Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turli yosh toifadagi insonlarning psixologik o’ziga xosligini aniqlash

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI BOLALAR VA YOSHLARNING IJTIMOIY HIMOYASI VA TA’MINOTI FANIDAN KURS ISHI Mavzu:Turli yosh toifadagi insonlarning psixologik o’ziga xosligini aniqlash Toshkent-2024 MUNDARIJA: KIRISH I BOB. TURLI YOSH DAVRLARIDA SHAXSNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI 1.1. Yosh davrlari psixologiyasi haqida ma’lumot 1.2. Shaxsning turli yosh davrlarida o’zgarishi va rivojlanish, shaxsning psixologik xususiyatlari. II BOB. YOSH DAVRLARI, MAKTABGACHA VA O’SMIRLAR PSIXOLOGIYASI 2.1. Yosh davrlari psixologiyasi, tarbiya jarayoni va klassifikatsiyasi 2.2. Jahon psixologlari asarlarida yosh davrlari muammosi. 2.3. Maktabgacha yoshdagi va o’smir yoshdagi bolalarning psixologiyasi XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Yosh davrlari psixologiyasi ta lim va taraqqiyotning o zaro bog liqligi, ta limning tuzilishi, ʼ ʻ ʻ ʼ o quvchila ʻ rning o qish ʻ va bilish faoliyatini shakllantir ish hamda tarbiya psixologiyasining ta lim-tarbiya jarayonida o quvchi shaxsini barkamol inson sifatida ʼ ʻ shakllantirish kabi muhim muammolarni tadqiq etadi. Bunda, o quv-tarbiya ʻ jarayonlarining o ziga xos xususiyatlari, zamonaviy ta lim-tarbiya nazariyasining ʻ ʼ vazifalari, uning etnopsixologik xususiyatlari hamda ular tomonidan yoritilgan shaxs taraqqiyotini boshqarish imkoniyatlari o rganiladi. Uning muhim vazifalari - ʻ tinglovchilarda psixologik-pеdagogik vaziyatlarni samarali rеjalashtira olishga, aqliy va shaxsiy taraqqiyot bilimlarini unumli egallashga, turli yosh davrlarida psixik taraqqiyot qonunlarini to g ri anglab, psixotashxis tadqiqotlar olib borishga, ʻ ʻ o quvchilarga individual yondasha bilishga, bola psixikasi taraqqiyotida turli noxush ʻ holatlarning oldini ola bilishga, ota-onalar, o z hamkasblari va bolalar bilan ʻ madaniyatli muomalada bo lishga, psixologik nazokatni to g ri shakllantirish kabi ʻ ʻ ʻ muammolarini ijobiy hal etishga qaratilgan. Yosh davrlari psixologiyasi o quv moduli ʻ umumiy psixologiya, falsafa, pеdagogika, yosh fiziologiyasi va boshqa fanlar bilan uzviy bog liqdir. Uni o rganish jarayonida kompyutеr tеxnikasi, aqliy taraqqiyot ʻ ʻ tеstlari va boshqa usullardan kеng foydalaniladi. Kurs ishining obyekti va predmeti. Kurs ishining obyekt sifatida maktabgacha yoshdagi va o’smirlar psixologiyasi o’rganilishini ko‘rishimiz mumkin. Kurs ishining predmeti esa inson psixologiyasining asosiy bosqichlari va xususiyatlarini olishimiz mumkin. Kurs ishining maqsadi: Tinglovchilarda yosh va pedagogik psixologiyaning fanining predmeti, vazifalari va tadqiqot metodlari. Ontogenez psixologiya. Jahon psixologlari asarlarida yosh davrlari muammosi. Psixik rivojlanishning turli xil nazariy yondashuvlari. Psixik taraqqiyot va uning omillari. Omillarning psixik rivojlanishga ta’sir ko‘rsatish mexanizmlari va qonuniyatlari haqida tasavvurga ega bo‘lishdan iborat. Kurs ishining vazifasi: yosh va pedagogik psixologiyaning fanining predmeti, vazifalari va tadqiqot metodlari; ontogenez psixologiya. jahon psixologlari asarlarida yosh davrlari muammosi; taraqqiyot psixologiyasining nazariy to‘g‘risida bilim, ko‘nikma va malakalarini oshirish hamda rivojlantirishdan iborat. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi . Kurs ishimizda asosan turli xil yoshdagi psixologiya o’zgarishlari va jahon psixologlari asarlarida yosh davrlar muammosi haqida o’rganildi. D.I.Feldshtsinning yosh davrlariga ajratish nazariyasi ontogenezdagi barcha psixologik holat va fazilatlarni ifodalash imkoniyatiga ega emas, ammo u ta’lim- tarbiyaning sifatini oshirishga ijobiy ta’sir ko’rsatishi bilan amaliy ahamiyat kasb etadi 1 . Umuman psixologlar tomonidan yosh davrlarini tabaqalashtirishning puxta metologik negizga ega bo’lgan qator nazariyalari ishlab chiqilgan. Masalan, E. Erikson shaxs «Men» ining rivojlanish bosqichlarini ajratgan va har birida ham ijobiy, ham salbiy jihatlarni ajratgan 2 . Ishning tarkibiy to’zilishi: Kirish, 2 ta bob 5 ta reja, umumiy xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 1 Felingstein D.I. O'smirlikdagi shaxsiyatni rivojlantirishning psixologik xususiyatlari // psixologiya savollari. - 1988 yil №6. - 31-41 bet. 2 Erikson EH. Dialog Erik Erikson bilan. Evans RI, ad. Jeyson Aronson, Inc .; 1995 yil. I.BOB. TURLI YOSH DAVRLARIDA SHAXSNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI 1.1. Yosh davrlari psixologiyasi haqida ma’lumot Yosh davrlari psixologiyasi faning prеdmеti, maqsadi, vazifalari Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanlari mushtarak, birbiriga uzviy bog‘liqdir, chunki ularning har ikkisi, bitta, umumiy jarayonni - ulg‘ayib borayottan insonning psixik faoliyati hamda uning xulq-atvorini tadqiq etadi. Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya ilmining alohida predmeti sifatida XIX - asrning boshlarida vujudga kelgan bo‘lishiga qaramay, uning mustaqil fan sifatida rivojlanishi va qaror topish yo‘li ancha murakkab kechgandir. Mazkur ilmning rivojlanishiga turli dunyoqarashlar o‘rtasida olib borilgan doimiy kurash katta ta’sir ko‘rsatgan. Jamiyat tarixiy taraqqiyotining u yoki bu bosqichida qanday dunyoqarash ustuvorligiga qarab, tekshirishlar darajasi va sifati, olingan natijalarni qanday izohlash zarurligi belgilab berilgan. Biroq, shunday bo‘lsada, bu ikki fan psixologiya ilmining mustaqil sohalari hisoblanib, ularning har biri o‘z predmeti va tadqiqot vazifalariga egadir. Yosh davrlari psixologiyasining predmeti - inson psixikasining yosh bilan bog‘liq o‘zgarishlari, psixik jarayonlar ontogenezi (organizmning individual rivojlanishi) va rivojlanayotgan odam shaxsiyatining psixologik sifatlari, psixik jarayonlardagi yosh xususiyatlari, bilimlarni egallashda yosh imkoniyatlari, shaxs kamolotining asosiy omillarini o‘rganadi. Shuningdek, inson ruxiyatining rivojlanish davrlarini aniqlash, shu sohadagi ma’lumotlarni to‘plash xam mazkur psixologiyaning mavzu bahsiga kiradi. Bolaning tug‘ilishidan voyaga еtgunicha har tomonlama rivojlanishi, jamiyatning teng xuquqli a’zosi bo‘lgunicha ulg‘ayishi va shaxsining tarkib topishi muammolarini, bularning psixologik mexanizmlarini aniqlash va sharhlash yosh davrlari psixologiyasi sohasining muhim jihatidir. Yosh psixologiyasining nazariy vazifalari g‘oyat muhim va murakkab bo‘lib, u shaxsning kamol topishi qonuniyatlari va turli yosh davridagi insonlarda vujudga keladigan psixik faoliyat, holat va shart- sharoitlarining o‘zaro ta’siri xususiyatlarini o‘zganishdan iboratdir. Yosh psixologiyasining amaliy vazifalari esa psixik jarayonlarning namoyon bo‘lishi va taraqqiy etishi hamda inson shaxsi psixologik xususiyatlarining tarkib topishi, ilmiy dalillar, metodikalarni ta’lim-tarbiya sohalariga tadbiq etish jarayonlarida namoyon bo‘ladi. Yosh davrlari psixologiyasi ontogenezda turli yoshdagi va jinsdagi shaxslarning psixik rivojlanish jarayonini, shaxsning shakllanishi hamda o‘zaro munosabati qonuniyatlarini o‘rganadi. Shuningdek, insonda turli psixik jarayonlar (sezgi, idrok, diqqat, xotira, tafakkur, xayol va boshqalar) rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlarini, uning hayoti davomida amalga oshiruvchi har xil faoliyatini (o‘yin, o‘qish, mehnat kabilar), erkak va ayol kishining jinsiy tafovutlarini hamda inson shaxsining tarkib topishi va rivojlanish davrlarini ilmiy jihatdan tadqiq qiladi. Bolaning tug‘ilishidan voyaga yetgunigacha