Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 263.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Биология

Продавец

Bohodir Jalolov

Turli konstitusiyadagi qorako‘l qo‘ylarining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunobiologik xususiyatlari

Купить
TURLI KONSTITUSIYaDAGI QORAKO’L QO’YLARINING ShARTLI PATOGEN MIKROORGANIZMLARGA QARShI TABIIY IMMUNOBIOLOGIK XUSUSIYaTLARI MUNDARIJA № Magistrlik dissertasiyasining tarkibiy qismlari bet Kirish 3 I bob Adabiyotlar sharhi 15 1.1. Qorako’l qo’ylari va ularning konstitusiya tiplari 15 1.2. Immunitet, uning turlari va namoyon bo’lish shakllari 19 1.3. Immunitetning spesifik va nospesifik gumoral omillari 24 1.4. Immunoglobulinlar va ularning immunitet hosil bo’lishidagi ahamiyati 29 1.5. Shartli patogen mikroorganizmlar va ularning o’ziga xos xususiyatlari 40 II bob Xususiy tadqiqotlar. 59 2.1. Tadqiqot materiallari va uslublari 59 2.2. Tadqiqotlarni o’tkazish sharoiti va bosqichlari 64 2.3. Turli yoshdagi qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi immunoglobulinlar miqdori va ularning antitela hosil bo’lishidagi ahamiyati. 65 2.4. Turli yoshdagi qorako’l qo’zilari organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelalar hosil bo’lish dinamikasi 68 2.5. Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining tabiiy immunobiologik xususiyatlarini o’rganish 71 III bob Tadqiqotning asosiy natijalari. 77 Xulosalar 81 Amaliy tavsiyalar 83 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 84 Ilovalar 93 1 KIRISh Bugungi kunda yurtimizning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot yo’lida qo’lga kiritilayotgan yuksak natijalar, amalga oshirilayotgan iqtisodiy siyosat strategiyasining har tomonlama puxta asoslanganganligi, halqimizning fidokorona mehnati eng muhim va asosiy omil bo’lib xizmat qilmoqda. Mamlakatimizda muhtaram Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev rahbarligida O’zbekiston taraqqiyotini yangi bosqichga ko’tarish bo’yicha amalga oshirilayotgan keng ko’lamli islohotlar tufayli barcha jabhada turli o’zgarishlar ro’y bermoqda, halqimizning dunyoqarashi, ongu tafakkuri yuksalmoqda[1,2,3,4,6,12,13,14,15,16]. Jamiyatimizda yangicha qadriyat va an’analar shakllanmoqda. Ana shunday muhim yangilik va an’analardan biri – O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning mamlakatimiz parlamenti - Oliy Majlisga Murojaatnomasini taqdim etilishidir[17]. Mamlakatimiz siyosiy hayotidagi ana shu ulkan yangilik jamiyatimizdagi ijtimoiy munosabatlarni sifat jihatidan o’zgartirmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev yilni nomlash bo’yicha taklifiga asosan 2023 yil yurtimizda “ Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili ” deb e’lon qilindi. Biz mamlakatimiz va xalqimiz oldida turgan ana shu eng muhim maqsad va vazifalarni amalga oshirishda faol ishtirok etishimiz hamda bunday ulug’ ishlarga o’z hissamizni qo’shishimiz zarur. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2022 yil 28-yanvardagi PF-60-son Farmoni bilan tasdiqlangan “ 2022-2026 yillarga mo’ljallangan yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasini “ Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili ”da amalga oshirishga oid Davlat dasturi” da ko’zda tutilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish mamlakatimizning barkaror 2 rivojlanishini ta’minlash, aholi farovonligini amalda yuksaltirish va fuqarolarning hayot sifatini yaxshilashda muhim dasturamal bo’lib xizmat qilmoqda[7] . Shuning uchun ham 2023 yilni mamlakatimizda “ Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili ” deb e’lon qilinishi va bu masala bo’yicha davlat dasturini hayotga tadbiq etilishi katta ahamiyatga egadir. Bugun jahonda globallashuv jarayoni shiddat bilan rivojlanayotgan sharoitda mamlakat iqtisodiyotining barcha tarmoqlarini yanada keng va chuqur modernizasiya qilish, davlat va jamiyat tizimini takomillashtirish, huquqiy tizimni yanada isloh qilish, ijtimoiy sohani rivojlantirish, millatlararo munosabatlarni takomillashtirish, dinlararo bag’rikenglikni ta’minlash eng dolzarb vazifalar qatorida turadi. Mazkur vazifalarni amalga oshirish uchun zarur bo’lgan ishlar O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2022 yil 28-yanvardagi PF-60-son Farmoni bilan tasdiqlangan “ 2022-2026 yillarga mo’ljallangan yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” quyidagilardan iboratdir: 1. Inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish ; 2. Mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish ; 3. Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o’sish sur’atlarini ta’minlash ; 4. Adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish ; 5. Ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish ; 6. Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish; 7. Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish . 3 Taraqqiyot strategiyasining mazmun-mohiyati, unda belgilangan dolzarb va ustuvor maqsad-vazifalar aholi farovonligi, qonun ustuvorligi, iqtisodiy barqarorlik hamda yurtimizda tinchlik-osoyishtalikni ta’minlashga qaratilgan [7]. Bugungi murakkab globallashuv davrida ma’naviyat sohasida vujudga kelayotgan dolzarb muammolar, xalqimiz ma’naviyatini asrash, ayniqsa yosh avlodning qalbi va ongini turli zararli g’oya va mafkuralar ta’siridan saqlash va himoya qilish masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu borada Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov o’zining “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch” kitobida odamzot uchun hamma zamonlarda ham eng buyuk boylik bo’lib kelgan ma’naviyatning ma’no-mazmuni, uning inson va jamiyat hayotidagi o’rni va ahamiyatini har tomonlama keng qamrovli fikr va xulosalar orqali tahlil etib, “ Ma’na viyat-insonni ruhan poklanish, qalban ulg’ayishga chorlaydigan, odamning ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon-e’tiqodini butun qiladigan, vijdonini uyg’otadigan beqiyos kuch, uning barcha qarashlarining mezonidir”, deb ta’riflaydi [13]. Mamlakatimiz bosib o’tgan taraqqiyot yo’lining chuqur tahlili, bugungi kunda jahon bozori konyunkturasi keskin o’zgarib, raqobat tobora kuchayib borayotgani davlatimizni yanada barqaror va jadal sur’atlar bilan rivojlantirish uchun mutlaqo yangicha yondashuv hamda tamoyillarni ishlab chiqish va ro’yobga chiqarishni taqozo etmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2017 yil 20- apreldagi “Oliy ta’lim tizimi yanada rivojlantirish chora tadbirlari to’g’risida”gi PQ-2909-son qarori da mamlakatimizda kadrlar tayyorlash tizimini yanada takomillashtirish, iqtisodiyot va ijtimoiy soha tarmoqlarini yuqori malakali mutaxassislar bilan ta’minlash, bakalavr va magistrlarni tayyorlashda ish beruvchilarning joriy va istiqboldagi ehtiyojlarini inobatga olgan holda son va ta’lim yo’nalishlari uyg’unligiga erishish, oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilari mexnatidan foydalanishni yaxshilash, xududlarni kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish maqsad qilib qo’yilgan [5]. 4 O’zbekiston mustaqillikka erishgan kunlardanoq, nurafshon va oydin istiqlol yo’lidan borib xalq xo’jaligining barcha jabhalarida, shu jumladan chorvachilik sohasida ham barqaror rivojlanish tendensiyasini qo’lga kiritdi. Mamlakatimizda veterinariya, chorvachilik va naslchilik sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish, veterinariya sohasi chorvachilikning barcha tarmoqlarini rivojlantirish, veterinariya nazoratini kuchaytirish, chorva mollari va parrandalar bosh sonini barqaror oshirish, xalqni sifatli chorva mahsulotlari bilan ta’minlash, oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligini ta’minlash hamda naslchilik- seleksiya ishlarini muvofiqlashtirish borasida keng ko’lamli ishlarni amalga oshirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi[3,4,6,8,9,10,11,12]. Veterinariya xizmatini yanada takomillashtirish va chorvachilikni talab darajasida rivojlantirish va bugungi kun uchun nafaqat moddiy balki iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga egadir. Mamlakatda veterinariya xizmatini yanada yaxshilashga hamda chorvachilikni rivojlantirishga yo’naltirilgan qator qarorlar va me’yoriy xujjatlar qabul qilindi[3,6,8,9,10]. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti ning: - 2019 yil 18 martdagi“Chorvachilik tarmog’ini yanada rivojlantirish va qo’llab-quvvatlash chora-tadbirlarito’g’risida”gi PQ-4243 son qarorida; - 2019 yil 28 martdagi “Veterinariya va chorvachilik sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PF- 5696 son Farmonida; - 2019 yil 28-martdagi “O’zbekiston Respublikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qo’mitasi faoliyatini tashkil etish to’g’risida”gi PQ-4254 qarorida; - 2020 yil 29 yanvardagi “Chorvachilik tarmog’ini davlat tomonidan ko’llab- quvvatlashning qo’shimcha chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-4576-son qarori da; - 2021 yil 03 martdagi “Chorvachilik tarmoqlarini davlat tomonidan yanada qo’llab-quvvatlashga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi PQ-5017 son qarorida; 5 - 2022 yil 31 martdagi Prezidentimizning “Veterinariya va chorvachilik sohasida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish to’g’risida”gi PQ- 187 -son qarorida chorvachilikning barcha jabhalarini, rivojlantirish va veterinariya xizmatini yanada yaxshilash ko’zda tutilgan[4,6,8,9,10,11,12]. Buning natijasida veterinariya xizmati va chorvachilikning barcha sohalari yildan-yilga rivojlanib xalq xo’jaligida o’zining muhim o’rnini egallab kelmoqda. Hozir 7 mlrd. dan ortiq dunyo aholisi bo’lib, 2050 yilga kelib, 9,1 mlrd kishiga yetishi kutilmoqda. Hozirgi vaqtda dunyo mamlakatlarida 15 mlrd. parranda, 1,3 mlrd qoramol, 1,7 mlrd qo’y va echkilar parvarish qilinmoqda. Bugungi kunda dunyo mamlakatlarida chorvachilik barqaror rivojlanmoqda va ulardan olinadigan mahsulotlar aholini oziq-ovqat muammosini hal qilishda muhim manba hisoblanadi. Respublikamizda ham chorva mollari bosh sonini yildan – yilga ko’payib borayotganligi xalqimiz uchun katta ahamiyatga egadir. Qoramollarning bosh soni 2023 yil 1 yanvar holati bo’yicha 13857,6 ming boshni tashkil qiladi. 2022 yilga nisbatan o’sish 2,3 foizga teng. Shu jumladan sigirlar 4965,7 ming bosh, yoki 2,1 foizga teng [ 39 ]. Qo’y va echkilar bosh soni 23623,7 ming boshni tashkil qilgan. Respublika bo’yicha ularni bosh sonini o’sish darajasi o’tgan yilga nisbatan 2,8 foizni tashkil qilgan [ 39 ] . Shuni alohida ta’kidlash lozimki, chorva mollarining mahsuldorlik ko’rsatkichlari ham yildan -yilga yaxshilanib bor moqda va aholini oziq -ovqat havfsizligini saqlashda muhim o’rin tut moqda . Ma’lumki, chorva hayvonlar idan olinadigan asosiy mahsulot sut va go’sht hisoblanadi. G o’sht inson organizmi uchun eng asosiy mahsulot hisoblanadi. Inson organizmida normal biologik, fiziologik va kimyoviy jarayonlar kechishi uchun tibbiyot me’yor ko’rsatkichi bo’yicha 80-84 kg go’sht iste’mol qilishi lozim. Re spublikada go’sht balansida qoramol go’shti birinchi o’rinda bo’lib, jami iste’mol qil in adigan go’shtni 66,5 foizni tashkil qiladi. 6 Respublikada 202 3 yil yanvar holati bo’yicha 11629434 ming tonna sut ishlab chiqarilgan. Respublika bo’yicha ishlab chiqarilgan go’sht miqdori 2725998 tonnani tashkil qiladi. O’tgan yilga nisbatan o’sish darajasi 3,4 foizga teng. Yetishtirilgan go’shtni asosiy qismini qoramol, parranda hamda qo’y va echki go’shti tashkil qil gan []. Respublikada parrandachilikni rivojlantirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Hozirgi kunda barcha toifadagi xo’jaliklarda va aholini ng shaxsiy yordamchi xo’jaliklarida parranda urchitish avj olgan. Respublikaning barcha toifadagi xo’jaliklarida mavjud bo’lgan tovuqlardan 8129277 ming dona tuxum yetishtirilgan. Bu ko’rsatgichning o’tgan yilga nisbatan o’sish darajasi 4,4 foizni tashkil qil gan [...]. O’zbekiston Respublikasida yetishtirilayotgan sut, go’sht va tuxum, aholini oziq-ovqat xavfsizligini saqlashda muhim ahamiyat kasb eta di. Ammo, ishlab chiqarilayotgan chorva mahsulot lari aholi ehtiyoji darajasidan ancha past. Bu esa chorvachilik tarmog’ini barqaror rivojlantirish va chorva mollarini mahsuldorlik bo’yicha genetik potensialidan samarali foydalanishni taqozo etadi. Bugungi kunda chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish va mahsulotni qayta ishlash borasida ayrim muammolar borligi va ularni ijobiy hal etish uchun dastavval oziqa bazasini mustahkamlash, hayvonlarni turlari, zoti va mahsuldorlik yo’nalishi kesimida to’g’ri va sifatli oziqlantirish, resurs-tejamkor texnologiyalardan samarali foydalangan holda asrash va parvarishlashni tashkil qilish, chorva mollarini urchitishga ixtisoslashgan fermer xo’jaliklarini faoliyatini takomillashtirib, keng tarmoqli bo’lishiga erishish lozimdir. Chorvachilikni zamon talabi asosida rivojlantirish uchun fan va texnika yutuqlaridan, ilg’or xo’jaliklar tajribalaridan samarali foydalanish hamda tarmoqni modernizasiyalashga katta e’tibor qaratish lozim[4,6,8]. Chorvachilik mahsulotlarini yetishtirishni muntazam ko’paytirib borish veterinariya xizmatini oshirishga, chorvachilikda mavjud bo’lgan turli xil yuqumli 7 va yuqumsiz kasalliklardan hayvonlarni himoya kilish va oldini olish tadbirlarini o’z vaqtida sifatli bajarishga ham bog’liqligini unutmaslik zarur [9,11,12]. Demak, xalqimizni oziq-ovqat maxsulotlariga tobora oshib borayotgan extiyojini to’la qondirish uchun amaldagi huquqiy va me’yoriy xujjatlar asosida chorvachilikka ixtisoslashgan fermer xo’jaliklarini yangidan tashkil qilish orqali, yangi ish o’rinlarini barpo etish, turidan qat’iy nazar chorva mollari va parrandalarni oziqa bazasini mustahkamlash, naslchilik ishini zamon talablari asosida tashkil qilish bugungi kunning dolzarb masala bo’lib hisoblanadi. Shuning uchun veterinariya xizmatining samaradorligini oshirish va chorvachilikning barcha sohalarini rivojlantirish, sifatli chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash har bir rahbar va mutaxassisning asosiy burchi hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi. Qorako’lchilik cho’l va yarim cho’l mintaqalarida yashovchi aholining faoliyat ko’rsatish va daromad olish manbasi hisoblanadi. Qorako’l qo’ylarining kelib chiqishi haqida olimlarning fikri turlicha. Masalan, professor P.N.Kuleshov: «Qorako’l zotini men qadimgi zot deb hisoblayman, bu qo’ylarni yetishtirish uchun ming yillab naslchilik ishlari olib borilgan» - deb ta’kidlaydi. Mashhur olim, akademik M.F.Ivanov: «Qorako’l qo’ylarining xaqiqatan ham kadimiy zot ekanligini tasdiqlovchi belgi, ularning nasli kuchidadir, buni ayniqsa, boshqa zotlar bilan chatishtirganda birinchi bug’inning o’zidayoq qorako’llashib ketishda ko’rish mumkin»,- deb yozadi. Akademik V.M. Yudin qorako’l qo’ylari tanlash va saralash natijasida paydo bo’lganligini uqtiradi. Qorako’l qo’ylarini jun konstitusiyasi tiplariga bo’lish uzoq vaqtdan beri davom etib keladi. Ilgarigi vaqtlarda qo’chqorlarni nasl uchun tanlashda jun konstitusiyasiga ham katta e’tibor berilgan. Qorako’l qo’ylari quyidagi konstitusiya tiplariga bo’linadi: 1. Mustahkam konstitusiya tipi 8 2. Qo’pol konstitusiya tipi 3. Nozik konstitusiya tipi 4. Juda nozik konstitusiya tipi Bu tiplarning har biri o’ziga xos tuzilishga ega. Bulardan tashqari, oraliq konstitusiya tipli qo’ylar ham ko’p uchraydi. Qorako’l qo’ylari konstitusiya jihatidan uch turga bo’linadi: mustahkam, nozik va qo’pol , chunki uzoq muddatli seleksiya ishlari natijasida bo’sh konstitusiyali hayvonlar deyarli yo’q qilinadi. Shunday qilib, O’rta Osiyo chorvadorlari asrlar mobaynida o’z mehnat-lari bilan qorako’l qo’ylarini takomillashtirib, teri sifatini yaxshiladi-lar va ulardan samarali foydalanib kelmoqdalar. Organizmda tabiiy immunitetning hosil bo’lishi bevosita postnatal ontogenez bilan bog’liqdir. Postnatal ontogenezning dastlabki kunlarida organizmning himoya faoliyatini nospesifik omillar hamda ona antitelasi ta’minlaydi. Yangi tug’ilgan organizmga faqatgina patogen mikroorganizmlar salbiy ta’sir etib qolmasdan, balki shartli patogen mikroorganizmlar ham organizm rezistentligi pasaygan paytda yuqumli kasalliklarning qo’zg’atuvchilari kabi ta’sir ko’rsatadi. Hozirgi zamon infeksion patologiyasining asosiy muammolaridan biri shartli patogen mikroorganizmlar va ularning qo’zg’atadigan kasalliklaridir. Zamonaviy kasalliklarning etiologik omili bo’yicha 100 ga yaqin shartli patogen mikroorganizmlarning turlari: Staphylococcus, Streptococcus, Eschericha, Enterobacter, Klebsiella, Serratia, Proteus, Pseudomonas, Haemophilus, Mycobacterium , Mycoplasma, Candida , Pneumocysta va boshqalar qayd qilingan. Amaliyotda ko’p uchrovchi shartli patogen mikroorganizmlar jumlasiga kolibakteriya, salmonella, pasterella, psevdomonada, stafilokokk, streptokokk kabi bakteriyalar kiradi. 9 Jumladan, shartli patogen mikroorganizmlar qo’zg’atadigan kasalliklar veterinariyada yosh hayvonlarning yuqumli kasalliklari sifatida alohida o’rin egallaydilar. Ularni oldini olish, qarshi kurash va davolashning maxsus chora-tadbirlari ishlab chiqilgan bo’lishiga qaramasdan muammoning dolzarbligi pasaymayotir. Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqotning obyekti: turli konstitusiya(mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylari. Tadqiqotning predmeti: turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylarining tabiiy immunobiologik xususiyatlarini ko’rsatkichlari. Tadqiqotning maqsadi : turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylarining patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunobiologik xususiyatlarini o’rganish. Tadqiqotning vazifalari: - dissertasiya ishi uchun adabiyotlardan kerakli nazariy va ilmiy ma’lumotlarni to’plash; - turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qoraqo’l qo’ylari organizmida tabiiy immunitet shakllanishida immunoglobulinlarning ahamiyatini aniqlash; - turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qoraqo’l qo’ylari organizmida tabiiy immunitet shakllanishida antitelaning ahamiyatini aniqlash; - turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qoraqo’l qo’ylari ontogenezida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunitet shakllanishini aniqlash. - serologik, gemotologik va immunologik tadqiqot natijalarini tahlil qilish; - turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylarining tabiiy immunobiologik xususiyatlari bo’yicha amaliyotga tavsiyalar ishlab chiqish. 10 Ilmiy yangiligi. Ishda turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylarining qon zardobida antitelalar titri va immunoglobulinlarning miqdori o’rganildi hamda ularning kolostral va tabiiy faol immunitet shakllanishidagi ahamiyati aniqlandi. Turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylari organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi kolostral hamda tabiiy faol immunitet shakllanishining gumoral va immunologik asoslari aniqlandi. Turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylari organizmining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi umumiy va spesifik immun ko’rsatkichlarini bir-biri bilan uzviy bog’liqligi aniqlanib, tasdiqlandi. Tadqiqotning asosiy masalalari. Himoyaga olib chiqilayotgan asosiy masalalar quyidagilardan iborat: - turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylarining tabiiy immunobiologik xususiyatlari; - turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi G va M immunoglobulinlarning antitela hosil bo’lishidagi ahamiyati; - turli yoshdagi qorako’l qo’zilari organizmida kolostral immunitet shakllanishining o’ziga xos xususiyatlari; - turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylari organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy faol immunitet shakllanishining o’ziga xos xususiyatlari; - turli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylari organizmining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi umumiy va spesifik immun ko’rsatkichlarini bir-biri bilan uzviy bog’liqligini o’rganish. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. T urli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi q orako’l qo’ylarida populyasion darajada o’tkazilgan tadqiqotlar organizm tabiiy immun javobining o’ziga xos 11 qonuniyatlarini aniqlash imkonini va immunoprofilaktikada yangicha yondoshuvlarni yoritib berdi. T urli konstitusiya (mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylarida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunitet shakllanishida aniqlangan kolostral antitelalarning va turli sinfdagi immunoglobulinlarning ahamiyatini bilish, ularni immunoprofilaktikada optimal qo’llash imkonini beradi . Bu esa veterinariya amaliyotida katta ahamiyatga ega. Naslchilik ishlarida hayvonlarning rezistentligini oshirishga alohida e’tibor berilayotganligini inobatga olib,organizm rezistentligining aniq o’lchamga ega bo’lgan biokimyoviy ko’rsatkichlarni aniqlash seleksiyaning immunologik parametrlarini topish uchun xizmat qiladi. Dissertasiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertasiya 90 betlik kompyuter tekstidan iborat bo’lib, u kirish, shaxsiy tadqiqotlar, xulosalar, amaliyotga tavsiyalar, adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan tashkil topgan. Adabiyotlar ro’yxati 80 ta manbani o’z ichiga olib, shundan, 34 tasi mamlakatimiz, 28 tasi MDH va 18 tasi uzoq chet el olimlarining ishlari. Ishda 10 ta jadval keltirilgan. Ishning aprobasiyasi bo’yicha 3 ta ilmiy maqola keltirilgan. 