilarni
sakson foizi qariyalardir. Ular yoshlarga qanday bilim va tarbiya bera oladilar,
deydi 27
.
Behbudiy Turkistonning kelajagini uning yangi kadrlarida, mutaxassislarida
va o‘qimishli yoshlarida, deb bilardi. Shuning uchun ham u har bir yozgan
maqolasida yangi taraqqiyotga javob beradigan kadr tarbiyalab yetishtirish
masalasini qo‘yardi. Savdo-sotiq ishlarini keng rivojlantirish, kassa ochib milliy
daromadni ko‘paytirish zarurligi haqida tushuntirishlar olib borardi: “Imorat
qilmoqchi bo‘lsak reja loyihasi lozimki, muhandislarga muhtoj bo‘lurmiz. Ammo,
biz hanuz muhandis ilmini bilmaymiz. Kontur va rasmiy daftar tutib, kassa tuzib
tijorat etmoq lozim?” degandi.
Behbudiy Turkistonda yetishtirilayotgan mahsulotlar arzon baholarda
27
Behbudiy. “Padarkush” dramasi. “Sharq yulduzi” jurnali 1989 yil 7-son.
18

Ovrupo bozorlariga olib ketilayotganidan achinadi. Bizda ham Ovrupo bozorlarida
savdo-sotiq qiladigan mutaxassislarning yetishib chiqishlarini istaydi: “Turkiston
mevasi... donasi, toshi, tufrog‘i... va nemusalari Ovrupo bozoriga ketar. Muni
Ovrupo dollari kelib oz bahoga olib ketar. Mehnatni biz qilarmiz, foydani ular
ko‘rar”. Shuning uchun deydi, Behbudiy: “Ovrupa ila savdo qilaturgon kishi
avvalo zamona ilmi o‘qimog‘i lozim. U millat taraqqiyotining ma’naviyati - ham
tarbiyasi, ham iqtisodi, ham ma’rifati” deb qaradi.
Behbudiy Turkistonning kelajagini o‘ylar ekan, millatimizning taraqqiyoti
borasida turli yo‘llarni qidirdi. Boylarga ham murojaat etdi: “Boshqa millatlarning
boylari faqir va yetimlar uchun maktab va dorilfununlar soldururlar, faqir va
yetimlarning o‘qimog‘i uchun voqf (stipendiyalar) tayin qilur. Butun Turkiston o‘n
boy elinda ming so‘mdan bersa, 25 bola uchun Toshkentda (diniy va zamonaviy)
bir pansiunli va nahorli mukammal maktab bino bo‘lur, har yil hukumat
maktabinda 50 bola tayyorlaydur”. Agar shunday bo‘lsaki, o‘n yillar orasida bizda
yaxshi-yaxshi o‘qimishli muhandis, shifokor, huquqshunos, iqtisodchi kabi
mutaxassislar yetishib chiqardi, deb umid qiladi.
I Bobga xulosa
Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zbek ma’rifatchilik harakatining eng yorqin
namoyandalaridan biri bo‘lib, uning hayoti va faoliyati xalqni uyg‘otish, ilm-fanga
yetaklash yo‘lida fidokorona xizmat qilish bilan ajralib turadi. U dastlabki
bilimlarini qadimiy an’anaviy uslubda, eski maktab va madrasalarda olgan bo‘lsa-
da, tez orada bu ta’lim tizimining zamon talablariga javob bermasligini tushundi va
yangicha, jadidchilik ruhidagi ma'rifatni targ‘ib qilishga kirishdi. Behbudiy
o‘zining ilk faoliyatidanoq ilm-fan, tarix, geografiya, tibbiyot kabi fanlarni yosh
avlodga o‘rgatish zarurligini ilgari surdi. Bu g‘oyalarni amalga oshirish uchun u
yangi usulda dars beruvchi maktablar ochish, zamonaviy darsliklar yaratish, sahna
asarlari orqali ommaga bilim tarqatish kabi ko‘plab tashabbuslarni ilgari surdi.
Behbudiy nafaqat o‘qituvchi va ziyoli sifatida, balki jadidchilik harakatining
mafkuraviy yetakchisi sifatida ham tanildi. U tomonidan yozilgan maqolalar,
19

asarlar va sahnalashtirilgan dramalar orqali xalqni johillikdan chiqarish, o‘zligini
anglash, milliy birlik va taraqqiyotga erishish g‘oyalari ilgari surilgan. U
«Tarjimon», «Samarqand», «Shuhrat» kabi gazeta va jurnallar orqali ma’rifiy
g‘oyalarni targ‘ib qildi. Behbudiyning fikricha, millatning kamoloti ilm, madaniyat
va ijtimoiy ongning o‘sishiga chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu yo‘ldagi islohotlar
avvalo ta’limdan boshlanishi kerak edi. U inson qalbini uyg‘otish, aqlni charxlab,
milliy g‘ururni shakllantirish maqsadida butun umrini ma’rifatga bag‘ishladi.
Shu boisdan ham Mahmudxo‘ja Behbudiy faqat o‘z davrining emas, balki
bugungi kun yosh avlodining ham ma’naviy yetakchisi, ibratli siymosi sifatida
qadrlanadi. Uning hayoti va faoliyati ma’rifatning qudrati orqali millatni uyg‘otish
mumkinligini amalda isbotlab bergan yorqin tarixiy tajribadir.
20