har tomonlama rivojlanishi, jamiyatning teng huquqli a’zosi bo‘lib ulg‘ayishi, shaxs sifatida shakllanishida yuzaga keladigan muammolar, qonuniyatlar, psixik mexanizmlarini aniqlash va sharhlash yosh davrlari psixologiyasi sohasining muhim jihatidir 3 . Ontogenez - (yunoncha, ontos-mavjud, jon, zot; genezis- kelib chiqish, paydo bo‘lish) - individning paydo bo‘lishidan, umrining oxirigacha psixik rivojlanish jarayoni tushunchalarini o‘z ichiga oladi. Ontogenez psixologiyasi sohasi inson psixikasi faqat miqdor jihatdan emas, balki sifat jihatdan ham rivojlanishi, takomillashib borishi va o‘zgarishi haqidagi metodologik hamda fenomenologik qoidaga amal qiladi. O.V. Gruzdeva., O.M.Verbianovalar tomonidan “ Rivojlanish psixologiyasi inson ontogenizini psixik rivojlanish xususiyatlarini o‘rganadi. To‘g‘ilgandan to keksa yosh davr bosqichlarida shaxsning rivojlanishi, shakllanishi, hayot yo‘lini tadqiq etadi” 4 . degan fikrlari orqali yosh davrlari psixologiyasini o‘rganish asosida inson shaxsi va uning individual psixologik xususiyatlari, bilish 3 B. N. Sirliev, O. A. Tursunova. Yosh davrlari va differensial psixologiya: Ma’ruzalar kursi / – T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2019. – 5.bet. 4 Груздева О.В., Вербианова О.М. Психология развития (Возрастная): Учебнометодическое пособие Для обучающихся по направлению подготовки: “Педагогика” / Краснояр. гос. пед. ун-т им. В.П. Астафьева. - Красноярск, 2011.-184 с. jarayonlarini tarkib topishida muhim ahamiyatga egaligini ko‘rishimiz mumkin. Yosh davrlari psixologiyasi fani bu borada ham o‘z-o‘ziga tegishli masalalar doirasida o‘rganish bilangina cheklanib qolmay, yosh davrlariga asoslangan ta’lim - tarbiya berishning mazmun va mohiyatiga ham alohida e’tibor qaratadi. Ta’lim-tarbiya jarayonlarida beriladigan bilimlar, albatta yosh davrlariga asoslangan o‘quv yuklamani bola shaxsida qanday o‘zlashtira olish qobiliyati muhim sanaladi. Bunda ta’lim beruvchi, pedagog shaxsida o‘quvchilarning yosh davrlari, bilish jarayonlari, individual psixologik xususiyatlari bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishi lozimligini taqozo etadi. Bu qonunlar yosh davrlari psixologiyasining turli yosh bosqichlarida o‘rganiladi, chunonchi: bolalar psixologiyasi, kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar psixologiyasi, o‘smirlar psixologiyasi, o‘spirinlar psixologiyasi, katta yoshdagi kishilar psixologiyasi va qariyalar (gerontopsixologiya) psixologiyasi kabilarda. Yosh psixologiyasi xar bir yosh davrining qaytarilmas xususiyatlarini, yillar o‘tgan sari, asta-sekinlik bilan bola qanday qilib inson bo‘lib shakllanishi, shaxs sifatida o‘zini ijtimoiy munosabatlarda namoyon qilishi, kasb tanlashi, muloqot jarayonida o‘zining erk, xuquq va majburiyatlariga intilishi, qanday qilib sevishi, ishonchli do‘st bo‘lib tarkib topishi, o‘zi va boshqalar uchun ma’suliyatni xis qilishi kabi jihatlarni tadqiq etadi 5 . Ta’lim-tarbiyaning yosh xususiyatlariga bog‘liq jihatlari qadimgi davrlardan buyon o‘rganiladi. Yosh davrlari psixologiyasiga genetik g‘oyalarning kirib kelishi bilan bog‘liqdir. Bu borada rus pedagogi K.D.Ushinskiy birinchi navbatda uning “Chelovek kak predmet vospitaniya” (“Inson – tarbiya predmeti sifatida”) degan asari muhim o‘ringa egadir. Yosh davrlar psixologiyasining rivojlanishiga ingliz olimi Charlz Darvinning evolyusion g‘oyalari jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Psixologiya tomonidan o‘rganiladigan omillarining reflektor mohiyatini tushunish uchun psixik faoliyat ahamiyatini mashhur fiziolog olim I.M.Sechenov ham ta’kidlab o‘tgan. Yosh va pedagogik psixologiyada Veber va Fexnerning psixofizik kashfiyoti, Ebbingauzning 5 Sh.A. Do‘stmuhamedova, Z.T.Nishanova, S.X.Jalilova, Sh.T. Karimova, Sh.T.Alimbaeva. Yosh davrlari va pedagogik psixologiya: Darslik –T.: "Fan va texnologiya”, 2013. – B.5-6. xotiraga oid tadqiqoti, G.Gelmgolsning sezgi organlarining psixofiziologiyasiga doir, Vundt tomonidan psixologik psixologiya hissiyoti va harakatlarining o‘rganilishi va boshqalar asosiy ahamiyatga ega. Yosh davrlari psixologiyasida yosh va uni tabaqalanish davriyligida go‘daklik, bolalik davrlari boshlang‘ich bosqich sifatida keltirilgan bo‘lib, pedalogiya fani bilan uyg‘unlashgan holda tadqiq etiladi. Ma’lumki, go‘daklik davridagi oddiy sezishdan boshlab, mantiliy fikr yuritishgacha o‘tadygan davr nisbatan uzundir. Endigina to‘g‘ilgan chaqaloq ham dastlabki soatlardan boshlab sezgi organlari yordamida atrof-muhitni aks ettirishga kirishadi. Biroq uning tafakkuri bir necha oylar va xatto, yillar davomida vujudga keladi, nutq bilan tafakkurnig birligi mazkur rivojlanishni amalga oshiradi. Bunday holat o‘ta murakkab hissiy bilishdan mantiqiy tafakkurga o‘tish jarayoni bosqichini tadqiq etish imkonini beradi. “Pedologiya”- (“paydos” - go‘dak va “logos” - fan) - bolalar haqidagi fan demakdir. Pedologiya mazmunan bola rivojlanishining biologik, psixologik, sosiologik konsepsiyalarining mexanik umumiyligini tashkil etadi. 1.2 Shaxsning turli yosh davrlarida o’zgarishi va rivojlanish, shaxsning psixologik xususiyatlari. Shaxs ma’lum ijtimoiy munosabatlar sistemasida shakllangan ijtimoiy mavjudotdir. Har bir tarixiy davrda shaxsning o’ziga xos xususiyatlari shu davrning ijtimoiy-iqtisodiy tipi va tarbiya tizimiga bog’liq holda tashkil topadi va shakllanadi. Bolaning psixik rivojlanishi masalasi yosh va pedagogik psixologiyaning asosiy muammosi hisoblanadi. Bu muammoni to’g’ri hal etish yosh va pedagogik psixologiyaning fan sifatida taraqqiy etishida ham, yosh avlodni zamon ruhida tarbiyalashda ham ahamiyati kattadir. Xulq-atvor shakllanishida tarbiyaning roli katta. Ya’ni bunda tarbiya orqali bolada turli harakatlar, xarakter ko’rinishlari, o’ziga xos munosabatlar va shaxslararo munosabatlarda o’ziga xos yondashishlar shakllanadi. Bu ularning oilada olgan tarbiyasi bilan jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar ta’sirida o’z aksini topadi. Bu bir tomondan bolaning o’z ota-onalaridan meros sifatida o’zlashtirgan sifatlari, ikkinchi tomondan, tashqi muhit ta’siri yaqqol ko’zga tashlanadi. Bu muammolar ustida izlanishlar olib borgan olimlar L.Vigotskiy, J.Piaje, S.Rubishteyn, A.Leontiv ikkala omil rolini ham inkor qilmagan holda ijtimoiy muhitning yetakchi ta’siri haqidagi fikrni baravar yoqlaganlar. Chunki to’g’ri tashkil etilgan talim shaxsning rivojlanishi, uning o’z-o’zini anglash va o’zgalarga munosabati, bilish jarayonlarini hamda intellektual taraqqiyotida katta ahamiyatga ega. Har bir odam shaxs sifatida turlicha namoyon boladi. U o’zining xarakteri, qiziqishi va qobiliyati, aqliy rivojlanganlik darajasi, ehtiyoji va mehnat faoliyatiga munosabati bilan farqlanadi. Bular shaxsning o’ziga xos xususiyatlar rivojlanib malumot bir bosqichga yetsagina mukammal, kamol topgan inson deyiladi. Shaxsning ijtimoiy voqelikka, mehnatga, kishilarga, jamiyatga bo’lgan munosabati turlicha. Uning faollik darajasi va odob-axloq borasidagi yetukligi turlichadir. Psixologiya fanida yosh davrlarini tabaqalash bo’yicha qator mustaqil nazariyalar mavjud. Ular inson shaxsini tadqiq qilishga har xil nuqtai nazardan yondashadi va muammoning mohiyatini turlicha yoritadi. Ularga biogenetik, sotsiogenetik, psixogenetik, kognitivistik, psixoanalitik, bixevioristik nazariyalarni kiritish mumkin. Biogenetik nazariyada insonning biologic yetilishi bosh omil sifatida qabul qilingan, qolgan jarayonlarning rivojlanishi ixtiyoriy bo’lib, ana shu omil bilan o’zaro bog’liqdir. Mazkur nazariyaga binoan, rivojlantirishning bosh maqsadi biologik determinantlarga qaratiladi va ulardan ijtimoiy-psixologik xususiyatlar kelib chiqadi. Biogenetik qonunni F.Myuller va E.Gekkel kashf qilganligi tarixdan ma’lum. Biogenetik organning rivojlanishi nazariyasini tashviq qilishda hamda antidarvinchilarga qarshi kurashdi muayyan darajada tarixiy rol o’ynagan biroq unda organning individual va tarixiy rivojlanishi munosabati tushuntirishda qo’pol xatolarga yo’l qo’yilgan. Jumladan, bioginetik qonunga ko’ra shaxs psixologiyasining individual rivojlanishi butun insoniyatning tarixiy rivojining asosiy bosqichlarini qisqacha takrorlaydi. Nemis psixologi V.Shterinning fikricha chaqaloq hali odam hisoblanmaydi, balki faqat sutemizuvchi hayvondir; 6 oylikdan oshgach u psixik rivoji jihatidan-faqat maymunlar darajasiga tenglashadi. 