Umumiy manfaat huquqiy kategoriya sifatida - Huquqshunoslik - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	22.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Huquqshunoslik

Umumiy manfaat huquqiy kategoriya sifatida

Sotib olish

Mavzu: Umumiy manfaat huquqiy kategoriya sifatida.
Reja:
1. Umumiy manfaatning tabiiy-huquqiy kontseptsiyasi.
2. Umumiy manfaatning libertar-yuridik kontseptsiyasi.
Amaliy topshiriqlar.

«Umumiy manfaat» tushunchasi butun Yevropa ijtimoiy va huquqiy
madaniyatining asosiy goyalari va prinsiplari jumlasiga kiradi. O’rta asrlarda qaror
topgan jnum cemmune» terminining o’zi birinchi marta rimlik stoisizm tarafdori
Seneka asarlarida uchraydi. Biroq maz- tushuncha mohiyat e’tibori bilan qadimgi
yunon muallifri (Demokrit, Platon, Aristotel va boshqalar), so’ngra Siseron va
rimlik huquqshunoslar tomonidan tabiiy nuqtai nazardan ishlab chiqilgan. O’rta
asrlar va Yangi davr mutafakkirlari (Foma Akvinskiy, Grosiy va boshqalar)
umumiy manfaat g’oyasiga katta e’tibor berganlar.
Qadimgi yunon mutafakkirlari, ayniqsa, Aristotel tomonidan «umumiy
manfaat»ning tabiiy-huquqiy konsep- siyasi shakllanishida muhim rol o’ynagan bir
qancha ser- mazmun qoidalar ishlab chiqilgan. Masalan, Aristotel o’zi- ning
siyosat to’g’risidagi ta’limotida, siyosat - inson va polis-davlatning oliy manfaati
to’g’risidagi fandir, deb qayd qilgan edi (Etika, I, &1). Aristotelning teleologik
yondashuvida «oliy manfaat» deganda, mohiyatan, keyincha- lik «umumiy
manfaat» deb atala boshlangan manfaat nazar- da tutilgan. Aristotelga ko’ra davlat
(polis) muloqotning oliy shaklidir, muloqotning qolgan barcha shakllari (oila,
qishloq) muomalaning mana shu siyosiy shaklida va kishilar turmushini tashkil
etishda o’z takomiliga yetadi. Insonning siyosiy tabiati genezisi davlatda
(muomalaning siyosiy shak- lida) yakunlanadi va inson, Aristotelga ko’ra, o’zining
oliy maqsadiga (hayotiy manfaatiga) erishadi. Davlat (polis) va unda ifodalangan
oliy manfaat hamda adolat insonning siyosiy tabiati ifodalaninsh hisoblanadi va bu
bilan ta- biiy-huquqiy xarakter kasb etadi.
Aristotelning «oliy manfaati» singari, rimlik muallif- lar (Siseron, Seneka,
rimlik huquqshunoslar, stoiklar)ning «umumiy manfaati»ning ham ildizi tabiiy
huquqqa borib ta- qaladi va tabiiy-huquqiy adolat ifodasi hisoblanadi. «Umu- miy
manfaat» (yoki «oliy manfaat») va uning tabiiy- huquqiy xarakterining real
ibtidosi - insonning obyek- tiv tabiatidir, chunki u tabiatan siyosiy mavjudot (Aris-
totel), ijtimoiy mavjudot (rimlik mualliflar)dir. In- sonning siyosiy yoki ijtimoiy
tabiatining ushbu tavsifda- ri ushbu ma’noda bir xil mazmunga ega, chunki har
ikkala holda so’z sosium (hamjamiyat) tashkil etilishining siyo- siy (davlat)