II BOB. M. BEHBUDIY --- JADIDCHILIK HARAKATI NAMOYONDASI
SIFATIDA
2.1 Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z davrining ijtimoiy –siyosiy jarayonlaridagi
faol ishtiroki.
Behbudiy 1911-yilda “Padarkush” dramasini yozdi. Bu birinchi o‘zbek
dramasi edi. 3 parda, 4 manzarali bu asar mazmunan sodda bo‘lib, o‘qimagan, johil
va nodon bolaning o‘z otasini o‘ldirgani haqida edi. Behbudiy bu asar janrini
“milliy fojia” deb atagan. Nashr qilishga chor senzurasi yo‘l qo‘ymaydi. “Borodino
jangi va Rusiyaning fransuzlar bosqinidan xalos bo‘lishining 100 yillik yubileyi
sanasiga bag‘ishlanadi” degan vaj bilan Tiflis (Tbilisi) senzurasidan o‘tkazadi.
Drama 1913-yil bosilib chiqqan, ammo sahnaga qo‘yish uchun yana bir yilcha vaqt
ketadi. Asar Samarqandda 1914-yil 25-yanvarda sahnaga qo‘yildi. Drama xalqqa
kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Abdulla Qodiriy “Baxtsiz kuyov” dramasini shuning
ta’sirida yozgani ma’lum. “Padarkush” ham janr, ham mazmuniga ko‘ra yangi
o‘zbek adabiyotini boshlab bergan asar bo‘ldi. Drama Toshkentda 1914-yil 27-
fevralda Avloniy tomonidan qayta sahnalashtirildi. O‘sha yili Behbudiy
“Samarqand” gazetasini chiqaradi. Gazeta o‘zbek va tojik tillarida, haftada 2 marta
chop etildi. 45-soni chiqqach, moddiy tanqislik tufayli nashr to‘xtadi. Shu yil 20-
avgustdan u “Oyna” jurnali chiqara boshladi. Haftalik, suratli bu jurnal asosan
o‘zbekcha bo‘lib, she’r, maqola (forscha), e’lonlar (ruscha) ham berib borildi.
Jurnal Kavkaz, Tatariston, Eron, Afg‘oniston, Hindiston, Turkiyagacha tarqaldi 28
.
Behbudiy kitob nashrini ham yo‘lga qo‘yadi. Fitratning “Bayonoti sayyohi
hindi”sini ruschaga tarjima qildirib bostirdi (1913). Behbudiy 1914-yil 29-mayda
28
Hoji Muin ibn Shukrullo – “Mamudxo‘ja Behbudiy”, “Zarafshon” gazetasi, 1923-yil, 25-mart.
21

ikkinchi marta Arab mamlakatlariga sayohatga chiqadi. Sayohati davomida
Bayramali, Ashxobod, Krasnovodsk, Kislovodsk, Pyatigorsk, Jeleznovodsk,
Rostov, Odessa shaharlarida bo‘ladi, 8-iyunda Istanbulga keladi. Undan Adanaga
o‘tib, yana Istanbulga qaytadi va 20-iyunda Ismoilbek Gasprinskiy bilan
uchrashadi. So‘ng Quddus, Bayrut, Yofa, Xalil ar-Rahmon, Port-Said, Shom
shaharlarida bo‘ladi. Sayohat xotiralari “Oyna” jurnalida bosilib turadi. Bu
“xotiralar” har jihatdan muhim bo‘lib, an’anaviy tarix-memuar janrining XX asr
boshidagi o‘ziga xos namunasi bo‘lib kelgan edi 29
.
Behbudiy matbuotimiz tarixida maqolanavis sifatida alohida mavqega ega.
Uning hozircha aniqlangan maqolalarining soni 300 ga yetadi. Ular xilma-xil
mavzuda. Ilk maqolalaridayoq kommunistik mafkurani keskin rad etgan,
“xayoliy”, “bu toifaga qo‘shulmoq biz, musulmonlar uchun nihoyatda zararlik”
deb yozgan edi (“Xayrul umuri avsatuho” — “Ishlarning yaxshisi o‘rtachasidir”,
“Xurshid” gazetasi, 1906, 6-son). O‘zlikni anglashni muhim biladi. “Qabilasini(ng)
ismini va yetti otasining otini bilmaydurgonlarni “marquq” derlar”, deb yozadi
(“Sart so‘zi majhuldur”, “Oyna” jurnali, 1914, № 23). 1917- yilning oxiri 1918-
yilning boshlarida jadidlar qurgan ilk demokratik davlatchilik namunasi Turkiston
muxtoriyatining taqdiri hal bo‘layotgan bir paytda o‘lka xalqlarini birlikka
chaqiradi. Behbudiy ijtimoiy-siyosiy ishlarga qizg‘in qo‘shildi. Aslida bu faoliyat
1906-yildan boshlangan. Shu yili “Rusiya musulmonlari ittifoqi”ning Nijniy
Novgorodda o‘tkazilgan qurultoyida qatnashgan edi. Toshkentda bo‘lib o‘tgan
(1917) Turkiston musulmonlarining qurultoyida ishtirok etib, nutq so‘zladi. U
musulmonlar orasidagi har qanday ixtilofga qarshi chiqdi. 1919-yilning erta
bahorida mamlakatdan chiqib ketayotganida Shahrisabzda Inqilobiy favqulodda
komissiya ayg‘oqchilari ko‘magida Buxoro amirligi odamlari tomonidan qo‘lga
olinadi, hamrohlari Muhammadqul va Mardonqul bilan birgalikda Qarshida
zindonga tashlanadi va qatl qilinadi. Bu voqea Samarqandda bir yildan keyin
ma’lum bo‘ladi. Fitrat, Cho‘lpon, Ayniy va boshqa shoirlar Behbudiyga atab
marsiyalar yozganlar. O‘zbekistonda (H. Sayid, N. Avazov, Z. Ahrorova),
29
Qarang. Mahmudxo‘ja Behbudiy - “Qasdi safar” “Oyna”. 1914-yil, 31-son.
22