2 yoshida oddiy odam holiga keladi. 5 yoshlarida ibtidoiy gala holidagi odamlar darajasiga yetadi, maktabga kirgandan boshlab, ibtidoiy davrni boshidan kechiradi, kichik maktab yoshida uning ongi o’rta asr kishilari darajasiga, nihoyat, yetuklik davridagina hozirgi zamon kishilarining madaniy darajasiga erishadi. S.Xoll rekapitulyatsiya qonunini psixologik o’sishning bosh qonuni deb hisoblaydi. Uning fikricha, ontogeniz filogenizning muhim bosqichlarini takrorlaydi. Olimning talqinicha, go’daklik hayvonlarga xos rivojlanish pallasidan boshqa narsa emas. Bolalik esa asosiy mashg’uloti ovchilik va baliqchilik bo’lgan qadimgi kishilarning davriga aynan mos keladi. 8-12 yoshlardagi o’sish davri yovvoyilikning oxiri va sivilizatsiyaning boshlanishdagi kamolotga tengdir. O’spirinlik va jinsiy yetuklikdan boshlanib, yetuklik davrigacha davom etib romantizmga barobardir. S. Xollning talqinicha, bu davrlar bo’ron va tazyiqlar, ichki va tashqi nizolardan iborat bo’lib, odamda individuallik to’yg’usi vujudga keladi. Yosh davrlarini tabaqalashning bu turi o’z navbatida tanqidiy mulohazalar manbai vazifasini o’taydi. Chunki inson zotidagi rivojlanish bosqichlari filogenezda aynan takrorlanmaydi va takrorlanishi mumkin emas. Biogenetik konsepsiyaning boshqa bir turini nemis konstitutsion psixologiyasi namoyondalari tomonidan ishlab chiqilgan. E.Krechmer shaxs tipologiyasining negiziga bir qancha biologik omillarni (masalan, tana to’zilishining tipi va boshqalarni) kiritib, insonning jismoniy tipi bilan o’sishining xususiyati o’rtasida o’zviy bog’liqlik mavjud deb taxmin qiladi. E. Krechmer odamlarni ikkita katta toifaga: sikloid (tez qo’zg’aluvchi, his to’yg’usi o’ta beqaror) va shizoid (odamovi, munosabatga qiyin kirishuvchi, his to’yg’usi cheklangan)larga ajratdi. Bu taxminini yosh davrlari xususiyatlariga ham tatbiq etib, o’smirlar sikloid xususiyatli, o’spirinlar esa shizoid xususiyatligini ta’kidlaydi. Lekin insoniyatning kamol topishida biologik shartlangan sifatlar hamisha yetakchi hal qiluvchi rol o’ynay olmaydi, chunki shaxsning individual – tipologik xususiyatlari bir-biriga aynan mos tushmaydi. Bioginetik nazariyaning namoyondalari – amerikalik psixologlar A. Gezell va S.Xoll rivojlanishning biologik modeliga tayanib ish ko’radilar. Bu jarayonda muvozanat, integratsiya va yangilanish sikllari o’zaro almashinib turadi degan xulosaga keladilar. Psixologiya tarixida biologizmning eng yaqqol ko’rinishi Zigmund Freydning shaxs talqinida o’z ifodasini topgan. Uning ta’limotiga binoan, shaxsning barcha xatti- harakatlari ongsiz biologik mayllar yoki instinktlardan kelib chiqadi. Birinchi navbatda, jinsiy maylga bog’liqdir. Bunday biologizatorlik omillari inson xulqini belgilovchi birdan bir mezon yoki betakror turtki rolini bajara olmaydi. Biogenetik nazariyaning qarama-qarshi ko’rinishi sotsiogenetik nazariyadir. Bu nazariyada shaxsda ro’y beradigan o’zgarishlarni jamiyatning strukturali ijtimoiylashish usullari, atrofdagi odamlar o’zaro munosabat vositalari asosida tushuntiriladi. Ijtimoiylashish nazariyasiga ko’ra inson biologik tur sifatida tug’ulib, hayotdagi ijtimoiy shart-sharoitlarning bevosita ta’sir ostida shaxsga aylanadi. G’arbning eng muhim nazariyalaridan biri - rollar nazariyasidir. Bu nazariyaga ko’ra jamiyat o’zining har bir a’zosiga status deb nomlangan xatti- harakatning barqaror usullari majmuasini yaratadi. Inson ijtimoiy muhitda bajarishi shart bo’lgan maxsus rollar uning xulq-atvorida, boshqalar bilan munosabatida sezilarli iz qoldiradi. Hozirda individual tajriba va bilimlarni o’zlashtirish nazariyasi keng tarqalgan. Mazkur nazariyaga binoan, shaxsning hayoti va voqelikka munosabati, ko’nikmalarni egallashi va bilimlarni o’zlashtirishi qo’zg’atuvchining barqarorligiga bog’liq. K.Levin tavsiya qilgan fazoviy zarurat maydoni nazariyasi o’z davrida muhim ahamiyat kasb etgan. K.Levin nazariyasiga ko’ra, shaxsning xulqi psixologik kuch vazifasini o’tovchi ishtiyoq, maqsad boshqarilib turadi. Bu kuchlar fazoviy zarurat maydonining ko’lami va tayanch nuqtasiga yo’nalgan bo’ladi. Yuqorida ifodalangan har bir nazariya shaxsning ijtimoiy xulqini o’zgalar uchun yopiq yoki maxfiy muhitning xususiyatlardan kelib chiqqan holda tushuntiradi, bunda u odam xohlashi yoki xohlamasligidan qat’iy nazar mazkur sharoitga moslashmog’i zarur degan qoidaga amal qiladi. Menimcha. barcha nazariyalarda inson hayotining ijtimoiy-tarixiy, obyektiv shartsharoitlari mutlaqo e’tiborga olinmagan. Hozirgi psixologiyaning yirik vakili A.V.Petrovskiy inson kamolotiga, shaxsning tarkib topishiga sotsial-psixologik nuqtai nazardan yondashib, yosh davrlarining o’ziga xos tasnifini yaratdi. A.V.Petrovskiygacha psixologlar shaxsning bir tekis kamol topishini o’rgangan bo’lsalar, u shaxs shakllanishining prosotsial (ijtimoiy qoidalarga muvofiq) va asotsial (aksi ijtimoiy) bosqichlari ham bo’lishi mumkinligini isbotlab berishga harakat qiladi. Shaxsning kamol topishi uchta makrofazadan iboratligini qayd etib: birinchisi – bolalik davriga to’g’ri kelishini, unda ijtimoiy muhitga moslashish ko’nikish (adaptatsiya) ro’y berishini; ikkinchisi – o’smirlarga xos individuallashish; uchinchisi – o’spirinlikda ya’ni yetuklikka intilish davrida o’ziga xos holatlarni muvofiqlashtirish (birlashtirish) xususiyatlaarini paydo bo’lishini namoyon qiladi. D.I.Feldshtsin bolaning ijtimoiy o’sishdagi jamiyatga munosabatini asosiy va oraliq munosabatlarga ajratadi. Bolada jamiyatga munosabatning shakllanishi, ijtimoiylashuv, individuallashuvning tarkibiy qismlarini egallash va bir davrdan ikkinchi davrga o’tish orqali amalga oshadi. Asosiy munosabat – insonning kamol topishida keskin siljish nuqtalari paydo bo’lishi, ichki sifat o’zgarishlari vujudga kelishi va yangi xislatlar tarkib topishining mahsulidir. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, D.I.Feldshtsinning yosh davrlariga ajratish nazariyasi ontogenezdagi barcha psixologik holat va fazilatlarni ifodalash imkoniyatiga ega emas, ammo u ta’lim- tarbiyaning sifatini oshirishga ijobiy ta’sir ko’rsatishi bilan amaliy ahamiyat kasb etadi. Umuman psixologlar tomonidan yosh davrlarini tabaqalashtirishning puxta metologik negizga ega bo’lgan qator nazariyalari ishlab chiqilgan. Ular ontogenetik qonuniyatlarni yoritishga katta hissa bo’lib qo’shildi, amaliy va nazariy muammolarni hal qilishda qo’llanilmoqda. Shaxs xulq – atvoridagi o’zgarishlar va ularning o’ziga xos jihatlarini shakllantirishda bolaning qiziqishlariga e’tibor berish, mutaxassis va maslahatchi psixologlar hamkorligi, hamda ota-ona oila a’zolarining o’zaro munosabatlarini ta’siri bilan belgilanadi. Ayrim ota- onalar turli sabablarga ko’ra boladagi xulqni o’zgarishini va bo’zilishi darajasini oshirib yuboradilar, muammolarni juda og’ir va qiyin qabul qiladilar. Ba’zi bir ota- onalar psixologotibbiy – pedagogik maslahatga shifokor, pedagog yoki qarindoshlari ta’siri natijasida kelgan bo’lsalarda, o’z farzandining muammosini tan olishni istamaydilar. Bu esa bolaning shaxs sifatida namoyon bo’lishida, xulqini boshqarishida ayrim muammolarni yo’zaga keltiradi. Shunda ulardagi qaysarlik, o’jarlik yoki bo’lmasa passiv xulq ko’rinishlari shakllanib qoladi. Shuning uchun boladagi ijobiy xulq-atvorni shakllantirishda, odatlarning bola faolligini taminlovchi vosita sifatida tarkib topishi uchun tarbiyani to’g’ri tashkil etish muhimdir. Pedagogik innovatsiyalar asosida faoliyatni tashkil etish individual va ijodiy xususiyatga ega. Shu bilan birga ta’lim va tarbiya jarayonini yo’lga qo’yishda yangi pedagogik texnologiyadan foydalanish xulq- atvor xususiyatlardagi ijobiy sifatlarni shakllanishiga, umumiy va emotsional namoyon bo’luvchi odatlarni rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatuvchi omil bola oladi. Demak, talim-tarbiya jarayonida xulq-atvor shakllanishining dinamikasini taminlovchi omillar intellektual faoliyat usullarini yangi sharoitga ko’chirish, ular o’z-o’zini boshqarish, shaxsiy o’quv motivlarini idora qilish, ichki imkoniyatlarini ro’yobga chiqarish singari holatlarga refleksiv yondashish zamiridagina namoyon bo’ladi. Xulosa: Turli yosh davrlarida shaxs rivojlanishida uning psixologik xususiyatlariga va rivojlanayotgan sharoitiga alohida e’tibor qaratish kerak. Ma’lumki, muayyan yoshdagi bolalarning psixologik xususiyatlarini bilmay turib, ularga maqsadga muvofiq ravishda ta’lim va tarbiya berib bo’lmaydi. Bolaning har bir yoshi o’z qiyinchiliklariga ega bo’ladi va o’ziga nisbatan maxsus munosabatda bo’lishni talab qiladi. Ta’lim va tarbiya jarayonida individual munosabatda bo’lishning sharti o’quvchining psixologik xususiyatlarini har tomonlama va chuqur bilishdan iborat. Bunda esa yosh davrlariga xos bo’lgan psixik dunyosidan yaxshi xabardor bo’lishni, psixologik jihatdan kuzatishni to’g’ri tashkil qila olishni va tabiiy eksprement o’yushtirishni bilishni taqozo qiladi. Ijodiy faoliyat mahsullarini tahlil qilish orqali bolalar, o’quvchilar, talabalar, konstruktorlar, olimlar, hunarmandlar, ishchilar, keksa yoshdagi qariyalar psixik xususiyatlari, mahorati, salohiyati, ijodiyoti to’g’risida ma’lumotlar to’plash mumkin. Lekin insondagi psixik o’zgarishlar, kamol topish va bularning kechishini ifodalovchi materiallar yig’ish uchun bu metodning o’zi yetmaydi. Shuning uchun inson psixikasini o’rganish maqsadida boshqa metodlardan ham foydalanish ma’qul. Tajriba (eksperiment) metodi. Bu metod turli yoshdagi odamlar (chaqaloq, bola, o’spirin, balog’atga yetgan va qarilar)ning psixikasini chuqurroq, aniqroq tadqiq, qilish metodlari ichida eng muhimi hisoblanadi. Eksperiment metodi yordamida sun iy‟ tushunchalarning shakllanishi, nutqning o’sishi, favquloddagi holatdan chiqish, muammoli vaziyatni hal qilish jarayonlari, shaxsning histo’yg’ulari, xarakteri va tipologik xususiyatlari o’rganiladi. Inson psixikasining nozik ichki bog’lanishlari, munosabatlari, qonuniyatlari, qonunlari, xossalari, murakkab mexanizmlari tekshiriladi. Buning uchun eksperiment materialini tekshiruvchi sinchkovlik bilan tanlashi, obyektiv tarzda har xil holat va vaziyatlarni yaratishi, bunda sinaluvchining yoshi, aql-idroki, xarakter, xususiyati, his-to’yg’usi, qiziqishi va saviyasiga, turmush tajribasiga, ko’nikma va malakalariga e’tibor berishi lozim. Tajriba metodi o’z navbatida tabiiy va laboratoriya metodlariga ajratiladi. Tabiiy metod psixologik- pedagogik masalalarni hal qilishda qo’llanadi. Bu metodning ilmiy asoslarini 1910- yilda A.F.Lazurskiy ta’riflagan. Tabiiy metoddan foydalanishda ishlab chiqarish jamoalari a’zolarining, ilmiy muassasalar xodimlarining, o’qituvchilar, keksaygan kishilarning psixologik o’zgarishlari, o’zaro munosabatlari, ish qobiliyatlari, mutaxassislikka yaroqliligi muammolarini hal qilish nazarda tutiladi. Tabiiy sharoitda inson psixikasini o’rganishda sinaluvchilar (bog’cha bolalari, maktab o’quvchilari, ishchilar, dehqonlar, xodimlar va hokazolar)ning o’zlari bexabar bo’lishi, ta’lim jarayonida berilayotgan bilimlar tadqiqot maqsadiga muvofiqlashtirilishi, katta yoshdagi odamlarga tarbiyaviy ta’sir o’tkazish kundalik mehnat tarzi doirasida amalga oshirilishi, zavod va fabrikada esa moddiy mahsulot ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilishi lozim. Laboratoriya (klinika) metodi ko’pincha individual (goho guruh va jamoa) shaklida sinaluvchilardan yashirmay, maxsus psixologik asboblar, yo’l-yo’riqlar, tavsiyalar, ko’rsatma va ilovalardan foydalanib olib boriladi. Hozir inson psixikasidagi o’zgarishlarni aniqlaydigan asboblar, murakkab elektron hisoblash mashinalari (displeylar), qurilmalar, moslama va jihozlar mavjud. Ular odamdagi psixologik jarayonlar, holatlar, funksiyalar, vujudga kelayotgan yangi sifatlarni qayd qilish va o’lchashda qo’llanadi. Ko’pincha detektorlar, elektron va radio o’lchagichlar, sekundomer, refloksometr, xronorefleksometr, lyuksmetr, anomaloskop, taxistoskop, audiometr, esteziometr, elektromiogramma, elektroensefalogramma kabilardan foydalaniladi. Test metodi. Test - inglizcha so’z bo’lib, sinash, tekshirish, demakdir. Shaxsning aqliy o’sishini, qobiliyatini, irodaviy sifatlari va boshqa psixik xususiyatlarini tekshirishda qo’llanadigan qisqa standart masala, topshiriq, misol, jumboqlar test deb ataladi. Test ayniqsa odamning qanday kasbni egallash mumkinligini, kasbga yaroqliligi yoki yaroqsizligini, iste’dodlilar va aqli zaiflarni aniqlashda, kishilarni saralashda keng qo’llanadi. Test metodining qimmati tajribaning ilmiylik darajasiga, tekshiruvchining mahoratiga va qiziqishiga, yig’ilgan psixologik ma’lumotlarning obyektivligi va ularni ilmiy tahlil qila bilishga bog’liqdir. 1905-yildan, ya’ni franso’z psixologi A.Bine va uning shogirdi T.Simon insonning aqliy o’sish va iste’dod darajalarini o’lchash imkoniyati borligi g’oyasini olg’a surganidan keyin psixologiyada test metodi qo’llana boshlandi. Chet el psixologlari testlarni shaxsning iste’dod darajasini aniqlash vositasi deb biladilar. Biroq test tekshirilayotgan hodisalarning psixologik mezoni hisoblanmaydi. Malumki, bir muammoning yechimini izlash turli psixologik vositalar bilan amalga oshiriladi. Chet el testologlari tadqiqot obyektlarini o’zgartirib turadilar va qobiliyat, tafakkur, bilim, ko’nikma hamda malakalarni aralash holda o’rganishga intiladilar. Sinash jarayonida sinaluvchilarning emotsional holati va salomatligiga bog’liq ruhiy kechinmalarni inobatga olmaydilar. Psixologlar K.M.Gurevich, V.A.Kruteskiy va boshqalar qo’llaydigan testlar tubdan boshqacha prinsip asosida to’zilgan. Ular testlarning tafakkur ko’rsatkichi (indikatori) bo’lishi uchun harakat qildilar va muayyan yutuqlarga erishdilar. Shuningdek, tafakkur jarayonining sifat xususiyatlarini bilmay turib, qobiliyatning mohiyatini yoritib bo’lmaydi, degan qoidaga amal qilgan holda testlardan foydalanmoqdalar. Hozirgi davrda nodir testlar qatoriga psixologlardan G.Rorshax, S.Rozensveyg, R.Kettel, D.Veksler, G.Meyli, G.Ayzenk, A.Anastazi, Dj.Raven, G.Myurrey, R.Amtxaer, M.Rokich, Dj.Rotter, M.Lyusher, Dj.Gilford va boshqalar ijodining namunalarini kiritish mumkin. Eng keng tarqalgan testlar qatoriga yutuqqa erishish (maqsadga yetish) testlari (ular darsliklarda