sharoitida uning barcha a’zolarining manfa- atlari ifodalanishi va
muhofazalanishining adolatli usuli (tabiiy huquq nuqtai nazaridan) haqida
bormoqda.
Mazkur ijtimoiy-siyosiy hamjamiyat a’zolarining umu- miy manfaati - bu
hamjamiyat barcha a’zolarining har bir kishining manfaati tabiiy-huquqiy
(binobarin, umum adolat- li) e’tirof etilishi asosidagi manfaatidir. Barchaning va
har bir kishining manfaati, tabiiy-huquqiy mohiyatiga ko’ra, ayni bir narsaning
o’zi t- Uyu ™1 manfaatking buddai konts eptsiyasini ztirof yayash.
Yuridik libertarizmga muvofiq, umumiy manfaat in- Kvidual
manfaatlarning rasmii -genshik prinsshsh buii- cha e’tirof etilishi va amalga
oshirilishidir. Umumiy man- faat konsepsiyasida mazkur hamjamiyat a’zolarining
ko’p jihatdan bir-biriga zid bo’lgan manfaatlari, da’volari va xohish-istaklarini
aniqlash, muvofiqlashtirish, e’ti- rof etish va himoya qilishning huquqiy modeli
barcha huquqiy normalar uchun yagona va teng bo’lgan tenglikning umumiy
o’lchovi nuqtai nazaridan mumkin bo’lgan va yo’l qo’yiladi- gan manfaat sifatida
taqsim etilgan. Bunday umumiy huquqiy norma nuqgai nazaridan har xil
shaxslarning fa- qat yuridik jihatdan muvofiqlashtirish mumkin bo’lgan tur- li
manfaatlari individlar manfaati va umumiy manfaat sifatida talqin qilinishi
mumkin. Shunday qilib, «man- faat» tushunchasi (individual va umumiy), har xil
subyekt- lar (yuridik va jismoniy shaxlar)ning har xil manfaatla- ri, da’volari,
xohish-istaklarini ular umumiy huquqiy normaga muvofiq keladigan, huquqiy
taqiqlar va yo’l qo’yish- larning yagona mezonlariga javob beradigan, umumiy
huquq- tartibot doirasida mumkin bo’lgan darajadagina o’z ichiga oladi. Shu
ma’noda «manfaat» tushunyaasi - bu yuridik tavsif- langan manfaat (da’vo,
xohish-istak va boshqalar) deyish mum- kin.
Umumiy manfaatning libertar konsepsiyasiga muvofiq mazkur hamjamiyat
a’zolarining o’zaro bir-biriga zid bo’lgan maqsadlari, manfaatlari, xohish-istagi
rang-barangligi sharoitida umumiy murosaga kelishning huquqiy yo’li umu- miy
hamda umumiy majburiy huquqiy normaning boshqari- luvchan tegishli
vaziyatining topilishi, qaror toptirili- shi va amal qilishidan, ya’ni erkinlik va