Tojikistonda (R. Xodizoda), Germaniyada (I. Baldauf; B. Qosimov bilan
hamkorlikda), AQShda (E. Olvort) va boshqa mamlakatlarda Behbudiy hayoti va
ijodi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. Toshkent shahrida ko‘cha va
maktabga Behbudiy nomi qo‘yilgan. (Begali Qosimov)
2.2 Behbudiy – jadid adabiyotining asoschisi.
Endi bevosita o‘zbek dramaturgiyasiga o‘tadigan bo‘lsak,dastavval maktab
darsliklaridan o‘rin olgan Behbudiyning “Padarkush” dramasiga to‘xtalamiz.
Behbudiy o‘zining butun ongli hayotini xalqqa va ona Vatanga bag‘ishlagan.
Milliy qadriyatlarimizni tiklashga, istiqbol mafkurasini yaratishga sidqidildan
xizmat qilgan. Biroq shunga qaramay boshqa ko‘pgina vatanparvar, xalqparvar
ziyolilar qatori, Behbudiy ham kamsitilgan. Uning nomi va asarlari qora ro‘yxatga
tirkaldi. Behbudiy sha’niga noloyiq gaplar aytildi. Bu dona insonga asossiz holda
millatchi degan tamg‘a bosildi. Oxir oqibatda Behbudiy nomi bilan ataladigan
birorta ham shahar, tuman, maktab, kutubxona, ko‘cha va xiyobon qolmadi 30
.
Hayriyat, 1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, bu adolatsizlik va
haqsizlikka to‘liq barham berildi. Kechikib bo‘lsa-da, Behbudiyning pok nomi
qaytadan tiklandi. Uning ulug‘ xizmatlari va asarlari yana munosib baholanadigan
bo‘ldi. Jumladan, Behbudiyning padarkush nomli dramasi qayta-qayta nashr etildi
hamda maktab dasturlaridan mustahkam o‘rin egalladi.
Darhaqiqat, Behbudiyning ijod sohasidagi eng katta xizmatlari shundaki, u
o‘zbek adabiyotida birinchi bo‘lib, milliy drama janriga asos soldi. Padarkush
nomli uch pardali, to‘rt manzarali drama ana shundan dalolat beradi. Bu sahna
asarining yuzaga kelishi adabiyotimiz va san’atimiz tarixida o‘sha vaqtda katta
voqea bo‘ldi. Zotan, o‘zbek milliy dramaturgiyasi va milliy teatri Behbudiyning
“Padarkush” nomli birinchi o‘zbek sahna asari bilan boshlandi. Ma’rifatparvar
adib, alloma va jamoat arbobi Mahmudxo‘ja Behbudiy jadidchilik harakatining
hamda XX asr o‘zbek adabiyotining boshlovchilaridan biri hisoblanadi. U 1875-
yili Samarqand shahrida ruhoniy oilasida dunyoga keldi. Uning otasi islom
30
Aliyev Ahmad – “Istiqlol va adabiy meros”, “O‘zbekiston”, Toshkent-1997, 70-bet.
23