12 I bob. ADABIYoTLAR ShARHI. 1.1. Qorako’l qo’ylari va ularning konstitusiya tiplari. Ko’p olimlar yog’li dumli va oriq uzun dumli qo’ylarni arxardan kelib chiqqan deb faraz qiladilar. Qorako’l qo’ylari ham yog’li dumli bo’lgani uchun ularning ajdodi arxar hisoblanadi. Odamlar qadim zamonlardan boshlab, o’zlarining ehtiyojlarini qondirish maqsadida jun, go’sht, teri va boshqa mahsulotlar yetishtirishga urinib ko’rganlar [ http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%D0%BE%D0%B4% B0 ]. Chorvadorlar uzoq yillar mobaynida seleksiya ishlari olib bordilar va xar bir foydali belgini bo’g’indan-bo’g’inga o’tkazish tufayli sermaxsul go’shtdor va yarim mayin junli qo’y zotlarini yetishtirdilar. Qorako’l qo’ylari O’rta Osiyodagi kadimgi zotdir [ http://ru.wikipedia.org/wiki /%D0%D0%BE%D0%B4%D0%B0 ]. Qorako’l qo’ylarining kelib chiqishi haqida olimlarning fikri turlicha. Masalan, professor P.N.Kuleshov: «Qorako’l zotini men qadimgi zot deb hisoblayman, bu quylarni yetishtirish uchun ming yillab naslchilik ishlari olib borilgan»,- deb ta’kidlaydi. P.N.Kuleshov shu bilan birga faqat tanlashgina emas, balki ongli ravishda juftlash ishi ham qadim zamonlardan beri olib borilganligini tasdiqlaydi [ www.zoovet.ru/ ]. Mashhur olim, akademik M.F.Ivanov: «Qorako’l qo’ylarining xaqiqatan ham kadimiy zot ekanligini tasdiqlovchi belgi, ularning nasli kuchidadir, buni ayniqsa, boshqa zotlar bilan chatishtirganda birinchi bug’inning o’zidayoq qorako’llashib ketishda ko’rish mumkin»,- deb yozadi. Akademik V. M. Yudin qorako’l qo’ylari tanlash va saralash natijasida paydo bo’lganligini uqtiradi. 13 Shunday qilib, O’rta Osiyo chorvadorlari asrlar mobaynnda o’z mehnatlari bilan qorako’l qo’ylarini takomillashtirib, teri sifatini yaxshiladilar [ http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%D0%BE%D0%B4%D0%B0 ]. Chorvadorlar qorako’l qo’zilarining guli chiroyli va jingalakli bo’lishiga ahamiyat berganlar. Shuning uchun tanlash qo’zi terisining sifatiga qarab yuritilgan [ www.zoovet.ru/ ]. Hozir ham Xorazm vohasida nasldor qo’chqorlar yangi to’g’ilgan vaqtida terisining sifatiga qarab sotib olinadi. Qorako’l qo’ylari juda qadimgi zot bo’lsa ham, ularning qo’zilari barra teri olish uchun so’nggi asrlarda so’yiladigan bo’ldi. Ko’p olimlar (M. F. Ivanov, V. M. Yudin va boshqalar) qimmatbaho barra teri beradigan qo’ylar VIII asrda O’rta Osiyoni bosib olgan arablar tomonidan keltirilgan deb faraz qiladilar. Bu zotning kelib chiqishida boqish va iqlim sharoiti ham katta ahamiyatga ega bo’lgan. Qorako’l nomi «qorako’l» yoki «qoragul» nomidan olingan deb faraz qilinadi [ http://duchka.ru/publ/karakulskie_ovcy/23-1-0-729 ]. Qorako’l qo’ylarining konstitusiya tiplari Qorako’l qo’ylarini jun konstitusiyasi tiplariga bo’lish uzoq vaqtdan beri davom etib keladi. Ilgarigi vaqtlarda qo’chqorlarni nasl uchun tanlashda jun konstitusiyasiga ham katta e’tibor berilgan. Qorako’l qo’ylari mustahkam, qo’pol, nozik va juda nozik konstitusiya tiplariga bo’linadi. Bu tiplarning har biri o’ziga xos tuzilishga ega. Bulardan tashqari, oraliq konstitusiya tipli qo’ylar ham ko’p uchraydi. Qorako’l qo’ylari konstitusiya jihatidan uch turga bo’linadi: mustahkam, nozik va qo’pol , chunki uzoq muddatli seleksiya ishlari natijasida bo’sh konstitusiyali hayvonlar deyarli yo’q qilinadi. Mustahkam konstitusiyali qorako’l qo’ylari. 14 Mustahkam konstitusiyadagi qo’ylar qorako’lchilikda aksariyatni tashkil qiladi. Bunday tipdagi qo’ylarni chorvadorlar «g’o’zamoy» deb ataydilar. «G’o’zamoy» qo’ylar yaxshi rivojlangan, terisi yupqa va zich bo’ladi. Bu tipdagi qo’ylarning junidagi qiltiq va tivitlari o’rtacha yo’g’onlikda bo’ladi. Juni yog’li, ipaksimon va bukiluvchan, Uzunligi o’rtacha 8,64 sm bo’lib, ko’pincha, 4 sm dan 14,5 sm o’rtasida o’zgarib turadi. Ko’klamgi juni, asosan, II klassga o’tadi. Mustahkam konstitusiyali qo’ylarning juni deyarli kul rangdir. 1,5 yashar qo’ylarning 46,8% i kul rang, 24,1 % i to’q kul rang, 21,5% i qora, 7,5% i och kul rang va 0,1% i oq jun bo’ladi. O’ rtacha semizlikdagi mustahkam konstitusiyali 1,5 yashar qo’ylarning o’rtacha tirik vazni 41 - 42 kg bo’lishi, yaxshi boqib go’sht uchun semirtirilganlariniki esa 47 - 48 kg ga yetishi mumkin. Mustahkam konstitusiyali qorako’l qo’ylari harakatchan bo’ladi, ular cho’l sharoitida yaxshi semiradi. Juni qalin va yaxshi o’sadi. Bosh, oyoq va qornidagi juni o’siq bo’ladi, Mustahkam konstitusiyali qo’ylar dasht va yarim dasht sharoitiga juda moslashgan. Shu sababli bu qo’ylarni qishda ko’pincha dalada boqish mumki n . Mazkur tip qo’ylar ko’proq jaket nav terilar olish uchun qulay. Ularning qo’zilaridan o’rta o’lchamdagi qalam va dona gulli teri olinadi. Bu xil qo’zilarning terisi yupqa, junlari qalin, ipaksimon, yaltirog’i kuchli va gullari baquvvatdir. Junining miqdori qo’pol konstitusiyali qo’ylar junidan qolishmaydi, ammo nozik konstitusiyali qo’ylar junidan ortiq bo’ladi. Qorako’lchi chorvadorlarimiz mustahkam konstitusiyali qo’ylar sonini ko’paytirishga e’tibor berishlari kerak. Qo’pol konstitusiyali qorako’l qo’ylari. Bunday qorako’l qo’ylarining suyaklari yo’g’on, kalla suyagi katta, og’ir, terisi qalin va yumshoq (mustahkam konstitusiyali qo’ylarga nisbatan) bo’ladi. Chorvadorlar bu xil qorako’l qo’ylarini «oqgul» deb yuritadilar. «Oqgul»ning juni dag’al, qiltiq junlari uzun va yo’g’on, tivit junlari esa qisqa, ingichka bo’ladi. Juni «g’o’zamoy» qo’ylarinikidan uzunroq, kokilchalarga ajraladi. Kokilchalar «g’o’zamoy» qo’ylariniki kabi qo’ng’iroq jingalakli bo’lmay, to’g’ri yoki juda bo’sh jingalaklidir. Odatda, juni tagidan kokilchalar taram-taram 15 bo’lib ajralib turadi. Kokilchalarning uzunligi o’rtacha 9,57 sm, umuman 6 sm dan 14 sm gacha o’zgarib turadi. Qo’pol konstitusiyali qo’ylarning juni ko’p bo’lib, III klassga kiradi. «Oqgul» qo’ylar juni «g’o’zamoy» qo’ylar junidan oqroq bo’ladi. «Oqgul» qo’ylar haqiqatan ham bahorgi qirqim oldidan oq gulday chiroyli bo’ladi. Shu sababdan «oqgul» deb atalgan bo’lsa kerak. Bu qo’ylarning tirik vazni boshqa tip qorako’l qo’ylaridan og’ir bo’ladi. «Oqgul» qo’yning o’rtacha vazni 43 - 44 kg keladi, ba’zan 55 kg ga yetishi mumkin. Bular tez semiradi, boshqa tip qorako’l qo’ylariga nisbatan yuvosh va kam harakat bo’ladi. «Oqgul» qo’ylar yilning oziq kam davrida tez ozadi. «Oqgul» qo’ylardan, ko’pincha, jingalagi katta gulli, terisi qalin va gullari sifatsizroq qo’zilar olinadi. Eng yaxshilarida ham uzun qalamgullar juda kam uchraydi. Shuning uchun «oqgul» qo’chqorlardan, odatda, naslchilik ishida foydalanilmaydi. Nozik konstitusiyali qorako’l qo’ylari. Nozik konstitusiyali qo’ylarning suyaklari bir oz yengil, tanasi o’rtacha kattalikda, kallasining yuz qismi cho’zinchoq, nozik va terisi yupqa bo’ladi. Nozik konstitusiyali qo’ylar juni 1 klassga o’tadi. Bunday qo’ylarning juni va rangi tez o’zgarmaydi. Akademik V. M. Yudin ma’lumotiga ko’ra, qo’ylar 1,5 yasharligida junining rangi qora va qo’ng’ir bo’ladi. Nozik konstitusiyali qo’ylar harakatchan bo’l i shiga qaramay kamquvvat bo’ladi va qishning sovug’iga yaxshi chidamayd i . Ularning’ jun qoplami mayin, oraliq va tiv i t junlari ko’p, qiltig’i oz bo’ladi. Jun qoplami mayda-mayda «qo’ng’iroqli» kokilchalarga bo’linadi. Kokilchalar jun qoplamining ustki-uchinchi qismidan bo’lina boshlaydi. Junlarning uzunligi 6,9-7 sm bo’ladi va 4-11 sm atrofda o’zgarib turadi. Ularning juni yarim dag’al bo’lib, ko’pincha 1 klassga o’tadi. Bu qo’ylarning suyaklari ancha yaxshi taraqqiy etgan, konstitusiyasi deyarli mustahkam bo’ladi. Shuning uchun ularni juda nozik konstitusiyali qo’ylar bilan tenglashtirib bo’lmaydi, chunki sovliqlari mustahkam konstitusiyali jaket qo’chqorlardan qochirilsa, bulardan yuqori sifatli qo’zilar olish mumkin. 16 Nozik konstitusiyali qorako’l qo’ylarining terisi yuqori sifatli va jun mahsuloti yaxshi bo’ladi. Shuning uchun bu qo’ylarga oid alohida seleksiya ishlari yuritish maqsadga muvofiqdir. Yuqorida bayon etilgan qorako’l qo’ylari jun konstitusiya tiplarining xo’jalik va biologik ahamiyati juda katta. Shuning uchun har bir qorako’lchi seleksioner qorako’l qo’ylarining jun konstitusiya tiplarini juda yaxshi bilmog’i lozim. Qorako’l qo’ylarining konstitusiya tiplarini hyech o’zgarmaydigan belgi deb bo’lmaydi. Belgilar hayvonlarning nasliy xususiyati deb hisoblansa ham, parvarish ishlarini yaxshi yo’lga qo’yish bilan uni o’zgartirish mumkin. Qo’ylarni o’z vaqtida boqish va sug’orib turish barcha omillarning asosiy negizidir. Mehnat Qahramoni A. I. Trapeznikov qorako’l qo’ylarining tiplari doimo o’zgarib turishini yozadi. Jun konstitusiya tiplari, asosan, qo’ylarning voyaga yetish jarayonida paydo bo’ladigan belgilarning to’plamidir. Qorako’l qo’ylarining konstitusiya tiplarini yildan-yilga yaxshilash, mahsuldorligini oshirish, nobudgarchilikka barham berish va serpusht qilish uchun keng imkoniyatlar mavjud. 1.2. Immunitet, uning turlari va namoyon bo’lish shakllari Immunologiya – immunitet haqidagi ta’limot. L.Paster., I. I. Mechnikov., Bering va Ru, L. S. Senkovskiy., G. N. Gabrichevskiy., Borde., Erlix va boshqalarning tekshirishlari natijasida infeksion kasalliklarning profilaktikasi, davosi va diagnostikasida katta muvaffaqiyatlar qo’lga kiritilgan [ http://bibliotekar.ru/med-4/7.htm ]. Immunitet hodisalarini o’rganish kasalliklarning oldini olish uchun preparatlar (vaksinalar) yaratishga, shifobaxsh zardoblar va gamma-globulinlar olishga, kasalliklar diagnostikasi uchun immunitet reaksiyalaridan foydalanishga imkon berdi. 17 Immunitet deb -organizmning kasallik tug’diruvchi mikroblarga va tabiatan noinfeksion bo’lgan moddalarga berilmasligiga aytiladi. Lotincha immunitas -biror narsadan halos bo’lish degan so’zdan olingan. Immunitet asosida tirik organizmlarning genetik jihatdan yot bo’lgan molekulyar strukturalarni tanib, ajratib olish layoqati yotadi. Immunitet mexanizmlari va omillari organizmni infeksion kasalliklarga berilmaydigan qilib qo’yishdan tashqari, ko’chirib o’tkazishda organ va to’qimalarning tushib ketishi (implantasion immunitet), o’z to’qimalarini yot to’qimalardan ajratish (organizm tolerantligi) singari hodisalarning asosida ham yotadi. Immunitetning turlari. Immuni te t turlari va shakllarining h ar xil klass i f i kasiyalari bor. Bu - organizmda bo’la d igan himoyaomillari va immunitet mexanizmlari - ning ancha xilma - xilligiga bog’liqdir. Immunitet turlari va shakllarining eng oddiy klassifikasiyasi: I-tabiiy immunitet: a) tug’ma, turga-aloqador immunitet: b) hayot davomida orttirilgan immunitet. II- sun’iy immunitet: a) aktiv immunitet vaksinasiyadan keyin paydo bo’ladigan immunitet; b) passiv immunitet organizmga shifobahsh zardoblar yoki gamma- globulinlar yuborilganida paydo passiv immunitet [ http://www.immunoana liz.ru/yestestvenniy-i-iskusstvenniy-immunitet ]. A. M. Bezredka organlar va to’qimalar immunitetin i immunitetning ayrim shakli deb ajratishni taklif etdi . Tabiiy immunitet. Tug’ma, turga aloqador immunitet kasallikka berilmaslikning hammasidan ko’ra mustahkam shakli bo’lib, mazkur turning tug’ma, biologik xususiyatlaridan kelib chiqadi. Masalan, odam qoramol o’lati, tovuq vabosi, cho’chqalar saramasi bilan kasallanmaydi. Hayvonlar, a k sincha, odam kasalliklari: so’zak, zaxm, difteriya vaboga berilmaydigan bo’ladi . U yoki bu kasalliklarga ana shunday 18 berilmaslik xususiyatlari nasldan naslga o’tib boradi ( www.infectology.ru/nosology/infectious/bacteriosis/ ). Turga aloqador tug’ma immunitet, aftidan, organizm to’qimalarining, muayyan mikroblar parazitlik qilishiga tabiatan berilmasligi oqibatidir. Tabiiy immunitetda hujayrada ro’y berib turadigan biokimyoviy jarayonlar, aftidan, katta ahamiyatga ega. Tug’ma immunitet nospesifik bo’ladi, chunki har xil kasalliklarga qarshi kor qiladi. Lekin u o’zgarmas, doimiy emas, organizm sovuq qotganida, qizib ketganida, avitaminozlarda, kortizon ta’sir qilib turganida susayib qolishi mumkin. Chunonchi, jo’jalar sovutilganida kuydirgi bilan og’rishga ko’rsatadigan tabiiy qarshiligi susayib qolishi mumkin, yashil baqalar qizdirilganida esa, qoqsholga sezgir bo’lib qoladi ( http://www.immunoanaliz.ru/yestestvenniy-i-iskusstvenniy- immunitet ). Organizm infeksion kasallik bilan og’rib o’tganidan keyin unda orttirilgan immunitet paydo bo’ladi. Shuning uchun immunitetning bu xili infeksiyadan keyingi, ya’ni postinfeksion immunitet deb ham ataladi. Orttirilgan immunitet individual bo’ladi, nasldan-naslga o’tmaydi. U spesifikdir, chunki organizmni faqat boshdan kechirilgan kasallikdan saqlaydi. Postinfeksion immunitet har xil muddat davom etadi. Ba’zi kasalliklarda, masalan, toun, tulyaremiya, ko’k yo’tal, qizamiq, epidemik sharotitda u umr bo’yi saqlanadi. Bularda odam juda kamdan-kam hol-lardagina i k kinchi marta kasallanishn mumkin. Kishi qorin tif, vabo, chin chechak, suv chechak, difteriya, to sh mali tif, ku y dirgi bilan og’rib o’tgandan keyin ham uzoq muddatgacha turmushda orttirilgan immunitet vujudga keladi . Turmushda orttirilgan immunitet ba’zi infeksiyalarda qisqa muddatli bo’ladi va odam bir kasallikning o’zi bilan bir necha marta og’rishi mumkin. Masalan, brusellyozda postinfeksion immunitet 8-12 oy davom etsa, A tipdagi virusdan paydo bo’ladigan grippda 1-2 iyl, V tipdagi virusdan paydo bo’ladigan grippda esa Z-6 iyl davom etadi. U yoki bu infeksion kasallikqa berilmaslik holati kasallikning ifodalangan formasidagina emas, balki 19 yengil, bilinmaydigan, simptomlarsiz o’tayotgan formalarida ham vujudga kela beradi ( www.infectology.ru/nosology/ infectious/bacteriosis/pneumococc.aspx ). Ko’pchilik infeksion kasalliklarda mazkur qo’zgatuvchilariga berilmaslik holati organizmning mikroblardan tozalanishi bilan birga paydo bo’lib boradi va kishi sogayganidan keyin qo’zgatuvchidan xalos bo’ladi. Immunitetning mana shu shakli ba’zan steril immu nitet deb ham ataladi. Sterilmas yoki infeksion immunitet ham bor. U shundan iboratki, mazkur mikrobning takror yuqishiga odamning berilmasligi uchun organizmida o’sha qo’zgatuvchi borligiga bog’liq bo’ladi. M i krob organizmdan chiqib ketishi bilanoq odam o’sha infeksion kasallikka yana beriluvchi bo’lib qoladi. Sil, zaxm, chuqur mikozlar, bezgakdainfeksion immunitet bo’ladi. Organizmning himoya reaksiyalari mikrobni yo’qotishga safarbar etiladigan antibakterial immunitet va mikroorganizmning zaharli mahsulotlari zararsizlanib boradigan antitoksik immunitet tafovut qil inadi . Qoqshol, botulyum, difteriya, gazli gangrenada antitoksik immunitet ayniqsa katta ahamiyatga egadir, bularda shu kasalliklarning ekzotoksinlari turli organlar va sistemalarni shikastlantiradi. Sun’iy immunitet.Infeksion kasallik paydo bo’lishiga yo’l qo’ymaslik uchun bunday immunitet organizmda sun’iy yo’l bilan yaratiladi, shuningdek infeksion kasallikka davo qilishda undan foydalaniladi. Sun’iy immunitetning aktiv va pa s siv shakllari tafovut q ilinadi. A k tiv sun’iy immunitet o rganizmg a o’ldirilgan yoki za i flashti - rilgan mikroblardan olinadigan preparatlar (vak s inalar)ni yoki qo’z g’ atuv - chilarning zararsizlantirilgan toksinlaridan oli n gan preparatlar (anatoksinlar)ni unga yuborish yo’li bilan hosil q ilinadi [ http://www.immunoanaliz.ru/yestestvenniy-i- iskusstvenniy-immunitet ]. Zaiflashtirilgan tirik mikroblardan iborat vaksinalar ishlatilganida aktiv sun’iy immunitet 3-5 yil, o’ldirilgan mikroblardan olingan vaksinalar qo’llanilganida esa 1 yilgacha davom etadi. Passiv sun’iy immunitet organizmga immun antitelolar deb ataladigan maxsus himoya vositalari yuborilganida hosil bo’ladi. Kasallik bilan og’rib o’tgan 20 o damlarning immun zardoblarida anna shunday antitelolar mavjuddir. Muayyan turdagi kasallik qo’zgatuvch i sini yuqtirish yo’li bilan ataylab immunlanadigan hayvonlarning qon zardobidan ham shundayantitelolar olish mumkin . Passiv sun’iy mmunitet qisqa muddat, 1 oy atrofida, ya’ni organizmda antitelolar saqlanib turadigan paytgacha davom etadi. So’ngra antitelolar yemirilib ketadi va organizmdan chiqarib tashlanadi. Immun zardoblar va ulardan olinadigan gamma-globulinlar odatda davo maqsadida yuboriladi (difteriya, botulizm, qoqshol, gazli gangrenada). Bular organizmga yuborilganida tezda shifobaxsh ta’sir ko’rsatadi. Immun zardoblar birmuncha kamroq hollarda kasalliklarning oldini olish uchun, ya’ni profilaktika maqsadida qo’llaniladi. Immunitetni har xil tur va shakllarga ajratishj u da shartlidir. Tug’ma im m unitetda bo’lsin, orttirilgan immunitetda bo’lsin bir xildagi sistemalar, organlar va to’qimalarning o’zi organi z mning himoyalanishini ta’minlab beradi. Bularning funksiyasiorganizmda normal holat deb atasa bo’ladiganma’lumbir ichki muhitni doimo bir xilda saqlab turishgaqaratilgan bo’ladi [ http://www.immunoanaliz.ru/yestestvenniy-i-iskusstvenniy-immunitet ]. Immunitetning namoyon bo’lish shakllari. Organizmga turli xil antigenlar tushishi mumkin, ularning har biriga qarshi o’ziga xos maxsus antitelolar va limfositlar ishlab chiqariladi. Masalan, bakteriyalar odam organizmiga tushsa, ularga qarshi immun javob rivojlanadi, bu jarayon bakteriyalarga qarshi immunitet deyiladi. Bakteriyalar ajratgan toksin va patogen omillarga qarshi esa antitoksik immunitet yuzaga keladi. Immunitet quyidagi patologik omillarga qarab namoyon bo’lishi mumkin: 1. Bakteriyalarga qarshi immunitet. 2. Toksinga qarshi immunitet. 3. Sodda organizmlarga qarshi immunitet. 4. Zamburug’larra qarshi immunitet. 5. Viruslarga qarshi immunitet. 21 6. O’sma hujayralariga qarshi immunitet. Umuman organizmda patologik omilga qarab viruslarga, protozoalarga, zamburug’larga va boshqalarga qarshi rivojlanadigan immunitet turlari tafovut qilinadi. Lekin shuni yodda tutish kerakki, kasallik qo’zg’atuvchi mikroorganizmlar organizmda birinchi bo’lib nomaxsus rezistentlik omillari bilan ta’sirlashadi. Ularning ta’sirlari limfa tizimi va qonga tushganidan so’ng, ularga qarshi hujayraviy va gumoral immunitet rivojlanadi. 1.3. Immunitetning spesifik va nospesifik gumoral omillari. Qon va organizmning turli suyuqliqlarida mikroblarga halokatli ta’sir ko’rsatadigan moddalar bor. Bular gumoral himoya omillari deb ataladi. Gumoral omillar 2 xil bo’ladi: 1. Nospesifik gumoral omillar. 2. Spesifik gumoral omillar. Nospesifik gumoral omillar turli-tuman mikroblarga ta’sir ko’rsa-tadiyu, lekin ta’siri spesifik antitelolar ta’siriga qaraganda akcha kam bo’ladi. Spesifik va nospesifik omillarning birgalikda ta’sir ko’rsatishi hammadan ko’ra samarali bo’lib chiqadi. Nospesifik himoya omillari jumlasiga komplement, properdin, leykinlar, plakinlar, r-lizinlar, interferon kiradi. Komplement (lotincha complemenum - to’ldirish degan so’zdan olingan) yoki aleksin (yunoncha alexo - himoya qilaman degan so’zdan olingan) orqa miya suyuqlari bilan ko’z oldingi kamerasi suyuqligini aytmaganda, organizmdagi deyarli barcha suyuqliqlarda topilgan. U ba’zi bakteriyalarni lizisga uchratish, eritib yuborish xususiyatiga egadir. Shuning uchun ba’zan α -lizin deb ham ataladi. Magniy va kalsiy ionlari ishtirokida, shuningdek antitelolar bilan birga qo’shilganida komplement ta’siri ayniqsa aktiv namoyon bo’ladi. Komplement spesifik antitelolar ishtirokida bakteriyalarni, masalan, vibrion, salmonellalar, shigellalarni eritib yubora oladi (b akterioliz). 22 Komplement eritrosit -an t i telo kompleksiga birik i b olib, eritro - sitlarni gemolizlaydi . Odam qonida komplement ancha doimiy miqdorda bo’ladi. Dengiz cho’chqachasining qon zardobida k omplement ayn i qsa ko’p. Boshqa sut emizuvchi hayvonlarda uning miqdori har xil. Komplement chidamsiz bo’lib, 55°S gacha qizdirilganida 30 minut davomida, shuningdek uzoq saqlab qo’yilganida, ancha chayqatilganida, kislota hamda ultrabinafsha nurlar ta’sir qilganida yemirilib ketadi. Komplement quritilgan holatda past temperaturada uzoq saqlanadi. Properdin (lotincha perdere-yemirmoq, parchalamoq degan so’zdan olingan) qon zardabida Pillimer tomonidan topilgan. U oqsil-globulin bo’lib, komplement va magniy ionlari bilan birga qo’shilganida bakteriyalarga halokatli ta’sir ko’rsatadi va ba’zi viruslarni inaktiv holatga keltiradi. Infeksion kasalliklarda, odamga nur ta’sir qilganida, shokda qon zardobidagi properdin miqdorining kamayib ketishi yomon alomat deb hisoblanadi. Odamning qon hujayralari va qon zardobidan mikroblarga halokatli ta’sir ko’rsatadigan boshqa moddalar ham ajratib olingan, masalan, leykositlardan ajratib olingan termostabil, issiqga chidamli bakterisid moddalar leykinlar, trombositlardan olingan plakinlar, odamning qon zardobidan olingan β -lizinlar shular jumlasidandir. β -lizinlar spora hosil qiladigan aerob bakteriyalarga nisbatan aktivdir. Bu moddalarning hammasi qizdirishga chidamli (termostabil), tuzlar yo’q sharoitda ham aktiv bo’ladi. Odam qonida boshqa substansiyalar-mikroblar, ayniqsa viruslar-ning o’sishi va ko’payishini susaytirib qo’yadigan ingibitorlar ham bor. Ana shunday substansiyalardan biri interferondir, Interferon - virusning rivojlanishini susaytirib qo’yadigan, ingi- basiyalaydigan oqsildir. Uni sut emizuvchi hayvonlarning ko’pgina, hujayralari viruslar bilan to’qnashganida ishlab chiqaradi. Interferon turli virus infeksiyalarida odamning sog’ayishiga yordam beradi. U nospesifik bo’lib, viruslarga keng doirada ta’sir ko’rsatadi. Interferon bitta virus ta’siridan hosil bo’lib, boshqa viruslarga ham kor qilishi mumkin. 