adolatning bar- cha uchun teng bo’lgan rasman tenglik prinsipi aniqlashti-
rilishidan iboratdir,
Erkinlikning (odamlar erkinligi matematikasining) obyekgav zarur sharti
sifatidagi huquqning qimmati, jum- ladan, tartibga solishning huquqiy tipi,
huquqiy umumiy- lik va huquqiy birlik (birlik va muvofiqlikka erishish- ning
boshqa ko’plab tartibga soluvchilaridan farq qilgan holda) erkin va rivojlanayotgan
hayotning zarur xossasi, uning ijodiy asosi, boyligi va salohiyati bo’lgan ayrim
subyektlarning manfaatlari, da’volari, xohish-istagida- gi tafovutlarning inkor
etilishi va bartaraf qilinishi- ni emas, balki saqlab qolinishini anglatadi. U mumiy
manfaatda ifodalangan umumiy huquqiy asos – bu tafovutlarning rasman birligi,
tafovutlarni birlashti- rib turadigan umumiylikdir, ya’ni teng erkinlik norma-
sining ularning barchasi uchun (va ularni tashuvchi - subyek- tlar uchun) umumiy
bo’lgan ushbu tafovutlar birgaliqsa mav- jud bo’lishi imkoniyati ifodalangan o’sha
umumiy huquqiy shakl va norma, o’sha umumiy ko’lamdir. Binobarin, umumiy
Manfaat - alohida olingan subyektlar manfaatlari, da’vo- dari, xohish-istagi,
maqsadi va boshqalar tafovutining snkor etilishi emas, balki ular voqye’
bo’lishining umumiy VYartidir. Huquq hayotni o’ziga bo’ysundirmaydi, turli man-
faatlarni birxillashtirmaydi, ayrim subyektlar iroda •rkinligini tugatmaydi va
hokazo, balki ushbu tafovutlar *uhur topishining barchaga teng, bir xilda adolatli
va er- Xin bo’lishi uchun zarur tartibni (normalar, shakllar, ko’lam- Lar, institutlar,
tartibotlar va hokazolar)ni ifodalaydi Va aks ettiradi, xolos.
Bir-biriga so’zsiz zid bo’lgan har xil va nizolashuvchi Kaqsadlar,
manfaatlar, xohish-istaklar, da’volar va bosh- salarning haqiqiy muvofiqligi ushbu
tafovutlarning o’zi- NI ham, ularni tashuvchilarning erkinligi va huquqiy
vubyektligini ham e’tirof etish va saqlab qolish sharti lan huquq va muayyan
huquq-tartibot doirasidagina mum- idir.
Bunda huquqiy murosa xususiy manfaatlar, xohish-istak boshqalarning
tafovutlarini inkor etish hisobiga, bir xususiy manfaatlarni boshqa xususiy
manfaatlarga yoki cha xususiy manfaatlar va xohish-istaklarni jamiyat va ‘latning
qandaydir alohida manfaati yoki alohida xo- -istagiga bo’ysundirish yo’li bilan

emas, balki ushbu cha xususiy manfaatlar va xohish-istaklarning o’z izni taqiqlari
bilan barcha uchun teng bo’lgan erkinlik hamda 1ST o’lchovini ifodalaydigan
umumiy huquqiy normani (ya’ni gsiy manfaatlar va xohish-istaklarning haqiqatdan
ham miy xohish-istagi va umumiy manfaatlarini) shakllan- ishda ishtirok etishi
orqali erishiladi.
‘ Har xil manfaatlar va xohish-istaklarni tashuvchilarning manfaati va
umumiy xohish-istagi - agar ular erkin i istasalar - barcha huquqlar uchun umumiy
majburiy umumiy huquqiy normani shakllantirish, qaror toptirshp va ularning amal
qilishvdan iboratdir. Xususiy xo- hish-istak erkin bo’lishi uchun ular erkinligining
teng va bir xildagi adsshatli shart-sharoitlari to’g’risidagi umumiy norma zarur -
agar uni umumiy ne’mat nuqgai nazaridan tushu- niladigan bo’lsa, «umumiy
xohish-istak» deb ataladigan xohish- istakning mazmuni mohiyat e’tibori bilan
mana shundan ibo- ratdir. Ushbu konsepsiyada huquq - bu eng ko’p darajadagi
erkin- lik uchun eng ko’p darajada zarur bo’lgan umumiy normativ shart-
sharoitlardir, degan prinsipial holat ifodalangan. Bunda ran ichki yoki xalqaro
huquqning amal qilish sohasi to’g’risida borishidan qati nazar, tegishli huquqiy
normaning amal qilishi doirasiga kiruvchi barcha qatnashchilar uchun erkinlik
(xohish-istak erkinligi) nazarda tutiladi.
Umumiy farovonlik erkin va teng subyektlar sifatida mazkur hamjamiyat
barcha a’zolarining birgalikda turmush kechirishlari va murosa qilib birga
yashashlari uchun obyek- tiv zarur umumiy shart-sharoitlarni ifodalaydi va ayni
vaqgda bu bilan har bir kishining farovonligini ifoda- lash hamda himoya qilish
uchun umumiy shart-sharoitlarni ifodalaydi. Ushbu konsepsiyada umumiy
farovonlik har bir kishining farovonligidan ajratilmagan va unga zid qo’yil-
magan. Mazkur hamjamiyatning o’z hayotining tegishli davlat- huquqiy shakllarini
tenglik, erkinlik va adolat asosida tashkil etuvchi a’zolarining o’zi (har biri alohida
va bar- chasi birgaliqsa) umumiy farovonlikning birlamchi va do- imiy egalari
bo’ladi.
Umumiy farovonlik konsepsiyasi qamrab oladigan er- kin va teng shaxslar
doirasi tarixan (qadimgi davrdan hozir- gi davrga qadar) o’zgarib turgan, biroq