huquqshunosligi bo‘yicha yirik mutaxassis bo‘lib, bu borada ko‘plab kitob va
risolalar muallifi ediki, bu o‘z navbatida Mahmudxo‘jaga ta’sirini o‘tkazmay iloji
yo‘q edi. U dastlabki ma’lumotni eski maktab, madrasalarda oldi 31
.
1902-yilda Makkaga borib u hoji va mufti bo‘lib qaytadi hamda 1903-1904-
yillarda Qozon, Ufa shaharlarida bo‘lib, Yevropa madaniyati bilan tanishadi.
Behbudiy jadidchilik harakatining asoschisi I. Gasprinskiy bilan suhbatlar quradi
va maktab-maorif, madaniyat-ma’rifatparvarlik g‘oyalari targ‘iboti aks etib turgan
bir qator maqolalari bilan ro‘znoma, oynomalarda chiqa boshlaydi. Xullas, 1905-
yillar arafasida Behbudiy zamonasining ko‘zga ko‘ringan ziyolisi bo‘lib taniladi.
“Siyosiy, ijtimoiy faoliyati, bilimining kengligi jihatidan o‘sha zamonda
Turkistondagi jadidlar orasidan unga teng kela oladigani bo‘lmasa kerak”, - deb
yozadi Fayzulla Xo‘jayev u haqda. Behbudiy Gasprinskiy yo‘lga qo‘ygan “usuli
jadid” maktablarini Turkistonda qaror toptirishda, ularni darslik va qo‘llanmalar
bilan ta’minlashda jonbozlik ko‘rsatdi. Uning “Muntahabi jug‘rofiyai umumiy”
(“Qisqacha umumiy geografiya”), “Kitobatul-atfol” (“Bolalar kitobi”), “Tarixi
muxtasari Islom” (“Islomning qisqacha tarixi”), “Amaliyoti islom”, “Muxtasari
jug‘rofiyai rusiy” (“Rossiyaning qisqacha geografiyasi”) kabi darsliklari shu
jonbozlik natijasidir. Mahmudxo‘ja Behbudiy adabiyot, tarix, geografiya fanlari
qatori siyosatshunoslik bilan ham jiddiy shug‘ullanadi. U o‘zining siyosiy
qarashlarini, millat (uning) tili, dini, e’tiqodining kamsitilganligini ko‘rib “Ey
millat, mana ahvolingga bir razm sol, qanday yashamoqdasan!” degan xitob-
hayqiriqlarni “Faryodi Turkiston” (1907, ”Vaqt”), “Ikki emas to‘rt til lozim”
(“Oyna”, 1913), “Til masalasi” (“Oyna”, 1915), “Tanqid saralamoqdur!”, “Teatr
nadur?” kabi maqolalarida ifodalaydi. Shu bilan bir qatorda u 1913-yilda
“Samarqand” gazetasi va “Oyna” jurnallarini chiqarishga bosh-qosh bo‘lib, bu
sohada ham o‘z jonbozligini ko‘rsatdi.
“Ikki emas to‘rt til lozim” degan maqolasida u shunday yozadi: “Biz
turkistonlilarg‘a turkiy, forsiy, arabiy va rusiy bilmoq lozimdur. Turkiy, ya’ni
o‘zbakiyni bilmoqni sababi shulki, Turkiston xalqining aksari o‘zbakiy suylashur,
31
Xo‘jayev Fayzulla – “Tanlangan asarlar”, 1-Tom, Toshkent-1992, 84 bet.
24

forsiy bo‘lsa, madrasavu-udabo tilidir. Barcha madrasalarda shar’iy va diniy
kitoblar arabi ta’lim berilsa, mudarrislarning tarkiru tarjimalari forschadur. Ayni
paytda yana bir til – ruschani ham bilish kerak. Chunki bu zamon tijorat ishi,
sanoat va mamlakat ishlari, hatto dini islom va millatg‘a xizmat ruscha ilmsiz
bo‘lmaydur!”
Badiiy ijodda ham Behbudiy o‘tkir muammolarni ko‘tardi. 1911-yili yozilib,
1913-yilda bosilgan “Padarkush” dramasi Behbudiyga juda katta shuhrat keltirdi.
Bu birinchi o‘zbek pesasi drama janriga asos soldi, degan satrlarni ham uchratamiz
adabiyotlarda. Har holda Behbudiy karvonboshi bo‘lib tarixga kirdi, garchi
“Mahramlar” nomli o‘zbek dramasi bir necha yil oldin e’lon qilingan bo‘lsa-da,
asar 1914-yilning 15-yanvarida Samarqand havaskorlari tomonidan sahnaga
qo‘yildi. 27-fevralda esa, Toshkentdagi mashhur “Kolizey”da “Turon” truppasi o‘z
faoliyatini shu spektakl bilan boshladi. Asar jamoatchilikka, ayniqsa, adabiyotga
kirib kelayotgan yoshlarga qattiq ta’sir ko‘rsatdi 32
. “1913-yillarda chiqqan
“Padarkush” pesasi ta’sirida “Baxtsiz kuyov” degan teatr kitobini yozib
yuborganimni ham payqamay qoldim”, - deb qayd etadi A.Qodiriy o‘z tarjimai
holida. “Oyna” jurnalining 1914-yil 14-sonida bosilgan “Turkistonda birinchi
milliy teatr” nomli taqriz ham shu “Padarkush” pesasining sahnaga qo‘yilishi
munosabati va uning insonlar ongiga, xalqqa ta’siri To‘g‘risidagi taqrizdir.
B.A.Pestovskiy 1922-yildagi “Inqilob” jurnali sahifalarida e’lon qilgan “O‘zbek
teatri tarixi” maqolasida uning maydonga kelish tarixi haqida fikr yuritar ekan,
“O‘zbek teatrining asosini qo‘yib beruvchi samarqandlik Mahmudxo‘ja
Behbudiydir!” – deb yozadi. Bu dramasida Behbudiy o‘zining: “Ma’rifatsiz millat
inqirozga mahkumdir”, - degan qarashini badiiy ifodalashga uringan edi 33
.
Ma’lumki, mumtoz adabiyotimiz ko‘p asrlik boy tarixga ega bo‘lsada, unda
hozirgi ma’nodagi realistik dramaturgiya yo‘q edi. Zotan, o‘zbek adabiyotida
milliy dramaturgiya XX-asrning birinchi choragida vujudga kela boshladi. 1911-
yildan to 1917-yilgacha bo‘lgan davrda “Padarkush” (Behbudiy), “Zaharli hayot”,
“Ilm hidoyati” (Xamza), “Qozi ila mulla”, “Ko‘knori”, “Juvonbozlik qurboni”
32
“Xalq so‘zi” gazetasi 1996 yil 25-oktyabr.
33
Hoshimov O‘tkir - “Tanlangan asarlar”, Toshkent-1990, 83-bet.
25