23 Biroq gumoral himoyaning hammadan ko’ra kuchli omillari spesifik oqsillar - organizmga qanday bo’lmasin biror yot agentlar (antigenlar) tushganida ishlanib chiqadigan, antitelolar deb ataladigan moddalardir. Antitelolar deb , organizmda antigenlar ta’siri ostida hosil bo’ladigan alohida spesifik globulnnlarga aytiladi. Antitelolarning asosiy xossasi o’zini paydo bo’lishga olib kelgan antigen bilan spesifik tarzda birikib, organizmni infeksion agentlar ta’siridan saqlay olishidir. Antitelolar infeksion kasallik qo’zgatuvchilarini neytrallab, zararsiz holga keltiradi yoki ularni boshqa faktorlar, masalan, fagositlar yoki komplement ta’siriga sezgir qilib qo’yadi. To’la yoki presipitasiyalovchi antitelolar va chala, presipitasiya- lanmaydigan yoki bloklab qo’yadigan antitelolar tafovut qilinadi. To’la presipitasiyalaydigan antitelolar antigen bilan o’zaro ta’sir qilganida sezilarli immunologik reaksiyalarni (agglyutinasiya, presipitasiya va boshqalarni) yuzaga chiqarsa, presipitasiyalamaydigan, chala antitelolar antigen bilan birikkanida sezilarli reaksiyalarni bermaydi. Mikroorganizmlarga ko’rsatadigan ta’sirining tabiatiga qarab antitelolarning quyidagi turlari bo’ladi: 1. Antimikrob antitelolar 2. Antitoksik antitelolar 3. Antihujayra antitelolari 4. Autoantitelolar. Antimikrob antitelolar mikroblarni bir-biriga yopishtirib qo’yishi mumkin — bunda ular agglyutininlar deb ataladi. Oqsil molekulalari yoki mikrob zarrachalarini cho’ktiradigan antitelolar - presipitinlar, bakteriyalarni erituvchi antitelolar - lizinlar , bakteriyalarni, ularning shaklini sezilarli o’zgartirmasdan turib o’ldiradigan antitelolar - bakterisid antitelolar dir. 24 Fagositozni kuchaytiradigan antitelolar opsoninlar yoki bakteriotropinlar deb ataladi. Viruslarni neytrallab qo’yadigan antitelolar va spiroxetalarni harakatsiz qilib qo’yadigan, immobilizasiyalovchi antitelolar ham bor [ http://ru.wikipedia.org/wiki/% D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%82 ]. Antitoksik antitelolar bakteriyalarning ekzot ok sinlarini zararsizlantiradi. Antihujayra antitelolar o’z navbatida 3 xil bo’ladi: 1. Gemagglyutininlar - eritrositlarni bir-biriga yopishtirib qo’yadigan antitelolardir. 2. Gemolizinlar - eritrositlarni eritadigan, lizisga uchratadigan antitelolardir. 3. Sitotoksinlar - hayvon hujayralarini halok qiladigan antitelolardir. Autoantitelolar ni organizm o’z oqsillari va to’qima hamdaorganlari hujayralarining ximiyaviy tuzilishi o’zgarib qolganida yoki yemirilgan organ va to’qimalardan antigenlar ajralib chiqqanida shu oqsillar hamda to’qima va organlarining hujayralariga qarshi ishlab chiqaradi. Qonda aylanib yuradigan antitelolar har xil immunologik reaksiyalar: agglyutinasiya, presipitasiya, komplementni biriktirish, immunoflyuoresdensiya reaksiyalari yordamida qon zardobi va organizmning turli suyuqliqlaridan topiladi. Biror infeksion kasallik bilan og’rimagan va tegishli antigen bilan immunlanmagan o rganizm da tabii y yoki normal antitelolar topiladi. Bularni hosil q ilaoladigan mexanizmlardan uchtasi ma’lum. Birinchisi - organizmda bir oz miqdortabi i yantitelolar bo’lishi genetik yo’l bilan belgilangan va bu holda organizm hyech.qanday antigen ta’siroti bo’lmasdan turib, spesifik antitelolar ish l ab chiqaradi. Ikkinchisi - normal antitelolar kasallikni keltirib chiqara olma y digan arzimas miqdordagi mikroorganizmlarning kirib turishiga javoban yuzaga keladiga n odatdagi immun antitelolardir. Uchinchisi - normal antitelolarning ishlanib chiqishi ovqat va mikroorganizmda umumiy gruppa antigenlari bo’lishiga bog’liq. 25 Antitelolarning ximiyaviy tabiati. Antitelolar zardob oqsillarining globulin frak s iyasiga aloqador. Albuminlarda ular bo’lma y di. Normal zardob globulinlari elektr toki o’tayotganidagelda nechog’li harakatchan bo’lishiga qarab (elektroforetik harakatchanligiga qarab) uchta fraksiyaga bo’linadi: ά , β , γ . Antitelolarnint ko’proq qismi gamma-globulin fraksiyasi bilan bog’langan, organizm kasallanganida yoki immunlanganida shu fraksiya ancha ko’payib qoladi. O rganizm da gamma-globulinlar bo’lmasa (agammoglobulinemiya kasalligida), antitelolar ishlanib chiqma y di. Antitelolarning aktivligi alfa-globulin va beta-globulin fraksiyalarida ham namoyon bo’ladi. 1.4. Oqsillar va immunoglobulinlar, ularning immunitet hosil bo’lishidagi ahamiyati Oqsillar va ularning organizm uchun ahamiyati. Oqsillar tirik organizmning eng muhim tarkibiy qismidir. Oqsillar organizm tirik vaznining 16- 18% ga yaqin qismini tashkil qiladi va doimo dinamik muvozanatda saqlanadi ( http://medpractik.ru/articles/obs’hhij-belok-belkovye-frakcii.html ) . Oqsillar tarkibiga uglerod, vodorod, kislorod bilan bir qatorda azot, oltingugurt, ayrim hollarda esa fosfor ham bo’ladi. Eng ko’p tarqalgan oqsillar- albumin va globulinlarning tarkibida o’rtacha 54% uglerod, 7% vodorod, 16% azot, 1% oltingugurt, 0,22% kislorod mavjud. Turli oqsil molekulalarining shakllari ham bir xil cho’ziq, sharsimon va boshqa shakllarda. Organizmga ozuqa bilan birga doimo tashqaridan oqsillar kirib turishi kerak ( http://medpractik.ru/articles/ obs’hhij-belok-belkovye-frakcii.html ). Organizmda yog’lar va uglevodlardan oqsillar sintezlanmaydi. Chunki oqsillarning tarkibida mavjud bo’lgan azot moddasi, yog’lar va uglevodlarning tarkibida uchramaydi. Organizmdagi oqsillarning miqdori, yuqorida aytilganidek, nisbatan muayyan, bir me’yorda saqlanib turadi. Ammo to’qima oqsillarining miqdori bir 26 qadar muayyan bo’lgani bilan ular doimo o’zgarishda, almashinishda, yangilanishda bo’ladi. Chunki oqsillar organizmning ehtiyojiga qarab parchalanib va qayta sintezlanib turadi. Oqsillar organizmda asosan plastik va qisman e nergetik ahamiyatga egadir. Oqsillarning plastik ahamiyati hujayralarning muhim tarkibiy qismlarini tashkil e tishiga bog’liq. E nergetik ahamiyati esa ular parchalanganda ajralib chiqadigan energi yaning organizm hayot faoliyati uchun sarflanishi bilan belgilanadi ( http://9kkrmjlhgf7ye.felisska07.narod2.ru/ Veterinariya/belki/ ) . Ozuqalar bilan organizmga kirgan oqsillar hazm yo’lida bir qator fermentlar ta’sirida parchalangandan keyin hosil bo’lgan aminokislotalar qonga so’riladi. Oqsillarning ozroq qismi oshqozonda so’riladi. Oqsillarning ozroq qismi oshqozon-ichak sistemasidan aminokislotalargacha parchalanmasdan, chala parchalangan holda, kalta peptidlar shaklida ham so’rilsa kerak deb hisoblanadi ( http://www.analyz24.ru/itemanaliz_180.htm ). Yosh, endigina onadan tug’ilgan hayvonlarning oshqozon-ichak sistema-sida oqsillarning ma’lum qismi parchalanmasdan, to’g’ridan-to’g’ri so’rilishi mumkin degan dalillar bor ( http://www.analyz24.ru/itemanaliz_180.htm ). Qonga so’rilgan aminokislotalar va oqsillarning boshqa mahsulotlari darvoza vena orqali jigarga keltiriladi, ularning bir qismidan shu yerda organizmning o’ziga xos bo’lgan oqsillar sintezlanadi. Aminokislotalar-ning qolgan qismi qon bilan organizmning barcha hujayralari va to’qimalarig yetkaziladi va bu yerda hujayralarning ribosomalarida, yadro va mitoxondriyalarida har qaysi to’qima uchun xos oqsillar sintezlanadi. Organizmning turli organlarida oqsillarning hosil bo’lishi, qayta sintezlanib, ya’ni yangilanib turishi bir tekisda kechmaydi. Jumladan, jigarda hujayra oqsillarining deyarli yarmi 3-5 kunda yangilanadi ( http://medpractik.ru/articles/obs’hhij-belok-belkovye-frakcii.html ). Qon plazmasidagi oqsillar ham ancha tez yangilanib turadi. A.V.Palladin tarkibida radiaktiv oltingugurt bo’lgan metioninni organizmga yuborib, markaziy 27 ncrv sistemasida oqsillar bosh miya yarim sharlari va miyachaning kulrang moddasiga nisbatan tezroq almashinib turishini isbotladi ( www.cmd-online.ru ) . To’qima oqsillarining sintezlanishida ishtirok e tmaydigan aminokislotalar jigarda va buyrakda amino (NH 2 ) guruhi yo’qolib, ya’ni dezaminlanib, keto kislotaga aylanadi. Jigarda aminoguruhdan ammiak, undan mochevina (siydikchil) hosil bo’ladi. Mochevina buyrak orqali tashqariga chiqarib turiladi. Jigarda haqiqattan mochevinaning hosil bo’lib turishini 1895 yilda I.P.Pavlov va boshqalar isbotlagan ( http://9kkrmjlhgf7ye.felisska07.narod2.ru/Veterinariya/belki/ ) . Jigarning qopqoq (darvoza) venasi keyingi kovak venaga ulab qo’yilsa (YeKK-Pavlov usuli), bu vaqtda ajraladigan siydik tarkibida mochevina keskin kamayadi, qonda esa ammiak ammoniy tuzlari shaklida to’planib qoladi. Oqibatda organizm qattiq zaharlanadi. Mana shu tajriba jigarda ammiakdan mochevina hosil bo’lishini to’la-to’kis tasdiqlaydi. Bundan tashqari, normada qopqoq venasining qonida ammiak jigar venasi qonidagiga qaraganda taxminan uch marta ko’p bo’lishi ham jigarda ammiakdan mochevina hosil bo’lishidan darak beradi ( http://www.analyz24.ru/itemanaliz_180.htm ). Ammiakning mochevina yoki boshqa chiqindi moddalarga (siydik, kislota, allantoinga) aylantirilishi organizm uchun benihoya katta ahamiyatga ega. Chunki ammiakdan hosil bo’ladigan bu moddalar organizm uchun ammiakka qaraganda nisbatan zaharsizroqdir. Keyingi paytlarda organizmda hosil bo’ladigan ammiakning ozroq qismi mochevina yoki boshqa moddalarga aylantirilmasdan turib ham zaharsizlantirilishi mumkinligi aniq bo’ldi. Masalan, organizmning barcha to’qimalarida doimo belgilimiqdorda glyutaminat kislota bo’ladi. U hosil bo’ladigan ammiakning ozroq qismini biriktirib, zaharsizroq birikma- glyutaminni hosil qilish mumkin ( http://medpractik.ru/articles/obs’hhij-belok- belkovye-frakcii.ht ). Bundan, tashqari muskullardagi asparaginat kislota ham xuddi shunday vazifani bajara oladi. Zaruriyat tug’ilganda to’qima oqsillari ham o’ziga ammiak biriktirib, organizm uchun zaharsiz birikmalar hosil qilaoladi, degan dalillar bor. Bu birikmalar tarkibidagi ammiak keyinchalik mochevina yoki siydik kislota 28 holida organizmdan chiqarib yuboriladi. Oqsillar dezaminlanganidan keyin hosil bo’lgan keto kislotalardan yog’ kislotalar hosil bo’ladi. Hosil bo’layotgan yog’ kislotalar ancha murakkab bo’lsa, beta oksidlanish reaksiyasi natijasida sirka kislotaga aylanib, oddiyroq bo’lsa, bevosita uglevod almashinuvida ishtirok yetib, suv va karbonat angidridgacha parchalanadi. Shunday qilib, shu reaksiyalar natijasida muayyan miqdor energiya ajralib chiqadi. Shu tariqa, keto kislotalar organizmda energiya manbai bo’lib xizmat qiladi ( http://9kkrmjlhgf7ye.felisska07.2.ru/Veterinariya/ belki/ ). Organizmda aminokislotalar dezaminlanishi bilan birga dekarbok-sillanishi reaksiyasiga ham kirishadi, ya’ni karboksil guruhini yo’qotadi. Oqibatda turli aminlar paydo bo’ladi. Aminlarning ba’zilari zaharli bo’ladi, ammo normal organizmda aminlar tegishli fermentlar ta’sirida aldegidlarga aylantiriladi, aldegidlar organizmda uglevod almashinuvida ishtirok yetib, suv va karbonat angidridgacha parchalanadi. Aminokislotalar, vitaminlar, gormonlar, fermentlar, pigmentlar-ning sintezlanishida ham ishtirok etadi. Masalan, tirozindan buyrak usti bezi adrenalin, qalqonsimon bez tiroksin, triyodtironin gormonlarini sintezlanishi uchun zarur, teri esa melanin pigmentini hosil qiladi. Lizindan fosfatidlarni sintezlanishi uchun zarur kalamin, xolin moddalar hosil bo’ladi ( http://www.analyz24.ru/itemanaliz_180.htm ). Oqsillarning biologik qiymati. Organizmda ma’lum fiziologik faoliyatlarning yuzaga chiqishi uchun muayyan aminokislotalar zarur. Masalan, yosh organizmning o’sishi uchun triptofan, tirozin, arginin va tarkibida oltingugurt saqlovchi aminokislotalar katta ahamiyatga ega. Sistin aminokislota organizmda jun, shox, tuyoq, qush patlari, patlarining o’sishida, valin nerv sistemasining, triptofan ko’payish organlarining faoliyatida, leysin esa qon plazmasi oqsillarining sintezlanishida muhim ahamiyatga ega. Demak, ayrim aminokislotalar organizm uchun alohida ahamiyatga ega desa bo’ladi. Hozir eng ko’p ma’lum bo’lgan aminokislotalarning soni 25 taga boradi. 29 Organizmga oziqa bilan birga kiradigan oqsillar tarkibida bu aminokislotalarning hammasi ham doimo bo’lavermaydi. Ammo organizmda bir qator aminokislotalar qayta aminlanish yo’li bilan boshqalariga aylanadi va yangi aminokislotalarni hosil qiladi. Buni birinchi marta 1937 yilda A.Ye.Braunshteyn va M.G.Krismanlar ochgan edi ( http://medpractik.ru/articles/obs’hhij-belok- belkovye-frakcii.html ). Hozir ma’lum bo’lgan hamma aminokislotalarning qayta aminlanishi jarayonlarida ishtirok yetishi aniqlangan. Ammo bu bilan organizmning hayoti uchun benihoya zarur aminokislotalarning hammasi ham organizmda sintezlanavermaydi. Jumladan, bir qator aminokislotalar mavjudki, ular organizmda sintezlanmasdan, albatta, iste’mol qilinadigan ozuqa bilan birga oqsillar tarkibida organizmga tashqaridan kirib turishi kerak ( http://9kkrmjlhgf7ye.felisska07.narod2.ru/Veterinariya/belki/ ). Organizmda sintezlanmaydigan shunday aminokislotalar almashtirib bo’lmaydigan aminokislotalar deyiladi. Triftofan, lizin, treonin, fenilalanin, metionin, leysin, izoleysin, arginin, gistidin va valin shular jumlasiga kiradi. Agar organizm shu aminokislotalarning biridan mahrum qilinsa, oqsil sintezi buziladi, oqibatda organizmda alohida ahamiyatga ega bo’lgan maxsus o’zgarishlar ro’y beradi. Xususan, hayvon o’sishdan qoladi. Normal holati buzilib uzoq yashay olmaydi. Tarkibida almashtirib bo’lmaydigan, aminokislotalarning hammasini to’la saqlaydigan oqsillar to’la qiymatli oqsillar deyiladi. Agar oqsilning tarkibida almashtirib bo’lmaydigan aminokislota larning birortasi yoki bir nechtasi bo’lmasa, bunday oqsillarga to’la qiymatlimas oqsillar deyiladi. Organizmning normal o’sishi, rivojlanishi undagi hayot jarayonla-rining normal kechishi uchun iste’mol qilinadigan oqsillarnini tarkibida almashtirib bo’lmaydigan aminokislotalarning hammasin saqlayvermaydi. Shuning uchun, organizmning barcha aminokislotalarga bo’lgan talabini qondirish uchun unga beriladigan ozuqa, ya’n oqsillar xilma-xil bo’lishi kerak. Ana shunda to’la 30 qiymatlimas biror oqsil tarkibida yetishmaydigan aminokislota o’rnini to’la qiymatlimas ikkinchi oqsil tarkibidagi aminokislotalar qoplab ketishi mumkin. Bunda qabul qilinayotgan bir necha xil ozuqaning to’la qiymatlimas: oqsillari tarkibidagi aminokislotalar yig’indisi, summasi organizmning barcha aminokislotalarga bo’lgan ehtiyojini to’la qondiradi, organizm uchun to’la qiymatli bo’lib qoladi. Shuning uchun hayvon rasioniga kiritiladigan ozuqaning aminokislotalar tarkibi oldindan tekshirilgar bo’lishi, xususan, bir ozuqa tarkibida yetishmagan aminokislotala o’rnini ikkinchi xil ozuqa tarki-bidagi aminokislotalar bilan qoplashni e’tiborga olib rasion tuzilishi lozim ( http://medpractik.ru/articles/obs’hhij-belok-belkovye-frakcii.html ). Oqsillarning qiymati hayvonlardagi hazm jarayonlarining tipiga ham bog’liq. Jumladan, kavsh qaytaruvchilar to’rt kamerali murakkab oshqo-zonning katta qornida kechayotgan mikrobiologik jarayonlar tufayli, boshqa hayvonlar uchun to’la qiymatlimas oqsillar bular uchun to’la qiymatli bo’lib qolishi mumkin. Gap shundaki, katta qorindagi mikroorganizmlar ozuqa oqsillari va oqsilmas azotli moddalardan o’z tanalarining oqsillarini sintezlaydi Bizga ma’lumki, mikroorganizmlar tanalarining oqsillari hayvon organizmi uchun to’la qiymatli oqsil bo’lib xizmat qiladi. Hayvon organizmida oqsillarning yaxshi sintezlashishiga qulay sharoit tug’dirish uchun oziqadagi aminokislotalarning miqdori ham hisobga olinadi. Rasionga kiritilgan ozuqalar tarkibidagi aminokislotalarning miqdor organizmda ulardan oqsillarning sintezlanishi uchun qulay nisbatda bo’lishi kerak. Masalan, makkajo’hori oqsili-zein to’la qiymatlimas oqsil hisoblanadi, ya’ni o’zi mustaqil ravishda organizmning yashashi, o’sish va rivojlanishini ta’minlay olmaydi ( http://9kkrmjlhgf7ye. felisska07.narod2.ru/Veterinariya/belki/ ). Iste’mol qilinayotgan oqsillarning hammasi ham organizm tomonidan bir xil tezlikda o’zlashtirilmaydi. Odatda, organizm tarkibida o’z oqsillarining sintezlanishi uchun zarur aminokislotalarning hammasini saqlagan oqsillarni tez o’zlashtiradi. Modomiki, shunday ekan, oqsillar-ning biologik qiymati ularning 31 aminokislotalar tarkibiga ham bog’liq bo’lib, iste’mol qilingan ozuqa oqsillaridan necha gramm organizm oqsilining sintezlanishi bilan belgilanadi ( http://medpractik.ru/articles/ obs’hhij-belok-belkovye-frakcii.html ). Hayvon mahsulotlarining (go’sht, sut, tuxum va boshqalarning) oqsil-lari yuqori biologik qiymatga ega, ularning biologik qiymati 70-95% ni tashkil qiladi. O’simlik oqsillari nisbatan kamroq biologik qiymatga ega bo’lib, bu oqsillarning biologik qiymati 60-65% ni tashkil qiladi, xalos. Oqsil fraksiyalari. Albuminlar o’zining suvda yaxshi eruchanligi va yopishqoqlik xususiyati hamda mikdor jihatidan ko’pligi bilan boshqa oqsillardan farq qiladi. Qonning harakatchanligi va yurakning bir me’yorda ishlashi ham albuminning shu xususiyatlari bilan bog’liqdir. Organizmda albumin - zaxira oqsil sifatida ham xizmat qiladi, chunki organizm uzoq muddat och qolsa, qiynalsa, oriqlasa birinchi navbatda albumin sarflanadi. Bulardan tashqari albuminlar qonda oz (qiyin) eriydigan erkin yog’ kislotalarni va bilirubin kabi moddalarni jigardan periferik to’kimalarga tashish rolini ham o’ynaydi hamda suv almashinuvida qatnashadi. Albumin sof holatda 580 ta aminokislota qoldiqlarini o’z ichiga oluvchi hamda 17-disulfid bog’larini tutuvchi bitta polipeptid zanjiridan tashkil topgan, glikoproteidlar jumlasiga kirmaydigan oqsildir. Ko’pgina dorivor moddalar (sulfanilamid, penisillin, dikumarin, aspirin kabilar) albuminlar bilan mustahkam kompleks birikmalar hosil kylish xususiyatiga ega. Globulinlar suvda erimaydigan, lekin tuzli eritmalarda yaxshi eriydigan oqsillardir. Molekulyar og’irliklari albuminlarga nisbatan katta. Globulin oqsillari bir-biridan fizik va kimyoviy xossalari jihatidan farq qiladigan bir nechta oqsil fraksiyalaridan, ya’ni α, β va γ fraksiyalardan iborat ekanligi elektroforez usuli bilan aniqlangan. Keyinchalik bu oqsil fraksiyalari o’z navbatida bir qancha kichik fraksiyalarga ajratildi. Masalan, qorako’l qo’ylari qon zardobining tarki-bida α-, β 1 , 32 β 2 ,γ 1 - γ 2 - globulin oqsil fraksiyalari bor ekanligi elektro-forez hamda DEAE- sefadeks A-50 yordamida maxsus kolonkalarda xromato-grafiya qilish yo’li bilan ajratib aniqlab berilgan (M. M. Hasanov). Biologik nuktai nazaridan globulin oqsillari ayniqsa diqqatga sazovordir. Chunki qon zardobi tarkibidagi antitelalar asosan globulinlar fraksiyasida bo’lishi aniqlangan. γ - globulinlar qonga tushib qolgan yot oqsillar hamda bakteriya va mikroblar tomonidan ishlab chikilgan toksinlarni zararsizlantirishda ishtirok etib, antitela va antitoksinlarga aylanadi. To’la yetilgan hayvon qoni zardobidan ajratib olingan gammaglobulinlarni yangi tug’ilgan hayvon organizmiga yuborish yo’li bilan ham ularda antitelalar hosil qilish mumkin. Bu usuldan yosh mollar turli xil kasalliklarga yo’likishining oldini olish va ularni davolash maqsadlarida ham foydalaniladi. Globulinlarning turli xil fraksiyalari bir-birlaridan o’zlarining ko’p xususiyatlari bilan farq qiladilar. Alfa - globulinlar elektroforeogrammalaridagi harakatchanligiga qarab alfa – alfa 2 globulinlarga ajratiladi. Bularning ayrimlarining organizmda bajaradigan vazifalari noma’lum. Alfa - fetoglobulinlar, alfa 2 - globulinlar jumlasiga kiradi. Ularning hayvon qoni tarkibidagi mikdori bo’g’ozlik davrida ancha baland bo’lishi aniqlangan. Qoramol embrionlari qon zardobi oqsillarining 50% ga yaqini glikoproteid fetuindan iborat, holbuki, u yetilgan katta mollar qonida mutlaqo bo’lmaydi. Alfa 2 — globulinning ochik havorang bo’lganligi e’tiborga olinib, seruloplazmin ham deb yuritiladi. Uning tarkibida 0,33-0,34 % ga qadar mis bo’lib, u to’qimalarni va ayniqsa jigarni mis bilan ta’minlashda ishtirok etadi. Qon tarkibidagi alfa 2 - globulin umumiy mikdorining to’rtdan bir qismini gaptoglobinlar tashkil etadi. Ular gemoglabin bilan o’ziga xos kompleks hosil qiladi. Bular o’z navbatida retikuloendotelial xujayralarda parchalanib, o’t pigmentlarini hosil qiladi, temir esa qaytadan gemning sintezlanishida qatnashadi. Beta-globulin oqsilining asosiy kompotenti transferinlardir. Ular qon plazmasidagi umumiy oqsilning deyarli 3% ini ta shkil etadi. Ularning 33 organizmdagi asosiy vazifasi temirni tegishli (retikuloen - dotelial) hujayra va to’qimalarga tashish va bog’lash hamda qon plazmasi tarkibidagi erkin temir konsentrasiyasini boshkarish va uning to’qimalarda ortiqcha to’planib qolishiga yo’l qo’ymaslik va uning siydik bilan chiqib ketishini idora qilishdan iborat. Beta - globulinning boshqa bir turi gemopeptiddir. U gemni bog’lash va uni jigarga tashish vazifasini o’taydi. Jigarda temir erkin holatda ajralib chiqib, qaytadan gemning biosintezida ishtirok etadi. Gamma globulin yuqorida aytib o’tilganidek, qon plazmasidagi immunoglobulinlarning asosiy massasini tashkil etadi. Barcha immunoglobulinlar bir-birlari bilan disulfid bog’lari yordamida birikib turgan polipeptid zanjirlaridan tashkil topgandir. Disulfid bog’lari merkaptoetanol ta’sirida qaytarilsa, ikki tipdagi: molekulyar og’irligi 23 000 atrofida bo’lgan Lengil zanjir va 7000 - 75 000 atrofida bo’lgan N - og’ir zanjir hosil bo’ladi. Hayvon organizmi immunizasiya qilinganda yoki kasallanganda ularning qon zardobi tarkibida immunitet hosil bo’lish hisobiga gamma - globulinlar miqdori ancha ortadi. Immunoglobulinlar ximiyaviy tuzilishi va biologik faoliyati jihatidan bir- biridan farq qiladigan 5-sinfga bo’linadi : 1. M immunoglobulin. 