mazkur konsepsiya o’zining har qanday variantida ushbu doiraning barcha a’zo-
lari uchun umumiy bo’lgan huquqiy tenglik prinsipini, umummajburiy huquqiy
qonunni, umumiy huquq-tartabotni taqozo etadi.
Umumiy farovonlik - bu erkin va teng huquqli subyektlar sifatida
kishilarning ijtimoiy-siyosiy hamjamiyatini tash- kil etshshshng huquqiy
tipining mazmuni va izlangan natija- sidir. Tarixiy tajriba va nazariya kishilar
hamjamiyatini tashkil etishning faqat mana shunday tipi hamda hamjami- yat va
uning a’zolari manfaatlarining, yaxlitning va qism- ning, xususiyning va
ommaviyning, iqdividlar va hokiyatning muvofiqlashtirilishi odamlarning
erkinlikla- ri va huquqpariga, inson shaxsining qadr-qimmati va qad- riyatlari
e’tirof etilishiga mos keladi. So’z mohiyat e’tibori bilan tenglik, erkinlik va
adolatning huquqiy prinsipi talablariga muvofiq sosiumni, kishilarning xususiy va
ommaviy munosabatlarini tashkil etish to’g’ri- sida bormokda.
Odamlar turmushini tashkil etishning qolgan barcha (no- huquqiy) tiplari mohiyat
e’tibori bilan odamlarning erk- sizligi va huquqsizligi, zo’ravonlik va
o’zboshimchalikka asos- langan. Huquq (va tegishli huquqiy davlat) - bu yakka
inson va umuman insoniyat manfaati prinsipi hamda tartibi- ning o’zidir.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Алексеев С . С . Право – азбука , теория , философия : опыт комплексного
исследования . М., 1999.
2. Гегель Г.В.Ф. Философия права: Пер. с нем. / Ред и сост. Д.А. Керимов,
В.С. Нерсесянц; Авт. вступ. ст. и примеч. – В.С. Нерсесянц. М., 1990.
3. Зорькин В.Д. Философия права: прошлое, настоящее и будущее //
Философия права в начале XXI столетия через призму конституционализма и
конституционной экономики / Под ред. В.В. Миронова, Ю.Н. Солонина М.,
2010.
4. Кальной И.И. Философия права: СПб., 2006.
5. Керимов Д.А. Методология права: Предмет, функции, проблемы
философии права. 4-е изд. М., 2008.
6. Миронов В.В. Еще раз о специфике философии // Вестник Российской
академии наук. 2011. Т. 81. № 3.
7. Михайловский И.В. Очерки философии права. Томск, 1914. Т. 1.
8. Нерсесянц В.С. Философия права: Учебник. 2-ое изд., перераб. и доп. М.,
2008.
9. Философия права: Курс лекций: Учебное пособие. В 2 т. Т. 1. / Отв. ред.
М.Н. Марченко. М., 2011.
10. Хабриева Т.Я. Конституционные реформы в современном мире // Вестник
Российской академии наук. 2016. Т. 86. № 7. С. 579–586.
11. Чернавин Ю.А. Проблема предмета философии права // Вестник
московского государственного областного университета. Сер. «Философские
науки». 2013. № 3. С. 70–76.
12. Чичерин Б.Н. Философия права. М., 1990. 13. Шершеневич Г.Ф. История
философии права. 2-е изд. СПб., 1907

Umumiy manfaat huquqiy kategoriya sifatida

Sotib olish