(Xoji Muin), “Mahramlar” (A.Samadov), “Advokatlik osonmi?” (A. Avloniy),
“To‘y” (Nusratilla Qudratilla), “Juvonmarg”, “O‘gay ona”, “Boyvachcha”, “Saodat
bitdi”, “Xush kelding, xush ketding” (A.Badriy) kabi 20 ga yaqin sahna asarlari
yuzaga keldi.
Bu pesalar turli g‘oyaviy nuqtai nazardan va turli badiiy saviyada yozilgan.
Shunga qaramay, bu sahna asarlarining yuzaga kelishi adabiyotimizda ijobiy voqea
bo‘ldi. Shunisi muhimki, bu asarlarning ko‘pida ma’rifatparpvarlik, xalqparvarlik,
odob-ahloq masalalari aks ettirilgan. Bu sahna asarlari orasida Mahmudxo‘ja
Behbudiyning “Padarkush” (yoki “O‘qimagan bolaning holi”) dramasi alohida
ajralib turadi. “Padarkush” asarini yozish bilan Behbudiy adabiyotimizda o‘ziga
xos yangilik yaratdi. Binobarin, o‘z davrida novatorlik hisoblangan bu drama XX
asr o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadi 34
.
Avvalo shuni aytish kerakki, 1911-yilda yaratilgan “Padarkush” dramasida
inqilobiy g‘oyalar emas, aksincha, beozor ma’rifatparvarlik va odob-axloq
qoidalari ilgari surilgan. Pesada chorizm mustamlakachilik siyosatini fosh etuvchi
va qoralovchi fikr mulohazalar yo‘q. Biroq, shunga qaramay, chor
mustamlakachilari uzoq vaqt davomida “Padarkush” asarini sahnalashtirishga yoki
nashr etishga ruxsat bermay, dramaturgni sarson-sargardon qildilar. Ruxsat ikki yil
o‘tgach, 1913-yilga kelib berildi. Shu faktning o‘zi ham mustamlakachilarni
mahalliy yerli xalqni ma’rifatdan, ilm-fandan uzoqda tutishga tish-tirnog‘i bilan
harakat qilganliklarini ko‘rsatadi.
Mustamlakachilarning qarshiligiga qaramay “Padarkush” 1913-yilda o‘zbek
va tojik tilida chop etildi. Ko‘p o‘tmay Samarqand, Toshkent, Buxoro, Andijon,
Namangan, Qarshi, Qo‘qon, Kattaqo‘rg‘on shahar teatrlarida sahnalashtirildi.
Hamma joyda tomoshabinlar pesani olqishlar bilan kutib oldilar. Buning ikkita
asosiy sababi bor. Birinchidan, o‘sha vaqtlarda o‘lkamizda teatr san’ati yangilik
edi. Xalq esa bunday yangilikka g‘oyat o‘ch va muhtoj edi. Ikkinchidan, asarda
o‘sha davr hayoti uchun tipik voqea ko‘rsatilib, ko‘pchilikni qiziqtiradigan ezgu
g‘oyalar, ibratli fikrlar aks ettirilgan edi. Shuni alahida ta’kidlash lozimki,
34
Hammualliflar – “XX asr o‘zbek adabiyot tarixi”, “O‘qituvchi”, Toshkent-1999, 49-bet.
26

Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” asari o‘z navbatida o‘zbek
dramaturgiyasining shakllanishiga, xususan, unda ma’rifatparvarlik an’analarining
qaror topishiga samarali ta’sir etdi. Natijada, Hamza Hakimizoda, Abdulla Qodriy,
Cho‘lpon, Fitrat, Abdulla Avloniy, A. Badriy, Xoji Muin Shukrullo, Tavallo kabi
yozuvchilarning ma’rifatlari ruhida yozilgan asarlari birin-ketin yuzaga kela
boshladi. Bitta fakt. Behbudiyning “Padarkush” dramasida ilmning ahamiyatini tan
olmagan nodon boy ota fojiasi ko‘rsatilgan va boylikka ega bo‘lishi uchun o‘z
otasini o‘ldirgan bola obrazi yaratilgan bo‘lsa, Hamzaning “Yangi saodat” asarida
o‘qib, ilm olib otasi Abduqahhor boyvachchani halokatdan qutqargan bola obrazi
(Olimjon) tasvirlangan.
Hamza asarida ko‘rsatilishicha, Abduqahhor boyvachcha otasidan qolgan
katta boylikni qimorga yutqazib, xonavayron bo‘ladi. Natijada u oilasini boqa
olmay, ularni tashlab, qochib ketadi. Xotini Maryam esa o‘g‘li Olimjonni o‘qitadi.
Olimjon xalqparvar ziyoli bo‘lib yetishadi hamda Toshkentda ochyalong‘och
daydib yurgan otasi Abduqahhor boyvachchani izlab topadi, uyga (Qo‘qonga) olib
ketadi. Demak, ilm sharafoti bilan oila qayta tiklanadi. “Padarkush” ta’sirida
yaratilgan bunday asarlarni yana keltirish mumkin. Umuman olganda,
Behbudiyning “Padarkush” dramasi ko‘p hollarda yosh yozuvchilarga sahna
asarlari yaratishda o‘rnak va turtki bo‘lib xizmat qiladi. Buyuk adib Abdulla
Qahhor o‘zining “Tarjimai holida” “1913-yillarda chiqqan “Padarkush” pesasi
ta’sirida “Baxtsiz kuyov” degan teatr kitobini yozib yuborganimni o‘zim ham
payqamay qoldim”, deb qayd etadi. Taniqli jadid yozuvchisi Hoji Muin Shukrullo
“1914-yilda “Padarkush” spektaklini ko‘rib undan juda qattiq ta’sirlangan. Hoji
Muin “SHundan keyin men shoirlikni bir chetga yig‘ishtirib qo‘yib, sahna
adabiyoti yaratish fikriga tushdim” deb yozadi.
Bu yozuvchining “To‘y”, “Ko‘knori”, “Mazluma xotin”, “Eski maktab-
yangi maktab” kabi sahna asarlarida Behbudiy ta’siri seziladi. Shuni ham alohida
qayd etish lozimki, Behbudiy o‘zbek dramaturgiyasini boshlab berish bilan birga
o‘zbek teatshunosligiga ham asos solgan. Behbudiy mamlakatimizda
birinchilardan bo‘lib teatrning xalqimiz ma’naviy-madaniy hayotida mustahkam
27

o‘rin egallashi, Turkistonda milliy teatr yaratish uchun jonkuyarlik qilgan. “Teatr
nadir?”, “Samarqandda teatr”, “Turkistonda birinchi teatr”, “O‘ynayturg‘on odam
yo‘qdir”, “Padarkush”, “Teatr musiqiy, she’riy” singari maqolalar yozib teatr
san’atini izchil targ‘ib-tashviq qilgan. Bu san’atning o‘ziga xos xususiyatlari va
afzalliklari haqida yurtimizda birinchilardan bo‘lib qimmatli fikrlarni bayon etgan.
Bu sohada qator nazariy va amaliy ishlarni bajaradi 35
.
Avloniyning “Turon” gruppasi o‘z faoliyatini Behbudiyning “Padarkush”i
bilan boshlangan edi. Spektakl oldidan mashhur Munavvarqori teatrning jamiyat
hayotidagi roli va o‘rni haqida nutq so‘zlaydi. Boy rolini Abdulla Avloniyning o‘zi
ijro etgan. Mahalliy matbuot bu kunni “Tarixiy kun” deb yozadi. “Turon”
turuppasi 1914-1916-yillarda bu spektakl bilan butun Farg‘ona vodiysini aylanib
chiqqan. “Padarkush” Turkistonni junbishga keltirgan qirg‘inbarot inqilib yillarida
ham sahnadan tushmadi. Bir tomondan, millatni ma’rifat va taraqqiyot sari
undashda buyuk rol o‘ynagan o‘zbek teatri va dramachiligining maydonga kelishi
hamda taraqqiyotida muhim xizmat qildi 36
.
Bugungi tomoshabin kakitobxon uchun birinchi o‘zbek dramasi ibtidoiy asar
bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Lekin hali zamonaviy teatr san’atidan yaxshi xabardor
bolmagan tomoshabinlar uchun “Padarkush”ning 1914-yilgi namoyishlari
afsonavor voqea boldi. Yangi zamon g‘oyalarini va mustaqillik davri hayoti
muammolarini yoritishda san’atkorlarimiz dramaturgiya imkoniyatlaridan ham
samarali foydalanishga intilmoqdalar. Shunung uchun ham bu davrda yozilgan
sahna asarlarining aksariyatida jamiyatni qayta qurish va mustaqillik bilan bog‘liq
bo‘lgan muhim mavzular aks ettiriladi. Shu bilan birga, xalqimizning uzoq va
yaqin o‘tmishini istiqlol mafkurasi asosida talqin etuvchi bir qancha dramatik
asarlar yaratildi.
II Bobga xulosa
Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkistonda shakllangan jadidchilik harakatining
35
N. Karimov - “Mahmudxo‘ja Behbudiy” Toshkent-2009, 61-bet
36
Jo‘rayev N, Karimov Sh. - “O‘zbekiston tarixi”, “sharq”, Toshkent-2011, 55-bet.
28