berilgan va bilim, malaka darajalarini baholashga qaratilgan), intellekt testlari (aqliy rivojlanish darajasini o’lchashga mo’ljallangan), shaxs testlari (inson irodasi, emotsiyasi, qiziqishi, motivatsiyasi va xulqini baholashga yo’naltirilgan diagnostik usullardan iboratdir), shaxs “loyihasi” (proyektiv) testlari (savollarga bitta aniq javob berishPsixologik testlar va ularning turlari. Hozir butun dunyoda “test” so’zi jamiyatda va kishilar orasida keng qo’llaniladigan so’zlardan bo’lib qoldi. Chunki biror kasb- hunar orttirish uchun ham odam test sinovidan o’tadi, ya’ni testning “sinov uslubi” ekanligi ko’pchilikka ayon bo’lib qoldi. Psixologik testlarning har qanday boshqa testlardan farqi shundaki, ular yordamida shaxs va jamiyatga aloqador bo’lgan o’rganilayotgan hodisa xususida ham sifat, ham miqdor xarakteristikalarini olish, ularni ko’pchilikda qayta-qayta sinash va ma’lumotlarni korrelyatsion analiz orqali ishonchlilikka tekshirish mumkin bo’ladi. Ayni testga qo’yilgan talab hech qachon o’zgarmaydi, xattoki, shunday testlar borki, ular turli millat va elat vakillarida, turli davrlarda ham o’zgarmagan holda ishlatilaveradi. Masalan, Ravenning aqliy intellektni o’lchash, Kettelning va Ayzenkning shaxs testlari shular jumlasidandir. Ularning ham turlari mavjud. Test – so’rov oldindan qat’iy tarzda qabul qilingan savollarga beriladigan javoblarni taqozo etadi. Masalan, Ayzenkning 57 ta savoldan iborat testi shaxsdagi introversiya- ekstroversiyani o’lchaydi, savollarga “ha” yoki “yo’q” tarzida javob berish so’raladi. Test – topshiriq odam xulqi va xolatini amalga oshirgan ishlari asosida baholashni nazarda tutadi. Masalan, shaxs tafakkuridagi kreaktivlilikni aniqlash uchun ko’pincha bir qarashda oddiygina topshiriq beriladi: berilgan 20 ta doira shaklidagi shakllardan o’zi xohlagancha rasmlar chizish imkoniyati beriladi. Ma’lum vaqt va tezlikda bajarilish sur ati, rasmlarning o’ziga xos va betakrorligiga qarab shaxs fikrlashi ‟ jarayonining naqadar nostandart, ijodiy va kreaktivligiga baho berilib, miqdoriy ko’rsatgich aniqlanadi. Bu kabi metodlarning umumiy afzalligi ularni turli yosh, jins va kasb egalariga nisbatan qo’llashning qulayligi, bir guruhda natija bermasa, boshqa guruhda yana qayta tekshiruv o’tkazish imkoniyatining borligi bo’lsa, kamchiligi- ba’zan tekshiriluvchi agar testning mohiyatini yoki kalitini bilib qolsa, sun iy tarzda ‟ uning kechishiga ta’sir ko’rsatishi, faktlarni falsifikasiya qilishi mumkinligidir. Testlar ichida proyektiv testlar deb nomlanuvchi testlar ham borki, testning asl maqsadi tekshiriluvchiga sir bo’ladi. Ya’ni, tekshiriluvchiga shunday topshiriq beriladiki, u topshiriqni bajarayotib, nimani aniqlashayotganligini, natijasi qanday bo’lishini oldindan bilmaydi. Masalan, mashhur Rorshaxning “Siyoh dog’lari” testi, yoki TAT (tematik appersepsion test), tugallanmagan hikoyalar kabi testlarda bir narsaning proyeksiyasidan go’yoki ikkinchi bir narsaning mohiyati aniqlanadi. 1921-yilda kashf etilgan “Siyoh dog’lari” va ularga qarab tekshiriluvchining nimalarni eslayotganligi, dog’lar nimalarga o’xshayotganligiga qarab, uning shaxs sifatidagi yo’nalishlari, hayotiy tamoyillari, qadriyatlariga munosabati, ishni bajarish paytidagi emosional holatlari aniqlanadi. Bu testlar juda noyob, qimmatli, lekin uni faqat professional psixologgina qo’llashi va natijalarni mohirona tahlil qilishi talab qilinadi. II BOB. YOSH DAVRLARI, MAKTABGACHA VA O’SMIRLAR PSIXOLOGIYASI 2.1 Yosh davrlari psixologiyasi, tarbiya jarayoni va klassifikatsiyasi Yosh davrlari klassifikastiyasi. Yosh davrlarining xususiyatlari. Yosh davrlari muammolari haqida. Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik xususiyatlari. Shaxs xususiyatlarining shakllanishi. O’smirlik va o’spirinlik davrlarida shaxs taraqqiyotining qonuniyatlari. O’spirinlik davrida dunyoqarashning va ma’naviy qadriyatlarning shakllanishi. Shaxs dunyoqarashi. E’tiqodni o’zgartiruvchi psixologik omillar. Ma’naviy tasavvurlarni shakllantirishda ma’rifiy ishlarning o’rni. Milliy, umuminsoniy qadriyatlar va ulardan yoshlar tarbiyasida samarali foydalanish. Yosh davrlari klassifikastiyasi. Shu vaqtgacha psixologiya ilmida shaxs taraqqiyotini davrlarga bo’lib o’rganishga juda katta e’tibor qaratilgan. Bir qancha davriy sxemalar ham taklif etilgan. Lekin shu sohada astoydil ijod qilgan har qanday olim o’zining «davrlarini» taklif etavergan. Bu tushunarli, zero insonning hayotiy yo’li va uning asosiy lahzalari tarixiy taraqqiyot mobaynida o’zgaradi, bir avloddan ikkinchi avlod taraqqiyotiga o’tishning o’zi ham qator o’zgarishlarni keltirib chiqaradi. Davrlarga bo’lishga qaratilgan klassifikastiyalarning o’zi ham ikki turli bo’ladi: jo’z’iy (alohida davrlarni yana qo’shimcha davrlarga bo’lish — «davrlar ichidagi davrlar») va umumiy (inson umrining barcha bosqichlarini o’z ichiga olgan). Masalan, jo’z’iy klassifikastiyaga J. Piajening intellektning rivojlanishini bosqichlarga bo’lishini kiritish mumkin. U bu taraqqiyotni 3 bosqichda tasavvur qilgan: o sensomotor intellekt bosqichi (0 — 2 yosh). Bunda asosan olti bosqich farqlanadi; o konkret operastiyalarni bajarishga tayyorlash va uni tashkil etish bosqichi (3 — 11 yoshlar); o formal operastiyalar bosqichi (12 — 15 yoshlar). Bu davrda bola nafaqat bevosita ko’rib turgan narsasi, balki mavxum tushunchalar va so’zlar vositasida ham fikr yurita oladi. D.B. Elkoninning yosh davrlari bosqichlari ham shu guruhga kiradi va u ham bolalikning uch davrini farqlaydi: ilk bolalik, bolalik va o’smirlik. Har bir bosqichning o’ziga xos etakchi faoliyati, o’zgarishlari va rivojlanish shart — sharoitlari mavjud bo’ladi va ularni bilish tarbiyachilar uchun katta amaliy ahamiyatga ega bo’ladi. Har bir bosqichda faoliyat motivlari ham o’zgaradi, ularning o’zgarishi shaxs ehtiyojlari va talablari darajasining o’zgarishiga mos tarzda ro’y beradi. Taraqqiyotni yosh davrlarga bo’lishda o’ziga xos klassifikastiyalar ham bor. Masalan, E. Erikson shaxs «Men» ining rivojlanish bosqichlarini ajratgan va har birida ham ijobiy, ham salbiy jihatlarni ajratgan. 1 — bosqich (ishonch — ishonchsizlik) — bu hayotning 1 — yili. 2 — bosqich (mustaqillik va qat’iyatsizlik) — 2 — 3 yoshlar. 3 — bosqich (tadbirkorlik va gunoh hissi) — 4 — 5 yoshlar. 4 — bosqich (chaqqonlik va etishmovchilik) — 6 — 11 yoshlar. 5 — bosqich (shaxs identifikastiyasi va rollarning chalkashligi) — 12 — 18 yoshlar. 6 — bosqich (yaqinlik va yolg’izlik) — etuklikning boshlanishi. 7 — bosqich (umuminsoniylik va o’ziga berilish) — etuklik davri. 8 — bosqich (yaxlitlik va ishonchsizlik) — keksalik. Erikson klassifikastiyasining o’ziga xos qimmati shundaki, unda shaxsning o’zi to’g’risidagi tasavvurlarining jamiyat ta’sirida o’zgarishi nazarda tutiladi. Shunga o’xshash bosqichlarga bo’lishlar oxirgi paytda yana ko’plab mualliflar tomonidan taklif etilmoqda (G. Grimm, D. Bromley va boshk.). Ularning barchasidagi umumiy mezon shuki, har bir taraqqiyot davri shaxs rivoji uchun nimani taklif etadi-yu, shaxs unda qanday rivojlanish ko’rsatgichlariga ega bo’ladi. Ularni tabiiy o’zgarishlarda bilish va o’rganish kerak, chunki busiz shaxs tarbiyasini to’g’ri yo’lga qo’yib bo’lmaydi. Masalan, maktab yoshidagi bolalarga qo’yilgan talablar katta odamlar jamoasiga to’g’ri kelmaydi, yoki bog’cha yoshidagi bola bilan til topishish bilan talaba bilan til topish o’ziga xos pedagogik taktni va o’sha yosh sohasida bilimdonlikni talab qiladi. 2.2. Jahon psixologlari asarlarida yosh davrlari muammosi. 