2. G, immunoglobulin. 3. A immunoglobulin. 4. Ye immunoglobulin. 5. D immunoglobulin. M (IgM) immunoglobulinlar homila taraqqiyotida kasallik boshlan-ganidan keyin birinchi bor paydo bo’ladi va qarilikda eng so’nggi navbatda yo’qolib ketadi. Ularning molekulyar massasi 900 000. Tarkibida 10% gacha uglevodlar bor, cho’kish tezligi 195. Ular makroglobulinlar deb ham ataladi. Tabiiy yoki normal antitelolar makroglobulinlardir. G (IgG) immunoglobulinlar hammadan ko’ra aktiv va kasallik paytida immunitet hosil bo’lishi uchun hammadan muhim hisoblanadi. Bularning 34 molekulyar massasi 160 000 bo’lib, cho’kish tezligi 75 dir, tarkibida 3% gacha uglevodlar bor. Kasallikning boshida G immunoglobulinlar kam bo’ladi, lekin kasallik avj olib borgan sayin ularning miqdori ko’payadi va mik-roblarga qarshi kurash faoliyati asosan shularning ulushiga tushib qoladi. A (IgA) immunoglobulinlar asosan nafas va hazm yullari shilliq pardalarini mikroblar tushishidan himoya qilishda muhim rol o’ynaydi. Ularni mana shu shilliq pardalar ostidagi qavatda joylashgan plazmatik hujayralar ishlab chiqaradi. Ig A ning hujayralarga birikishi va shilliq pardalar yuzasiga ajralib chiqishi oson. Ye (IgE) immunoglobulinlar yoki reagin antitelolar yaqindagina tasvirlab berildi. Reaginlar bir qancha allergik kasalliklar, jumladan pichan isitmasi va astmaning kelib chiqishiga sabab bo’ladi. D ( Ig D) immunoglobulinlar qon zardobida kam miqdorda topilgan. Ularning biologik funk s iyalari hali yetarlicha aniq emas. Antitelolar hosil bo’lishi dinamikasi. Organizmdagi antitelo-larning miqdori va ularning qancha muddat saqlanib turishi antigen dozasiga, uning necha marta va qanday usul bilan yuborilganiga bog’liq. Antigen birinchi bor organizmga tushganida ikkita faza: antigen yuborilgan paytdan boshlab antitelo hosil qiluvchi hujayralar paydo bo’lishigacha davom etadigan induktiv faza va 1-sutka oxiriga kelib boshlanadigan hamda antitelolar paydo bo’lishi bilan ta’riflanadigan produktiv faza ajratiladi. Antitelolar miqdori 4-kunga kelib tez ko’payadi va 7—8kunga borib qonda maksimal darajaga yetadi. Mana shu miqdor odatda 10— 15 kun mobaynida saqlanib turadi, keyinchalik esa 2— 3 o y ga borib asta-sekin kamayadi. O’sha antigenning o’zi organizmga takror yuboriladigan bo’lsa, induktiv faza qisqaroq davom etadi va antitelolar ko’proq ishlanib chiqadi. Immunoglobulinlar sintezi. Immun jarayonda 2 guruh hujayralar ishtirok etadi: 1) antigenni qabul qiluvchi yoki immunologik jihatdan kompetent hujayralar, bular antigen determinantlarini spesifik ravishda tanib, bilib olishga qodir bo’ladi; 35 2) antigenni ishlashga yoki tanib olishga yordam beradigan antigen tutuvchi hujayralar, makrofaglar va mikrofaglar. Immunologik jihatdan kompetent (immunokompetent) hujayralar gruppasi immuno globulinlar sintezlaydigan va ajratib chiqaradigan hujayralar, ya’ni V- limfositlar deb ataladigan hujayralarni hamda hujayra tipidagi immun reaksiyalarda ishtirok etuvchi hujayralar, ya’ni T-limfositlarni birlashtiradi. T-limfositlar yoki timusga bog’liq hujayralar timus(ayrisimon bez) ta’siri ostida turadi yoki kelib chiqishi jihatidan timusga aloqador bo’ladi. V-limfositlar yoki timusga bog’liq bo’lmagan hujayralar ko’mik hujayralaridan kelib chiqadi. V-limfositlar tomonidan immunoglobulinlarning muvaffaqiyatli suratda sintezlanib turishining zarur sharti shu hujayralarning T-limfositlar bilan doimiy o’zaro ta’sir qilib turishidir. Bu hodisa mexanizmi hozircha ma’lum emas. Ayrisimon bez yaxshi rivojlanmay qolsa, V-limfositlar, hatto ko’p bo’lsa ham, antitelolarni sintez qilolmaydi. Antigen tutib oluvchi hujayralar gruppasi o’z sitoplazmasida mikroblarni yoki boshqa antigenlarni ma’lum ishlovdan o’tkazadi. Hosil bo’ladigan mayda- mayda antigen bo’laklari (fragmentlari) o’z holicha yoki fagositning RNK si bilan birikkan holda V-limfositlarga qarab surilib boradi va ularni antitelolar hosil qilishga stimullaydi. Stimullangan V-limfositlar bo’linib, kattalashadi, blastlar bosqichini o’tadi va antitelolar ishlab chiqarishga qodir bo’lgan plazmatik hujayralarga aylanadi. Mana shu hujayralarning bir qismi keyinchalik «immunologik xotira» hujayralari bo’lib qoladi, bular antigenga takror marta duch kelganida tezlik bilan antitelolar ishlab chiqaradi. 1.5. Shartli patogen mikroorganizmlar va ularning o’ziga xos xususiyatlari Hozirgi zamon infeksion patologiyasining asosiy muammolaridan biri shartli patogen mikroorganizmlar va ularning qo’zg’atadigan kasalliklaridir. 36 Zamonaviy kasalliklarning etiologik omili bo’yicha 100 ga yaqin shartli patogen mikroorganizmlarning turlari: Staphylococcus, Streptococcus, Eschericha, Esnterobacter, Klebsiella, Serratia, Proteus, Pseudomonas, Haemophilus, Mycobacterium , Mycoplasma, Candida , Pneumocysta va boshqalar qayd qilingan[1,3,5] . Malum shart-sharoitlarda shartli patogen mikroorganizmlar og’ir kechuvchi va hayot uchun xavf tug’diruvchi yuqumli kasalliklarga sabab bo’ladilar. Shartli patogen mikroorganizmlar. Yescherichia soli. Ichak tayoqchasi (Ye. soli)ni birinchi bo’lib Esherix 1885 yili odam najasidan ajratib olgan. Escherichia turkumiga birlashtirilgan ichak tayoqchalarining ko’pgina tur-xillari uchraydi. Ular odam va hayvonlar ichaklarida normal yashovchilardir. Ularning tashqi muhitda topilishi, tashqi muhitning najas bilan ifloslanganligini ko’rsatadi, shuning uchun ichak tayoqchasi sanitariya- ko’rsatkichli mikroorganizmlar qatoriga kiritiladi. Odatda peritrikli flagella (dumchalar) bilan harakatlanadi, ko’p xivchinlar bilan o’ralgan. Ushbu mikroorganizm laktoza fermentli Ma kK onkiy agarida pushti koloniyalarni hosil qiladi. IMVS (Indol, Metil qizili - VoGES-Proskaner, Sitrat testlari) testlarida xarakterli biokimyoviy reaksiyalarga ega. Ba’zi shtammlar eozinofillarda (Metilin ko’kli agar) o’stirilganda metal tusli koloniyalar hosil qiladi. Ba’zi yana boshqa shtammlari qonli agarda gemolitik faollikka ega. E. coli ni serotiplash uchun somati k (O), xivchinli (H) va ba’zan (K) antigenlar ishlatiladi. Somatik antigenlar tabiatan lipopolisaxariddir va hujayra devori yuzasida joylashgan bo’ladi. Sut emizuvchilarda tug’ilishi bilanoq atrof-muhitdagi E. coli manbalari ta’sirida ichak trakti kolonizatsiyasi sodir bo’ladi. Bu mikroorganizm hayvon organizmida saqlanib qolgan holda, butun hayoti davomida hayvon ichak florasining muhim vakili bo’lib qoladi. 37 E. coli asosan yosh hayvonlarning ichaklarida sodir bo’luvchi kasalliklarni chaqiradi ( e nteral kolibakterioz, yangi tug’ilgan hayvonlarda diareya, koliseptisemiya, tizimli kolibakterioz va kolibasselyar toksemiya). Sutdan ajratilgan kattaroq yoshli cho’chqa bolalarida enterit va toksemiyani chaqiradi. Bundan tashqari voyaga yetgan hayvonlarda shartli patogenlar ta’sirida siydik yo’llari, sut bezlari va bachadon kasalliklarni chaqiradi. [ Veterinary Microbiology and Microbial disease. Second Edition, P.J. Quinn, B.K. Markey, F. C. Leonard, E.S. FitzPatrick, S. Fauning, P.J. Hartigan, Wiley- Blackwell is an imprint of John Wily & Sons. UK-2011 ]. Hayvonlar uchun patogenligi. Esherixiyalarning ayrim serologik tiplari buzoqlarda ich ketishi bilan o’tadigan me’da-ichak yo’lining og’ir kasalligini paydo qiladi. Laboratoriya hayvonlaridan dengiz cho’chqalari, quyonlar,oq sichqonlar juda sezgir. Ichak tayoqchasi kulturasini ular venasiga yoki qorin pardasi ichiga yuborish peritonit va sepsisni keltirib chiqaradi. Teri ostiga yuborilganida inyeksiya q ilingan jo y da yallig’lanish va abs se ss hosil bo’ladi [ http://www.allvet.ru/diseases/all_inf34.php ]. Patogenezi va klinikasi. Esherixiyalar shartli patogen mik roorga - nizmlardir. Saprofit sifatida ular odamning yo’g’on ichagida doim uchraydi va V g ruppasiga kiradigan vitaminlar hamda boshqa moddalarni sintez qilishda qatnashib, ijobiy ta’sir etadi. Ular dizenteriya, qorin tifi qo’zgatuvchilariga va ichaklardagi yiring paydo qiladigan har xil mikrob - larga nisbatan antagonistik xususiyatga ega. Esherixiyalarning ichak bakteriyalari oilasiga kiradigan patogen mikroblarning o’sishini susaytirish qobiliyatidan tegishli ichak infeksiya-larini davolash va oldini olishda ishlatiladigan preparatlarni tayyorlashda foydalanilgan. Yo’g’on ichakda ichak tayoqchasining yo’qligi og’ir disbakteriozga olib keladi. Shu bilan birga muayyan sharoitlarda (organizmning himoya kuchlari zayflashganda) ichak tayoqchasi har xil organlar va to’qimalarga o’tib, ularda yiringli yallig’lanish kasalliklari: peritonit, piyelit, qistit, xoleqistitit, andometrit va boshqalar paydo qiladi. 38 Yosh bolalarda, qarshilik kuchlari kamayganda, ichak tayoqchasi yo’g’on ichakdan ingichka ichakka o’tib, og’ir. intoksikasiya keltirib chiqarishi mumkin. Jarohatlangan organ va to’qimalardan (operasiya va tug’ish paytida) qonga o’tib, u og’ir sepsisga sabab bo’lishi mumkin. Bu kasalliklarning kelib chiqish mexanizmi endogen bo’lib, ular kasal odamdan sog’lom odamga o’tmaydi. Ichak tayoqchasi ovqatdan zaharlanishga sabab bo’la oladi. Ichak tayoqchalariring shunday patogen serologik tiplari borki, ular yosh bolalar orasida kolienteritlar epidemiyasini vujudga keltiradi. Enteropa-togenlarga 0-111, 0-26, 0-25, 0-55, 0-86 va boshqa serologik tiplar kiradi [ http://www.allvet.ru/diseases/all_inf34.php ] . Immunitet. Kasallikdan so’ng nomustahkam, kuchsiz, tiplarga xos immunitet qoladi. Mikrobiologik diagnostikasi. Ichak koliinfeksiyalarida, ovqatdan zaharlanishda bemorning najasi, qusig’i, me’dasini yuvib olingan suv, zaharlanishni vujudga keltirgan oziq-ovqat mahsulotlari tekshiriladi. Material Endo, Levin va boshqalarning differen s ial-diagnostik muhitlariga ekiladi. Keyinchalik, Endo muhitidagi qizil yaltiroq va Levin muhitidagi ko’k-binafsha rang koloniyalar tekshiriladi. Serologik tiplar-ni aniqlash uchun koloniyalarning bir qismini olib spe s ifik OV-zardoblar bilan agglyutinasiya reaksiyasi qo’ yi ladi. Agglyutinasiya bergan koloniya qismi qiyg’och agarga ekiladi. 37° S da bir sutka saqlab, yana agglyutinasiya reaksiyasi qo’yiladi (probirkalarda) va uning iatijasiga qarab javob beriladi. Sepsisga shubha tu g’ilganida 5—10 ml qonni 50—100 ml o’t (safro) bulo n iga ekiladi. Termostatda 37° S da bir sutka davomida olib borilgan inkubasiyadan so’ng differen s ial-diag n ostika muhitiga ekiladi. Ichak tayoqchasi nafas bilan ifloslanishni ko’rsatuvchi sanitariya ko’rsatkich mikroorganizmi bo’lgani uchunsanitariya-bateriologik kontrol o’rnatish maqsadida suv, oziq-ovqat mahsulotlari, idish- tovoq laryuvindisi ichak tayoqchasi boryo’qligiga tekshiriladi. K olititr va koliindeks aniqlanadi. Salmonella turkumi tabiatda keng tarqalgan 1500 dan ortiq vakilla-rini o’z ichiga oladi. Ular odam va hayvonlarda kasallik paydo qiladi. Salmonella 39 turkumiga qorin tifi (ich terlama), A va V paratiflarining qo’zgatuvchilari hamda ovqatdan bo’ladigan toksikoinfeksiyalar kiradi. Odatda harakatchan, laktoza fermentatsiya qilmaydi. Laktoza fermentatsiya qiluvchi shtammlar kam uchraydi. Salmonellalar avlodi Kaufman tomonidan tuzilgan tizimga asosan 2500 dan ortiq serotiplarni o’z ichiga oladi. Oq rangli, somatik (O) va flagellyar (H) antigenlari aniqlangan. Ba’zida kapsulyar (Vi) antigenlarni ham uchratish mumkin. Modifikasiyada ushbu sxema bo’yicha 2 ta tur - S. enterica va S. bongori Prokaryotlar sistematikasi qo’mitasi Xalqaro sud komissiyasi tomonidan taklif etilgan va “80-fikr” sarlovhasi ostida nashr etilgan (2005-yil Anonim). Salmonella enterica oltita kichik turlarga b o’ linadi (Le Minor va Popoff, 1987; Reyeves va boshqalar, 1989). Veterinariyada ahamiyatga ega ko’pchilik salmonellalar S. enterica kenja turiga kiradi [ Veterinary Microbiology and Microbial disease. Second Edition, P.J. Quinn, B.K. Markey, F. C. Leonard, E.S. FitzPatrick, S. Fauning, P.J. Hartigan, Wiley-Blackwell is an imprint of John Wily & Sons. UK-2011 ]. Salmonellalarning serotiplari butun dunyoda uchraydi. Odam va hayvonlarning, ayniqsa amfibiyalarning ovqat hazm qilish tizimida k o’ p uchratish mumkin. Amfibiyalar terisidagi salmonellalar ular bilan muomala qilganda odamlarga yuqishi mumkin. Kasal odam yoki hayvonlarning najasi bilan zararlangan oziq-ovqat va suv istemol qilinganda kasallik yuqtirib olinadi. Shilliq pardalar (yuqori nafas yo’llari va konyunktiva (Fox va Gallus, 1977)) orqali ham kasallik chaqirsada infeksiya yuqishining asosiy yo’ li bu – istemoldir [ "Reptiles, Amphibians, and Salmonella" . Centers for Disease Control and Prevention. U.S. Department of Health & Human Services. 25 November 2013 . Retrieved 3 August 2013 . ]. Ch o’ chqalarning bodomsimon bezlarida kolonizatsiyalanishi va saqlanishi muhim ahamiyatga ega. (Boyen va boshq., 2008). Organizm suvdan, tuproqdan, hayvonlar ozuqasidan, xom g o’ sht, sut mahsulotlaridan va o’ simlik xom ashyosidan zararlansa, atrof-muhitning ifloslanish manbai bu har doim najasdir. 40 Parrandalarda ba’zi serotiplar, masalan Salmonella Enteritidis ularning tuxumdonlarida b o’ ladi va ular tuxum orqali atrof-muhitga ajralib ch iqi sh i mumkin . Salmonellalar nam, soyali tuproqda 9 oyga ch a ya sh ay oladi. (Karter va bo sh q., 1979). B o’sh q u sh uyalarida kamida 1 yil, parrandalarga yem beriladigan oxirlarda 2 yildan ortiq ya sh ay oladi (Daviyes va V ray, 1996). Sh u bilan birgalikda Salmonella Brandenburg sh tammi q o’ ylarda abortni ch aqiri sh i bilan xarakterlanadi [ Veterinary Microbiology and Microbial disease. Second Yedition, P.J. Quinn, B.K. Markey, F.C. Leonard, Ye.S. FitzPatrick, S. Fauning, P.J. Hartigan, Wiley-Blackwell is an imprint of John Wily & Sons. UK- 2011 ]. Qorin tifi qo’zgatuvchisini (S. typhi)dastlab 1880 yili Ebert qorin tifidan o’lgan odamlar organlaridan topgan. Qyeiynchalik, 1896 yilda Ashar va Bansod bemorlarning yiringi va siydigidan topishdi, ularda qorin tifining klinik manzarasi kuzatildi, lekin tayoqchalar biokimyoviy va serologik xususiyatlariga ko’ra qorin tifining qo’zgatuvchisidan farq qilar edi. Ular paratifoz qo’zgatuvchilar — S. paratyphi A va S. paratyphi B deb nomlandi. Ovqatdan zaharlanishni keltirib chiqaradigan qo’zgatuvchilardan cho’chqa vabosi qo’zgatuvchisi – S. choleraye suis ni 1885 yilda birinchi bo’lib Salmon kashf etgan. Kasal qoramol go’shtini iste’mol qilganda ovqatdan bo’ladigan toksikoinfeksiya ko’payib ketgandan o’ng 1888 yilda Gartner 3. Salmonella enteritidis ni ajratib olgan. Keyinchalik sichqon tifi salmonellalari – S. typhimurium qator belgilari bilan bir-biriga o’xshagan boshqa mikroblar ta’riflanib, Salmon sharafiga Salmonella deb nomlangan turkumga biriktirilgan [ http://www.allvet.ru/diseases/all_ inf29.php ]. Patogenligi. Salmonellalar orasida shunday tiplari borki, ular (qorin tifi salmonellalari, A va V paratiflari) faqat odam uchun patogendir. Faqat hayvonlarda kasallik paydo qiladigan tiplar ham bor. Ko’pchilik salmonellalar esa odam uchun ham, hayvonlar uchun ham patogendir. Salmonellalar qo’zgatadigan kasalliklar klinik formala-rining xilma-xil bo’lishi qo’zgatuvchining xususiyatlariga, yuqishiga, makroorganizm himoya kuchlarining holatiga va boshqa sabablarga bog’liqdir. 41 Staphylococcus. Stafilokokklar eng ko’p tarqalgan mikroorganizmlar-dan hisoblanib, odam va hayvonlarda kasallik keltirib chiqaradi. Staphylococcus urug’iga mansub kokklarni birinchi bo’lib R.Kox (1878 y.) va L.Paster (1880 y.) aniqlagan. F.Rozenbax (1884 y.) esa bemorlarning yiringli yallig’lanish o’choklaridan topib, uning asosiy biokimyoviy xususiyatlarini o’rgangan [ http://www.venerologiya.ru/stafilokokk.htm ]. Stafilokokklar gram-musbat kokklar bo’lib, diametri taxminan 1 mkm., uzum shodalariga o’xshash tartibsiz joylashgan bo’ladi. Nomlanishi yunoncha staphyle va kokkos so’zlaridan olingan bo’lib, "to’plam" (uzum shodasi yoki qulupnay) degan ma’noni anglatadi. K o’ p ch ilik stafilokokklar fakultativ anayerob va katalaza musbatdir. Ular harakatsiz, oksidaza manfiy va spora hosil qilmaydi. Ikki tur, S. aureus (kenja turi anaerobius) va S. saccharolyticus ana e rob va katalaza-salbiy. Bugungi kunga qadar 43 turdagi stafilokokklar tavsiflangan. Ulardan yettitasi koagulaz musbat yoki koagulaz o’ zgaruv ch an turlardir. Uy hayvonlari u ch un patogenlari bular koagulaz-musbat S. aureus , S. pseudintermedius va koagulaz o’ zgaruv ch an S. hyicus lardir. Staphylococcus intermedius ilgari itlar va mu sh uklarda asosiy kasallik q o’ z g’ atuv ch isi hisoblangan, lekin hozirda S. intermedius e mas balki S. pseudintermedius u sh bu hayvonlarda kasallikni ch aqiruv ch i e kanligi aniqlnadi (Sasaki va bo sh qalar, 2007; Devrize va bo sh q., 2009) [ Veterinary Microbiology and Microbial disease. Second Yedition, P.J. Quinn, B.K. Markey, F.C. Leonard, Ye.S. FitzPatrick, S. Fauning, P.J. Hartigan, Wiley-Blackwell is an imprint of John Wily & Sons. UK-2011 ]. Biokimyoviy xususiyati. Stafilokokklarning fermentativ xususiyati yaxshi rinojlangan bo’lib, oqsil va qandlarni parchalaydigan fermentlar ajratadi. Laktoza, glyukoza, mannit, maltoza, saxaroza va gliserinni kislotagacha p archalayd i , lekin gaz hosil qilmaydi. Jelati nni 4-5 kunda v oronkas i mo n ko’rinishda suyultiradi. Stafilokokklar su tn i iv i tadi, nitlarni nitritlargacha qaytaradi . 42 Bu mikroorganizmlardan, asosan, patogen turlari bir kator patogenlik na ximiya fermentlarini ishlab chiqaradi: katalaza β -laktamaza, gialuronidaza, plazmakoagulaza, proteinaza, fosfataza, DNKaza, lipaza na leysitinaza va hokazolar [ http://www.venerologiya.ru/stafilokokk.htm ]. Toksin hosil qilishi. Patogen stafilokokklar bir necha xil ekzotoksin hosil qiladi. Tillarang stafilokokklar leykosidin, alfa, beta, gamma gemolizinlar (odam va ba’zi hayvonlar eritrositlarini lizisga uchratadi), A-F enterotoksinlar, A va V eksfoliatinlar (teriga ta’sir ko’rsatadi) ishlab chiqaradi. Ayrim stafilokokklarni GPB da o’stirib filtrdan o’tkazilgan suyuqligida enterotoksin borligi aniqlangan. Bu toksin oziq-ovqat bilan me’da-ichak sistemasiga tushsa, kishilarda ovqatdan zaharlanishga sabab bo’ladi. Ayrim stafilokokklar lizogenlnk xususiyatiga ega bo’lib, toksin hosil kilishlikni nazorat qiluvchi toksigen mo’tadil fagning DNK da joylashgan, bu omil boshqa turdagn stafilokokklarga ham o’tishi mumkin. Antigen tuzilishi. Stafilokokklarning hujayra devori va kapsulasiga kiradigan quyidagi moddalar: peptidolikan, teyxoyeva kislotasi, A-oqsil, polisaxarid va boshqalar antigenlik xususiyatiga ega. H o z ir bu bakteriyalarning bir q a n cha serovar va tip maxsus antigenlari borligi a n i q langan. Chidamliligi. Stafilokokklar boshqa patogen kokklarga nisbatan fizik va kimyoviy omillardan q uritish, muzlatishga va kuyosh n uri ta’siriga chidamlidir. Stafilokokklar q uritilgan yiringda 200 kun, changda 50-100 kun, tupro q da 10 oygacha tirik sa q lani sh i mumkin. Ular 70°S gacha qi zdirilganda bir soatda, 80°S da esa 10-60 da qiqa da n s o’ ng, k a ynatilganda bir necha soniyada o’ ladi. Dezinfeksiyalovchi omillardan 5% fenol eritmasi ta’sirida 15-30 da q i q ada, 1% formalin ta’sirida esa 2-5 da q i q ada h alok bo’ladi. Anilin buyoklaridan gensianviolet va brilliant yashili tez ta’sir etadi. Stafilokokklar nisbatan sulfanilamid preparatlar va antibiotiklarga chidamli, ularning antimikrob dorilarga chidamliligi sitoplazmasidagi R- p lazmidlar h isobiga yuzaga keladi 43 [ http://www.venerologiya.ru/stafilokokk.htm ]. Stafilokokklar tashqi muhitda, odam va hayvonlar organizmida ko’p uchraydi. Hayvonlarga nisbatan patogenligi. Patogen stafilokokklar qo’y-echki va koramollar, ot va cho’chqadar hamda tajriba hayvonlari – quyon, oq sichqon, dengiz cho’chqasida kasillik keltirib chiqaradi. Kasallikiing patogenezi. Stafilokokklar organizmga teri, havo, chang, alimentar yullar orqali yuqadi. Kasallik manbai bakteriya tashib yuruvchi bemor va kasal hayvonlar hisoblanadi. Hozir stafilokokklar ko’zg’atadigan 120 dan ortiq kasallik aniqlangan. Bularga teri, teri osti yog’ qavati, limfa tugunlaridagi (furunkul, karbunkul, limfadenit, flegmona, piodermiyalar), nafas a’zolaridagi (bronxit, plevrit), yiringli yallig’lanishlarni misol qilib keltirish mumkin. Stafilokokklar quloq, xalqum, burun va yondosh bo’shliqlari (otit, angina, gaymorit, tonzillit, frontit), ko’z a’zolarini (kon’yunktivit, muguz parda yarasi), markaziy nerv tizimi (meningit, miya abssessi), yurak-qon tomir tizimi (endokardit, miokardit), me’da-ichak trakti (enterokolit, oziq-ovqatdan zaharlanish), o’t pufagi (xolesistit), harakat-tayanch tizimini (osteomiyelit, artrit) ham shikastlaydi. Sanab o’tilgan har qanday mahalliy jarayon avj olsa, sepsis yoki septikopiyemiya rivojlanadi [ http://www.venerologiya.ru/stafilokokk.htm ]. Stafilokokklar hayvon bolalarida xilma-xil kasalliklarni keltirib chiqaradi, ayrim hollarda bu o’limga olib keladi.Stafilokokklar ikkilamchi infeksiyaning rivojlanishiga sababchi bo’lishi ham mumkin. Patogen stafilokokk tushgan pishloq, tvorog, sut, tort, muzqaymoq va boshqa oziq mahsulotlari iste’mol qilinganda zaharlanishlar (toksikoinfeksiya) yuzaga keladi. Bakteriyalarga qarshi kimyoviy dorilar, ayniqsa antibiotiklardan keng va noto’g’ri foydalanish, stafilokokk shtammlari orasida dorilarga chidamli tiplari paydo bo’lishiga olib kelmokda. Bu esa o’z navbatida kasalliklarning og’ir kechishi va keng tarqalishiga sabab bo’ladi. Qoramollar stafilokokkli mastiti. Butun dunyoda qoramollarda stafilokokkli mastitni keltirib chiqaruvchi S. aureus keng tarqalgan s’hakldir. Bu 44 kasallik subklinik, o’tkir yoki surunkali kechishi mumkin (ko’pincha subklinik). O’tkir va gangrenoz shakllari jiddiy tizimli reaksiyalar bilan bog’liq bo’lganligi sababli hayot uchun xavflidir. Gangrenali mastit kechayotgan tana qismi sovuq va ko’k-qora rangga kiradi va hatto uzilib tushib ham ketadi. Kana piyemiyasi. Qo’zilarda kana piyemiyasi chaqiruvchisi S. aureus infeksiyasi bo’lib, ushbu kasallik Buyuk Britaniya va Irlandiyaning Ixodes ricinus kanasi tarqalgan yaylovlarida mavjuddir. Qo’zilar terisi va burnida S. aureus ni tashib yurishadi. Infeksiya shilliq qavat va mayda teri jarohatlari, shu jumladan kanalar chaqishi bilan yuqadi. Ixodes ricinus kana lixoradkasi tashuvchisi va rikkesioz qo’zg’atuvchisi hioblanadi. Anaplasma phagocytophilum immunosupressiya chaqirishi sababli qo’zilar stafilokokkli infeksiyalar bilan zararlanadi Kana piyemiyasi septisemiya, ko’p organlarda mahalliy absesslar paydo bo’ lishi va tez o’lim bilan tavsiflanadi. Klinik ko’rinishlari artrit, posterior parez va boshqalardir. Kasallik asosan bahor va yozning boshida qo’zg’aladi. 