peshqadamlaridan biri sifatida o‘zining siyosiy va ijtimoiy faolligi, shuningdek,
adabiy merosi bilan tarixda chuqur iz qoldirgan siymodir. XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida Rossiya imperiyasi tarkibidagi Turkiston musulmon xalqlari
mustamlakachilik zulmi ostida yashayotgan bir davrda, Behbudiy xalqqa siyosiy
ong, milliy o‘zlik va erkinlik haqida bilim berishni o‘zining hayotiy burchi deb
bildi. U siyosiy-ijtimoiy harakatlarda faol qatnashib, muxtoriyat, tenglik va adolat
talablari bilan chiqdi. U o‘z maqolalari va nutqlari orqali xalqni uyg‘otishga, milliy
manfaatlarni himoya qilishga undadi.Behbudiy faqat siyosiy faolligi bilan emas,
balki jadid adabiyotining asoschilaridan biri sifatida ham tarixga kirdi. U adabiy
asarlar orqali xalqni savodsizlik, jaholat, ijtimoiy tengsizlikka qarshi kurashishga
da’vat etdi. Uning «Padarkush» nomli dramasi aynan shu maqsadda yaratilgan
bo‘lib, unda eski va yangi qarashlar to‘qnashuvi, ilmning kuchi va axloqiy
qadriyatlar muhimligi aks ettirilgan. Behbudiy san’at va adabiyotning jamiyatni
isloh qilishdagi kuchiga chuqur ishonar va shu bois o‘z asarlarida badiiy vositalar
orqali keng ommani tarbiyalashga harakat qilgan.
Uning asarlari va siyosiy chiqishlari nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunda
ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Behbudiy o‘z faoliyati bilan jadidchilik
mafkurasini amaliy harakatga aylantirib, bu harakatni xalq orasida keng
yoyilishiga xizmat qildi. U har bir milliy ziyolining jamiyat oldidagi javobgarligini
chuqur anglagan holda, butun umrini xalq ma’naviyatini yuksaltirishga, erkinlik va
taraqqiyot g‘oyalarini ilgari surishga bag‘ishladi.
Shu bois Mahmudxo‘ja Behbudiy nafaqat jadidchilik harakatining asoschisi,
balki Turkiston o‘lkasining siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotiga beqiyos ta’sir
ko‘rsatgan tarixiy shaxs sifatida qadrlanadi.
XULOSA
Buyuk ma’rifatparvar adib, alloma va jamoat arbobi Mahmudxo‘ja
Behbudiyga ziyolilar oilasidagi muhit undagi adabiyotga, siyosatga, ma’rifatga
bo‘lgan qiziqishini tezroq ro‘yobga chiqishiga yetakladi. Uning otasi islom
huquqshunosligi bo‘yicha yirik mutaxassis bo‘lib, bu borada ko‘plab kitob va
29

risolalar yaratgan edi. Bu o‘z navbatida Mahmudxo‘jaga o‘z ta’sirigi o‘tkazmay
iloji yo‘q edi. Keyinchalik bu haqda u o‘z maqolalaridan birida otasi ta’lim bergan
“Hidoya” (Islom huquqiga sharhlar) asarining uning taqdirida muhim rol
o‘ynaganligini bejiz qayd etmaydi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy adabiyot, tarix fanlari qatori siyosatshunoslik bilan
ham jiddiy shug‘ullanadi. Ro‘znoma va oynomalardan jahonda sodir bo‘layotgan
siyosiy voqealar bilan yaqindan tanishib boradi. Maktab, maorif, madaniyat,
ma’rifatparvarlik g‘oyalarining targ‘iboti ushbu maqolalarning markazida turardi.
Xususan, qrim-tatar allomasi Ismoil Gaspirali (Gasperinskiy) va u bosh muharrir
bo‘lgan “Tarjimon” gazetasi M. Behbudiyni buyuk ma’rifatchi va o‘zbek milliy
jadidchilik yo‘nalishining otasi darajasiga ko‘tardi. Behbudiy dunyoqarashida
Rossiyadagi eng nufuzli bo‘lgan kadetlar partiyasi a’zolari bilan uchrashuv va ular
harakatnomalarining ta’siri ham katta bo‘lgan. U Turkiya, Misrga borib, u yerdan
muhim kitoblar, o‘quv qo‘llanmalarini olib keladi, yangi usuldagi maktab dasturi
ustida ishlashga kirishadi. Biroq, u turli to‘siqlarga uchrab, “jadidlar rahnamosi”,
“dahriy” deb e’lon qilinadi. Shunga qaramay, u tatar mutafakkiri Ismoil
Gaspiralining ma’rifatchilik borasidagi ta’limotini qo‘llab-quvvatlab, o‘z o‘lkasida
ham shunday ishlarni amalga oshirishga kirishadi va ko‘p o‘tmay ma’rifatparvar
sifatida o‘z xalqi hurmatiga sazovor bo‘ladi. U bir qator Sharq va G‘arb tillarini
bilgan yuksak madaniyat sohibi bo‘lishi bilan birga, umuminsoniy madaniyatning
tolmas targ‘ibotchisi ham bo‘lgan.
B е hbudiy haqidagi so‘zlarimizning xulosasi sifatida F.Xo‘jay е vning
quyidagi fikrlarini k е ltiramiz: “Siyosiy, ijtimoiy faoliyati va bilimining k е ngligi
jihatidan Turkistonning o‘sha vaqtdagi jadidlaridan unga t е ng k е la oladigan kishi
bo‘lmasa k е rak”. Mahmudxo‘ja Behbudiyning ulkan xizmatlari, ilmiy faoliyati,
tarixnavisligi, umuminsoniy qadriyatlarni hurmat qilishi, o‘zbek adabiyoti va
san’ati oldidagi fidoiyligi yuksak hurmatga sazovor. U o‘zbek xalqining zabardast
o‘g‘loni, yetuk marifatparvar adibi va jamoatchlik tomonidan tan olingan olimi edi.
U xalqni qo‘llab quvvatlash, islohotlar yo‘li bilan Turkiston iqtisodiy salohiyatini
yuksaltirish, milliy manaviyatni shakllantirib, aholi osoyishtaligini ta’minlash
30