20-30-yillarda pеdagogik psixologiya sohasida boy tadqiqot matеriallarini o zʻ ichiga oluvchi ko p ilmiy ishlar amalga oshirildi. Bu tadqiqotlar: N.K.Krupskaya ʻ (tanlangan asarlar), A.S.Makarеnkoning bola shaxsi va bolalar jamoasi bo yicha ʻ qarashlari tizimi (u qarovsiz qolgan bolalar uchun mo ljallangan bolalar kommunasi ʻ rahbari bo lgan), L.S.Vigotskiy va uning oliy psixik funksiyalar rivojlanishi ʻ nazariyasi. Shuningdеk, psixolog olimlarning XX asr ikkinchi yarmidagi ishlari – B.G.Ananеv, L.I.Bojovich, P.Ya.Galpеrin, V.V.Davidov, A.V.Zaporojеs, L.V.Zankov, G.S.Kostyuk, N.A.Mеnchinskaya, N.F.Talizina, D.V.Elkonin va ko plab boshqa ʻ olimlarning yosh va pеdagogika psixologiyasi sohasida amalga oshirgan ishlari ham shu jumladan. Bu masala shuningdеk, O zbеkiston psixolog olimlari tomonidan ham ʻ tadqiq etilmoqda. Rivojlanish jarayonida faqat bilim va harakat usullarining o zgarishi, murakkablashishi sodir bo lmaydi. Bolaning psixik rivojlanishi uning ʻ ʻ butun shaxsidagi o zgarishlar, ya ni shaxsning umumiy xususiyatlari rivojlanishini o z ʻ ʼ ʻ ichiga oladi. Rivojlanish dinamikasiga quyidagilarni kiritish mumkin: 1) bola shaxsini yo naltirishdagi umumiy xususiyatlar (o qish, anglash, ʻ ʻ atrofdagilar bilan munosabat), 2) faoliyatining psixologik tuzilishi xususiyatlari (motiv, maqsad, ob еkt) ʼ 3) anglash mеxanizimining rivojlanish darajasi. Shunday qilib, bolaning butun rivojlanish jarayonini uch qismga bo lish ʻ mumkin: 1) ta lim jarayonida bilim va faoliyat usullarining rivojlanishi, ʼ 2) egallangan usullarni tatbiq etish mеxanizmlarining psixologik rivojlanishi, 3) shaxs umumiy xususiyatlarining rivojlanishi (yo naltirilganlik, faoliyatning ʻ psixologik tuzilishi, anglash va fikrlash). Ko rsatilgan rivojlanish yo llarining har biri o ziga xos. Bu yo llarning barchasiʻ ʻ ʻ ʻ o zaro bog liqlik va faqat birgalikdagina psixik rivojlanish dеb ataluvchi shaxsdagi ʻ ʻ o zgarishlar jarayonini tashkil etadi. Inson psixik rivojlanishining ijtimoiy shartliligi ʻ rivojlanish jarayonini bilim va ko nikmalarning oddiy to planib borishiga bog lash ʻ ʻ ʻ mumkinligini anglatmaydi. Inson psixik rivojlanishining ijtimoiy tabiatini hisobga olish mazkur jarayonning murakkabligi va ko p qirraliligini tushunish imkonini bеradi, ʻ chunki faqat shunday yondashuvdagina rivojlanish u yoki bu alohida vazifalarning miqdoriy ortishi emas, aksincha insonning umuman rivojlanishi sifatida namoyon bo ladi. ʻ Bolalar psixologiyasi fanining yirik namoyandasi A.A.Lyublinskaya inson kamolotini yosh davrlarini ajratishda faoliyat no‘qtai nazaridan yondashib, qo‘yidagi davrlarni atroflicha ifodalaydi: 1.Chaqaloqlik davri - tugilgandan bir oylikkacha; 2.Kichik maktabgacha davr - 1 oylikdan 1 yoshgacha; 3.Maktabgacha tarbiyadan avvalgi davr -1 yoshdan 3 yoshgacha; 4.Maktabgacha tarbiya davri - 3 yoshdan 7 yoshgacha; 5.Kichik maktab yoshi davri - 7 yoshdan 11,12 yoshgacha; 6.O‘rta maktab yoshi davri (o‘spirin) - 13 еshdan 15 yoshgacha; 7.Katta maktab yoshi davri-15 yoshdan 18 yoshgacha. 2.3 Maktabgacha yoshdagi va o’smir yoshdagi bolalarning psixologiyasi Bizni maktabgacha yoshdagi bo’lgan bolalarning psixologiyasidagi shunday jihat e’tiborimizni qaratdikki, ular aynan shu davrda o’z qiziqishlari, yetakchi faoliyati bo’lgan syujetli-rolli o’yinlardagi harakatlari bilan birgalikda ijtimoiy dunyoning, avvalo, ota-ona oilasidagi rollarga va o’zaro munosabatlarga e’tiborli bo’lib, aynan ota-onalikka xos qiliqlarni o’zlashtirishga kirishadilar. Bola bunda uning oldida ro’y berayotgan voqea-hodisalarning kuzatuvchisi va ishtirokchisiga aylanib, bu jarayonlar qanchalik dinamik bo’lsa, shunchalik faol va qiziquvchan bo’ladi, ota-ona va bola o’rtasidagi munosabatlarga nisbatan ko’proq, to’laroq va turli-tuman axborotlarni oladi, o’zlashtiradi va fikrlaydi. Bunda “Oila” bola “men”ini shakllantiruvchi muhim sotsium – ijtimoiy muhitga aylanib, o’zining ushbu muhitga aloqadorligini anglash muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yerda shuni qayd etib o’tish joizki, ijtimoiy psixologlarning fikricha, oiladagi shaxslararo munosabatlar tuzilmasida ota - ona - bola munosabatlari evolyutsion jihatdan nisbatan kechki va mazmunan aniqroq hisoblanadi, chunki ular shakllanib bo’lgan er-xotin munosabatlari asnosida vujudga keladi. Biz shunga ishonch hosil qildikki, aynan nikoh juftligidagi er-xotin munosabatlari bolaning ijtimoiy tasavvurlarida bilvosita ifodalangan ota-onalik munosabatlari ga nisbatan moslashuvchan va dinamik bo’lib, shu sababli bolaning ota-ona munosabatini aks ettirishi uning shaxsida ifodalangan o’zgarishlarga zamin bo’ladi. Masalan, onalar va otalarda ota-ona munosabatining umumiy ko’rsatkichlari mos kelish darajasi 0 dan 5 gacha bo’lgan bir paytda oilaviy qadriyatlar iyerarxiyasida umumiy ko’rsatkichlarning mos kelmaslik darajasi 1 dan 11 gacha, ya’ni ota-ona munosabatlarining xuddi shunday ko’rsatkichiga nisbatan 2 baravar katta bo’ldi. Oiladagi ichki munosabatlar va ota- onaning bolaga munosabati ta’siri ostida shakllanuvchi birlamchi o’ziga munosabat, o’zini identifikatsiyalashning barcha ko’rinishlarida va kommunikativ faoliyat sub yekti sifatida bolaning birlamchi kichik ijtimoiy guruh sifatida oilada o’zini‟ anglashi rivojlanishining hal qiluvchi omili hisoblanadi. Bunda nafaqat er-xotin-ota-ona o’rtasidagi munosabatlar va ularning bolaga bo’lgan munosbati, balki aynan shu munosabatlarning bevosita u bilan muloqotda aks ettirilishi muhim ahamiyat kasb etadi. O’zbekistan Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev maktabgacha ta’lim muassasalari muammolariga bag’ishlangan tadbirda: “Mutaxassis va pedagoglarning ilmiy xulosalariga ko’ra, inson o’z umri davomida oladigan barcha axborot va ma’lumotning 70 foizini 5 yoshgacha bo’lgan davrda oladi. Ana shu dalilning o’zi bolalarimizning yetuk va barkamol shaxs bo’lib voyaga yetishida bog’cha tarbiyasi qanchalik katta ahamiyatga ega ekanini yaqqol ko’rsatib turibdi. Bunga qo’shimcha isbot qidirib uzoqqa borishning hojati yo’q. Bog’cha tarbiyasini olgan bola bilan bog’chaga bormagan bolani solishtirganda, ularning fikrlash darajasi o’rtasida yer bilan osmoncha farq borligini sezish qiyin emas” degan edi. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi ilmida bu yoshdagi bolalarda sifat o’zgarishlari tezlashganligini inobatga olgan holda bu davrni uch bosqichga taqsimlab o’rganish maqsadga muvofiq deb topilgan: kichik maktabgacha davr (3-4 yosh); o’rta maktabgacha davr (4-5 yosh); katta maktabgacha yosh (5-6 yoshgacha); maktabga tayyorlov yoshi (6-7 yoshgacha). Maktabgacha yoshdagi bola rivojlanish jarayonida ajdodlari tomonidan yaratilgan narsa va hodisalar, olam sir-sinoatlari bilan alohida maxsus munosabatga kirishadi. U insoniyat tomonidan qo’lga kiritilgan yutuqlarni faol o’zlashtirib, egallab boradi. Bolada narsa-hodisalar olami, ular yordamida amalga oshiriladigan xatti- harakatlar, ona tili va odamlar orasidagi munosabatlarni anglash, ayni zamonda faoliyat motivlarining rivojlanishi, qobiliyatlarning o’sib borishi kattalarning bevosita yordami asosida amalga oshadi. Bu oilada ota-ona, maktabgacha ta’lim muassasalarida esa tarbiyachilar ko’magida yuz beradi. Asosan mana shu davrdan boshlab bolaning mustaqil faoliyati kuchaya boshlaydi. Faoliyatdagi mustaqillik, o’zo’zidan tafakkurdagi mustakillikka asos bo’ladi. Bundan tashqari, maktabgacha yoshdagi bosqich ularda murakkab harakatlarni takomillashtirish, elementar gigiyena, madaniy va mehnat malakalarini hosil qilish, nutqini o’stirish hamda