2 va 10 haftalik qo’zilarning 30% gacha qismi ushbu kasallik bilan kasallanishi mumkin. Botryomikoz – surunkali, yiringli granulomatoz kasallik, ko’pincha S. aureus tomonidan qo’zg’atiladi. Kasallikka kasterasiya qilingan otlar bir necha hafta ichida chalinishi mumkin. Urug’donning infeksiyalanishi tufayli kelib chiqadi. Botryomikoz ona cho’chqalarning sut bezlarida bo’lishi mumkin. Zararlangan tana qismi yiring va fibrin tolali oqma massasidan iborat bo’ladi [ Veterinary Microbiology and Microbial disease. Second Yedition, P.J. Quinn, B.K. Markey, F.C. Leonard, Ye.S. FitzPatrick, S. Fauning, P.J. Hartigan, Wiley-Blackwell is an imprint of John Wily & Sons. UK-2011 ]. Immuniteti. Odam organizmi stafilokokka nisbatan birmuncha chidamli, bu fagositoz va tabiiy himoya omillari, maxsus antitelolar antitoksin, presipitin. opsonin va agglyutinin) borligi hisobiga yuzaga kelgan, chunki stafilokokklarning saprofit va shartli-patogen turlari odam normal mikroflorasi tarkibiga kiradi. Stafilokokk kasalliklaridan so’ng kuchsiz immunitet hosil bo’ladi. 45 Streptococcus. Streptococcaceae oilasiga 7 urug’ kiritilgan bo’lib, ulardan Streptococcus, Enterococcus, Aerococcus, Leuconostoc, Pediococcus va Lactococcus lar odam uchun patogen hisoblanadi. Ko’pincha streptokokklar va enterokokklar kasallik ko’zg’atadi, qolganlarining esa kasallik ko’zg’atishi kamdan-kam kuzatiladi. Birinchi bo’lib T.Bilrot (1874 y.) saramas kasalligiga chalingan bemorning yallig’langan terisi sohasidan streptokokklarni topishga muvaffaq, bo’lgan. Keyinchalik L.Paster (1879 y.) septik kasalliklarda, Ogston (1881 y.) yiringli yallig’lanishlarda streptokokklarni aniqladi. Felyayzen (1883 y.) va Rozenbax (1884 y.) sun’iy oziq muhitlarda slreptokokklarning sof kulturasini ajratib olishga muvaffaq bo’lishdi [ http://faunazoo.ru/streptokokk ]. Toksin hosil qilishi. Streptokokklar turlicha ta’sir etuvchi ekzotoksinlar hosil qiladi: 1) gemolizinlar, ularni streptokokklar ishlab chiqarganligi uchun "streptolizinlar" ham deyiladi (O- va S-streptolizin). Gemolizin eritrosit, trombosit, makrofaglarni parchalaydi; 2) leykosidin - polimorf yadroli leykositlarni parchalaydi, natijada organizmning fagositar himoya reaksiyasi betaraflanadi; 3) o’ldiruvchi toksin - teri va boshq to’qimalarni, ayniqsa jigar hujayralarini chiritish, nekroz qilish xususiyatiga ega. Shuning uchun uni quyonlarnish terisi orasiga yuborilsa, terisi nekrozga uchraydi Quyon va oq sichqonlarning venasiga yuborilsa, hayvonlar nobud bo’ladi; 4) eritrogen toksin - xaroratga chidamli, qonida antitoksini bo’lmagan kishilar terisida yallig’lanish jarayonini keltirib chiqaradi, bundan tashqari, bolalarda skarlatina kasalligini ko’zg’atadi, chunki uni, asosan, skarlatinaga sabab bo’luvchi streptokokklar ajratadi. Odam organizmidaeritrogen toksin sust giperta’sirchanlik reaksiyasini yuzaga keltiradi; 5) sitotoksinlar oqsil tabiatli moddalar bo’lib, organizmning har xil hujayralarini shikastlaydi. 46 Streptokokkning A guruxiga kiruvchi ayrim shtammlari kardiogepatik va nefrotoksin hosilqiladi, bular miokardit va glomerulonefrit kasalliklarini keltirib chikaradi [ http://faunazoo.ru/streptokokk ]. Hayvonlarga nisbatan patogenligi. Patogen streptokokklar yirik shoxli koramol, qo’y, echki, ot, cho’chqa va kushlarda turli yiringli yallig’lanish kasalliklarini ko’zg’atadi. Tajriba hayvonlaridan quyon va oq sichqonlar streptokokklarga moyil hisoblanadi. Kasallik patogenezida streptokokklar ajratadigan ekzotoksinlar, agressiv fermentlar va mikrobnnng o’zi ham muxim ahamiyatga ega. Streptokokklar ko’zg’atadigan kasalliklar juda xilma-xil bo’lib, bularga angina, surunkali tonzillit, saramas, shikastlanish infeksiyalari, teri va teri osti yog’ qavati yiringli kasalliklari, flegmona, sepsis, nefrit, sistit, xolesistit, revmatizm, yiringli otit, mastoidit, endometrit va boshqalar kiradi [ http://faunazoo.ru/streptokokk ]. Streptokokklarning to’qimalardagi himoya omillarini (birinchi navbatda fagositoz qiluvchi hujayralardan) yengishda quyidagilarning ahamiyati juda katta: a) antixemotoksik omil; b) A va V g uru h streptokokklardagi kapsula; v) bakteriyalarning M-oqsili fagositar reaksiyaga q arshilik k o’ rsatish xususiyatga ega . Infeksiya bemor yoki kasal hayvonlardan, streptokokklar tushgan ovqat mahsulotlari va buyumlardan, jaroxatlangan teri, shilliq, kavatlar orqali organizmga tushadi, ammo streptokokklar, asosan, havo-tomchi yo’li orqali yuqadi. Organizmning mikroorganizmlarga qarshi tabiiy qarshiligi susayganda undagi shartli-patogen streptokokklar ko’payib kasallikni keltirib chiqaradi. Bunda turli a’zolar: teri, yuqori nafas yullari, o’pka, buyrak va boshqalar jarohatlanadi. Natijada streptodermiya, otit, abssess, flegmona, sistit, piyelit, glomerulonefrit, xolesistit, peritonit, faringit va boshqa kasalliklar kelib chiqadi. Streptokokk infeksiyalari yiringli va yiringsiz jarayonlarni yuzaga keltiradi. Yiringli kasalliklarga yu q ori nafas yullaridagi o’ tkir kasalliklar, saramas, limfa 47 tugunlarining yalli g’ lanishi, impetigo, angina, tomok, va murtak bezining yalli g’ lanishi va boshqalar misol b o’ la oladi. Yiringsiz streptokokk kasalliklariga skarlatina, revmatizm va hokozolar kiradi. Bu kasalliklar patogenezida autoimmun jarayon yotadi [ Mi c robiology and Immunology. Fifth ye dition , A . G . Johnson , Richard J . Ziegler , Louise Hawley , Copyright © 2010 Lippincott Williams and Wilkins . U.S.A. ]. Streptokokkli faringit (Strepto c o cc pyogenes). Kasallik: Angina. 1. Isitma, bosh og’rig’i, tomoq og’rig’i, qizarishi, shishi, quyuq sariq bodomrang eksudat, b o’ yin limfodenopatiyasi va leykositoz, k o’ ngil ayni sh i ham kuzatili sh i ham kuzatilmasligi mumkin, anoreksiya. 2. Quloqlar va burun b o’sh liqlariga ham tarqali sh i mumkin, kamdan kam hollarda bodomsimon absesslar paydo b o’ li sh i mumkin. Hujayra ta sh qari q o’ zg’atuv ch ilar kasallikni asosan gemolizinlar kabi k o’ plab virulent omillar orqali q o’ zg’atadi. Davolas’h. Odatda penisilin bilan davolanadi. Yiringli k o’ rini sh i o’ tkir revmatik lixoradka, yurakning revmatik kasalligi va o’ tkir glomerulonefritlarni keltirib ch iqaradi. Skarlatina (Strep. pyogenes). Bu bir yoki bir ne ch ta fag kodlangan ̶ e ritrogenlarni i sh lab ch iqari sh bilan ke ch adigan o’ tkir faringit (toksinlar SPE- A,B, C ). Ki ch ik, o ch rangdagi, qum qog’ozni e slatuv ch i to sh malar (asosan periferiya atrofida) [ Mi c robiology and Immunology. Fifth yedition, A.G. Johnson, Richard J. Ziegler, Louise Hawley, Copyright© 2010 Lippincott Williams and Wilkins. U.S.A. ]. Streptococcus pneumoniae ( pnevmakokk ). Funksiyalari : 1. Gram musbat , alfa gemolitik , lanset - sh aklli diplokokk . Orofarengeal sh illiq qavatlarida kolonalar hosil qiladi, sh artli patogen. Kasalliklar: Otit, sinusit, konyuktivit, vaksina qilinmagan yo sh larda meningit yoki pnevmoniya. 48 Patogenez: Adgezin oqsillar va Ig A proteazalari yordamida kolonalar hosil qiladi. Yo’ g’on polisaxaridli kapsula kompliment va antitelolar ta’sirini pasaytiradi. Pnevmolizin orqali hujayralarni gemoliz qiladi va gemoglobinni ya sh il pigmentga qisman tiklaydi (alfa gemoliz). Neonotal meningit (Strep. agala c tiae [ B guruhi streptokokklari ] ). Xususiyatlari: Beta gemolitik, gram musbat zanjirsimon kokklar, B guruhiga kiruv ch i Lamfild hujayra devoriga va polisaxaridli kapsulaga yega. E pidemologiyasi: B guruh streptokokklari yo sh i katta ayolarning vaginal va og’iz florasida keng tarqalgan (15 % dan 40 % ga ch a). Bu asosan yo sh ayollarda bir ne ch ta e rkak bilan jinsiy aloqada bo’lganida u ch raydi. E ndometrit va amnionitni keltirib ch iqaradi [ Mi c robiology and Immunology. Fifth yedition, A.G. Johnson, Ri c hard J. Ziegler, Louise Ha w ley, C opyright© 2010 Lippin c ott W illiams and W ilkins. U.S.A. ]. Immuniteti. Odamlarda streptokokka q arshi kuchli tur g’ un immunitet hosil b o’ lmaydi, hosil bo’lgan ham su s t va uzo q davom etmaydi. Odamlarda streptokokklarga nisbatan sezuvchanlikning ortishi tufayli k o’ pgina kasalliklar q aytalanadi yoki surunkaliga aylanadi. Bu birinchidan makroorganizm a’zo va t o’qi malarida streptokokklar antigepiga o’xshash antigenlard a bo’lganligi b o’ lsa (antigen mimikriyasi), ikkinchidan streptokokklarning ayrim turlari organizmning normal mikroflora s i tarkibiga kirganligi va ularga nisbatan immunologik te le rantlik r ivojlanganligi, shu bilan birga streptokokkli infeksiyada tugallanmagan fagositoz kuzatilganligi va serovarlarining juda ko’pligidandir. Streptokokk kasalliklarida bakteriya va toksinga qarshi immunitet hosil bo’ladi. Toksinga qarshi antitelolar (antitoksiplar) streptokokk toksinini neytrallaydi va komplement, opsonin na boshqa antitelolar bilan birgalikda fagositozni kuchaytiradi [ http://faunazoo.ru/streptokokk ]. Pasteurella . Pasterellani birinchi bo’lib L.Paster 1880 yilda ajratgan. Pasteurellaceae oilasi 15 avlodni o’z ichiga oladi, ulardan yettitasi veterinariyada muhim ahamiyatiga yegadir: Actinobacillus, Avibacterium, Haemophilus, Histophilus, Mannheimia, Pasteurella va Bibersteinia . Ko’pgina P. 49 multocida infeksiyalari endogendir. Ular immuniteti zaif hayvonlar to’qimalariga kirib, odatda yuqori nafas yo’llarining kommensallari hisoblanadi. T o’g’ridan- to’g’ri aloqa yoki ayerozol yo’llar orqali ekzogen ham yuqishi mumkin. Kommensal va patogen shtammlar o’rtasidagi farqlar hozirgacha aniq isbotga yega emas (Dabo boshqalar, 2007). Kasallikning rivojlanishida muhim omillar bular shilliq qavatga infeksiyaning tushishi va fagotsitozdir [ Microbiology and Immunology. Fifth yedition, A.G. Johnson, Richard J. Ziegler, Louise Hawley, Copyright© 2010 Lippincott Williams and Wilkins. U.S.A. ]. P asteurella - gram-manfiy, fakultativ anayerob bakteriyalardir [ Kunert P.; Kristensen X, red. (2008). Pasteurella c yeaye: biologiya, genomika i molekulyarnыye aspektы . Keyster Akademik Press. ISBN 978-1-904455-34-9 . ] Pasteurella turlari harakatsiz va pleomorf bo’lib, ko’pin ch a bipolyar bo’yoqlar bilan bo’yalganda ko’rinadi. Aksariyat turlar katalaza va oksidaza musbatdir [ Health Protection Agency (2007). Identification of Pasteurella species and morphologically similar bacteria (.pdf) Archived 2009-09-22 at the Wayback Machine . National Standard Method BSOP ID 13 Issue 2.1. ]. Pasterellyoz ko’pchilik qishloq xo’jalik, yovvoyi hayvonlar va parrandalarda uchraydigan kasallik bo’lib, septisemiya holati va gemorragik – yallig’lanish jarayonlari bilan xarakterlanadi. Qo’zg’atuvchisi – Pasteurella multocida, Pasteurella avlodiga kiradi. Bu avlodga shuningdek P. hacmolytica, P.pneumotropika va P.ureaye lar ham kiradi. Gemolitik pasterellalar yirik shohli hayvonlarda pnevmoniya, qo’zilarda sepsis , P. multocida esa – pasterellyoz kasalligini chaqiradi. P. multocida quyonlarda ham kasallik ch aqiri sh i va o’limiga sabab bo’li sh i ham aniqlangan. Bunda asosiy sindrom bu - yuqori nafas yo’llarining zararlani sh idir. P. multocida quyon guruhlarida e ndemik sh aklda ke ch adi va ko’pin ch a burun oqmalari orqali yuqadi. P. multocida suv yoki nam joylarda bir ne ch a kun ya sh ay oladi [ Barbara Deeb, DVM, MS Assistant Professor Dept. of Comparative Medicine University of Was’hington. "Pasteurella multocida Infection in Rabbits" ]. Pasturella it ti sh la sh i orqali ham yuqi sh i 50 mumkin [ "Human Rabies Prevention, United States, Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices" (PDF) . Centers for Disease Control and Prevention, Morbidity and Mortality Weekly Report. 2008. p. 2. Retrieved April 25, 2017. This article incorporates public domain material from websites or documents of the Centers for Disease Control and Prevention ]. Pasteurella sh uningdek qizil kenguru va potoru da ham aniqlangan [ Okoh, A.E.J. (1980). An outbreak of pasteurellosis in Kano Zoo. Journal of Wildlife Diseases 16: 3–5 ] . Kultural va biokimyoviy xususiyatlari. Pasterellalar aerob va fakultativ anaerob, optimal harorat 37-38 0 C, rN 7,2 -7,4 da 24-28 soatda yaxshi rivojlanadi. GPA, GPB larda, ayniqsa qonli GPA, zardobli GPA yoki GPB larda yaxshi o’sadi. Agarda mayda, tiniq, bo’rtiq, yumaloq koloniyalar paydo qiladi. Koloniyalar tashqi ko’rinishi bo’yicha 3 ta asosiy shaklda bo’ladi: silliq S-shakl, o’ziga xos fluoressensiyalanish xususiyatiga ega, GPB da esa bir xilda loyqalanish va shilimshiq cho’kma hosil qiladi, qoqib ko’rganda soch o’rimi shaklida ko’tariladi; M-shaklda GPA da yirik shilimshiq koloniyalar paydo bo’ladi, GPB da mukoid shtammlar intensiv o’sib, ko’p shilimshiq cho’kma paydo qiladi; R – shaklda GPA da kengish koloniyalar paydo bo’ladi, GPB da dissosiirlangan pasterellalar muhitni loyqalantirmaydi, probirka tubida esa mayda yoki yirik donachali cho’kma hosil qiladi. Pasterellalar laktoza, dulsit, gli se rin, salisin, inulin, ramnoza, raffinozalarni parchalaydi. Lekin uglevodlarni parchalash xususiyati ularda doimiy e masdir. Umumiy belgi sifatida glyukoza, saxaroza, mannoza, galoktozani ferment si ya qilishini inobatga olinadi. Jelatinani e ritmaydi, sutni i vitmaydi, indol, vodorod sulfid hosil qiladi, mochevinani parchalamaydi. Patogenezi. Pasterellyoz spontan – tashuvchanlik natijasida paydo bo’ladi yoki kasal va kasallanib tuzalgan hayvonlardan o’tadi. Inkubasion davri 15 sutka bo’lishi mumkin. Kasallikning rivojlanishi va qanday kechishi hayvonning ahvoli va qo’zg’atuvchining virulentligiga bog’liq. Hayvon organizmining himoya vositalari har xil sabablar bilan kuchsizlanib qolganda pasterella tashuvchanlikdan 51 kasallikning yaqqol klinik belgilari namoyon bo’lgan davrga o’tadi. Kasallik o’tkir kechganda qo’zg’atuvchi qonda va parenximatoz organlarda intensiv rivojlanadi. Patologik jarayonlarning rivojlanishida qo’zg’atuvchining endotoksinlari, kapsula hosil qilishi muhim ahamiyatga ega. Immunitet hosil bo’lishida K – va O – antigenlar muhim rol o’ynaydi. Kasallanib sog’ayganda yoki e mlangandan keyin nosteril immunitet paydo bo’ladi. Shuning uchun hayvonlar pasterella tashuvchi bo’lib qolishadi. Diagnozi. Bakteriologik tekshirish uchun laboratoriyaga mayda hayvonlarning jasadi yoki jigar, taloq, buyrak, limfa tugunlari, qon yurakdan, ilik suyagi yuboriladi. Patmaterialdan surtmalar tayyorlanib, Gram, Romanovskiy Gimza usullarida bo’yaladi va mikroskopda ko’riladi. Oziqa muhitlar GPA, GPB ga e kiladi va qo’zg’atuvchining sof kulturasi ajratilib, kultural xususiyatlari o’rganiladi. Patmaterial suspenziyasi yoki kultura yirik shoxli hayvon, cho’chqa, qo’ylardan olingan bo’lsa oq sichqon, quyonlar; tovuqdan e sa – kabutar, tovuq, o’rdaklar zararlanadi. Suspenziya kabutarlarga 0,3 ml dozada mushaklar orasiga, oq sichqonlarga 0,2 ml va quyonlarga 0,5 ml dozada terisi ostiga yuboriladi. Quyonlarni zararlashdan oldin tashuvchanlikka tekshiriladi. Buning uchun quyonlar burniga 2 tomchidan 0,5% li brilliant yashili uch kun davomida tomdiriladi. Shu vaqt ichida yiringli oqma paydo bo’lsa ular pasterella tashuvchi hisoblanib, tajriba uchun yaroqsiz deb topiladi. Ijobiy natijada biosinovdagi hayvonlar 18-36 soatda o’ladi. Pasterellalarni farqlashda P.hayemolytica ning P. multocida dan farqli ravishda gemolitik toksin hosil qilishi, Mak-Konki agarida o’sishi, P. multocida ning indol hosil qilishini bilish muhim ahamiyatga e ga.Laboratoriyada tekshirish muddati 7-10 kun. Biopreparatlar. Hozirgi vaqtda kasallikning oldini olish maqsadida o’ldirilgan va tirik vak s inalar qo’llaniladi. O’ldirilgan vak s inalarning aktivligini oshirish uchun deponentlar qo’llaniladi. E mulgirlangan vak s inalar yaratildi. Organizmga bir marta yuboriladi. 52 Vak s inalar 6-12 oy davom e tadigan immunitet hosil qiladi. Xo’jaliklarda kasallik chiqqanida immun zardoblar qo’llaniladi. Davolovchi preparatlardan antibiotiklar va sulfanilamid preparatlar ishlatiladi. O’zbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot institutida olim, mutaxassislar tomonidan pasterellyozga qarshi GOA - gidrookisalyuminiyli vak s ina, qishloq xo’jalik hayvonlar pasterellyoz, salmonellyoz va kolibakterioziga qarshi polivalentli radiovak s ina, gemolitik pasterellalarga qarshi giperimmun zardob ishlab chiqilgan va samarali qo’llanilib kelmoqda. II bob. XUSUSIY TADQIQOTLAR. 53 2.1. Tadqiqot materiallari va uslublari Tadqiqot materiallari: turli konstitusiya(mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylari ning qon zardobi, kolibakteriya, salmonella, streptokokk, stafilakokk, pasterella, psevdomonadalarning antigenlari. Tadqiqotning uslublari: serologik, gemotologik va immunologik tekshirish usullari. T urli konstitusiya(mustahkam, qo’pol, nozik)dagi qorako’l qo’ylarining qoni va qon zardobida: - leykositlar sonini Goryayev sanoq kamerasida; - shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelolar titrini Raytning agglyutinasiya reaksiyasi bo’yicha; - G va M immunoglobulinlar miqdorini Manchini bo’yicha immunodiffuziya reaksiyasida aniqladik. Laboratoriya tekshiruvlari Samarqand davlat veterinariya medisinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universitetining “Mikrobiologiya, virusologiya va immunologiya” hamda “Hayvonlar fiziologiyasi, biokimyosi va patologik fiziologiya” kafedralarining ilmiy tadqiqot laboratoriyalarida olib borildi. RA - Aglyutinasiya reaksiyasi. Ko’pchilik yuqumli kasalliklarda hayvonlarning qon zardobida spesifik antitelalar paydo bo’lib, ular probirkada kasallikni qo’zg’atgan antigen bilan reaksiyaga kirishadi. Antitelolarni aniqlash uchun hayvon organizmidan qon olinadi va undan zardobni ajratib, probirkaga quyiladi. Unga aniq bo’lgan antigen (mikroblar kulturasi, organ va to’qimalarning ekstrakti) qo’shiladi va reaksiyaning natijasiga qarab diagnoz qo’yiladi, tahlil qilinadi. https://uza.uz/oz/posts/nizamov-gofur- mamarasulovichning-pedagogika-fanlari-boyicha-falsafa-doktori-phd- dissertatsiya-ishi-himoyasi-togrisida_485210 54 Bunday usul serodiagnostika deb ataladi ( lotincha “serum”-zardob demakdir).Serologik reaksiyalardan eng ko’p qo’llaniladiganlari agglyutinasiya, presipitasiya va komplement bog’lovchi reaksiyalardir. Bir qator yuqumli kasalliklarda organizmda kasallikni qo’zg’atuvchi mikrobga ta’sir qiladigan va ularni bir-biriga yopishtirib to’plab qo’yadigan immun modda ham hosil bo’ladi. Bunga agglyutinin deyiladi. Aglyutinin ta’sirida mikroblarning bir-biriga yopishib, to’planib qolish hodisasiga agglyutinasiya reaksiyasi deyiladi. Agglyutinasiya reaksiyasida quyidagilar ishtirok etadi: a) aglyutinin - zardobdagi immun modda. b) agglyutinogen - kasallik qo’zg’atuvchi mikrob (o’ldirilgan yoki tirik). v) elektrolit - 0,85% osh tuzining eritmasi. Agglyutinasiya reaksiyasi spesifik xususiyatga egadir, ya’ni bir mikrobga qarshi hosil bo’lgan aglyutininni ikkinchi bir mikrobga ta’sir etishi mumkin. Agglyutinasiya reaksiyasi qo’yishning bir qancha usullari bor: a) probirkali b) mikroagglyutinasiya v) buyum shishasi ustida g) qon tomchisi d) sut halqasi. Probirkali usul – bunda probirkaga aglyutinasiya qiluvchi zardobni fiziologik eritma bilan 1:50 (mayda hayvonlarda 1:25) – 1:100 – 1:200 – 1:400 ba’zan undan ham ko’proq nisbatda suyultirib, so’ng shu zardobga mos keladigan mikrob kulturasini fiziologik eritmaga aralashtirib, har probirkaga 2 tomchidan qo’shib ma’lum vaqt (termostatda 2-4 soat, so’ng 18-20 soat) o’tgach qaralsa, mikroblar bir-biriga yopishib to’planib, probirkada cho’kma hosil qiladi.Agarda probirkadagi bu cho’kma chayqatilsa, u mayda donachalarga o’xshash ko’rinadi. U donachalar bir-biriga yopishib qolgan mikroblardan iborat bo’lib, ko’zga ko’rinib turadi. Reaksiyaning natijasi 4 plyus (+ + + +) bilan baholanadi: 55 4 plyus - probirkadagi suyuqlik to’la tingan va aniq cho’kma hosil bo’lgan; 3 plyus - probirkadagi suyuqlik yetarli tinmagan, lekin aniq cho’kma hosil bo’lgan; 2 plyus - suyuqlik yarim tingan, cho’kma bor; 1 plyus - suyuqlik loyqali, bir oz cho’kma hosil bo’lgan; Manfiy - suyuqlik loyqali, cho’kma yo’q. Immunoglobulinlarni Manchini usulida aniqlash. Agar ustidagi qon zardobidagi immunoglobulinlar, agar do’ngligi chetida prisipitasiya aylanasi hosil qilib, bu immunogolbulinlar konsentrasiyasiga mos ravishda o’zgaradi. Aniqlash uslubi: Gammaglobulinlarni aniqlash maqsadida, olingan qon zardobini saqlash va olish usuli lizosimni aniqlash usuliga o’xshash bo’ladi. Agar gelini BEVI (butunittifoq eksperimental veterinariya instituti) ko’rsatmasiga binoan rN-8,6 bo’lgan veronal-medinal buferida tayyorlash zarur (1 l distirlangan suvda 5,52 g veronal va 35,04 g medilol). Moskva Veterinariya Akademiyasi (P.A.Yemelyanenko) har doim ham topilavermaydigan veronal buferi o’rniga fosfat buferi – rN 8 ni tavsiya qiladi.Buning uchun 300 ml distrlangan suv olib 3,6 g Na 2 HPO 2 va 1,4 KH 2 PO 4 solinadi. Bizlar ham fosfat buferidan foydalandik. Bufer eritma 3% li Difko agariga solinadi va qaynatilgan suv hammomiga qo’yiladi. Yaxshisi, avvaldan 3% li agarda tapyyorlab olinadi va 5 ml probirkalarga solib avto olovda sterilizasiya qilinadi. Probirkalarni muzlatgichda 1 oy saqlash mumkin. 5 ml eritilgan agar 60 0 S gacha sovitiladi va 55 0 S gacha qizdirilgan monospesifik zardobdan 5 ml qo’shiladi. Zardob va agar aralashtirilgan zahoti ikkita shisha plastinka orasiga qo’yiladi. 9x12 sm li plastinkalar fotografik plastinkasi kirib tozalab tayyorlab olish mumkin. 56 Monospesifik zardobli agar bilan 1 mm qalinlikdagi qatlam hosil qilish uchun shisha plastinkalar orasiga P-shakliga o’xshash 1 mm qalinlikdagi rom qo’yiladi. Romning qovurg’asi eni 5 mm dan oshmasligi kerak. Rom o’lchami 9x12 sm. Plastinkalarni romga shunday joylash kerakki ikki erkin chet qismida katta bo’lmagan bo’shliq qolishi kerak. Bu esa ikkita plastinka oralig’iga agarni joylashishi uchun qulay bo’ladi. Bu moslama chetlari mustaxkam qilib berkitiladi. Buning uchun qirishda qo’llaniladigan qismlardan foydalaniladi. Tayyor bo’lgan moslama 10 ml monospesifik agar ehtiyotkorlik bilan qo’yiladi. Bu vaqt agar orasida havo pufaklari paydo bo’lmasligi kerak. Romi ichidagi agar qurish uchun 10-20 daqiqa tik xolatda xona haroratida saqlanadi. Keyin qirqib olib plastinkalardan biri sekinlik bilan qo’tarib olinadi. Shunday qilib agar qatlami keyingi plastinkada qoladi. Agarda chuqurchalar bir holda hosil qilish uchun trafaretga qo’yiladi. Trafaret o’lchami kamida 9x12 sm bo’lib balandligi 5 mm. Yuqori qismi (qopqog’i)da 2 mm diametrli teshiklar bo’lib bir biridan 15 mm uzoqlikda joylashgan. Bu teshiklar orqali metal moslama (diametri 2 mm) orqali agarda chuqurchalar paydo bo’ladi. Plastinkani trafaretdan sekinlik bilan chiqarib olingach, agar ustida paydo bo’lgan chuqurchalarga mikroshpris yordamida 1 mkldan zardob solib chiqamiz, mikroshpris bo’lmagan taqdirda sterillangan pipetkadan foydalaniladi. Tekshirilayotgan zardob shu hamda yoki 1:10 nisbatda suyultirilib aniqlanadi. Aniqlanayotgan zardob bilan bir vaqtda nazorat standartzardob na’munasi ham qo’yiladi va “G” va “M” immunoglobulinlarning 1 mldagi miqdori aniqlanadi. (standart zardob VBEVI da tayyorlanadi). Quritilgan zardob olingan ampulani olib, bufer eritma dastlabki xolatgacha (1 ml) solinadi keyin 1:2; 1:4; 1:8; va 1:16 nisbatdi aralashtiriladi.Tayyor bo’lgan aralashmani plastinka chuqurchasiga 1 mkl dan solib chiqiladi. Buni xona 57 haroratida yoki eksikatorga solib qo’yiladi. IgG eksporsiyasi aniqlash uchun 24 soat, IgM eksporsiyasi aniqlash uchun 48 soat saqlanadi. Muddat tugagach plastinkalar olib o’lchagich bilan presipitasiya aylanasi o’lchanadi (mm larda). Logoriflik qog’ozga o’ynab turuvchi chiziq tushiriladi. Abesissasidan standart zardobda xosil bo’lgan presipitasiya aylanasi diametri ordinat tomonidan immunoglobulinlar konsentrasiyasi mg/ml larda chiziladi. Hosil bo’lgan ko’rsatkichlar kesuvchi nuqtasi to’g’ri chiziq bo’ylab joylashgan bo’ladi. O’zgaruvchan chiziq yordamida tekshirilayotgan zardob namunasidagi prisipitasiya aylanasi diametri bo’yicha immunoglobulinlar aniqlanadi. Plastinkalarni presipitasiya aylanasi hosil bo’lgan xolatga tushirish qo’shimcha yuvib olish mumkin. Buning uchun plastinka 2 kun davomida fiziologik eritmaga botirib qo’yiladi. Qondagi leykositlar sonini Goryayev sanoq kamerasida aniqlash. Ma’lumotlarni statistik qayta ishlash Yexcyel (Microsoft, SShA) kompyuter dasturlari yordamida o’tkazildi. O’rtacha qiymat farqi R<0,05 darajasida ishonchli deb hisoblandi. 2.2. Tadqiqotlarni o’tkazish sharoiti va bosqichlari. Ilmiy adabiyotlarda tabiiy va sun’iy immunitet hosil bo’lish xususiyatlarini turli omillarga bog’liqligi juda keng yoritilgan. 58 Lekin, qorako’l qo’ylarida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunitet hosil bo’lishining populyasiya jihatidan turli konstitusiyaga xos xususiyatlari kam o’rganilgan. Ma’lumki, qorako’l qo’ylari O’rta Osiyodagi kadimgi zotdir. O’rta Osiyo xalqlari qorako’l qo’ylarini yetishtirish uchun ko’p asrlar davomida samarali mehnat qilishgan va seleksiya ishlarini olib borishgan. Bu zotning kelib chiqishida boqish va iqlim sharoiti ham katta ahamiyatga ega bo’lgan. Ilmiy tadqiqotlar 2021-2023 yillar davomida Qashqadaryo viloyati Muborak tumanidagi “Muborak” qorako’l naslchilik mas’uliyati cheklangan xo’jaligida zootexnik tuzilishi bilan farq qiluvchi 4-5 yoshli qorako’l qo’ylarida o’tkazildi. Tadqiqotlarning dastlabki bosqichida (2021 yilning dekabr, 2022 yilning yanvar-fevral oylarida) adabiyotlardan dissertasiya ishi uchun kerakli nazariy va ilmiy ma’lumotlar o’rganilib, tahlil qilindi. Tadqiqotlarning ikkinchi bosqichida (2022 yil mart-may-avgust oylarida) “Muborak” qorako’l mas’uliyati cheklangan xo’jaligi da turli konstitusiya va turli yoshdagi qorako’l qo’ylari organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelalar hosil bo’lish dinamikasi, oqsil va oqsil fraksiyalari hamda immunoglobulinlar miqdori o’rganildi. Tadqiqotlarning uchinchi bosqichida (2023 yil mart-aprel oylarida) “Muborak” qorako’l mas’uliyati cheklangan xo’jaligi da 2 yoshlik turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylari organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelalar hosil bo’lish dinamikasi hamda tabiiy immunitet shakllanishi o’rganiladi va ularning turli konstitusiyaga xos xususiyatlari tahlil qilindi. Tadqiqotlarning natijalari tahlil qilinib, 3 ta ilmiy maqola(tezis)lar yozib, tayyorlandi va chop etildi. 2.3. Turli yoshdagi qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi immunoglobulinlar miqdori va ularning antitela hosil bo’lishidagi ahamiyati. 59 Qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi immunoglobulinlar miqdorini aniqlash va ularning antitela hosil bo’lishidagi ahamiyatini o’rganish maqsadida, tadqiqotlar o’tkazdik. Tadqiqotlarimizda turli yoshdagi ( 1,3,6 oylik) qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi M va G immunoglobulinlar ning miqdorini Manchini usuli bo’yicha aniqlab, ularning kolstral va tabiiy normal antitelalar hosil bo’lishidagi ahamiyatini o’rgandik. Qorako’l qo’zilari organizmida tabiiy faol immunitet shakllanishida immunoglobulinlarning ahamiyatini o’rganish maqsadida, tadqiqotlarni 1,3,6 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazdik. 5-jadval 1 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi immunoglobulinlar miqdori (M±m, g/l) № Ko’rsatkichlar 1 oylik ( n =10 ) 1. M immunoglobulinlar 5,04±0,31 2. G immunoglobulinlar 10,50±0,45 1 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazilgan tadqiqotlarimiz natijalari shuni ko’rsatdiki, ularning qon zardobida M immunoglobulinlar 5,04±0,31g/l va G immunoglobulinlar(10,50±0,45) g/l miqdorda ekanligi aniqlandi(5-jadval). 6-jadval 3 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi immunoglobulinlar miqdori (M±m, g/l) № Ko’rsatkichlar 3 oylik ( n =10 ) 1. M immunoglobulinlar 4,54±0,30 2. G immunoglobulinlar 10,30±0,45 60 3 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazilgan tadqiqotlarimiz natijalari shuni ko’rsatdiki, ularning qon zardobida M immunoglobulinlar 4,54±0,30g/l va G immunoglobulinlar 10,30±0,45 g/l miqdorida ekanligi aniqlandi (6-jadval). 7-jadval 6 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi immunoglobulinlar miqdori (M±m, g/l) № Ko’rsatkichlar 6 oylik ( n =10 ) 1. M immunoglobulinlar 5,66±0,33 2. G immunoglobulinlar 10,28±0,45 6 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazilgan tadqiqotlarimiz natijalari shuni ko’rsatdiki, ularning qon zardobida M immunoglobulinlar 4,54±0,30g/l va G immunoglobulinlar 10,30±0,45 g/l miqdorda ekanligi aniqlandi (7-jadval). 1,3,6 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazilgan tadqiqotlarimizning umumiy natijalari quyidagilardan iboratdir (8-jadval): 8-jadval 1,3,6 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi immunoglobulinlar miqdori (M±m, g/l) № Ko’rsatkichlar Qorako’l qo’zilarining yoshi va soni ( n ) 1 oylik ( n =10 ) 3 oylik ( n =10 ) 6 oylik ( n =10 ) 1. M immunoglobulinlar 5,04±0,31 4,54±0,30 5,66±0,33 2. G immunoglobulinlar 10,50±0,45 10,30±0,45 10,28±0,45 Jadvaldan ko’rinib turibdiki, immunobiologik reaktivlikning eng ahamiyatli ko’rsatkichlaridan G immunoglobulinlarning 1, 3 va 6 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi miqdori bir-biriga juda yaqindir. Shuningdek, gumoral immunitet ko’rsatkichi sifatida M immunoglobulinlar miqdori bo’yicha ham 6 oylik qorako’l qo’zilari (Ig M= 5,66 g/l) 1 oylik (Ig M= 61 5,04 g/l) va 3 oylik (Ig M= 4,54 g/l) qorako’l qo’zilariga nisbatan ustunlikka egadir. Bu ko’rsatkichlar 1 va 6 oylik qorako’l qo’zilarining 3 oylik qorako’l qo’zilariga nisbatan chidamli ekanligiga asos bo’lib xizmat qiladi. Demak, tadqiqotlarimiz natijalari qorako’l qo’zilari organizmining umumiy va spesifik immun ko’rsatkichlari bir-biri bilan uzviy bog’liq ekanligini tasdiqladi. Xulosalar. O’tkazilgan tadqiqotlarimiz natijalari shuni ko’rsatadiki: 1. Turli yoshdagi (1, 3 va 6 oylik) qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi G immunoglobulinlarning miqdori bir-biriga juda yaqindir. 2. M immunoglobulinlar miqdori bo’yicha 6 oylik qorako’l qo’zilari (Ig M= 5,66 g/l) 1 oylik (Ig M= 5,04 g/l) va 3 oylik (Ig M= 4,54 g/l) qorako’l qo’zilariga nisbatan ustunlikka egadir. 3. Yosh qorako’l qo’zilarining qon zardobida G va M immunoglobulinlari miqdorining oshishi kolostral va tabiiy normal antitelalarning hosil bo’lishida katta ahamiyatga egadir. 4. Kolostral antitelalarning hosil bo’lishi 1 oylik qorako’l qo’zilari organizmida kolostral immunitet shakllanganligidan dalolat beradi va u yosh qo’zilarni tegishli bakteriyalardan tabiiy himoya qiladi. 5. Tabiiy normal antitelalarning hosil bo’lishi esa 3 va 6 oylik qorako’l qo’zilari organizmida tabiiy faol immunitet shakllanganligidan dalolat beradi. 2.4. Turli yoshdagi qorako’l qo’zilari organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelalar hosil bo’lish dinamikasi Tabiiy hosil qilingan immunitet darajasi sifatida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi turli yoshdagi qorako’l qo’ylari qon zardobida to’plangan antitelolar titri olindi va tahlil qilindi. 62 Buning uchun 1,3,6 va 12 oylik qorako’l qo’zilarilarning qon zardobida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelolar hosil bo’lish dinamikasini o’rgandik (10-11-jadvallar). Avvalo, 1 va 3 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelolar hosil bo’lish dinamikasini o’rgandik (10- jadval). 10 - jadval 1 va 3 oylik qorako’l qo’zilari qon zardobidagi antitelalar titri (M ± m) № Ko’rsatkichlar Qorako’l qo’zilarining yoshi va soni ( n ) 1 oylik ( n =30) 3 oylik ( n =30) 1 Koliagglyutinin lar 1:130 ±2,54 1:100 ±2,23 2 S almonell a agglyutinin l a r 1:70 ±1,58 1:50 ±1,58 3 Psevdomon ada agglyutinin 1:80 ±2,00 1:70 ±1,87 4 P asterell a agglyutinin l a r 1:100 ±2,23 1:50 ±1,58 5 S treptokokk agglyutinin l a r 1:50 ±1,58 1:70 ±1,87 6 S tafilokokk a gglyutinin lar 1:140 ±2,64 1:80 ±2,00 1 oylik qorako’l qo’zilari qon zardobining serologik tahlili shuni ko’rsatdiki, kolibakteriyaga qarshi antitelalar 1:130, salmonellalarga – 1:70, pastrellalarga – 1:80, psevdomonadalarga – 1:100, streptokokklarga – 1:50, stafilokokklarga – 1:140 titrda qayd qilindi. 3 oylik qorako’l qo’zilari qon zardobining serologik tahlili shuni ko’rsatdiki, kolibakteriyaga qarshi antitelalar 1:100, salmonellalarga – 1:50, pastrellalarga – 1:70, psevdomonadalarga – 1:50, streptokokklarga – 1:70, stafilokokklarga – 1:80 titrda qayd qilindi. Shunday bo’lishiga qaramasdan, masalani yanada oydinlashtirish maqsadida, 6 oylik va 1 yoshdagi qorako’l qo’ylarida tadqiqotlarni davom ettirdik 63 va ularning qon zardobida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelolar hosil bo’lish dinamikasini o’rgandik (11-jadval). 11 - jadval 6 df 12 oylik qorako’l qo’zilari qon zardobidagi antitelalar titri (M ± m) № Ko’rsatkichlar Qorako’l qo’ylarining yoshi va soni ( n ) 6 oylik ( n =30) 1 yoshlik ( n =30) 1 Koliagglyutinin lar 1:55 ±1,65 1:245±2,23 2 S almonell a agglyutinin l a r 1:50 ±1,58 1:70 ± 1 , 1 2 3 Psevdomon ada agglyutinin 1:80 ±2,00 1: 80 ± 1 ,23 4 P asterell a agglyutinin l a r 1:90 ±1,58 1: 60 ± 1 , 1 2 5 S treptokokk agglyutinin l a r 1:60 ±1,73 1: 70 ± 1 , 12 6 S tafilokokk agglyutinin lar 1:50 ±1,58 1: 86 ± 1 ,3 0 Turli yoshdagi qorako’l qo’ylarining immun statusidagi keskin farqlanish ularning 6 oyligida aniqlandi. 6 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazilgan tadqiqotlarda ularning qon zardobida kolibakteriyalarga qarshi - 1:55, salmonellalarga - 1:50, pasterellalarga - 1:90, psevdomonadalarga – 1:50, streptokokklarga – 1:60 va stafilokokklarga - 1:50 titrda spesifik agglyutininlar borligi aniqlandi. To’g’ri, pasterellaga qarshi antitelolar barcha yoshdagi qorako’l qo’zilarida aniqlandi. Pasterellalarga qarshi 1 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobida 1:80, 3 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobida esa 1:70 titrda spesifik agglyutininlar borligi aniqlandi. Lekin bu holatda ham kattaroq titr ( 1:90 ) 6 oylik qorako’l qo’zilarida bo’ldi. Bunday yoshda ko’p shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelolar titri kamida 1:50, faqat qo’zilarning 6 oyligida qayd qilindi. 64 11-jadvaldan ko’rinib turibdiki, 6 va 12 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobida kolibakteriyalarga qarshi - 1:55dan 1:150 gacha, salmonellalarga - 1:50dan 1:80 gacha, pasterellalarga - 1:70dan 1:160 gacha, psevdomonadalarga - 1:50dan 1:110 gacha, streptokokklarga – 1:50dan 1:170 gacha va stafilokokklarga - 1:50dan 1:160 gacha titrda spesifik agglyutininlar borligi va ularning to’lqinsimon dinamikaga ega ekanligi aniqlandi. Bu esa qorako’l qo’zilari organizmida tabiiy immunitet shaklanganligidan dalolat beradi. Tadqiqotlarimizning natijalari qorako’l qo’zilari organizmida avvalo kolostral, ya’ni passiv immunitet, so’ngra tabiiy faol immunitet hosil bo’lganligini ko’rsatdi. Bu hodisalar t urli yoshdagi qorako’l qo’zilarining organizmida tabiiy rezistentlik shakllanganidan dalolat beradi . Xulosalar. O’tkazilgan tadqiqotlarimiz natijalari asosida qo’yidagilarni xulosa qilamiz: 1. Turli yoshdagi qorako’l qo’zilari qon zardobida shartli patogen mikroorganizmlarga nisbatan 1:55 dan 1:245 gacha bo’lgan yuqori titrdagi antitelolar hosil bo’lishi aniqlandi. 2. Bu esa qorako’l qo’zilari organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga nisbatan avvalo kolostral (passiv), so’ngra tabiiy (faol) immunitet shakllanayotganidan dalolat beradi. 3. Ushbu immunitetlarni tavsiflovchi qorako’l qo’zilari qon zardo-bidagi antitelolar titri to’lqinsimon dinamikaga ega. 4. Turli yoshdagi qorako’l qo’zilarining orasida 1 yoshlilari ancha yuqori tabiiy rezistentlikga ega ekanligini namoyon qildi. 5. Keyingi yillarda naslchilik ishlarida hayvonlarning rezistentligini oshirishga alohida e’tibor berilayotganligini nazarda tutsak, bunday ko’rsatkichlarni aniqlash seleksiyaning immunologik parametrlarini topish uchun xizmat qiladi. 65 2.5. Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining tabiiy immunobiologik xususiyatlarini o’rganish Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining tabiiy immunobiologik xususiyatlarini o’rganish bo’yicha bir necha tadqiqotlarni o’tkazdik. Avvalo, turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi immun holatini o’rgandik. 1- jadval. Mustahkam konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi immun holati (M±m) № Antite lolar spektri Mustahkam ( n =50 ) 1. K oli ag g l yu tinin 1:530±3,2 2. Salmonella ag g l yu tinin 1:350±2,6 3. Pasterella ag g l yu tinin 1:430±2,9 4. Pse v domona ag g l yu tinin 1:400±2,8 5. Streptokokk ag g l yu tinin 1:490±3,1 6. Stafilokokk ag g l yu tinin 1:430±2,9 1-jadvaldan ko’rinib turibdiki, m ustahkam konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining qon zardobida kolibakteriyalarga qarshi - 1:530, salmonellalarga - 1:350, pasterellalarga - 1:430, psevdomonadalarga - 1:400, streptokokklarga – 1:490 va stafilokokklarga - 1:430 titrda spesifik agglyutininlar borligi aniqlandi. 1- jadval. Nozik konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi immun holati (M±m) № Antite lolar spektri Nozik ( n = 4 0 ) 1. K oli ag g l yu tinin 1:530±3,6 66 2. Salmonella ag g l yu tinin 1:285±2,6 3. Pasterella ag g l yu tinin 1:430±3,2 4. Pse v domona ag g l yu tinin 1:350±2,9 5. Streptokokk ag g l yu tinin 1:375±3,0 6. Stafilokokk ag g l yu tinin 1:230±2,3 1-jadvaldan ko’rinib turibdiki, nozik konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining qon zardobida kolibakteriyalarga qarshi - 1:530, salmonellalarga - 1:285, pasterellalarga - 1:430, psevdomonadalarga - 1:350, streptokokklarga – 1:375 va stafilokokklarga - 1:230 titrda spesifik agglyutininlar borligi aniqlandi. 1- jadval. Qo’pol konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi immun holati (M±m) № Antite lolar spektri Qo’pol ( n = 3 0 ) 1. K oli ag g l yu tinin 1:560±4,3 2. Salmonella ag g l yu tinin 1:400±3,6 3. Pasterella ag g l yu tinin 1:460±3,9 4. Pse v domona ag g l yu tinin 1:490±4,0 5. Streptokokk ag g l yu tinin 1:490±4,0 6. Stafilokokk ag g l yu tinin 1:530±4,2 1-jadvaldan ko’rinib turibdiki, qo’pol konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining qon zardobida kolibakteriyalarga qarshi - 1:560, salmonellalarga - 1:400, pasterellalarga - 1:460, psevdomonadalarga - 1:490, streptokokklarga – 1:490 va stafilokokklarga - 1:530 titrda spesifik agglyutininlar borligi aniqlandi. Bu esa turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylari organizmida tabiiy immunitet shaklanganligidan dalolat beradi. 1- jadval. 67 Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi immun holati (M±m) № Antite lolar spektri Konstitusiya turi va qo’ylar soni Mustahkam n =50 Nozik n =40 Qo’pol n =30 1. K oli ag g l yu tinin 1:530±3,2 1:530±3,6 1:560±4,3 2. Salmonella ag g l yu tinin 1:350±2,6 1:285±2,6 1:400±3,6 3. Pasterella ag g l yu tinin 1:430±2,9 1:430±3,2 1:460±3,9 4. Pse v domona ag g l yu tinin 1:400±2,8 1:350±2,9 1:490±4,0 5. Streptokokk ag g l yu tinin 1:490±3,1 1:375±3,0 1:490±4,0 6. Stafilokokk ag g l yu tinin 1:430±2,9 1:230±2,3 1:530±4,2 Tajriba natijalari shuni ko’rsatadiki, turli konstitusiyadagi qo’ylarda biz o’rgangan barcha bakterial antigenlarga qarshi antitelolarning yuqori titrga ega ekanligi qayd etildi(1-jadval). Bundan tashqari, turli konstitusiyadagi qo’ylarning qon zardobidagi antitelolarning titrlari statistik jihatdan farq qilmadi. Istisno tariqasida, salmonellalar va stafilokokklarga qarshi antitelolarning titrlari bo’lib, ularga ko’ra nozik konstitusiyali qo’ylar mustahkam va ayniqsa qo’pol konstitusiyali qo’ylardan statistik jihatdan sezilarli darajada past bo’lishi tadqiqot davomida isbotlandi. Tadqiqotlarni davom ettirib, turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining qon zardobidagi immunoglobulinlar miqdorini aniqladik. 2- jadval. Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylari qon zardobidagi G va M immunoglobulinlarning miqdori (g/l) Qo’y № Konstitusiya turi va immunoglobulinlar sinfi Mustahkam Nozik Qo’pol G M G M G M 68 1. 10,14 3,22 18,14 4,90 19,04 5,82 2. 13,86 7,13 11,45 7,11 8,29 6,92 3. 13,72 8,71 13,53 6,08 15,17 5,61 4. 13,17 7,57 13,77 6,08 12,81 6,78 5. 11,42 9,29 12,46 5,19 17,40 6,78 6. 12,15 4,64 11,28 7,42 7. 10,11 5,98 14,42 6,10 8. 14,17 6,71 14,13 5,83 9. 11,38 7,68 12,67 6,24 10. 13,26 4,20 11. 15,49 4,96 M± m 12,62±1,07 6,37±0,76 13,87±1,66 5,87±1,08 13,91±1,2 4 6,38±0,84 Biroq, immunoglobulinlar miqdori (2-jadval) va leykositlar soni (3-jadval) bo’yicha turli konstitusiyadagi qo’ylarning immun holatini o’rganish kutilmagan natijalarni berdi. Tadqiqotlarda turli konstitusiyadagi qo’ylarning soni oz bo’lsa ham ularning qon zardobidagi immunoglobulinlar miqdori (2-jadval) va qonidagi leykositlar soni (3-jadval) orasidagi farqlar sezilarli darajada yaqqol namoyon bo’ldi. 3- jadval Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining qonidagi leykositlar soni (ming/mm3) Qo’y № Konstitusiya turi Mustahkam Nozik Qo’pol 1. 11550 12700 6400 2. 10400 7400 6850 3. 9500 9800 6750 4. 8400 4350 6750 69 5. 10200 9950 10900 6. 13050 13550 10800 7. 8750 11000 8200 8. 11100 9200 5950 9. 9000 10050 6050 10. 7500 10750 6750 11. 10750 9350 6000 12. 14250 11000 7350 13. 12800 8000 5500 14. 9250 11800 7250 15. 12250 17250 7000 16. 9750 7850 7650 M± m 10531,2±25,6 10250±25,3 7262,5±21,3 Tadqiqotlarimiz natijalari shuni ko’rsatdiki, shartli patogen qo’zg’atuvchilarga qarshi immunitet holatining gumoral ko’rsatkichlari bo’yicha turli zootexnik konstitusiyaga ega qorako’l qo’ylari farq qilmaydi. M va G immunoglobulinlarning tarkibiga ko’ra, ayniqsa qondagi leykositlar soniga ko’ra, nozik konstitusiyali qo’ylar mstahkam va qo’pol konstitusiyali qo’ylardan sezilarli darajada farq qiladi. Xulosa lar . O’tkazilgan tadqiqotlarimiz natijalariga asoslanib, quyidagilarni xulosa qilamiz: 1. Turli konstitusiya dagi qorako’l qo’ylarida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antite lo titrlari bo’yicha de yarli farq yo’q. 2. Nozik konstitusiya dagi qorako’l qo’ylari hujayra parametrlari bo’yicha musta h kam va qo’pol konstitusiyaga ega qorako’l qo’ylar i dan sezilarli darajada farq qiladi. 3. Hujayra parametrlarining farqi turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining umumiy immun holatida farqlar bor degan xulosaga kelish uchun asos bo’lishi mumkin. 70 4. Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining yuqumli kasalliklarga qarshi immun holati ko’p qirrali xususiyatlarga ega. 5. Bu hayvonlarning mikrob lar muhitiga qarshi tabiiy immun holatini shakllantirishda genetik shartlarning hal qiluvchi rolini ko’rsatadi. III bob. TADQIQOTNING ASOSIY NATIJALARI. “ Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunobiologik xususiyatlari ” mavzusida olib borilgan tadqiqotlarimizning asosiy natijalari quyidagilardir: 1. Turli yoshdagi qorako’l qo’zilarining qon zardobida M va G immunoglobulinlarning miqdori o’rganildi hamda ularning kolostral va tabiiy faol immunitet shakllanishidagi ahamiyati aniqlandi. Ma’lumki, G immunoglobulinlar immunitet hosil bo’lishida eng faol antitelalar bo’lsa, M immunoglobulinlar homila taraqqiyotida paydo bo’lib, hayvon bolasi tug’ulganidan to umrining oxirigacha faoliyat ko’rsatadigan tabiiy antitelalardir. 1 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazilgan tadqiqotlarimiz natijalari shuni ko’rsatdiki, ularning qon zardobida M immunoglobulinlar 5,04±0,31g/l va G immunoglobulinlar(10,50±0,45) g/l miqdorda ekanligi aniqlandi. 3 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazilgan tadqiqotlarimiz natijalari shuni ko’rsatdiki, ularning qon zardobida M immunoglobulinlar 4,54±0,30g/l va G immunoglobulinlar 10,30±0,45 g/l miqdorida ekanligi aniqlandi. 6 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazilgan tadqiqotlarimiz natijalari shuni ko’rsatdiki, ularning qon zardobida M immunoglobulinlar 4,54±0,30g/l va G immunoglobulinlar 10,30±0,45 g/l miqdorda ekanligi aniqlandi. 71 Tadqiqotlarimiz natijalari immunobiologik reaktivlikning eng ahamiyatli ko’rsatkichlaridan G immunoglobulinlarning 1,3 va 6 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi miqdori bir-biriga juda yaqinligini ko’rsatdi. Shuningdek, gumoral immunitet ko’rsatkichi sifatida M immunoglobulinlar miqdori bo’yicha ham 6 oylik qorako’l qo’zilari (Ig M= 5,66 g/l) 1 oylik (Ig M= 5,04 g/l) va 3 oylik (Ig M= 4,54 g/l) qorako’l qo’zilariga nisbatan ustunlikka egaligi aniqlandi. Bu ko’rsatkichlar 1 va 6 oylik qorako’l qo’zilarining 3 oylik qorako’l qo’zilariga nisbatan chidamli ekanligiga asos bo’lib xizmat qiladi. 2. Tabiiy hosil qilingan immunitet darajasi sifatida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi turli yoshdagi: 1, 3, 6 va 12 oylik qorako’l qo’zilari qon zardobida to’plangan antitelolar titri aniqlandi va natijalar tahlil qilindi. 1 oylik qorako’l qo’zilari qon zardobining serologik tahlili shuni ko’rsatdiki, kolibakteriyaga qarshi antitelalar 1:130, salmonellalarga – 1:70, pastrellalarga – 1:80, psevdomonadalarga – 1:100, streptokokklarga – 1:50, stafilokokklarga – 1:140 titrda qayd qilindi. 3 oylik qorako’l qo’zilari qon zardobining serologik tahlili shuni ko’rsatdiki, kolibakteriyaga qarshi antitelalar 1:100, salmonellalarga – 1:50, pastrellalarga – 1:70, psevdomonadalarga – 1:50, streptokokklarga – 1:70, stafilokokklarga – 1:80 titrda qayd qilindi. Turli yoshdagi qorako’l qo’zilarining immun statusidagi keskin farqlanish ularning 6 oyligida aniqlandi. 72 6 oylik qorako’l qo’zilarida o’tkazilgan tadqiqotlarda ularning qon zardobida kolibakteriyalarga qarshi - 1:55, salmonellalarga - 1:50, pasterellalarga - 1:90, psevdomonadalarga – 1:50, streptokokklarga – 1:60 va stafilokokklarga - 1:50 titrda spesifik agglyutininlar borligi aniqlandi. Pasterellalarga qarshi 1 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobida 1:80, 3 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobida esa 1:70 titrda spesifik agglyutininlar borligi, lekin kattaroq titr ( 1:90 ) 6 oylik qorako’l qo’zilarida aniqlandi. Bunday yoshda ko’p shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi antitelolar titri kamida 1:50, faqat qo’zilarning 6 oyligida qayd qilindi. 6 va 12 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobida kolibakteriyalarga qarshi - 1:55dan 1:150 gacha, salmonellalarga - 1:50dan 1:80 gacha, pasterellalarga - 1:70dan 1:160 gacha, psevdomonadalarga - 1:50dan 1:110 gacha, streptokokklarga – 1:50dan 1:170 gacha va stafilokokklarga - 1:50dan 1:160 gacha titrda spesifik agglyutininlar borligi va ularning to’lqinsimon dinamikaga ega ekanligi aniqlandi. Bu esa qorako’l qo’zilari organizmida tabiiy immunitet shaklanganligidan dalolat beradi. Tadqiqotlarimizning natijalari qorako’l qo’zilari organizmida avvalo kolostral, ya’ni passiv immunitet, so’ngra tabiiy faol immunitet hosil bo’lganligini ko’rsatdi. Demak, bu hodisalar t urli yoshdagi qorako’l qo’zilarining organizmida tabiiy rezistentlik shakllanganidan dalolat beradi . Tadqiqot natijalarining ahamiyati. Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylari organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunitet shakllanishida aniqlangan kolostral antitelalarning ahamiyati kattadir. Turli sinfdagi immunoglobulinlarning qon zardobidagi miqdorini bilish, ularni immunoproflaktikada optimal qo’llash imkonini beradi. 73 Organizm rezistentligining aniq o’lchamga ega bo’lgan immun ko’rsatkichlarini aniqlash naslchilik ishlarida seleksiyaning immunologik parametrlarini topish uchun xizmat qiladi. XULOSALAR 74 “ Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylarining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunobiologik xususiyatlari ” mavzusida olib borilgan tadqiqotlarimizning natijalariga asoslanib, quyidagilarni xulosa qilamiz: 1. Turli yoshdagi qorako’l qo’ylari organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi kolostral va tabiiy faol immunitet shakllanishining gumoral va immunologik asoslari aniqlandi. 2. Turli yoshdagi qorako’l qo’ylarining qonida aniqlangan gumoral va immunologik ko’rsatkichlar o’rtasida yaqqol bog’liqlik mavjud. 3. Qorako’l qo’ylarining yoshi bilan ularning qon zardobi tarkibidagi M sinfiga mansub immunoglobulinlar miqdori o’rtasida aloqa borligini inobatga olish zarur. 4. Yangi tug’ilgan 1,3 va 6 oylik qorako’l qo’zilarining qon zardobidagi G immunoglobulinlarning miqdori bir-biriga juda yaqindir. 5. M immunoglobulinlar miqdori bo’yicha 6 oylik qorako’l qo’zilari (Ig M= 5,66 g/l) 1 oylik (Ig M= 5,04 g/l) va 3 oylik (Ig M= 4,54 g/l) qorako’l qo’zilariga nisbatan ustunlikka egadir. 6. Yosh qorako’l qo’zilarining qon zardobida G va M immunoglobulinlar miqdorining oshishi kolostral va tabiiy normal antitelalarning hosil bo’lishida katta ahamiyatga egadir. 7. Kolostral antitelalarning hosil bo’lishi 1 oylik qorako’l qo’zilari organizmida kolostral immunitet shakllanganligidan dalolat beradi va u yosh qo’zilarni tegishli bakteriyalardan tabiiy himoya qiladi. 75 8. 6 oylik qorako’l qo’ylarining immun ko’rsatkichlari 1 va 3 oylik ko’ylarga nisbatan ancha yuqoridir. 9. Bunday ko’rsatkichlar 6 oylik qo’ylarning tabiiy immun statusi 1 va 3 oylik qo’ylarga nisbatan ustun ekanligini namoyon qildi. 10. Tabiiy normal antitelalarning hosil bo’lishi esa 3 va 6 oylik qorako’l qo’zilari organizmida tabiiy faol immunitet shakllanganligidan dalolat beradi. 11. Qorako’l qo’ylari qon zardobidagi kolostral va tabiiy faol immunitetlarni tavsiflovchi antitelolar titri to’lqinsimon dinamikaga ega va bu holat ularning butun hayoti davomida saqlanib qoladi. 12. Turli konstitusiyadagi qorako’l qo’ylari qon zardobida shartli patogen mikroorganizmlarga nisbatan 1:230 dan 1:560 gacha bo’lgan yuqori titrdagi antitelolar hosil bo’lishi ularning organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga nisbatan tabiiy faol immunitet shakllanganligidan dalolat beradi. AMALIY TAVSIYaLAR Umumiy xulosalardan kelib chiqqan holda, quyidagilarni taklif etamiz: 1. Qishloq xo’jalik hayvonlarining, ayniqsa yosh hayvonlarning kasalliklari bilan kurashish chora-tadbirlari tizimida immun statusni yaxshilash va nazorat qilishni doimiy ravishda amalga oshirish kerak. 76 2. Buning uchun tabiiy immun javobning gumoral va immun ko’rsatgichlari hamda shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi normal antitelolar titrini oldindan aniqlab, tahlil qilib chiqish zarur. 3. Hayvonlarning umumiy immun statusiga M sinfi immunoglobulinlari miqdori bo’yicha qo’shimcha baho berish maqsadga muvofiq bo’ladi. 4. Organizmning shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immun javobining va normal antitelolar ko’rsatgichlarini seleksiya-naslchilik ishlari tarkibiga kiritish kerak. 5. Hayvonlar organizmining gumoral va immun ko’rsatkichlarini aniqlash naslchilik isharida seleksiyaning immunologik parametrlarini topish uchun xizmat qiladi. 6. Hayvonlar organizmida shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunitet shakllanishida aniqlangan kolostral antitelalarning va turli sinfdagi immunoglobulinlarning ahamiyatini bilish, ularni immunoprofilaktikada optimal qo’llash imkonini beradi. Demak, hayvonlar organizmining tabiiy immunobiologik xususiyatlarini o’rganish veterinariya va chorvachilik amaliyotida katta ahamiyatga egadir. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati I. O’zbekiston Respublikasi qonunlari. 1. Ta’lim to’g’risidagi qonun. Toshkent, 2020 yil. 2. O’zbekiston Respublikasining “Veterinariya to’g’risida”gi Qonuni (yangi tahriri). Toshkent. 29 dekabr 2015 yil. . 77 II. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining karorlari. 3. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi PF-4947-sonli Farmoni. 4. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining2017 yil 16 martdagi «Chorvachilikda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida»gi PQ-2841-son qarori. 5. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora tadbirlari to’g’risida”gi PQ-2909-sonli Qarori. 6. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 1 iyundagi “Davlat veterinariya xizmati boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PF-3026-sonli Farmoni. 7. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28-yanvardagi “ 2022-2026 yillarga mo’ljallangan yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasini “ Inson qadrini ulug’lash va faol mahalla yili ”da amalga oshirishga oid Davlat dasturi to’g’risida”gi PF-60-son Farmoni. 8. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 28 martdagi «Veterinariya va chorvachilik sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PF-5696-son Farmoni. 9. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 28- martdagi «O’zbekiston Respublikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qo’mitasi faoliyatini tashkil etish to’g’risida»gi PQ-4254 qarori. 10. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 29 yanvardagi “Chorvachilik tarmog’ini davlat tomonidan ko’llab-quvvatlashning qo’shimcha chora-tadbirlari to’g’risida”giPQ-4576-son qarori . 11. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 03 martdagi “Chorvachilik tarmoqlarini davlat tomonidan yanada qo’llab- quvvatlashga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi PQ-5017 son qarori. 78 12. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 31 martdagi Prezidentimizning “Veterinariya va chorvachilik sohasida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish to’g’risida”gi PQ-187 -son qarori III . O’zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari . 13. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch”.Toshkent “Ma’naviyat” 2008 yil. 14. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O’zbekiston” NMIU, 2017. 15. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.Toshkent, “O’zbekiston” NMIU, 2017 yil. 16. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent, “O’zbekiston” NMIU, 2017 yil. 17. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomasi. Toshkent 202 1 yil, 9 yanvar. IV . Asosiy adabiyotlar . 18. Bakulina N., Krayeva E. Mikrobiologiya. Moskva – 2007 god. 19. Birger. M.O. «Spravochnik po mikrobiologicheskim ivirusologicheskim metodam issledovaniya». Moskva ,200 2 g od . 20. GeorgiyevskiyV.I. « Fiziologiya selskoxozyaystvennыx jivotnыx » Moskva, « Agropromizdat » 1990 god. 21. Kolyakov Ya.Ye. Veterinarnaya mikrobiologiya. Moskva – 2006 god. 22. Xaitov R. M . «Immunologiya» Moskva - Medisina2005 g. 23. Xaitov R.X., Eshimov D. « Hayvonlarning patologik fiziologiyasi » . Darslik. Toshkent, « O’qituvchi » 2013 yil. 79 Qo’shimcha adabiyotlar . V. Davriy nashrlar, statistik to’plamlar va hisobotlar. 24. Abdullayev M.A. , Ruzikulov R.F. «Kolostralnыy immunitet novorojdyonnыx jivotnыx protiv uslovno-patogennыx mikroorganizmov». Uz NIVI. Samarkand-2006 g. 25. Abdullayev M.A., Ruzikulov R.F. Immunnost organizma selskoxozyaystvennыx jivotnыx protiv uslovno-patogennыx mikroorganizmov. //Jurnal «Izvestiya» Armyanskoy selskoxozyaystvennoy akademii. - Yerevan, 2004, № 4, S. 60-61. 26 . Abdullayev M.A., Xa i t o v R.X, Abdullayev Sh.M. Antiidiotiplarning immunogen xususiyati va sintetik vak s inalar yaratish muammosi //Problemы izыskaniya, sinteza i proizvodstva preparatov dlya veterinarii.Materialы II - respublikanskoy nauchno-prakticheskoy konferensii. - Samarkand, 1999. - S. 6-12. 27 . Abdusattorov A., Yaparov E., Azamov B. B uzo q va qo’zilarning enteropatogen kolibakteriozi //N auchno ye obe s pecheni ye veterinarnogo blagopoluchiya jivotnovodstva Uzbekistana : Tez.d o kl. nauch. konf. - Samarkand , 1996. – S. 12-13. 28. Abdusattorov A., Yaparov E., Pulatov F. Yosh mollar kasalliklariga qarshi kurash samaradorligini oshirish omillari //N auchno ye obe s pecheni ye veterinarnogo blagopoluchiya jivotnovodstva Uzbekistana : Tez.d o kl. nauch. konf. - Samarkand , 1996. – S. 14-15 5. 29 . Almagambetov K.X., Gorskaya Ye.M., Bondarenko V.M. Translokasiya kishechnoy mikroflorы i yeye mexanizmы. //Mikrobiologiya. - Moskva, 1991. - № 10. - S. 74-79. 30 . Ambarsumyan G.R. Vliyaniye preparata laktobakterina – 6 na yestestvennuyu rezistentnost telyat // Dostijeniya i perspektivы veterinarii i jivotnovodstva : Material ы respublikanskoy nauchno-prakticheskoy konferensii. - Samarkand, 2006. – S. 29-30 80 31 . Antipenko V.P., Kuniskaya S.A., Rudniskaya L.S. Enterobakterii i Pseudomonasayeruginasa v etiologii xronicheskix zabolevaniy legkix i plevrы. //Mikrobiologiya. - Moskva, 1990. - № 9. - S. 24-27. 32 . A shurov S.A., Bagdanov V.M. Izucheniye kol ost ralnogo immuniteta u porosyat //N auchno ye obe s pecheni ye veterinarnogo blagopoluchiya jivotno- vodstva Uzbekistana : Tez.d o kl. nauch. konf. - Samarkand , 1996. - S.33-35. 33 . Bondarenko V.M. Rol uslovno-patogennыx bakteriy kishechnika vpoliorgannoy patologii cheloveka //Mikrobiologiya–2007.-№3.– S.22-24. 34. Burlakov V.A., Rodionova V.B., Intizarov M.M., Burlakov S.V. Problemы borbы i profilaktiki jeludochno-kishechnыx bolezney molodnyaka jivotnыx. //Veterinarnaya medisina.- Moskva, 2002.-№1.-S.16 . 35. Devlikamov X.I., Sidorov M.A. Profilaktika kolibakterioza novorojdennыx telyat. //Veterinariya. - Moskva, 2002 . -№ 12.- S. 38-39. 36. Dyachenko A.G., Lipovskaya V.V., Dyachenko P.A. Osobennosti immunnogo otveta pri ostrыx kishechnыx infeksiyax, vыzvannыx patogen - nыmi enterobakteriyami. //Veterinariya. - Moskva, 2001, - №5, - S.108. 37 . Djupina S.I. Faktornыye infeksionnыye bolezni jivotnыx //Veterinariya.- Moskva, 2001.- № 3.- S.6-7. 38. Jeleznikova G.F. Infeksiya i immunitet: strategii obeix storon //Immunologiya.- Moskva, 2006. - № 6. - S.597- 6 14. 39. O’zbekiston Respublikasi davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari. 20 22 y. 40. Kolomыsev A.A., Gavrilov V.A., Yevseyev V.M., Sribnыy N.I. Dvunapravlennoye deystviye gumoralnыx faktorov. //Veterinariya. - Moskva, 200 0.- № 5.- S.24-27. 41. Morgunova V.I., Altuxov N.M., Morgunov V.I. Profilaktika kolibakterioza u novorojdennыx porosyat. //Veterinariya. - Moskva, 2003. - №1. - S.18. 42. Muxitdinova S., Ruzikulov R.F. «Qo’zilarning mikrobial muhitga nisbatan tabiiy immun statusi». Samar q and - 2006 yil. 81 43. Nemchenko M.I. Bolezni novorojdennыx telyat. //Veterinariya.- Moskva, 19 9 9.-№1.-S.51-54. 44 . Nemseva M.V. Vliyaniye kolostralnogo immuniteta na nekotorыye pokazateli yestestvennoy rezistentnosti telyat pri razlichnыx sposobax immunizasii korov //Sb. nauch. trudov veterinarnogo instituta. - Leningrad, 1998. - S.67-70. 45. Polikarpov N.A. Biologicheskiye svoystva uslovno-patogennыx mikroorganizmov, vыdelennыx ot bolnыx ostrыmi kishechnыmi zabolevaniyami. //Mikrobiologiya.- Moskva, 2004. - № 8. - S.19-23. 46 . Reskiy M.I., Shaxov A.G., Bliznesova G.N., Filatov N.V., Masnov Yu.N. Test dlya osenki passivnыx kolostralnыx immunoglobulinov //Veterinariya. - Moskva, 2008.- № 6.- S.48-50. 47 . Romanyuxa A.A. Immunnaya sistema: norma i adaptasiya //Immunologiya. – 2009. – T. 30, №1. – S.7-12. 48. Ruzikulov R.F. Imm unnыye svoystva sыvorotki krovi novorojden-nыx karakulskix yagnyat . Jurnal « Zooveterinariya » . Tashkent. 2008 god. № 1 1 . 49. Ruzikulov R.F.Immunomoduliruyuщaya rol antiiditipicheskix antitel . Jurnal « Zooveterinariya » – Tashkent, 2009 god. №5 . 50. Ruzikulov R.F. «Yestvennыy immunitet s-x. jivotnыxprotivuslovno- patogennыx mikroorganizmov». Novosibirsk - 2004 g. 51 . Ruzikulov R.F. Yestestvennыy immunnыy status karakulskix oves protiv uslovno - patogennыx mikroorganizmov. Jurnal « Zooveterinariya » Tashkent . 20 10 god . №1. 52 . Ruzikulov R.F. , Xaitov R.X . Yestestvennoye immunnoye reagirovaniye na antigennoye vozdeystviye uslovno-patogennыx mikroorganizmov u raznыx porod sviney. RF. Materialы mejdunarodnoy nauchnoy konferensii professors - koprepodavatelskogo sostava, nauchnыx sotrudnikov i aspirantov SPbGAVM . 24- 26.01. 2012god. (Sank-Peterburg). 53. Ruzikulov R.F. Shartli va o’tkir kasallik qo’zg’atuvchi bakteriyalarga qarshi emlangan qorako’l qo’zi-larining immunologik holati. Jurnal «Zooveterinariya» Tashkent. 2014 god. №1. 82 54. Ruzikulov R.F. Sh artli patogen mikroorganizmlar keltirib chiqaradigan yuqumli kasalliklar-ning immunoproflaktikasi va immunnoterapiyasida tabiiy rezistentlikning gumoral omillarini qo’llash. Jurnal «Zooveterinariya» Tashkent. 2014 god. №3. 55. Sidorov M.A., Fedorov Yu.N., Savich O.M. Immunnыy status i infeksionnыye bolezni novorojdennыx telyat i porosyat. //Veterinariya. - Moskva, 2006.- № 9.- S.3. 56 . Soboleva S.V., Mineyeva L.D., Rabinovich V.D. Eksperimentalnoye izucheniye preparata laktoglobulina protiv uslovno-patogennыx bakteriy salmonell //Mikrobiologiya.- Moskva, 1991.- № 9.- S.54-55. 57 . Soboleva S.V. Izucheniye immunogennosti mono- i assosiirovannыx vaksin iz shtammov uslovno-patogennыx bakteriy // Mikrobiologiya. - Moskva, 1991.- № 10.- S.31-34. 58 . Solodovnikov Yu.P. O kulture diskussiy i nemnogo ob epidemiologii kishechnыx infeksiy //Mikrobiologiya.-Moskva, 1991.-№ 12.- S.76-77. 59. Subbotin V.V. , Sidorov M.A. Osnovnыye elementы profilaktiki jeludochno-kishechnoy patologii novorojdennыx jivotnыx // Veterinariya. - Moskva, 2001. - № 4. 60 . Xolod V.M., Knyazeva L.A. Osenka immunoglobulinovogo statusa novorojdennыx jivotnыx //Veterinariya. - Moskva, 1989.-№ 12.-S.32- 48. 61 . Shulga N.N. Dinamika immunoglobulinov v sыvorotkax krovi i moloziva korov. //Veterinariya.- Moskva , 2006.- №7. 62 . Avr a meas S., Ternynck T. Natural auto antibodies: the other side of immune system //Immunology. - 1995. - Vol. 146. - P.235-248. 63 . Arthur G. Johnson, Richard J. Ziegler, Louise awley “ Microbiology and Immunology” 5 th edition , Copyright © 2010 Lippincott Williams & Wilkins. USA. 64 . Barbara Deeb, DVM, MS Assistant Professor Dept. of Comparative Medicine University of Washington. "Pasteurella multocida Infection in Rabbits" . 83 65 . Baman H.G. Innate immunity and the normal microflora //Journal Immunology Rev. – New York, 2000. – 173. – P.5-16. 6 6 . Bulling E., Helmuth Z. Pathologenitats mechanismen bei Salmonellen, //Berlin und munch.tierarztl Wochentsch. - 1997. - № 1. -P. 25-27. 67 . Dobbelaar P., Noordhuizen J., P.T.M., Keulen, K.A.S. van. Anepidemiolpogical study of gammaglobulin levels in newborn calves //Prev. Veter. Med. - 1997. - № 1. - P.51-62. 68 . Foster J.W., Spector M.P. How Salmonella survive against the adds //Microbiology. 1995, №49. - P. 145-174. 69 . RuzikulovR . F . The immunological structure of population of karakul lambs buccinated against conditionally and acute pathogenous bacteria. Journal of Microbiology, Biotehnology and Food Selences.-Slovacia, 12.2014. 209-212. 70. Gerard J. Tortora , Berdell R. Funke , Christine L. Case “Microbiology - An Introduction”, 12th edition , Copyright © 2016, 2013, 2010 Pearson Education, Inc.USA. 71 . Galan J.B. Molecular genetic bases of Salmonella entry into host cells //Mol. Microbiology. 1996, № 20(2). – R . 263-270. 7 2 . Health Protection Agency (2007). Identification of Pasteurella species and morphologically similar bacteria (.pdf) Archived 2009-09-22 at the Wayback Machine . National Standard Method BSOP ID 13 Issue 2.1. 7 3 . "Human Rabies Prevention, United States, Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices" (PDF) . Centers for Disease Control and Prevention, Morbidity and Mortality Weekly Report. 2008. p. 2. Retrieved April 25, 2017. This article incorporates public domain material from websites or documents of the Centers for Disease Control and Prevention . 74 . Isa M.B., Marinez L., Giordano M. et al. Measles virus-specific immunoglobulin G isotype immune response in eariy and late infections //J. Clin. Microbial. - 2001. – Vol. 39. – P. 170-174. 7 5 . Kunert P., Christensen H, eds. (2008). Pasteurellaceae: biology, genomics and molecular aspects. Caister Academic Press. ISBN 978-1-904455-34. 84 76 . Jacob G. Natural antibodies //New York, 1996.- P.534-539. 77 . Lekakh I. V., Poverenne A. M. Free and latent antibodies to DNA in immunoglobulin preparation from healthy humans //Mol. Biol. -1996. - Vol. 30. - P.422-424. 78 . Okoh, A.E.J. (1980). An outbreak of pasteurellosis in Kano Zoo. Journal of Wildlife Diseases 16: 3–5 7 9 . P.J. Quinn, B.K. Markey, F.C. Leonard, E.S. FitzPatrick, S. Fanning, P.J. Hartigan “Veterinary Microbiology and Microbial Disease” 2nd.Edition, Blackwell Science Ltd © 2011. UK. 80 . Reptiles, Amphibians, and Salmonella . Centers for Disease Control and Prevention. U.S. Department of Health & Human Services. 25 November 2013 . Retrieved 3 August 2013 . VII . Internet saytlari. 1. veterinar iya.ru.ask.com 2. www.intervet.ru/ 3. www. veterinariya .narod.ru/ 4. www.zoovet.ru/ 5. www.vetclub.ru/ 6. [ http://bibliotekar.ru/med-4/7.htm ]. 7. [ http://bibliotekar.ru/med-4/7.htm ]. 8. [ http://bibliotekar.ru/med-4/7.htm ]. 9. [ http://www.immunoana liz.ru/yestestvenniy-i-iskusstvenniy-immunit ]. 9. [ http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0% 98%D0%BC%BC%D1%83%D0 ]. 10. [ http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0% ]. 11. [ http://www.allvet.ru/diseases/all_inf34.php ]. 12. [ http://www.allvet.ru/diseases/all_inf29.php ]. 13. [ http://www.allvet.ru/diseases/all_inf29.php ]. 85 14. [ http://faunazoo.ru/streptokokk ]. ILOVALAR In ter net ma’lumotlari KARAKULSKIYe OVSЫ . Rech poydet ob odnoy iz samыx drevnix i samыx populyarnыx porod — karakulskoy, po ponyatnыm prichinam polzuyuщyeysya osoboy blagosklonnostyu jenskoy chasti naseleniya. Karakulskaya — odna iz drevneyshix porod oves na zemle. Po povodu yeye proisxojdeniya u spesialistov net yedinogo mneniya, odnako schitayetsya, chto poyavilas ona na territorii Uzbekistana v rezultate skreщivaniya neskolkix porod oves. Odnim iz yeye praroditeley bыli kurdyuchnыye ovsы s xoroshim kachestvom merlushki. Nazvaniye "Arabikoy", zakrepivsheyesya za chernыmi karakulskimi ovsami, ukazыvayet na vozmojnuyu ix svyaz s arabskimi toщyexvostыmi ovsami, kotorыye mogli uchastvovat v obrazovanii oves karakulskoy porodы. Slovo "karakul" proisxodit ot tyurkskogo "kara", chto v perevode oznachayet "chernыy" i "kol"- "ruka", ili "pocherk". V tolkovom slovare russkogo yazыka pod redaksiyey professora D. N. Ushakova (1935 g.) ponyatiye "nerazborchivыy, nebrejnыy pocherk", "netverdo napisannыye bukvы" tolkuyetsya kak "karakuli". I deystvitelno, risunok smushki dannoy porodы oves sozdayet vpechatleniye pisma, napisannogo karakulyami. Ovsы karakulskoy porodы netrebovatelnы k kormam, vыnoslivы i xorosho prisposoblenы k pastbiщnomu soderjaniyu v usloviyax jarkogo klimata, u nix 86 otlichnaya termoregulyasiya, blagodarya tonkim podvijnыm gubam oni legko sobirayut i poyedayut suxiye rasteniya. Suxaya konstitusiya, krepkiy kostyak, silnaya muskulatura, podvijnost i vыnoslivost obuslovili shirokiy areal rasprostraneniya etix oves. Po xarakteru produktivnosti karakulskix oves otnosyat k smushkovo- molochnыm, a po zoologicheskoy klassifikasii — k dlinnojirnoxvostыm. Produktivnost karakulskoy ovsы, vozmojno, prevosxodit vse drugiye porodы. Ot etix oves ispokon vekov poluchali massu neobxodimыx produktov: myaso, moloko, sherst, ovchinu, koju, sыchugi (ispolzuyutsya v sыrodelii i parfyumerii) i kishki. Iz shkur izgotovlyali polushubki, tulupы, razlichnuyu obuv, perchatki, burdyuki, sedla i mnogoye drugoye. No glavnaya produksiya, poluchayemaya ot etix unikalnыx jivotnыx — dragosennыye karakulskiye smushki razlichnoy svetovoy gammы (osnovnaya okraska chernaya). V seroy okraske razlichayut ottenki ot svetlo-serogo i serogo do temno-serogo i cherno-serogo. Yest takje molochnaya, melovaya, stalnaya, golubaya, jemchujnaya, serebristaya, svinsovaya i perlamutrovaya rassvetki. V rozovoy okraske vstrechayetsya brilliantovaya rassvetka. V okraske sur (karakulskiye smushki s neodinakovoy okraskoy volosa po dline — rezkiy perexod ot temnogo osnovaniya k svetlomu konchiku voloskov i zavitkov) v zavisimosti ot proisxojdeniya oves vыdelyayut takiye raznovidnosti: buxarskiy, surxandarinskiy i karakalpakskiy. V buxarskom sure razlichayut serebristuyu, zolotistuyu, bronzovuyu, sirenevuyu, almaznuyu i drugiye rassvetki. V karakalpakskom — ashar (zakat solnsa), shabdar (svet goroshka), uryuk-gul [svetok abrikosa] i dr. V korichnevoy okraske smushki mogut bыt perexodы ot svetlыx do temno- korichnevыx ottenkov. Vsego razlichayut shest osnovnыx okrasok karakulya [vklyuchaya chernuyu) so mnojestvom rassvetok. Vid i kachestvo sыrya zavisyat ot vozrasta ploda ili yagnenka. Normalnoye embrionalnoye razvitiye karakulskix yagnyat dlitsya okolo 150 dney. V eto vremya formiruyetsya i razvivayetsya volosyanoy pokrov shkurki. Smushki plodov razdelyayut nagolyak (115—125 dney), karakulchu (127—134 dnya) i karakul- karakulchu (135—135 dney). Shkurki yagnyat — na karakul (vozrast uboya molodnyaka — pervыye 1—3 dnya), yaxobab (10-40 dney), tryasku (posle 1—2 mesyasev). Ot vzroslыx oves poluchayut ovchinnoye sыrye. U karakulskix oves krepkaya konstitusiya, grushevidnaya forma tuloviщa. Profil golovы u baranov — gorbonosыy, u matok — pryamoy. Baranы — rogatыye, matki, kak pravilo, komolыye, no vstrechayutsya i rogatыye. Tuloviщye dostatochno glubokoye, konechnosti otnositelno vыsokiye, nije skakatelnыx sustavov pokrыtы blestyaщim kroyuщim volosom. Xvost — shirokiy, s bolshim otlojeniyem jira, okanchivayetsya S-obraznыm izgibom toщyego pridatka. Srednyaya jivaya massa novorojdennыx yagnyat 4,CD—4,5 kg, matok — 45—50 kg, baranov — 60—70 kg. V plemennыx xozyaystvax jivaya massa matok mojet dostigat 55—60 kg, baranov — 75—90 kg. Vыsota v xolke: baranov — 72 —78 sm, matok - 62-72 sm. Sherstnыy pokrov vzroslыx karakulskix oves ochen raznoobrazen, dlina shersti kolebletsya ot 5 do 20 sm. Sherst neodnorodnaya, grubaya, kosichnogo 87 stroyeniya, strigut yeye dva raza v god. V zavisimosti ot vremeni strijki i vozrasta oves sherst podrazdelyayetsya na vesennyuyu, osennyuyu i poyarkovuyu, a po svetu — na beluyu, svetlo-seruyu i svetnuyu. Na myaso v osnovnom ispolzuyut vыbrakovannoye pogolovye, a takje tushki yagnyat. Posle uboya yagnyat matok soderjat dlya polucheniya moloka, poskolku oni xarakterizuyutsya xoro¬shey molochnostyu. Tak, za ves period odna ovsematka dayet 65—70 kg moloka. Ovechye moloko — vыsokopitatelnыy produkt, v kotorom soderjitsya: suxix veщyestv — 18—19%, belka - 4,5-5,5%, jira - 7,2-7,8%, uglevodov - 4,4-4,8%. V Institute jivotnovodstva stepnыx rayonov im. M. F. Ivanova "Askaniya- Nova" sozdan askaniyskiy porodnыy tip mnogoplodnыx karakulskix oves. Eto unikalnыy vnutriporodnыy tip karakulskoy porodы, xarakterizuyuщiysya vыsokim urovnem produktivnosti i mnogoplodiyem. Ovsematki otlichayutsya vыsokoy plodovitostyu (167—190%) i molochnostyu. Jivaya massa baranov — 90—100 kg, ovsematok — 56—60 kg. Vыxod smushek pervыx sortov — 84—89%. Karakulskiye smushki — chernogo i serogo sveta, inogda vstrechayutsya korichnevыye. Ovsы etogo tipa krepkoy konstitusii, u nix prodolgovatoye grushevidnoye tuloviщye, shirokaya spina, glubokaya grud, vыsokiye i krepkiye konechnosti. Xvost shirokiy, jirnыy, v forme treugolnika, okanchivayetsya tonkim otrostkom. Sherst grubaya, neodnorodnaya, kosichnogo stroyeniya. Baranы v osnovnom rogatыye, matki komolыye. Ovsы vыnoslivы, xorosho prisposoblenы k prirodnыm usloviyam yuga Ukrainы. http://duchka.ru/publ/karakulskiye_ovcy/23-1-0-729 KARAKULSKAYa PORODA — jirnoxvostaya grubosherstnaya poroda oves smushkovo - molochnogo napravleniya. Osnovnыm produktom dannoy porodы yavlyayetsya karakul i karakulcha . Karakulskaya poroda dayot luchshiye v mire smushki. Karakulskaya poroda oves drevnyaya, schitayetsya, chto yeyo vыveli narodы Sredney Azii putyom umelogo otbora i podbora blagopriyatnыx dlya vыraщivaniya oves prirodnыx i kormovыx usloviy. Karakulskiye ovsы xorosho prisposoblenы k surovыm klimaticheskim usloviyam polupustыn i pustыn . Baranы etoy porodы v osnovnom rogatыye , a matki komolыye . Jivoy ves matok 45-50 kg, baranov ot 55 do 85-90 kg u luchshix predstaviteley porodы. Yagnyata karakulskoy porodы delyatsya na chyornыx, serыx, sur i kombar, osnovnuyu massu pogolovya, do 85 % sostavlyayut chyornыye ovsы, odnako s vozrastom ovsы sedeyut. Nastrig shersti s golovы sostavlyayet 2,2-3,8 kg. Myaso i salo karakulskoy ovsы imeyet xoroshiy vkus [2] . U bolshinstva predstaviteley porodы golova polugorbonosaya, xvost imeyet bolshoye otlojeniye jira, dlinnыy (spuskayetsya nije skakatelnogo sustava ), telo glubokoye. Sherst poluchennaya s vzroslыx oves ispolzuyetsya dlya vыdelki kovrov i dlya izgotovleniya gruboy sherstyanoy tkani. Razlichayut oves krepkogo, grubogo i nejnogo konstitusionalnogo tipa. 88 Dlya polucheniya moloka ispolzuyutsya otluchennыye ot yagnyat matki (vsledstviye uboya dlya polucheniya karakulya), dlya polucheniya myasa — vыbrakovannыye matki i baranchiki, imeyuщiye nizkoye kachestvo karakulya, uboy baranchikov proizvoditsya posle ix doraщivaniya do 10-12 kg. Karakulskiye ovsы razvodyatsya v Irane , Afganistane , Namibii , YuAR . vыraщivalis v respublikax Sredney Azii, v nekotorыx rayonax Moldavskoy i Ukrainskoy respublik ( Xersonskaya , Odesskaya , Poltavskaya , Nikolayevskaya oblasti ), Volgogradskoy , Astraxanskoy , Orenburgskoy oblastyax, Krasnodarskom kraye , Kalmыkii . V nastoyaщyeye vremya v 50-ti stranax mira razvoditsya karakulskaya poroda, obщaya chislennost pogolovya dostigayet 31 mln golov. Razvedeniye karakulskoy pordы v Rossii prodoljeno v Astraxanskoy oblasti i v Kalmыkii. V 1950-ye godы i, ochevidno, pozdneye suщyestvovali gosudarstvennыye plemennыye rassadniki soyuznogo i respublikanskogo znacheniya, plemennыye sovxozы. V Samarkande rabotal NII karakulevodstva . V Uzbekistane razvedeniyem karakulskoy porodы zanimayetsya kompaniya «Uzbek korakuli» http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Immunitet — eto zaщitno-prisposobitelnaya reaksiya organizma protiv razlichnыx boleznetvornыx agentov. V obыchnom ponimanii imeyetsya v vidu immunitet k infeksionnыm boleznyam. Nauka, izuchayuщaya immunitet, nazыvayetsya immunologiyey, a reaksii soprovojdayuщiye vыrabotku immuniteta,— immunologicheskimi reaksiyami. Vыdayuщiysya russkiy uchenыy I. I. Mechnikov tak opredelil immunitet: «Pod nevospriimchivostyu k zaraznыm boleznyam nado ponimat obщuyu sistemu yavleniy, blagodarya kotorыm organizm mojet vыderjivat napadeniye boleznetvornыx mikrobov». Razlichayut immunitet vidovoy i priobretennыy. Vidovoy immunitet sostavlyayet svoystvo dannogo vida jivotnыx i peredayetsya po nasledstvu. Naprimer, jivotnыye ne boleyut koryu, tifami i nekotorыmi drugimi boleznyami, a chelovek ne boleyet mnogimi infeksiyami, kotorыmi porajayutsya jivotnыye (chuma rogatogo skota, sobachya chuma i dr.). Vidovoy immunitet mojet bыt absolyutnыm i otnositelnыm. Obladaya absolyutnыm immunitetom, ni jivotnoye, ni chelovek ni pri kakix obstoyatelstvax ne zabolevayut dannoy boleznyu. Tak, sobaki nikogda ne boleyut koryu i drugimi infeksiyami, nablyudayuщimisya u cheloveka. Odnako ptisы, pri obыchnыx usloviyax ne zabolevayuщiye sibirskoy yazvoy, mogut zabolet yeyu pri oslablenii organizma v rezultate oxlajdeniya, golodaniya i drugix prichin. Sledovatelno, oni obladayut otnositelnыm immunitetom k sibirskoy yazve. V razvitii otnositelnogo immuniteta bolshoye znacheniye imeyut blagopriyatnыye sosialnыye usloviya, a takje priobretennыye svoystva organizma, razvivshiyesya v nem putem vzaimosvyazi s okrujayuщyey sredoy (naprimer, zakalivaniye organizma fizkulturoy). Priobretennыy immunitet vыrabatыvayetsya u cheloveka v techeniye yego jizni, obыchno posle kakogo-libo infeksionnogo zabolevaniya. 89 Velikiy russkiy uchenыy I. I. Mechnikov pervыy otkrыl, chto belыye krovyanыye telsa (leykositы) zaxvatыvayut popadayuщiye v krov inorodnыye dlya organizma veщyestva, v tom chisle bakterii, i perevarivayut ix. Takiye leykositы Mechnikov nazval fagositami Fagositoz obыchno nosit nespesificheskiy xarakter. Eto znachit, chto fagositы «pojirayut» lyubыye mikrobы, naxodyaщiyesya v krovi i tkanyax. Odnako pri razvitii immuniteta on mojet priobresti i spesificheskiy xarakter po otnosheniyu k opredelennoy infeksii. V borbe s infeksiyey organizm vыrabatыvayet razlichnыye antitela, kotorыye unichtojayut bakterii i razrushayut vыdelyayemыye imi toksinы. Antitela obrazuyutsya preimuщyestvenno v limfaticheskix uzlax i selezenke. Veщyestva (mikrobы ili belkovыye tela), vыzыvayuщiye obrazovaniye antitel, a takje vstupayuщiye v reaksiyu s nimi, nazыvayut antigenami. Posle perenesennoy infeksii — ospы, kori, bryushnogo tifa i dr.-—v organizme soxranyayutsya na mnogiye godы antitela, kotorыye pri povtornom popadanii v nego toy je infeksii, obыchno unichtojayut yeye. Poetomu pri priobretennom immunitete chelovek, kak pravilo, vtorichno ne zabolevayet. V etix sluchayax sam organizm aktivno vыrabatыvayet antitela. Takoy immunitet nazыvayetsya yestestvennыm, priobretennыm, aktivnыm immunitetom. Yestestvennыy immunitet mojet bыt i passivnыm, kogda immunnыye — zaщitnыye — antitela perexodyat ot materi cherez plasentu v krov ploda, t. ye. plod poluchayet uje gotovыye antitela. V etom sluchaye novorojdennыy uje obladayet immunitetom. Poetomu novorojdennыye i deti pervogo goda jizni ustoychivы (immunnы) ko mnogim infeksiyam. No passivnыy immunitet meneye stoyek, chem aktivnыy. Cherez 1—2 goda antitela, poluchennыye ot materi, razrushayutsya i rebenok stanovitsya uje vospriimchivыm k etim infeksiyam. Iskusstvennыm nazыvayetsya immunitet, poluchennыy putem privivok, dlya preduprejdeniya zaraznыx bolezney. Iskusstvennыy immunitet toje mojet bыt aktivnыm i passivnыm. Aktivnыy iskusstvennыy immunitet vыrabatыvayetsya u cheloveka, kogda yemu vprыskivayut kulturu ubitыx ili oslablennыx mikrobov i organizm v otvet na deystviye etix antigenov vыrabatыvayet sootvetstvuyuщiye antitela. Vpervыye v 1796 g. vыdayuщiysya angliyskiy vrach E. Djenner stal privivat detyam korovyu ospu. Otsyuda privivochnыy material stali nazыvat, vaksinoy (ot latinskogo slova vacca, chto znachit korova). Passivnыy iskusstvennыy immunitet poluchayetsya pri vvedenii sыvorotki krovi jivotnыx (chaщye loshadey), v kotoroy uje soderjatsya gotovыye antitela. Dlya prigotovleniya immunnыx sыvorotok v krov loshadi vvodyat antigenы (toksinы), v otvet na kotorыye v yeye krovi obrazuyutsya antitela; eti antitela i vvodyat cheloveku. Passivnыy immunitet neprodoljitelen. http://bibliotekar.ru/med-4/7.htm 90 Yestestvennыy i iskusstvennыy immunitet Iskusstvennыy (postvaksinalnыy) immunitet mojet otlichatsya ot yestestvennogo immuniteta, voznikayuщyego pod vliyaniyem perenesennoy infeksii ili pri yestestvennoy immunizasii sirkuliruyuщimi v srede shtammami vozbuditelya bez proyavleniya klinicheskix priznakov zabolevaniya. Eti razlichiya kasayutsya kolichestvennыx i kachestvennыx pokazateley immuniteta. V selom postvaksinalnыy immunitet ustupayet po napryajennosti postinfeksionnomu immunitetu. Immunogennost vaksin umenshayetsya v sleduyuщyem poryadke: jivыye vaksinы — ubitыye korpuskulyarnыye vaksinы — ximicheskiye (rastvorimыye) vaksinы. V obratnom napravlenii uvelichivayetsya pea kto genn ost vaksin. Daje pri vvedenii jivыx (attenuirovannыx) vaksin immunitet mojet bыt slabeye po sravneniyu s tem, kotorыy voznikayet pod vliyaniyem virulentnogo vozbuditelya. Pri yestestvennoy immunizasii ili vvedenii jivыx i ubitыx vaksin organizm otvechayet na vse vidы antigenov, vxodyaщix v sostav mikroorganizmov. Pri immunizasii subyedinichnыmi ili ximicheskimi vaksinami immunitet meneye polnosenen, tak kak formiruyetsya pod vliyaniyem tolko otdelnыx antigenov, naprimer stolbnyachnogo, difteriynogo anatoksinov, Vi-antigena, HBsAg i t.d. Takim obrazom, otlichiya postvaksinalnogo immuniteta ot postinfeksionnogo zavisyat ot osobennostey vaksin. V ideale vaksina doljna soderjat vse pro- tektivnыye antigenы, kotorыye vxodyat v sostav mikroorganizmov, vыzыvayuщix zabolevaniye. Takaya vaksina aktiviruyet bolshoye kolichestvo immunokompetentnыx kletok s razlichnыmi vidami spesifichnosti, chto obespechivayet formirovaniye stoykogo immuniteta. http://www.immunoanaliz.ru/yestestvenniy-i-iskusstvenniy-immunitet Iskusstvennыy immunitet: aktivnыy, passivnыy Iskusstvennыy aktivnыy immunitet Formiruyetsya putem vaksinasii. Cheloveku -delayetsya privivka oslablennыmi ili ubitыmi virusami ili bakteriyami. V rezultate razvivayetsya pervichnыy immunnыy otvet organizma, a pri popadanii normalnogo neoslablennogo vozbuditelya zabolevaniya obespechivayetsya vtorichnыy otvet, veduщiy k legkomu techeniyu bolezni i bыstromu obezvrejivaniyu antigena. Iskusstvennыy passivnыy immunitet Voznikayet posle vvedeniya sыvorotok krov» podkojno, vnutrimыshechno. Sыvorotki soderjat gotovыye antitela protiv konkretnogo antigena (naprimer, protiv difterii, ensefalita, zmeinogo yada). K vvedeniyu sыvorotki pribegayut dlya preduprejdeniya zabolevaniya sh sluchaye kontakta s istochnikom infeksii (pri «ori; difterii, stolbnyake, grippe, sibirskoy yazve) ili dlya oblegcheniya techeniya uje razvivshegosya zabolevaniya. Svoyevremenno vvedennыye gotovыye antitela pomogayut spravitsya s boleznyu, v to vremya, poka razvivayetsya sobstvennыy immunnыy otvet. K osnovnыm prinsipam profilaktiki infeksionnыx bolezney sleduyet otvesti ranneye vыyavleniye bolnыx i nositeley infeksii; sistematicheskoye obsledovaniye na bakterionositelstvo lis opredelennыx professiy (sfera uslug, rabota, svyazannaya 91 s produktami pitaniya); gigiyenicheskiye merы, obщyesashggarnыye (bani, prachechnыye, vodosnabjeniye, chistota territoriy, nalichiye dezinfisiruyuщix sredstv); sanitarnoye prosveщyeniye; pitaniye; borba s samolecheniyem, dispanserizasiya. http://nikayell.ru/iskusstvennyj-immunitet-aktivnyj-passivnyj/ Kolostralnыy immunitet. Passivnыy immunitet - kak pravilo, peredayetsya ot materi k щyenkam (tak nazыvayemыy kolostralnыy immunitet). Takoy immunitet щyenki priobretayut pri potreblenii moloziva, Щyenki doljnы poluchit molozivo v pervыye dva chasa posle rojdeniya ,poka v ix kishechnike ne vыrabatыvayutsya svoi fermentы. Eti izmeneniya v kishechnike proisxodyat ochen bыstro, v pervыye neskolko chasov jizni. Peredacha colostral antitel cherez molozivo dayot vozmojnost щyenku bыt zaщiщyonnыm ot bakteriy i virusov, s kotorыmi oni mogut stolknutsya v pervыye nedeli jizni. Zablujdeniyem yavlyayetsya fakt pozdnego ot’yoma щyenkov ot grudi, schitaya chto oni budut zaщiщyenы colostral immunitetom ot infeksii, poka ix kormit suka. Kolostralnыy immunitet щyenki preobretayut tolko v pervыye dva chasa posle rojdeniya! Yesli щyenok ne mojet sosat samostoyatelno, ssedite nemnogo moloka ot suki i nakormite щyenka iz shprisa ili pipetki, takim obrazom on budet imet colostral antitela. http://chihua.animalzplanet.ru/articles.php?article_id=221 92

Turli konstitusiyadagi qorako‘l qo‘ylarining shartli patogen mikroorganizmlarga qarshi tabiiy immunobiologik xususiyatlari

Купить