borasida ijobiy ishlar qilindi. Mustaqilligimizga erishgunimizga qadar Turkiston
tuprog‘ida mustabid tuzumga qarshi harakatlar bir zum bo‘lsada to‘xtamadi. Biz
azaliy orzuyimiz mustaqil va obod, ozod vatanda teng huquqli inson bo‘lib
yashashga nihoyat erishdik. Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek “Endigi vazifa orzu
umidlari haqqi avlodlarimizga sizu bizning farzandlarimizga butun dunyo bilan
teppa-teng bo‘ylashadigan buyuk O‘zbekistonni meros qilib qoldirmoqlikdir”. Bu
yo‘lda biz yoshlar ham sobit qadam turmog‘imiz lozim.
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO`YXATI
I.Prezident asarlari
1. Islom Abdug’aniyevich Karimov - “Taroxiy hotirasiz kelajak yo‘q”,
“sharq”, Toshkent-1998
2. . Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2017 йил 22 декабрь куни
Олий Мажлисга қилган Мурожаатномаси . // Халқ сўзи , 2017 йил 23
декабрь .
3. N. Karimov - “Mahmudxo‘ja Behbudiy” Toshkent-2009
II. Manbalar
4. Mustafo Cho‘qayev “Istiqlol jallodlari”, “sharq”, Toshkent-1992
5. Hoji Muin ibn Shukrullo – “Mamudxo‘ja Behbudiy”, “Zarafshon” gazetasi,
1923-yil, 25-mart.
6. Mahmudxo‘ja Behbudiy - “Qasdi safar” “Oyna”. 1914-yil
III. Ilmiy adabiyotlar
7. Hammualliflar – “XX asr o‘zbek adabiyot tarixi”, “O‘qituvchi”, Toshkent-
1999
8. Jo‘rayev N, Karimov Sh. - “O‘zbekiston tarixi”, “sharq”, Toshkent-2011
9. B. Qosimov va boshqalar - “Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti”,
31

Toshkent-2004
10. N. Karimov - “XX asr adabiyoti manzaralari”, Toshkent-2008
11. Hoshimov O‘tkir - “Tanlangan asarlar”, Toshkent-1990
12. D. Alimova, D. Rashidova – “Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning tarixiy
tafakkuri”, “Akademiya”, Toshkent-1999.
13. B. Qosimov – “Maslakdoshlar”, “Sharq”, Toshkent-1994.
14. B. Qosimov, U. Dolimov – “Marifat darg‘alari”, “O’qituvchi”, Toshkent-
1990
15. Sh. Rizayev – “Jadid dramasi”, “Sharq”, Toshkent-1997.
16. Edvord Olvort – “Birinchi o‘zbek dramasi”, ingliz tilidan Zulhumor
17. Baldauf, Ingeborg, - “XX asr o‘zbek adabiyotiga chizgilar”, “Manaviyat”,
Toshkent-2000
IV. Internet saytlar ro‘yxati:
1. Arxiv.uz
2. CyberLeninka
3. Ziyo.com
32

ILOVALAR

1-rasm: M. Behbudiy
33

2-rasm:M.BEHBUDIYNING “PADARKUSH” ASARI

3-rasm: M.Behbudiy haykali. Adiblar xiyoboni
34

5-rasmlar: M.BEHBUDIYNING TANLANGAN ASARLARI
35

Behbudiy faoliyati haqida

Sotib olish