ijtimoiy axloq va estetik didning dastlabki kurtaklarini yuzaga keltirish davri hamdir. O’smirlik davrida xos xususiyatlari O’smirlik davrida xos xususiyatlarining u yoki bu qirralari L.I.Bojovich, L.A. Petrovskaya, A.I.Donsov, A.A.Bodalev, M.Ratter, M.M.Ribalkova, G.A.Kovalev, M.G.Davletshin, E.G’.G’oziyev, A.I.Ostrovskiy, G.K.To‘laganova, Z.Kamaletdinova, N.G.Kamilova, G‘.B.Shoumarov, Z.T.Nishonova kabi olimlarning tadqiqotlarida muayyan darajada ochib berilgan. O‘smirlik davri bu - insonni bolalikdan - yoshlikka o‘tuvchi va o‘z navbatida boshqa davrlardan o‘zining nisbatan keskinroq, murakkabroq kechishi bilan farqlanib turuvchi inson ontogenetik rivojlanishining eng harakterli davrlaridan biri sanaladi. Bu davr psixologik pedagogik adabiyotlarda “o‘tish davri”, “og’ir davr”, “inqiroz davri” kabi iboralar bilan ataladi. Bu davr taxminan bolalarning 5-8-sinflarda o’qish paytlariga to’g’ri keladi va 11-12 yoshdan 14-15 yoshgacha bo’lgan davr oralig’ida kechadi. Ayrim bolalarda bu davr 1-2 yil ertaroq yoki kechroq kuzatilishi ham mumkin. Shuni hisobga olgan holda aytish mumkinki, o’smirlik davri ayrim bolalarda (aksariyat hollarda qiz bolalarda) 9-10 yoshlardan boshlanib, yana boshqalarida 16-17 yoshlargacha davom etishi mumkin. O’smirlik davrining boshlanishi qiz bolalarda o’g’il bolalarga nisbatan 1-2 yil oldin ro’y beradi. O’smirlik davri nima uchun “o’tish davri”, “og’ir davr”, “inqiroz davri” kabi nomlar bilan ataladi? Bu davrning “og’irligi”, “keskinligi”, “murakkabligi” nimalar bilan asoslanadi? O’smirlik davrining og’ir, murakkab davr ekanligi ko’plab psixologik, fiziologik, ijtimoiy omillar bilan bog’liq. Bu davrda rivojlanishning boshqa jihatlari: jismoniy, aqliy, axloqiy, ijtimoiy va shu kabilarning mazmun mohiyati ham o’zgaradi. Bu davrda o’smir hayotida, uning ruhiyati, organizmining fiziologik hamda ijtimoiy holatida jiddiy o’zgarishlar sodir bo’ladi. Aksariyat holatlarda ularda bir-biriga qarama-qarshi bo’lgan turli xil holatlar kuzatiladi. Bu davrga kelib bola endi “bola” emas va shu bilan birga hali “katta” ham emas. Uning o’z ko’ziga va atrofdagilarga nisbatan bo’lgan munosabatlari butunlay boshqacha harakter kashf etib boradi. Uning qiziqishlari tizimi, ijtimoiy yo’nalganligi qaytadan shakllanadi, o’z-o’zini anglashi, o’z-o’zini baholashi, qadriyatlari tizimi o’zgaradi. Uning uchun o’z “men”i va shu “men”ning ahamiyati ortadi. Haqiqatdan ham, insonning kamol topib shakllanadigan bu – o’smirlik davri sanaladi. Chunki aynan shu o’tish davrida insonda har tomomlama ham jismoniy, ham psixologik jihatdan o’zgarishlar sodir bo’la boshlaydi. Bolalar bolalik bilan xayrlashib, kattalik hayotiga yo’l oladi ba shu o’rinda o’z o’rnini topa olmayotgan murakkab holatda bo’ladi. Jumladan, psixolog olimlarimizdan G’.B.Shoumarov ham o’zining “Oila psixologiyasi” nomli darsligida o’smirlik davrida bo’ladigan endokrin hamda nerv sistemalarida bo’ladigan o’zgarishlar haqida bir qancha fikrlarni bildirib o’tganlar. O‘smirlik davrida bolalarda endokrin va nerv sistemalari faoliyati muvozanati buziladi, yangisi esa endigina o‘rnatilayotgan bo‘ladi. Jinsiy balog‘atga yetish va jismoniy rivojlanishdagi o‘sish o’smir ruhiyatida yangi psixologik tuzilishlarning yuzaga kelishida ham muhim ahamiyatga ega sanaladi. Bularga: Birinchidan, bu o’smir uchun juda sezilarli bo’lgan o’zgarishlar bo‘lib, ular o‘smirning katta bo‘lganini his qilishining yuzaga kelishining ob’yektiv manbasi bo’lib xizmat qiladi. Ikkinchidan, jinsiy balog’atga yetish boshqa jins vakiliga qiziqishni rivojlantiradi, yangi kechinma, hissiyot, tuyg‘ularni yuzaga keltiradi. O‘smirning ichki bandligi va yangi taassurotlar, kechinmalarga munosabati darajasi ularning o’smir hayotidagi o’rni keng ijtimoiy sharoitlar bilan, o'smir hayotining konkret individual sharoitlari, uning tarbiyasi va muloqoti xususiyatlari bilan belgilanishi haqida fikr mulohazalarni bildirib o’tganlar. O‘smirlik davri va bu davrda bolalar o’zlari, o’zlarining tengdoshlari va kattalar bilan muloqoti bir muncha qiyin kecha boshlaydi. Ushbu holatda shaxsning shakllanishi haqida psixolog Z.Nishonova ham o’z fikrlarini aytib o’tganlar. Ushbu davrlarda o‘smirlarda asosan muloqot — qadriyatlar mazmunini belgilaydi. Bu yosh davrida ular tengdoshlari orasida o‘zini ko‘rsatishga, o‘zini va suhbatdoshini yaxshiroq bilishga intiladi, o‘ziga ishonish, xatti- harakatlarining mustahkamligi va yuksak umumiy madaniyat, o‘z fikriga ega bo‘lish, mustahkam iroda,o‘z-o‘zini nazorat qilish, halollik, ko‘ngilchanlik kabi qadriyatlar tizimining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi deb aytib o’tganlar. Darhaqiqat ushbu murakkab davrda ular bilan muloqot o’rnatishda juda ehtiyotkor bo’lish talab etiladi. Ota-onalar ayniqsa ular bilan do’stona munosabatlar o’rnatishsa maqsadga muvofiq bo’ladi. Jumladan, o’smirlarning o’rtoqlik va do’stlik tuyg’ularining o’zaro munosabatlarini o’rgangan I.V.Straxov ham ushbu do’stlik munosabatini uchta shaklga: ulfatchilik, o’rtoqlik va do’stlikka bo’ladi. Har bir yuksak tuyg’uni psixologik jihatdan ta’riflab, ularning rivojlanishini bayon qiladi, yuksak, insoniy tuyg’ularning shakllanish sur’ati, barqarorligi o’g’il bolalar bilan qizlarda birmuncha farqlanishini ta’kidlaydi. Bu borada V.A.Krutetskiy va N.S.Lukinlar ham o’z fikr mulohazalarini bildirib o’tganlar. Ularning fikricha, haqiqiy o’rtoqlik va chinakam do’stlik – mardonavor o’rtoqlik va talabchan do’stlikdir. Bunday o’rtoqlik va do’stlik amaliy yordamni va o’rtog’ining xatolarini to’g’ri, samimiy va ochiq tanqid qilishni taqozo etadi. O’smirlik davri xususiyatlarini tadqiq qilgan D.B.Elkonin va T.V.Dragunovning ta’kidlashicha, o’g’il va qizlarning bu yoshda o’rtoqlari bilan munosabatlarga intilishi, tengdoshlari jamoasining hayotiga qiziqishi yorqin namoyon bo’ladi. Haqiqatdan ham o’smirlik davrida o’zaro do’stlik munosabatlari va qarama- qarshi jins vakiliga bo’lgan qiziqish orta boshlaydi. Bunday holatda ular bilan samimiy munosabatda bo’lib tushuntirish ishlari olib borish zarur. O’smirlik yoshi 12-15 yoshgacha bo’lgan davr bo’lib, bu davr bola kamolotining “qiyin”, “murakkab”, “o’tish” davri deb ataladi. O’smir endi yosh bola emas, lekin hali u rosmana kishi ham emas. U tevarak-atrofdagi hamma narsalar bilan qattiq qiziqadi. O’smirlik davrida ham jismoniy, ham ruhiy o’zgarishlar ro’y beradi. Unda ayniqsa anatomo-fiziologik, biologik o’zgarishlar uning umumiy qiyofasini o’zgarishiga sabab bo’ladi. Naysimon suyaklar va umurtqa pog’onalari hisobiga qizlarning bo’ylari 18-20 sm, o’g’il bolalar esa 25-30 smga o’sadi. Yuz suyaklari tez shakllanadi. Ovoz paylari uzayadi. Natijada o’smirning ovozi buziladi, ovoz yo’g’on va past bo’lib qoladi. Qizlarning ovozlari esa keskin o’zgarmaydi. Yurak o’sib borishining hamma sikllari tugaydi. Qon aylanishi yurak urishidan orqada qoladi va bu o’smirlarda ayniqsa qizlarda bosh og’rig’ining paydo bo’lishiga sabab bo’ladi. Qo’zg’alish tormozlanishga nisbatan kuchliroq bo’ladi. Bu bolani o’zini-o’zi idora qila olmasligiga sabab bo’ladi. O’smirlardagi bu xususiyatlar hisobga olinmasa bolada salbiy sifatlarning ortib borishi mumkin. Bu davrda ichki sekresiya bezlarida bog’lanish va o’zgarishlar paydo bo’ladi, natijada qizlar 15-16 yoshda, o’g’il bolalar 16 yoshda balog’atga etadi. Balog’atga etish o’smirlarda o’ziga xos psixologik holatlarni vujudga keltiradi. Ya’ni kishilarning ichki dunyosiga qiziqishi, ularning o’zaro munosabatlariga qiziqish, ularni his qilish hali anik tasavvur qilinmagan sevgiga ehtiyoj paydo qiladi. O’smirlik davrida o’z-o’zini anglash va o’zini “katta bo’lib qolganini” his qilishi tez shakllanadi. Bu davrda bolaning o’z- o’ziga bo’lgan munosabatida ifodalanuvchi harakter hislatlar shakllanadi. Bu xususiyatlar o’smirning o’z shaxsiy sifatlari, qobiliyat va imkoniyatlarini o’zi baholay olishi bilan bog’liqdir. O’zi “kattalik hissi” deganda nimani tushunamiz? O’smir o’zida “kattalik” hissini his qiladi. U o’zini katta desa, hali u yosh bolaga o’xshaydi. Bola desa katta bo’lib qolgani uchun o’zini kichiklardan katta tutadi. Shuning uchun ham o’smirlar kattalarni o’zini boladek his qilib munosabatda bo’lishlarini yoqtirmaydilar. Bular bolani qattiq xayajonlantiradi, nafrat va tajovuzkorlikni paydo bo’lishiga sabab bo’ladi. Tajovuzkorlik o’g’il bolalarda tegajog’likni paydo qilib, u urushqoqlikka aylanadi, qizlarda esa takabburlik va jizzakilikka aylanadi. Kattalar o’smirlardagi bunday xususiyatlarni koyisalar, u odobsizlikka o’tib ketadi. Shuning uchun ham o’smirlarning jinsiy balog’atga yetishini hisobga olib ular bilan munosabatlarida ehtiyotkor bo’lishlari talab qilinadi. O’zaro shaxslararo muloqot o’smir shaxsini ham biologik, ham ijtimoiy tuzilishda muhim rol o’ynaydi. Biologik balog’atga yetish bilan bola yashayotgan ijtimoiy muhiti va ijtimoiy ta’lim-tarbiya uning hayotini muhim tomonini tashkil qiladi. Chunki o’smirning shakllanishi hamma vaqt ham qarama- qarshiliklar kurashsiz tinch o’tavermaydi. Ba’zi eski urf -odatlar diniy ekstremizm oqibatlari, ota-ona va tarbiyachil ar tomonidan tarbiyanin g yaxshi yo’lga qo’yilmaganligi, yomon jamoa va guruhga qo’shilib qolishi o’smir tarbiyasiga salbiy ta’sir kiladi. Bizning sharq xalq tarbiyasida oila tarbiyasiga xos qonuniyatlar xammaga aniq bo’lib, bolani haqiqiy kamol topgan inson qilib tarbiyalashga aloxida e’tibor beriladi. Endigina mustaqillikka erishgan xalqimiz mafkurasini puxtaroq tarbiyalashda, ilmiy va madaniy an’analar, urf-odatlar, milliy qadriyatlarni keng ko’lamda targ’ib va tashviq qilish nihoyatda muhimdir. O’smir shaxsi tuzilishining shakllanishida quyidagilar muhimdir: a) o’smirlarning o’zaro munosabatlari; b) jamoa bilan munosabati; v) o’qish va mehnatga bo’lgan munosabatlari; g) mahalla va jamoatchilik muhim ahamiyatga egadir. Aytish lozimki, oilada har bir ota-ona, maktabda esa o‘qituvchilar ayniqsa bu davrda bolalarga e’tiborliroq bo‘lishi talab etiladi. Chunki bu davrda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar ta’sirida bolalar o‘zlaridagi muammolarni tashqi muhitga berilib yechimini izlashga kirishadilar, buni oldini olish uchun ular bilan samimiy va do‘stona munosabat o‘rnatish talab etiladi. Bu davrda o’smirlarning o’zaro munosabatlariga ham alohida e’tibor qaratish lozim. Sababi o’tish davrida bo’lganligi uchun bolalar o’z tengdoshlari bilan nizoli vaziyatlarga borishi mumkin bu esa noxush holatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Jamoa, sinfdosh do’stlari, do’stlari bilan bo’ladigan muomala munosabati yoki o’zaro munosabati ham ijobiy bo’lishi uchun bolaga bu davrda e’tiborliroq va do’stona munosabatda bo’lish talab etiladi. Xulosa Turli yoshdagi insonlarning psixologiyasi ularning biologik, ijtimoiy va shaxsiy rivojlanish jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq. Yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda inson psixologiyasining quyidagi asosiy bosqichlari va xususiyatlarini ajratish mumkin: 1. Bolalik davri (0–12 yosh) Psixologik xususiyatlar: Bu davrda bola atrofdagi dunyoni idrok etish, uni o‘rganish va asosiy ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirishga e’tibor qaratadi. Bu jarayonlar ko‘pincha o‘yin va ijodiy faoliyat orqali amalga oshiriladi. Ehtiyojlar: Mehr, xavfsizlik, qo‘llab-quvvatlash. Muammolar: Salbiy tajribalar bolaning o‘ziga ishonchi va psixologik rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. 2. O‘smirlik davri (12–18 yosh) Psixologik xususiyatlar: Shaxsiylikni qidirish, mustaqillikka intilish va o‘z-o‘zini anglash jarayoni faol davom etadi. Hissiy beqarorlik va keskin qarorlar qabul qilish bu davrning odatiy xususiyatlaridan biridir. Ehtiyojlar: Mustaqillik, tan olinishi, o‘zini qabul qilish. Muammolar: Ijtimoiy bosim, tengdoshlar ta’siri, o‘zini past baholash kabi masalalar yuzaga kelishi mumkin. 3. Yoshlik davri (18–35 yosh) Psixologik xususiyatlar: Bu davrda inson o‘z kasbiy faoliyatini tanlash, oilaviy hayot va shaxsiy maqsadlarni belgilashga e’tibor qaratadi. Shaxsiy munosabatlarda chuqurlik va mas’uliyat hissi muhim ahamiyat kasb etadi. Ehtiyojlar: Hayot ma’nosini topish, muvaffaqiyatga erishish. Muammolar: Kasbiy inqirozlar, stress, yaqin munosabatlardagi qiyinchiliklar. 4. Yetuklik davri (35–60 yosh) Psixologik xususiyatlar: Bu davrda inson o‘z maqsadlari va yutuqlarini qayta baholaydi, farzand tarbiyasi va jamiyatdagi o‘rniga e’tibor qaratadi. Bu jarayon ba’zida "o‘rta yosh inqirozi" bilan kechadi. Ehtiyojlar: Jamiyatda o‘z o‘rnini topish, meros qoldirish. Muammolar: Inqirozli holatlar, hayotdan qoniqmaslik. 5. Keksalik davri (60 yoshdan yuqori) Psixologik xususiyatlar: O‘tgan hayotni tahlil qilish, tinchlik va barqarorlikka intilish. Keksalik davrida insonlar o‘z tajribalari va donoligi bilan jamiyatga foyda keltirishga intiladi. Ehtiyojlar: E’tibor, ijtimoiy aloqalar, sog‘liqni saqlash. Muammolar: Yolg‘izlik, salomatlik bilan bog‘liq qiyinchiliklar, o‘lim qo‘rquvi. Har bir yosh bosqichida insonning psixologik ehtiyojlari va qiyinchiliklari har xil bo‘lib, bu davrlarda qo‘llab-quvvatlash va to‘g‘ri yondashuv muhimdir. Ushbu bosqichlarni yaxshi tushunish atrofdagilarga mehribon va tushunadigan munosabatda bo‘lishga yordam beradi. Psixologik rivojlanishdagi individual farqlarni ham inobatga olish lozim, chunki har bir insonning shaxsiy tajribalari uning rivojlanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Asosiy adabiyotlar 1.G‘oziyev E. Psixologiya (Yosh davrlari psixologiyasi). T. 2002. 2.G‘oziyev E. Ontogenez psixologiyasi. T. 2010 3.Krayg G. Psixologiya razvitiya. M. 2000 4.Nishonova Z.T., Alimova G.Q. Bolalar psixologiyasi va uni o‘qitish metodtikasi. T. TDPU, 2005. 5.Davletshin M.G., Do‘stmuxamedova Sh.A., Mavlonov M.M,To‘ychiyeva S.M., “Yosh va pedagogik psixologiya”. T. TDPU, 2004. 6.B. N. Sirliev, O. A. Tursunova. Yosh davrlari va differensial psixologiya: Ma’ruzalar kursi / – T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2019. – 5.bet. 7.Груздева О.В., Вербианова О.М. Психология развития (Возрастная): Учебно- методическое пособие Для обучающихся по направлению подготовки: “Педагогика” / Краснояр. гос. пед. ун-т им. В.П. Астафьева. - Красноярск, 2011.-184 с. 8.Sh.A. Do‘stmuhamedova, Z.T.Nishanova, S.X.Jalilova, Sh.T. Karimova, Sh.T.Alimbaeva. Yosh davrlari va pedagogik psixologiya: Darslik –T.: "Fan va texnologiya”, 2013. – B.5-6. 9.Felingstein D.I. O'smirlikdagi shaxsiyatni rivojlantirishni ng psixologik xususiyatlari // psixologiya savollari. - 1988 yil №6. - 31-41 bet. 10.Erikson EH. Dialog Erik Erikson bilan. Evans RI, ad. Jeyson Aronson, Inc .; 1995 yil. II. Internet-resurs 1. 2. 3. 4. 5.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Turli yosh davrlarida shaxsning psixologik xususiyatlari

Yosh davrlari psixologiyasi haqida ma’lumot

Shaxsning turli yosh davrlarida o’zgarishi

II bob. Yosh davrlari, maktabgacha va o’smirlik psixologiyasi

Yosh davrlari psixologiyasi, tarbiya jarayoni

Jahon psixologlari asarlarida yosh davrlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить