Umumiy o’rta ta’lim maktablarida “Kuzgi natyumort” mavzusini o’qitish uslubiyoti - Tasviriy san'at - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	1,007.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Tasviriy san'at

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Umumiy o’rta ta’lim maktablarida “Kuzgi natyumort” mavzusini o’qitish uslubiyoti

Sotib olish

“Umumiy o’rta talim maktablarida Kuzgi natyumort” mavzusini oqitish’ “ ’
uslubiyoti
”
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

1

Mundarija:
Kirish………………………………………………………………………… .6 …
I. Bob. O ’ rta umumta ’ lim maktablarida tasviriy san ’ at mashg ’ ulotlarining
mazmuni 10
…………………………………………………………………………
1.1 . Tasviriy san ’ at tur va janrlari , natyurmort janri 10
……………………………
1.2. Tasviriy san ’ at mashg ’ ulotlarining mazmuni va o ’ qitilishi .17
…………………
1.3 . Maktabda naturaga qarab rasm ishlash darslarini tashkil etish .“ Kuzgi
natyurmort mavzusi misolida …...32-42
……………………………………………
II . Bob . O ’ rta umumta ‘ lim maktablarda naturaga qarab tasvirlash darslari
va zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni qo ’ llash 42-69
………………………
2.1 . Maktablarda tasviriy san ‘ at darslarini o ’ qitishda yangi pedagogik
texnologiyalarning o ’ rni ...42-48
……………………………………………………
2.2 . Tasviriy san ‘ at mashg ’ ulotlariga qo ’ yiladigan zamonaviy talablar .48-60
………
2.3 .“ Kuzgi natyurmort
” mavzusini o ’ tishda “ Bumerang ” metodining
qo ’ llanilishi … …60-69
………………………………………………………………
2

Illyustratsiyalar …..65-66-67-69……………………………………………………
Xulosa ...70
…………………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ……
…………………………………………………… …
…… … 72-73
KIRISH
O ’ zbekiston Respublikasi Prezidenti ta ’ lim
– tarbiya sohasiga milliy didaktik
nuqtai nazardan yondoshib , uni quyidagicha ta riflaydi : «Ta lim O zbekiston
‘ ‘ ’
xalqi ma naviyatiga yaratuvchilik faoliyatini baxsh etadi.
‘ Osib kelayotgan ’
avlodning barcha yaxshi imkoniyatlari unda namoyon boladi, kasb-kori, mahorati
’
uzluksiz takomillashadi, katta avlodlarning dono tajribasi anglab olinadi va yosh
avlodga otadi». Prezidentimizning ushbu korsatmalari ijtimoiy sohada faoliyat
’ ’
korsatayotganlarga, shu jumladan, talim tarbiya bilan shugullanuvchilarga ham,
’ ‘ – ’
umumiy metodologik asos vazifasini otaydi
’
Ma'lumki mustaqillikka erishish tufayli tasviriy san'at
texnologiyalarini rivojlantirishda olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar, ranglar
texnologiyasida qadimdan ishlash va tabiatan qanday olgan kabi zaruriy
muammolarga keng o'rin berilmoqda. Rangtasvirda ishlash va rangtasvir
yo'nalishi jaddallik bilan rivojlanishi esa yetishib chiqayotgan mutaxassislarning
zamonaviy bilim tajribasiga bog'liqdir. Bu borada oliy o'quv yurtlarining «Badiiy-
grafika» hamda «San'atshunoslik» fakultetlarida zamon talabiga javob beradigan,
har tomonlama yetuk qobiliyatli san'at va muhandislik grafikasi amaliy san'at
bakalavr yo'nalishi mutaxassislari tayyorlanishi lozim. Bo'lajak tasviriy san'at
3

o'qituvchisi o'z kasbi bo'yicha keng bilimga ega bo'lishi bilan birga boshqa turdagi
rangtasvir, grafika, qalamtasvir, amaliy san'at, masalalarini ham chuqur
mushohada qilish qobiliyatiga ega bo'lishi kerak.
Har qanday fan bizni o'rab turgan borliq qonuniyatlarini o'rganadi va o'z
izlanishlari bilan tabiat bilimini boyitadi.Oliy o'quv yurtlarining «Badiiy-grafika»,
«San'atshunoslik» fakultetlarida mutaxassislik fanlaridan rangtasvir, tasviriy san'at
texnologiyalari va boshqa mutaxassislik fanlari o'qitiladi va talabani shunday
bilimga ega qiladiki, u ranglar bilan ishlash usullari, texnologiyasi haqidagi
muammolarni mustaqil yecha oladi. Tasviriy san'at texnologiyasi va nusxa
ko'chirish fani bo'lajak tasviriy san'at o'qituvchilarining amaliy malakalarini
puxtalashtirish, tasviriy san'atning turli materiallari bilan erkin ishlay olish
ko'nikmalarini mustahkamlashga qaratiladi. Shuningdek, turli tasviriy san'at
ashyolari tarkibi, ularni tayyorlash texnologiyasi, har bir tasvirdan nusxa olish
uchun unga mos bo'lgan material ashyoni to'g'ri tanlay olish, rangtasvir
texnologiyasini aniqlash kabi malakalarni ham shakllantiradi.
Jamiyatimizning madaniy va ma naviy yuksalishini oshirishda tasviriy san at’ ’
mutaxassislarining roli juda kattadir. Bunday mutaxassislarni tarbiyalash va talim
’
berish tasviriy sanat va muhandislik grafika fakultetining birinchi kursidayoq
’
boshlanishi kerak. Ilmiy va uslubiy bazasiz bu vazifani yechib bolmaydi, oz
’ ’
navbatida, bu birinchi kursdan boshlab oquv jarayonini tashkil etishning yangi
’
shakllari va tasviriy sanatni orgatish uslublarini ishlab chiqish ehtiyojini keltirib
‘ ’
chiqaradi.Tasviriy sanatning aynan natyurmort janrlari ustida ishlash katta
‘
ahamiyatga ega. Tasviriy faoliyatning nazariyasini muntazam organish, tasviriy
’
sanat talimini muvaffaqiyatli ozlashtirishning asosiy shartlaridandir. Rangtasvir
’ ‘ ’
qonun-qoidalarini puxta egallagan talabagina amaliy ijodda samarali shugullanishi
’
mumkin. Kimda-kim ilmni amaliyotsiz tasavvur etsa, - u bamisoli suzishga
eshkaksiz chiqayotgan qayiq haydovchisidir va u hech qachon qayerga
ketayotganligiga tola ishonch hosil qila olmaydi, deya takidlagan Leonardo da
’ ‘
4

Vinchi. Ayniqsa rangtasvir sohasida amaliyot hamisha kuchli nazariyot bilan
bogliq holda amalga oshirilishi zarur va bularsiz hech narsaga erishib bolmaydi. ’ ’
Tasviriy sanatning tarixi, rangtasvirni amaliy organishda juda katta metodik
‘ ’
tajribaga ega. Metodikaga oid adabiyotlarda juda qimmatli materiallar
toplangan bolib, ularda koplab texnik va texnalogik maslahatlar yoritilgan.
’ ’ ’
Rangtasvir nazariyasiga kelsak, bu masalaga tarixiy merosning ahamiyati
unchalik sezilmaydi.Yevropa singari Rus badiiy akademiyasida ham
rangtasvirni amaliy tarzda oqitish juda kuchli bolgan, biroq tasvirlashning
’ ’
nazariy asoslari ishlanmasiga yetarli etibor berilmagan.
’
__________________________

O`zbekiston Respublikasi prizidenti I. A Karimovning ,,O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida ”asari
2011-yil , avgust .
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi: Hozirgi vaqtda tasviriy san at
’
fanini o'qitishning nazariy va metodik asoslarini ishlab chiqish va uni maktablarda
Kuzgi natyurmort mavzusida amalda qo llash, yangi yo'llari, shakli,
“ ” ’ mazmuni
hamda metodlarini takomillashtirish borasidagi izlanishlar dolzarb masalalardan
hisoblanadi.
Maktablarda mutaxassislik fanlarning mazmunini aniqlash, o qitishda
’
yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish va o quv jarayoniga tadbiq etish,
’
o quv materialining mazmuni va tuzilishining mukammaligi, o quvchilar
’ ’
saviyasiga mosligi, ilmiy bilish jarayonida faollikni kuchaytiradi va pedagogik
samaradorlikni oshiradi. Demak, bu mavzuni oquvchilarga atroflicha va chuqur
’
orgatish oqituvchilar oldida turgan eng dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
’ ’
Mazkur malakaviy ish ana shu dolzarb muammoni hal qilishga qaratilgan.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi:
Umumiy o rta ta lim maktablarda Kuzgi natyurmort mavzusini o qitishda
’ ’ “ ’
o ziga xos usullarini tadbiq qilish.
’
5

Bitiruv malakaviy ishning vazifalari:
-“Kuzgi natyurmort”mavzusini o qitish jarayonida maktabda o quvchilarda’ ’
tabiat ne matlaridan, go zalligidan zavqlana olish, ona tabiatga bo lgan mehr-
’ ’ ’
muhabbatini oshirish sub ektiga qaratilgan;
‘
- Kuzgi natyurmort mavzusini o tishda Bumerang” metodini qo llash
“ ” ’ “ ’
algoritmini ishlab chiqish;
-Kuzgi natyurmort mavzusini chizish ketma-ketligining yangi pedagogik
”
texnologiyalar yordamida tushuntirish uslubiyotini ishlab chiqish;
- Bosqichma-bosqich chizish jarayonini yaxlit shaklga keltirish va to liq bajarish;
’
-Maktablarda Kuzgi natyurmort mavzusini yangi zamonaviy pedagogik
“ ”
texnologiyalar asosida o qitish uslubiyoti mavzusi yuzasidan savollarni ishlab
’
chiqish.
Bitiruv malakaviy ishning ob'ekti va predmeti:
Malakaviy ishning ob'ekti sifatida umumiy o rta ta lim maktabi o quvchilari
’ ’ ’
tanlab olingan,predmeti umumiy o rta ta lim maktablarida Kuzgi natyurmort
’ ’ “ ”
mavzusini o’qitishda zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni qo’llash.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy yangiliklari: “Kuzgi natyurmort mavzusini
tasvirlashning yangicha yondashuvlar asosida ishlab chiqilgan mеtodikasi.
”Kuzgi natyurmort” mavzusini o’qitishda “Bumerang texnalogiyasini
”
qo llanganligi.
’
Bitiruv malakaviy ishning ahamiyati:
Mazkur bitiruv malakaviy ishi natijalaridan maktablarda tasviriy san ’ at fanlaridan
saboq berishda , « Rangtasvir » fanining mazmunini ishlab chiqishda o ’ qituvchilar ,
ilmiy tadqiqotchilar va Tasviriy san ’ at va muhandislik grafikasi yo ’ nalishi
talabalari foydalanishlari mumkin .
6

Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi:
Kirish, ikkita bob, oltita band, xulosa, illiustratsiyalar, 1ta moybo yoqli’
natyurmortning asl nusxasi, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan
’
iborat.
I.bob.Maktablarda tasviriy san at mashg ulotlarining mazmuni.
’ ’
1.1. Tasviriy sanatning tur va janrlari, natyurmort janri.
’
Tasviriy san atning to´rt turi mavjud:
’
Rangtasvir,
Haykaltaroshlik,
Grafika.
Amaliy bezak san´ati
Rangtasvir deb tekis yuzada turli rang va materiallar yordamida bajariladigan
tasvirga aytiladi. Bu tur uchun asosiy boyoqlar-moyli boyoq, akvarel, guash,
’ ’
tempera, shuningdek, rangli qalamlar, komir, qalam, pastel, sous, sangina kabi
’
badiiy materiallar bilan ishlash xarakterlidir.
Rangtasvir asarlari qogoz, mato, karton, devor ,oyna, yogoch, kabi tekis
’ ’
yuzalarda ishlanadi. Rangtasvir asosini rasm tashkil etadi. Har qanday rangtasvir
ishida, avvalo uning rasmi ishlab olinadi. Unda kompozitsiya , nur, soya, rang
asosiy orin egallaydi.
’
7

Rangtasvir asarlari bajarilishi texnikasi jihatidan turli-tuman bolib,ular moy’
boyoqli, temperali, freskali, mozaikali, vitrajli, akvarelli, guashli, pastelli bolishi
’ ’
mumkin.
Rangtasvirning quyidagi turlari mavjud:
Dastgohli rangtasvir.
Monumental (mahobatli) rangtasvir.
Miniatyura ( mujaz) rangtasviri.
Dekorativ (bezak) rangtasviri.
Teatr dekorativ (bezak) rangtasviri turlariga bolinadi.
’
Haykaltaroshlik - xuddi rangtasvir kabi hayotiy voqea hodisalarni turli uslub
va tasvirlash texnikasi hamda materiallar yordamida ifodalaydi. Haykaltaroshlikda
tosh, metal, gips, yogoch, voks, sim kabi metallari keng qollaniladi.
’ ’
Haykaltaroshlik asarlari kesish, yopishtirish, ulash va oyish qoyish orqali
’ ’
bajariladi. Haykaltaroshliknng asosiy ikki turi mavjud bolib, ularning birinchisi,
’
toliq yumaloq haykallar, ikkinchisi, esa relefli-burtma haykallardir. Yumaloq
’ ’
haykallarni har tomondan korish imkoniga ega bolsak, relefli haykallarni faqat bir
’ ’ ’
tomondan , yani oldindan korish mumkin boladi. Relefli haykallar tekislik yuziga
’ ’ ’ ’
ishlanib, yuzadan qisman bortib chiqqan boladi.
’ ’
Grafika . Grafika- lotincha soz bolib, yozaman, chizaman degan manoni
“ ” ’ ’ “ ” ’
bildiradi va tasviriy sanatning turlaridan biri hisoblanadi. Grafikaning turlaridan
’
biri gravyuradir. Gravyura fransuzcha soz bolib, kesish manosini bildiradi.
“ ” ’ ’ “ ” ’
Grafikaning oziga hos xususiyatlaridan yana biri bu uning katta olchamda
’ ’
bolmasligi va boyoqlar sonining chegaralanganligi hisoblanadi. Shuning uchun
’ ’
ham grafika asarlarida faqat chizish yoki toq rangli tasvir ishtirok etadi. Bazan
’ ’
grafik tasvirlar ham rangli boladi.
’
8

Karikatura ham grafikaning bir turi hisoblanadi. Unda hayotdagi ayrim salbiy
hodisa va korinishlar, shaxslarning hajviy yoki hazil tarzda rasmlar orqali tanqidiy’
tasvirlanadi. Grafikaning reklama, afisha, etiketka, orama (upakovka) kabi turlari
’
ham keng tarqalgandir. Gazeta, jurnal grafikasi ham shriftlar bilan bogliq bolib,
’ ’
amaliyotda keng qollaniladi.
’
Tasviriy sanat janrlari
’ :
Tasviriy sanatda manzara, maishiy natyurmort, portret, tarixiy, animal, afsonaviy,
’
dengiznavislik, nyu, interer janrlari mavjud. Janr rassom nomini
’
tasvirlayotganligiga qarab belgilanadi. Masalan, asarlarda odam rasmi ishlansa,
ular Portret, tabiat va shahar korinishkari tasvirlansa, Manzara, turmush va mehnat
“ ” ’ “ ”
jarayonlari tasvirlansa Maishiy janrga hos boladi. Shuningdek, tarixiy voqealarni
“ ” ’
tasvirlash tarixiy janr, hayvonlarni tasvirlash animal janr deb yuritiladi. Animal
“ ”
janr lotincha anima sozidan olingan bolib, hayvon manosini anglatadi. Batal janri
“ ” ’ ’ ’ “
fransuzcha batay sozidan kelib chiqqan bolib,jang nyujanri fransuzcha yalangoch
“ ” ’ ’ “ ” ’
manosidagi soz
’ ’ i dan kelib chiqqandir.. Ayrim asarlar bir vaqtning ozida ikki va ’
undan ortiq janrga mansub bolishi mumkin. Masalan portret va nyu,
’
dengiznavislik, interer, manzara va hokazolar.
’
Har bir janr oz
’ o ’rnida yana bir qancha janrlarga bolinishi munkin. Masalan, ’
manzara janrini tabiat manzarasi janri, shahar manzarasi janri industrial-sanoat
binolari kurinishi manzarasi janriga yoki portret janrini tantanavorlik, ishqiy
guruhli janrlarga bolishi mumkin.
’
Vaqt otishi bilan janrlar tabaqalashib, mustaqil tus olishi ham mumkin. Masalan,
’
manzara janridan dengiznavislik, tarixiy janrdan batal,manzara janridan interer
’
ajralib chiqqan.
Manzara janri . Tasviriy sanatda tabiat, shahar industrial-sanoat,interer
’ ’
korinishlarining tasvirlanishi manzara janriga taalluqlidir. Manzara janridagi
’
asarlarning ayrimlari bevosita tabiatning haqiqiy, yani korinishini tasvirlasa
’ ’
boshqalarda borliq ijodiy tarzda, xayolan ifodalangan boladi. Bazan bu ikki
’ ’ si har
9

bir asarda kozatilishi ham mumkin. Manzara janrining paydo bolishi juda’ ’
uzoqlarga borib taqaladi. Manzara tasvirlarining keng tarqalishi qadimgi Sharq va
Krit orollaridagi qadimgi arxeologik qazilmalar misolida korish mumkin.
’
Natyurmort janri . Natyurmort so zi fransuzcha bo lib, jonsiz
“ ” ’ ’ “
narsalar,(natura) ma nosini anglatadi.
” ’ Bu janrdan asosiy rangtasvir va grafika
asarlarida keng qollaniladi. Tasviriy sanatning bu janrida gullar, mevalar,
’ ’
sabzavotlar, qushlar, baliqlar, oziq-ovqatlar, turli predmetlar, aks ettiriladi.
Natyurmort mustaqil janr sifatida XV-XVI asrlarda Gallandiya va Ispaniyada
paydo bolgan.
’
Natyurmortning ikki xili mavjud. Birinchisi mustaqil ravishdagi natyurmort
bolsa, ikkinchisi yordamchi yoki toldiruvchi natyurmortdir.
’ ’
Natyurmortning birinchi turida faqat natyurmort tasvirlansa, ikkinchi turida
natyurmortning birorta portret yoki maishiy janrdagi tasvirda qushimcha detal
sifatida ishlangan boladi.
’
Natyurmortning xarakterli x ususiyati uning hayotdan, g o ’zallikdan zavqlanishga
yuksaltrilganligidadir. Bu vazifani rassom gullar, meva-sabzavotlar, oziq-
ovqatlarni turli korinish va ranglarda ifodalab,kishilarning his-hayajonlarini
’
uygotish orqali bajaradi.
’
Natyurmortning turli millat va elatlarning turmush tarzi haqida malumotlar
’
berish ham ota muhimdir.
’
Mutaxasislar natyurmortning kishilarga ikki xil tasirini qayd qilishadi.
’
Birinchisida, natyurmort kishilarni g o ’zallikka oshno etib, ularni zavqlanishga
chorlaydi. Agarda u meva sabzavot va oziq-ovqatlar tasviridan tashkil topgan
–
bolsa,tomashabinga yaxshi kayfiyat va ishtaxa baxsh etadi.
’
Ikkinchisida natyurmort ozi haqida emas, balki, u bilan bogliq shaxs uning egasi
’ ’
haqida malumot beradi. Bunday natyurmort
’ da kishilar aks etmasa-da, biroq uning
didi, ijtimoiy mavqeyi ifodalanadi.
10

Natyurmortlarning bu ikki xili yaxlid holda ifodalanishi ham mumkin.
Bu janrda ijod qilgan rassomlardan J.Sharden, F.Snayders, I.Mashkov,
P.Konchaloviskiy., L. Salimjonovalar katta shuhrat qozonganlar.
J.Sharden 1699-yilda Parijda tavallud topgan va 1779-yilda vafot etgan.
Rassom asosan rangtasvirning natyurmort va maishiy janrlarida realizm oqimida
ijod qilgan. Uning asarlari natura asosida ishlangan bolib, chuqur lirizm bilan’
sugorilgan. U oz zamondoshlari bolgan xalq vakillarining hayotini ozgacha
’ ’ ’ ’
kotarinkilik bilan aks ettiradi. Ayniqsa uning ijodida hunarmandlar, ayollar, bolalar
’
hayoti realistik tarzda tasvirlanadi. Kir yuvuvchi ayol (1737-yil), Tushki ovqat
“ ” “
oldidan ibodat (1744-yil), Oshpaz ayol (1738-yil), Mehnatsevar ona,Pildiroq
” “ ” “ ” ”
oynayotgan bolakay(1738-yil) kabi asarlari J.Sharden ijodining yuksak
’ ”
namunalaridandir.
Hozirgi zamon Ozbekiston tasviriy sanatining portret, natyurmort, manzara va
’ ’
maishiy janrlarida barakali ijod qilayotgan rassomlardan yana biri
Laylo Salimjonovadir.
Laylo Abdibakirovna Salimjonova 1936-yilda Samarqand viloyatining Urgut
shahrida tugilgan Layloning otasi huquqshunos, onasi uy bekasi edi. Laylo orta
’ ’
maktabning 8-sinfini tamomlab, ozining qiziqishi tufayli Benkov nomidagi
’ ’
rassomchilik badiiy bilim yurtiga oqishga kiradi. Bilim yurtini 1957-yilda
’
muoffaqiyatli bitirib, shu yilning ozida teatr va rassomchilik institutining tasviriy
’
sanat fakultetiga oqishga qabul qilinadi va 1963-yilda tamomlaydi.
’ ’ Laylo
Salimjonova o ’ tgan asrning 60-70 yillaridagi ko ’ rgazmalarida asosan portret
janridagi asarlari bilan qatnashar edi . Uning Xrizontema natyurmorti,Oq
“ ” “
gullar, Moviy fondagi natyurmort , Xrizontemalar kabi asarlarini kuzatib
” “ ” “ ”
natyurmort janrida ham kozga koringan rassom deyish mumkin. 1991-yilda
’ ’
yaratilgan Xrizontemalar nomli natyurmortida rassom gullarning tartibsiz
“ ”
joylashuvi, ularning issiq rangli fonda jilolanishi hamda qisman koringan stolning
’
perspektiv holati orqali asar kompozitsiyasini yaxlid namoyon etadi.
11

Maishiy janr bu janrdagi asarlar kishilarning maishiy turmush tarzi, mehnati
kundalik hayoti bilan bogliq bolib, ularda koproq oila, maktab, dam olish, shaxsiy’ ’ ’
va ijtimoiy hayot jarayonlari aks ettiriladi. Maishiy janrdagi asarlari faqat hozirgi
kun odamlari balki, otmishdagi kishilarning turmush tarzi va hayoti haqida ham
’
keng malumot beradi.
’
Portret janri . Portret fransuzcha port-raum sozidan olingan bolib, kishilarning
“ ” “ ” ’ ’
chehrasini x uddi o ’ziga oxshatib tasvirlash manosini bildiradi. Portretda kishilar
’ ’
yakka, ikki kishi yoki bir guruh sifatida tasvirlanishi mumkin. Portret da
odamlarning faqat boshi, bazan ularning beligacha yoki boyi-basti bilan
’ ’
tasvirlanishi mumkin.Portret tasviriy sanatning uchala turida ham q
’ o ’llaniladi.
Portret oz
’ x arakteri jihatidan monumental,miniatyurali, dastgohli, ishqiy, hajviy
boladi.
’
Tarixiy janr . Rassomnig bu janridagi insoniyat tarixidagi muhim voqealar va
qa h ramonlar hayoti tasvirlanadi.
Batal janri. Bu janrlarda rassomlar urush jarayonlarini, zavq-shavq, kotarinkilik,
’
qahramonlik kabi tuygular bilan ifodalashga harakat qiladilar.Animal janr. Animal
’
lotincha anima sozidan kelib chiqqan bolib, jonlantirish demakdir.
“ ” ’ ’ “ ” U tasviriy
san ’ atning deyarli barcha turlarida mavjud . Hayvon va qushlarning rasmini
ishlovchi rassomlarni animalist rassomlar deb yuritiladi .
Afsonaviy janr . Afsonaviy janrdagi tasviriy sanat asrlarida hayotda
’
uchramaydigan, biroq xalq tomonida hayolan oylab topilgan odam va hayvonlar,
’
baliqlar, voqea va hodisalar tasvirlanadi.
Dengiznavislik janri . (Marin i zm) Marina fransuzcha soz bolib, dengiz
’ ’
korinishi degan manoni bildiradi. Marinizm-yani dengiznavislik rangtasvirning
’ ’ ’
turi sifatida Yevropa sanatida alohida orin egallaydi.
’ ’
Nyu janri . “ Nyu sozi fransuz tilidan olingan bolib, yalongoch degan manoni
” ’ ’ ’ ’
anglatadi.
12

Interer’ janri. Bu janrda binolarning ichki korinishi, fos, yolak, xonalarning ’ ’
oziga
’ x os jihatlari, ulardagi jihozlar, bezaklar va gullar tasvirlanadi.
Natyurmort. Jonsiz tabiat tinch va harakatsiz hayot degan manoni bildiradi.
’
Tasvriy sanat janri asosan dastgohli rang tasvirda bolib, u insonni orab olgan, real
’ ’ ’
maishiy muhitda mavjud bolgan narsalarning kompozitsiyasini biron guruhda
’
tashkil qilingan korinishidir. Motivni tashkil qilishning oziga xos xususiyati
’ ’
natyurmortning obrazlar tizimida asosiy komponentlardandir. «Natyurmort»
fransuzcha soz bolib, «jonsiz predmet» degan ma'noni bildiradi. Rassomga
’ ’
tabiatdagi hamma narsa chizish uchun natura hisoblanadi.Natyurmort chizishda
tabiatdagi jonsiz narsalar: osimliklar, mevalar, gullar, uy-rozgor buyumlari,
’ ’
kiyim- kechaklar, sport va musiqa asboblari natura bolishi mumkin.
’
Natyurmort tasviriy san'atning bir janri bolib, grafik va rangtasvir usulida
’
ishlash mumkin. Kopi bilan 2 yoki 3 xil rang, qalam, sous, sangiga, komir,
’ ’
bor bilan ishlangan rasmlarni grafik usulda ishlangan deb aytiladi. Akvarel,
’
guash, moyboyoqlar bilan ishlash esa rang tasvir deb aytiladi va bunda
’
ranglar aralashtirib bir necha bor qoyiladi.
’
Natyurmort chizishda natura tanlash muhim ahamiyatga ega.Ularning rangi,
katta kichikligiga drapirovkalarga ahamiyat berilib, kichik naturalar yoruglik
’
tushib turadigan tomonga, h ajmi kattaroq naturalar esa orqaroq va yoruglik
’
tushadigan tomonining qarshisiga joylashtiriladi. Naturaning eng kattasi ortaga
’
joylashtiriladi. Chunki qogozga togri joylashtirish va kompozitsiya tuzish
’ ’
ahamiyatlidir.
«Kompozitsiya» lotincha soz bolib, «insho boglash» degan ma'noni bildiradi.
’ ’ ’
Tasviriy san'atdagi qilinadigan har bir ishda kompozitsiyaga amal qilinadi.
Tabiatda asosiy uch xil: qizil, sariq va kok ranglar bolib, qolgan barcha
’ ’
ranglar shu ranglarning aralashmasidan kelib chiqiladi. Ranglarni iliq sovuq
va oraliq ranglarga bolish mumkin, Qizil va sariq ranglardan hosil bolgan
’ ’
ranglar iliq, kok rang bilan hosil bolgan ranglar sovuq deb aytiladi. Har
’ ’
13

ikkala rangdan hosil bolgan ranglar oraliq ranglar deb aytiladi. Oq va qora’
ranglarning aralashmasidan hosil bolgan ranglar axromatik, qolganlari esa
’
xromatik ranglar deyiladi.
Kontrost ranglar esa bir biriga qarama- qarshi bo lgan ranglar ya ni, oq
– ’ ’
va qora.Rasm chizayotganda chiziqlar bilan emas yorug soya bilan
’
narsalar bir-biri bilan ajratiladi. Buyum sirtidagi blik (yaltirab turuvchi qism)
oq qoldiriladi va qolgan qismlari bir biriga nisbatan shtrix chizix yoki
–
bo yoq bilan bo yaladi.
’ ’ Rasm chizishda yorug soya, yarim soya, tuzuvchi ’
soya, reflekslarga e'tibor qilish zarur.
Natyurmort chizishda bosqichlarga amal qilish muhim . Dastlab narsalarning
orni
’ q ogozga joylashtiriladi. Keyingi bosqichda ingichka chiziq bilan ’
chiziladi. Navbatdagi bosqichda yordamchi chiziqlar ochirilib, ustidan qalam
’
yurgizilib chiqiladi. Yorug soya ajratilib ish yakunlanadi. Buyoqlar bilan
’ ’
ishlanganda ham bosqichlarga amal qilish zarur.
Jonsiz narsalardan tashqari, natyurmortlar jonli tabiatning tashqi olami, tabiiy
aloqadan uzilgan, ajratilgan va shu yol bilan narsaga aylangan akvaryumdagi baliq,
’
vazadagi gullar va boshqalar ham tasvirlanishi mumkin.
Natyurmort asosiy motivni toldiruvchi, boyituvchi sifatida insonlar, hayvonot
’
olami, parranda, sudraluvchi jonivorlar ifodalangan tasvirlarga murojaat qilishlari
mumkin. Natyurmortda narsalar tasviri mustaqil badiiy ahamiyatga ega bolib,
’
lekin taraqqiyot jarayonida u kopincha ramziy mazmun ifodasi, dekarativ vazifani
’
hal qiluvchi yoki tabiiy aniq narsalar olamini ifoda etishi mumkin. Shuningdek,
natyurmort narsalarni xarakterlab beribgina qolmasdan, balki uning egasining
ijtimoiy mavqeyi va hayot mazmuni koplab assotsiativ va ijtimoiy oxshatishlarni
’ ’
anglatishini ham ifodalaydi.
1.2. Tasviriy sanat mashgulotlarining mazmuni va oqitilishi”.
“ ’ ’ ’
14

Malumki, sanat bir necha avlodning kop yillar davomida shakllangan ananalari,’ ’ ’ ’
ustaning shogirdga otkazgan bilimlari asosidagina taraqqiy topadi. Bu esa sozsiz
’ ’
umumiy badiiy talim yonalishida bolmasa ham kasbiy badiiy talim shaklida
’ ’ ’ ’
rivojlanganligidan dalolat beradi. Malum davrlarda Ozbekiston hududidagi sanat
’ ’ ’
taraqqiyotida uzilishlar roy berganligining sabablari, Iskandar Zulqarnayn,
’
mogullar, arablar, rus istilochilariga borib taqaladi. Amir Temur markaziy davlat
’ ’
tuzgan davrda tasviriy sanatning miniatyura turi gullab-yashnagani ham buning
’
yaqqol dalilidir.Amir Temur davrida miniatyura va kitob girafikasi shunchalik tez
rivojlandiki, u nafaqat Sharq, hattoki, Evropa mamlakatlari sanatiga ham oz tasirini
’ ’ ’
korsatdi. Natijada, Samarqand, Buxoro, Hirot minatyura maktablari bilan bir
’
qatorda, Bagdod, Tabriz, Sheroz, Ozarbayjon, Hind, Isfaxon, Turk minatyura
’
maktablari ham shakllandi va rivojlandi. Mazkur minatyura maktablari
rassomchilikdan kasb yonalishida rivojlangan bolsada , lekin ulardan umumiy
’ ’
talim tizimidagi tasviriy sanatni oqitishda bemalol foydalansa boladi. Xususan,
’ ’ ’ ’
umumiy orta talim maktablari uchun tayyorlangan dasturlarda sanatshunoslik
’ ’ ’
asoslari rangtasvir va qalamtasvir ishlash, naturaga qarab tasvirlash, borliqni idrok
etish bilimlari mavjud bolib, kasbiy badiiy va umumiy badiiy talim tizimlari
’ ’
ortasiga qatiy chegara qoyib bolmaydi. Tasviriy sanatning nazariy asoslari
’ ’ ’ ’ ’
hisoblangan rang, hajm, perspektiva, kompozitsiya asoslari kabilar, ham kasbiy,
ham umumiy talim tizimida organiladi. Faqat tasviriy sanatning oqitilishida talaba
’ ’ ’ ’
va bolalarning yoshlari, idroki, psixologik xususiyatlari, tasviriy malakalari
hisobga olinishi lozim, xolos. Umumiy orta talim maktablarida tasviriy sanat oquv
’ ’ ’ ’
predmetining maqsadi barkamol, komil insonni, uning badiiy madaniyatini
shakillantirishga qaratiladi.
Tasviriy sanat oquv predmeti har bir inson uchun zarur bolgan badiiy
’ ’ ’
madaniyatga doir elementlar bilim va malakalar beradi.
Chunki, har bir oquvchi kelajakda qaysi sohada ishlashidan qatiy nazar, u
’ ’
ishdan tashqari vaqtlarda dam olishi, hordiq chiqarishi, ish vaqtida sarflangan
quvvatini tiklashi kerak boladi. Bunga u yuksak badiiy saviyada ishlangan sanat
’ ’
15

asarlari bilan muzey, korgazmalar va boshqa joylarda tanishishi, ularni idrok etishi,’
ulardan zavqlanish orqali erishadi Shuningdek, kopchilik oquvchilar ozlarining
’ ’ ’
kelajak hayotlarida malum miqdorda rasm ishlashlariga togri keladi. Rasm
’ ’ ’
chizishni bilish, faqat rassomlar, dizaynerlar, memorlar uchungina emas, u
’
oqituvchilar, injenerlar, meditsina xodimlari, quruvchilar, agronomlar, harbiylar,
’
olimlar uchum ham zarurdir. Ularning har biri oz faoliyatlarida rasm, sxemalar
’
diagrammasi eskizlar orqali soz bilan tushuntirib bolmaydigan oz goya va fikrlarini
’ ’ ’ ’
tasvirlab korsatishga harakat qiladilar. Lekin bu maktablarda tasviriy , amaliy va
’
memorchilik sanatlaridan chuqur va keng bilim va malakalar berish kerak ekan,
’ ’
degan manoni bildirmaydi.
’
Dekorativ rasm chizish mashgulotlari orqali oquvchilarni badiiy sifatlarini
’ ’
oshirish. Dekorativ rasm chizish oquvchilarni badiiy jihatdan tarbiyalash katta
’
imkoniyatga ega. Chunki oquvchilar bunday darslarda tasviriy sanat turi, ayniqsa
’ ’
uning oziga xos xususiyatlarini organadilar. Shuningdek darslarda amaliy
’ ’
sanatdagi ritm, simmetriya, asimmetriya, syujet kabi ifodalilik vositalari haqidagi
‘
bilimlarga ega boladilar. Dekorativ ishlar oquvchilarni ijodiy qobiliyatini
’ ’
ostirishda asosiy orinlardan birini egallaydi.
’ ’
Tasviriy sanat dasturida kutilgan shaklni qayta ishlash asosida tursimon naqsh
’
chizish «Qutichaning bezak eskizini ishlash», «Plakat yoki albom» eskizini
tayyorlash kabi bir qator mavzular bor. Masalan, kitobni badiiy bezash mavzusini
otishda oqituvchi kitobning badiiy informatsiyasini, goya va bilimlarni tarqatish
’ ’ ’
vositasi ekanligi haqida malumot berish bilan, bir qatorda, uning kishilar
‘
hayotidagi roli avlodlarning xazinasi turli sohada har bir mutaxassisga amaliy yol-
’
yoriq beruvchi manbaa xalqlarning ozaro aloqa vositasi ekanligi haqida toxtalib
’ ’ ’
otadi.
’
Ayniqsa, oqituvchining kitoblarni tayyorlash haqidagi suhbat va korsatmalari
’ ’
muhimdir.
16

Buning uchun badiiy jihatdan yuksak saviyaga ishlangan namunalar korsatilib,’
uning elementlari va kompozitsiyasiga bolalar etiborini qaratiladi.
‘
5-6- sinflarda ham badiiy bezak ishlariga oid mavzular bor, ular «Navroz», «Vatan
’
himoyachilari kuni», «8-mart Xalqaro Xotin-qizlar bayrami» kabi bayramlar
–
munosabati bilan tabriknoma eskizini yoki albom tayyorlash bilan bog’lik, bolgan
’
mavzulardir. Bunday mavzularda oqituvchi faqat eskizni yoki albomni tayyorlash
’
haqida fikr yuritibgina qolmay, bu bayramlarning qisqacha tarixi mohiyati
yuzasidan suhbat otkazadi.
’
Shuningdek, kop nusxada tayyorlangan yuksak badiiy saviyadagi tabriknoma
’
ularning kompozitsiyasini rangini tahlil qilib beradi. Tabriknoma yoki albomning
badiiy bezak yoki spetsifik xususiyatlari haqida toxtaladi. Badiiy did va ijodiy
’
qobiliyatlarni, texnik grafik malakalarini ostirishga qaratilgan.
’
Ming yillar davomida naqshlar bir necha avlod ustalari faoliyati va ijodida sayqal
topib, ular haqiqiy sanat asariga aylanib ketgan. Bu asarlarda mislsiz ifodalilik va
’
gozallikning oddiy vositalari bilan aks ettirilishi bolalarni zavqlantiradi. Bu zavq
’
bolalarni ana shu sanat ustalari kabi naqshlar ishlashga undaydi. Natijada narsa
’
uchun eskiz ishlash jarayonida bolalar elementlarni kompozitsiyada chiroyliroq
joylashtirishga oz rasmlarini yorqin va jilvador rang bilan boyashga harakat
’ ’
qiladilar. Bular oz ornida badiiy did va ijodiy qobiliyatlarni osishiga olib keladi.
’ ’ ’
Mavzu asosida rasm chizish mashgulotlarida uning ikki turi yuzasidan ish olib
’
boradilar:
a) tevarak atrofdan olingan mavzular asosida rasm ishlash;
b) badiiy asarlarga rasm ishlash (hikoya, ertak, masal, sher va boshqalar).
’
Rasm ishlashning bu turida oquvchilar naturadan emas balki xotira va tasavvurdan
’
rasm ishlash, narsaning oziga qarab rasm ishlashga qaraganda ancha murakkab
’
bolib, u oqituvchi va oquvchilardan katta masuliyat va qunt talab qiladi.
’ ’ ’ ’
17

Oqituvchiga qoyiladigan bu masuliyat darsga yaxshi tayyorlanish, yani zarur’ ’ ’ ‘
bolgan adabiyotlarni oqish va adabiy asarni va unga tegishli bolgan obektlarni
’ ’ ’ ’
yaxshi organish, shuningdek dars rejasini yaxshi ishlab chiqish va bolalarga
’
beriladigan bilim, malaka va konikmalar hajmini aniqlash kabilardan iborat boladi.
’ ’
Shu bilan birga, tematik rasm chizish bolalarni tasvirlanuvchi joyni, bazi bir
‘
narsalarni sinchkovlik bilan kuzatib organish, hamda, ularning xomaki rasmini
’
ishlashni ham talab etadi. Ertak, hikoya, masallar asosida illiustratsiya ishlash
oquvchilar uchun qiziqarli mashgulot turi bolishiga qaramay, u bolalar faoliyatida
’ ’ ’
malum qiyinchiliklarni tug’dira oldi. Chunki, u kompozitsiyada murakkab manoni
‘ ’
tasvirlash bilan bog’liq bolganligi uchun bolalarni jiddiy fikr yuritishga, ishga
’
ijodiy munosabatda bolishga undaydi.
’
Zamonaviy mavzularda yoki xalq ertaklarida illiustrativ rasm chizish uchun
avvalo, bolalar shu mavzuga oid murakkab ro1 bolgan odam, hayvon va bazi bir
’ ’
obekt (bino, yodgorlik, saroy, kulba kabilar)narsa va boshqalarning rasmini
’
chizadilar. Bunday vaqtlarda hayvon va qush oyinchoqlarini kuzatish orqali
’
xotiradan rasmini ishlasalar, tabiat manzaralari yoki daraxt va boshqalarga bevosita
qarab rasm chizadilar.
Turli xalq ertaklari misollari va shu kabi badiiy asarlariga illiustratsiya ishlash
mashgulotlarida oquvchilarga asardagi voqea sodir bolayotgan mamlakat yoki osha
’ ’ ’ ’
davrning madaniyati va turmushining oziga xos xususiyatlari, kiyimlari, uy-
’
anjomlari, memorchilik qurilishlari, ularning xarakterli xususiyatlari haqida sozlab
‘ ’
berishi va kuzatishi kerak buladi.
Oqituvchi tomonidan chizish uchun tavsiya etilgan majburiy yoki erkin mavzudagi
’
rasm chizish tez-tez uchrab turadi. Oquvchilar tevarak-atrofdagi hodisalarga
’
buyumlarga bolgan oz munosabatlarini zor qiziqish bilan tasvirlaydilar. Shunga
’ ’ ’
qaramasdan, bu yoshdagi oquvchilarga ozlarinig shaxsiy takomillashgan tasviriy
’ ’
malakalariga salbiy tasir korsatadi. Shuning uchun tasviriy sanat oqituvchisining
‘ ’ ’ ’
asosiy etibori bolalarga oz tasviriy malakalariga tanqidiy munosabatda bolishini
‘ ’ ’
18

shakllantirish muhimdir. Tevarak-atrofimizdan olingan taassurotlar asosida rasm
chizishda oquvchilar yil fasllari, bayramlar, oyinlar, maktab bog’idagi ishlar bilan’ ’
bogliq kuni shu voqealarni tasvirlaydilar. Chunki tevarak-atrofni tasvirlash oz
’ ’
harakteri bilan hayotdan rasm chizish hisoblanadi va tabiatni, tabiat bilan bogliq
’
bolgan voqealarni maqsadga muvofiq ravishda kuzatishga asoslanadi. Bolalar
’
boshlang’ich sinfda mazmunan eng sodda bolgan mavzularda rasm chizadilar.
’
Masalan: «Oltin kuz», «Bizning bayram», «Maktab bogidagi ishlar», «Oyinchoqlar
’ ’
magazinida», «Fazodagi parvoz», «Bizning kocha», «Bahorgi ishlar», «Sport
’
oyinlari», «Qishki oyinlar» kabi.
’ ’
Natyurmort (lugaviy manosi- jonsiz tabiat) haqida gapirganda, odatda, sabzavot
’ ’ –
mevalar, gullar, otilgan ilvasinlar, (mulyaj) uy rozgor buyumlarni tasvirini kozda
’ ’ ’
tutadilar.Lekin natyurmortda jonsiz tabiat tasvirlanganiga qaramay, matoda jonli
hayot nafasini sezamiz. Natyurmort kompazitsiyasini manoli va tasirchan chiqishi
’ ’
uchun yagona mavzudagi bir biriga munosib va mos narsalar tabiiy bog’lanishda
–
q o ’yilishi kerak. Qoyilgan natyurmort kishida qizi
’ q ish va rasm chizishga havas
hissini uygotadigan bolishi va albatta kompazitsiya talablariga javob beradigan
’ ’
bolishi lozim. Natyurmort tarkibiga kiradigan narsalar estetik tasirchanlik
’ ’
talablariga javob beradigan, shakli, hajmi, materiali, sirt q i (fakturasi) rang va och
–
toqligi (tus) bilan bir biridan farq qilishi kerak.
’ –
Masalan, katta chelak yoniga qoyilgan gugurt qutichasini koz ilgamaydi, chunki
’ ’ ’
ular ortasida uzviy boglanish sezilmaydi. Tanlab olingan narsalarni predmet
’
tekisligida bir biriga nisbatan qanday joylashtirilishi natyurmortni qiziqarli
–
chiqishiga tasir etadi.
’
Sharden, Surbaran, Kalf, Snayders K.Korovin, I. Mashkov, P. Konchalovskiy va
boshka natyurmortnafis rassomlar asarlarida hayotiy haqiqatni, matoda jonlangan
tabiatni koramiz.
’
Shardenning «piyozli natryumort»i da stol ustidagi kok piyozni choziq shakli
’ ’
qiziqtirib, surat kompozitsiyasini choziq b
’ ’ o ’lishiga sabab bolgan b ’ o ’lishi mumkin.
19

Shakli ji h atdan unga zid narsalar izlab, Sharden sharsimon olmalarni, ovalsimon
tuxumlarni va rozgorda zarur bolgan buyumlarni, mis, qog’oz, sopol va shisha’ ’ ’
idishlarni tanlagan.
Rassom ataylab shakli, olchami, materiali bir biridan farq qiladigan narsalar
’ –
tanlashda tabiatni oziga xos, narsalarning rang- barang va turli tumanligi qiyos
’ –
qilgan. Bir qarashda bu natyurmort mazmun jihatidan juda, sodda korinadi.
’
Rassom turmushda zarur narsalardan bir nechasini olgan xalos, Mazmunan bir
–
biriga monand narsalardan tanlab olganidan keyin, ulardan shunday bir yaxlit
guruh tashkil qilish kerakki, u kishida qiziqish uygotsin, diqqatini oziga tortib,
’
albatta uning tasvirini yaratish ishtiyoqini hosil qilsin.
Sharden natryumort tuzish da tanlagan narsalar mis qozon, sopol chomich, yashil
– ’
rangli shisha idish, kok piyoz boshlari, ikkita olma va ikkita tuxumdan iborat.
’
Bular hammasi oshxona ashyolari bolib, shakllari, tuzilishlari, sirtlari va ranglari
’
har xil.Bular ulkan moyqalam soxibining yuksak talanti, tabiatning beqiyos
’
boyligini kora olishi va togri idrok qilishini natijasidir.
’ ’
Natyurmortning kompozitsion muayyanligi uni tabiiyligidir. Shuning uchun
natryumort tuzish, uni ornatish, vaqtida yaxlitlikka etibor berib, nihoyasiga
’ ’
yetkazishga harakat qilish lozim.
Buning uchun esa klassik namunalarni koplab taxlil qilib, u yoki bu asar insonga
’
nima uchun shunchalik tasir etadi, zavqini keltiradi, degan savollarga javob izlash
’
foydalidir. Natryumortning manzara yoki interyerga nisbatan afzalligi yana
shundaki, uni qo ’yib olgandan keyin bir necha kun joyidan qo ’zgatmasdan xar xil
–
q arash nu q talaridan q ayta - q ayta tasvirlash mumkin buladi.
Natyurmortning atrofimizdagi tabiatdan far q i shundaki, uni inson ijod q ilish yoki
o ’rganish ma q sadida uzi ataylab tuzadi, tafakkuri bilan barpo etadi.
O ’ q uv natyurmortning kompazitsiyasi bir tomondan estetik talablariga, ikkinchi
tomondan talimning didaktik talablariga javob berish kerak.
’
20

Natyurmort qo ’yilmasi puxta va uzo q va q t o ’ylab, muloxaza q ilib tashkil etiladi.
Unga ko ’p narsa kir i tilmasada predmetlarning shakl va ranglari xar xil b– o ’lishiga
etibor berish kerak.
’
Silli q yaltiro q sirtli idishni, sirti jilvasiz narsa bilan, q irrali buyumni dumalo q shakl
bilan yonma yon
– qo ’yilsa, ularni ta qq oslash va sinchiklab o ’rganish uchun
imkoniyat tug’iladi.
Natyurmortni asosiy talablaridan biri o ’ lcham , rang va ton jihatidan ajralib turishi ,
hamda surat tekisligining markaziga yaqin joyga qo ' ya bilishdir .
Bu surat mazmunini ochishda, so zboshlovchi vazifasini o taydi,
’ ’
kompazitsiyaning markazini bo rttirib ko rsatib beradi. Ko pincha rassomlar
’ ’ ’
asosiy predmetni ataylab geometrik markazdan sal siljitib qo yadilarda
’
muvozanatni saklash uchun qarama - qarshi tomonda rang va och to qligi unga
’
zid bo lgan predmet oladilar.
’
Atokli natryumort nafislar Sezan, Sharen, Xrutsskiylar bu usuldan unumli
foydalanganlar.
Natyurmort janrida O ’zbekistonlik rassomlardan V.Ufimsev, S. Kolibanov, Y.
Yelizarov, R. Axmedov kabilar o z asarlarida tabiatni be
’ q iyos boyligini milliy
ruxda jozibali tarannum etdilar. O ’ q uv na t yu r mortining mu h im tomonlaridan biri
tasvirlanayotgan narsalarning fazoviy joylashishidir. Qo yilmaga
’ k iradigan
narsalardan kattasi or q aro q da, maydalari oldinro q da, biri ikkinchisining va asosiy
narsani bir oz berkitib turadigan q ilib qo ’yiladi.Natryumortdagi narsalarni
mazmunan bir biriga bog’lash ma
– q sadida unga chuzi q ro q shaklidagi narsa
kiritiladi.Surat tek i sligining asosidan kompozitsiya markaziga q aratib qo ’yilgan
picho q , q oshi q , q ogoz
’ o rami, m ’ o y ’ q alam va h okozolar surat mazmunini ochishga
yordam beradigan «kalit» b o ’lib, tomashabin nigo h ini kompozitsiya markaziga
y o ’naltiradi. Natyumortning fazoviy xolatini yaqqolroq tasvirlash uchun birinchi
planda unga katta bo ’ lmagan , ammo yorqin narsa qo ’ yiladi .
21

Natyumortning uf q chizigiga nisbatan ’ q anday joylashishi h am katta axamiyatga
ega. Malumki,
’ ko z balandligidan pastro ’ q da qo yilgan natyurmort yoti ’ q predmet
tek i sligida t o la t
’ – o kis k ’ o ’rinib turadi, narsalarning asoslari, ularning o zaro ’
joylashishi ya qq ol k o rinadi va tasvirlashda
’ qu lay b o ’ladi. Narsalarning shaklini va
fazoviy joylashuvini to ’ laroq ochib berish uchun yoruglik nurlari peshonadan old
tomonidan yoki yondan tushadigan bo ’ lishi kerak . Tabiiy yoruglikning kuchi
yetarli b o ’lmasa, natyurmortning yon tomoniga suniy yoritgich
’ qo ’yiladi. Shunda
oldingi narsalarda yorug soya kontrasti keskin b
’ o lib, ularning ’ h ajmdorligi b o ’rtib
k o ’zga tashlanadi, sirtlari, ya qq ol k o ’rinadi. Ikkinchi plandagi narsalarda esa
ziddiyat kamro q seziladi. Nurlarning kuchi kamayib borgan sari uchinchi plandagi
narsalardagi q arama - q arshilik yana xam mayinlashadi, ularning chegaralari
fonning t o ’ q joylari bilan umumlashtirib kurinadi. Lekin natyurmort buyoklarda
tasvirlanadigan b o ’lsa, uni deraza ya q iniga kunduzgi tabiiy nurlar ostida va biroz
yonboshdan yoruglik tushadigan q ilib qo ’yilgani ma
’ q ul.
Vazifa natryumortdagi narsalarning asl (lokal) ranglarini ani q lashdan iborat
b o ’lganda, u deraza r o parasidagi devor yoniga qo ’yiladi. Bunda natryumortga
nurlar old tomondan tushadi, soya va reflekslar unchalik k o ’p b o ’lmaydi va
predmetlarning o ’z rangi ya qq ol, ochi q - oydin k o ’rinadi.
Avvaliga fon uchun tanlanadigan gazlamalar yaxlit, sidirga va nursizro q b o ’lgani
ma
’ q ul, chunki olachipor yor q in rangli gazlama k o ’zga ani q tashlanib,
natyurmortning o ’zini ko ’rishga xala q it beradi. Shuni h am h isobga olish kerakki
o q ish fonda koramtir narsalar, t o ’ q fonda esa, aksincha o q narsalar ravshan
k o ’rinadi.
Keyinchalik natyurmortga kompozitsiyaning tarkibiy q ismlaridan biri sifatida
burmali matolar (drapirovka) kiritiladi.
Orqa fonga va predmet stoliga solinadigan gazlamaning ( chit , surp , shoyi , baxmal ,
movut ) xarakteriga mos holda mayda va yirik burmalar solib ko ’ yish mumkin .
22

Gazlama devordagi bitta nuktaga biriktirib k o ’yilsa u pastga erkin osilib tushadi va
tabiiy shakldagi burma xosil q iladi.
Yu q orida aytganimizdan malum b’ o ’ldiki, natyurmort pastanovkasini qo ’yish jiddiy
va masuliyatli ishdir. Yaxshi
’ qo ’yilgan natyurmortda orti q cha tasodifiy narsalar
b o ’lmaydi, uni old yoki yon tomonidagi q arash nuktalaridan kuzatilganda,
mazmunli yaxlit guru h b o ’lib k o ’zga ya qq ol tashlanib turadi.
Oquv natyurmortidan ijodiy natyurmortni farqi shundaki u hayotga yaqin bo ’ ladi .
Odam ishtirokisiz h am k o ’p manoni anglatadi.
’
Misol tariqasida V . Ufimsevning « Garmon » (1945 y ), Abduraxmonovning
«Samavarli natyurmorti»ni olamiz. «Garmon» natyurmortida jangchining kundalik
«poxod» anjomlari avtomat, maxorkali xalta, gazeta, mis kosacha, buyum t o ’rva va
jangchining h amro h i garmon tasvirlangan. Bu natyurmort
– o ’zida odam ishtirokini
bildirib eslatib turadi. «Samovarli natyurmort» da esa mavzu kompozitsiya
tuzilishiga monand olingan Yorug milliy s o ’zana fonida qo ’yilgan katta h ajmdagi
samovar va stol ustidagi laganda s o ’yilgan q ovun tarvuzlar, non, olma- anorlar
–
h amda ularning tekislikda kompozitsiya ji h atidan badiiy ifodali joylashishi
tomoshabinni befar q q oldirmaydi. Mehmondost ozbek xalqining insonlarga
’ ’
saxiyligi tushunchasi tabiat inomlari or q ali o ’z aksini topgan.
Shunday q ilib, natyurmort tuzish uchun:
A) mavzu tanlash;
B) natyurmort mavzusiga mos keladigan jixozlar, predmetlar, gazlamalar topish;
V)narsalarning shakli, tuzilishi, tusi va ranglarini h isobga olib joylashtirish;
G) predmetlarning h ajmdorligini ya qq ol k o ’rinadigan tarzda yoritish zarur ekan.
–
Shularning h ammasi birgalikda olinganda natyurmort kompazitsiyasi ( qo ’yilmasi)
deb yuritiladi.Mavzu asosida rasm chizish mashgulotlarining muvaffaqiyati,
’
oqituvchining syujetli rasmga bolalarni qanchalik qiziqtira olishga ,ularning ijodiy
’
23

tafakkurini qanchalik aktivlashtira olishga bogliqdir. Ana shu maqsadda oqituvchi’ ’
bolalar taqdirida shoirning sherlaridan foydalanib, rassomlarning surat
‘
reproduktsiyalarni kitoblardagi ill y ustratsiyalarni bolalar rasmlarini korsatib, shu
’
mavzuga oid suhbat otkazadi. Shuningdek, ishning muvaffaqiyatida bolalar
’
tomonidan chizilishi lozim bolgan joyning ahamiyati kattadir.
’
Bunday kuzatishlar tabiat qoynida uyushtirilgan ekskursiyalarda bolalarni sayrga
’
olib chiqilganda bajariladi. Tabiat qoynida ekskursiya jarayonida otkaziladigan
’ ’
suhbatda oqituvchi kozga yaqqol korinadigan narsalarning tuzilishi yoki
’ ’ ’
predmetlarning konstruktsiyasi ularning rangi fazoviy holatlari haqida toxtaladi.
’
Illiustrativ rasm chizish jarayonida bolalar oqituvchi tomonidan tavsiya etilgan
’
xalq ertagidan misollar, sherlar, hikoyalar, asosida rasm chizadilar. Badiiy
‘
asarlarni tanlashda tasviriy sanat darslarining vazifalardan kelib chiqib, yuksak
’
badiiy saviyada yozilganligi oz mazmuni bilan bolalarning tasviriy imkoniyatlariga
’
mosligi tushunarli va bolalarni qiziqtiradigan bolishi etiborga olinadi.Agarda
’ ‘
boshlangich sinflarda bolalarga «Bogirsoq», «Echki bolalari», «Maqtanchoq
’ ’ ’
quyon», «Susambil», «Fil laycha», «Irkit ordakcha» kabi asarlar asosida rasm
’
chizdirish tavsiya etilgan bolsa 4-6-sinflar dasturida «Zumrad va Qimmat», «Oygul
’
bilan Bahtiyor», «Alpomish», «Ur toqmoq», kabi badiiy asarlarga rasm chizdirish
’
korsatilgan. Shuni ham qayd qilish lozimki, yuqorida sanab otilgan badiiy
’ ’
asarlardan tashqari, talim va tarbiyaning vazifalariga mos keladigan boshqa
‘
asarlarni ham chizdirish mumkin. Masalan: «Ochil dasturxon», «Sayohatchi
qurbaqa», «Myunxazenning boshidan kechirganlari» kabilar. Muhimi, bolalarga
tavsiya etilgan badiiy asarlar mazmunidagi eng xarakterli orinlar tanlay olsinlar.
’
Maktablarda mavzu asosida rasm chizish mashgulotlari uchun material tanlashda
’
uning quyidagi vazifalardan kelib chiqish zarur. Tematik rasmda tasvirlangan
syujetni personajning obrazlarni ifodali tasvirlash, rasmda tasvirlanadigan syujet
va personajning obrazlarini ifodali tasvirlash, rasmda tasvirlanadigan syujet va
personajlarda shaxsiy munosabatlarni bildirgan holda tasvirlash maqsadida rang,
yorug-soya kompozitsiyasi qonunlarining mohiyatini tushunib yetish
’
24

oquvchilarning ijobiy qobiliyatlarini va fantaziyasini ostirish.Odam rasmini’ ’
chizishda oqituvchi bolalarga odam shakli haqida yetarli malumotlarni berish
’ ‘
kerak boladi. Shuningdek, bolalarga odamlar tasvirlangan sanat asarlarining
’ ’
reproduktsiyalari haykallarning fotolari harakatidagi odam tasvirini korsatish
’
foydalid i r. Bolalar ana shu holatlardan birortasini tanlab rasm chizadilar.
Oqituvchilarni oquvchilarga ill
’ ’ y ustratsiya ishlariga tayyorlanadigan suhbatlar,
ularning darsga bolgan qiziqishini yanada kuchaytirish, ularning obrazli
’
tasvirlarini boyitish, oqituvchi tomonidan qoyilgan vazifani yechish yollarini
’ ’ ’
korsatib berish kerak. Bunday tayyorgarlik vositalaridan biri, oqituvchi tomonidan
’ ’
turli-tuman materiallarni, yani ertak mazmunini yoki undagi obraz va obektlar
‘ ‘
bilan bogliq bolgan tasvirlar rangli ill
’ ’ y ustratsiyalarni hayvon va qushlarni
tasvirlovchi oyinchoqlarni odamlar va hayvonlarning tasvirlovchi korgazmalarni
’ ’
korsatishdan iboratdir. Bunday korgazmalarni namoyish etish badiiy asarning
’ ’
mazmunini tahlil qilish jarayonida otkaziladi. Biroq korgazmali materiallar
’ ’
oquvchilarning tashabbusini boglab qoymasligi ularning ijodiy ishlarini
’ ’ ’
bog’lamasligi lozim.Shuning uchun, korsatilgan rasm ill
’ y ustratsiyalar
oqituvchining tushuntirishidan song, darhol doskadan olib qoyilishi lozim boladi.
’ ’ ’ ’
Odam va hayvon, daraxt korinishlari tasvirlangan korzamalar esa yordamchi
’ ’
materiallar sifatida sinf doskasida qoyish mumkin.Shuni aytib otish lozimki,
’ ’
darsga ajratilgan unumli vaqtdan foydalanish uchun u yoki bu badiiy asarlarga
illiustratsiya ishlash mashgulotlarini mazkur asar adabiyot darslarida (Zumrad va
’
Qimmat, Oygul bilan Ba x tiyor) kabi organilgandan song otkazish maqsadga
’ ’ ’
muvofiqdir. Badiiy asarlarga illiustratsiya ishlash, oz harakteri jihatidan adabiyot
’
mashgulotlari bilan chambarchas bogliqdir. Adabiyot darslari illiustrativ rasm
’ ’
ishlash mashgulotlari uchun tayyorgarlik bosqichini otashi mumkin. Bularda
’ ’
oqituvchi tasviriy sanat darsida asarini oqish, uning mazmunini tushuntirish,
’ ’ ’
mazmunining asosiy bolaklarni ajratish obraz va obektlarga xarakteristika berish
’ ‘
kabilardan h alos etadi. Malumki, ertak, masallarda hayvonlar odamlarga oxshatib
‘ ’
ifodalaniladi. Ular ozaro gaplashadilar, oynaydilar, odamlarga xos turli
’ ’
xarakterlarni bajaradilar. Ertaklarda hayvonlarning odamlarga oxshatib ifodalanish
’
25

voqealarni oson emotsional idrok etishda keng imkoniyatlar yaratadi. Natijada
ertak qahramonlari qush va hayvonlar odamlarning holatlarida ular kiyadigan
kiyimlarida tasvirlanadi.Bularni jami illiustrativ rasm chizish mashgulotlari’
samaradorligini oshirishga olib keladi. Oquvchilar ijodiy aktivligini oshirish uchun
’
doimo mashgulotlarning qiziqarli bolishiga erishish lozim. Asarni ifodali oqish va
’ ’ ’
uni jonli tahlil qilishni esa oquvchilarning tasviriy faoliyatiga bolgan qiziqishini
’ ’
oshiradi va rasmdagi obrazlarning tasirchan bulishga yordam beradi.
‘
Tasviriy sanat darslari oquvchilarni faqat estetik jihatdan tarbiyalashga hizmat
’ ’
qilibgina qolmasdan a x loqiy, goyaviy, siyosiy va mehnat tarbiyasini
’
takomillashtirishga yordam beradi. Shu maqsadda tasviriy sanat dasturida ozbek va
’ ’
chet el rassomlarini hayoti va yaratgan asarlarini organish tavsiya etiladi. Bunda
’
tasviriy sanat asarlariga oz munosabatlarini bildirish oquvchilarning badiiy fikr
’ ’ ’
doirasini kengaytirish kabilar asosiy maqsad qilib qoyiladi. Yuqorida qayd qilib
’
otganimizdek, tasviriy sanat asarlari haqida suhbat goyaviy,siyosiy tarbiyani
’ ’ ’
amalga oshshirishga ham yordam beradi. Sanat haqida suhbat darslarida
’
organiladigan I.Koraxonning «Oltin kuz», U.Tansiqboevning «Jonajon olka»,
’ ’
«Qayroqqum tongi», «Tongda kuz», R.Temirovning «Ulug’bek madrasasi»,
X.Rahmatovning «May tongi», Yu.Elizarovning «Natyurmort asarlari» asarlari
vatanparvarlik g’oyalari bilan tarbiyaviy ahamiyatga ega.
Yuksak badiiy saviyada yozilgan M.Saidovning «Oshga», N.Koraxoniyning
«Ishga chiqish», B.Boboevning «Farg’ona suyunbasi» seriyasidagi ishlari.
M.Musaboevning «Suvchi», A.Abdullaevning «Manzarali ota Niyozov portreti»
nomli asarlarini oquvchilarda mehnat tarbiyasining takomillashuviga yordam
’
beradi.
Yuqorida aytilgan vazifalarni amalga oshirishda sanat asarlari namunalarini
’
ularning soni va sifatiga etibor berish muhim. Organiladigan asarlarni tanlashda
‘ ’
ularning mazmuni soni sifatida quyilgan talablar bilan bir qatorda, pedagogikaning
hamma didaktik prinsiplari va tarbiyaviy imkoniyatlariga ham etibor berish lozim.
26

«Maktablarda tasviriy sanat mashgulotlarini otkazish» mavzusini maruza matni’ ’ ’ ‘
ishlanmasi.
1.3.Maktabda natyurmortga qarab ishlash darslarini tashkil etish Kuzgi
“
natyurmort mavzu misolida.
”
O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 16-avgust qaroriga
’
ko ra 1999-2000 yil o quv yilidan boshlab umumiy o rta ta lim maktablarida
’ ’ ’ ’
barcha fanlar qatorida tasviriy san at ta limi bo yicha ham davlat ta lim
’ ’ ’ ’
standartlari joriy qilindi. Davlat talim standartlari ishlab chiqilishi avvalo
’
O
’ zb ekistonning mustaqilligi, uning jahon hamjamiyatiga faol kirib borayotganligi
bilan boglanadi.
’
Hozirda har bir fan bo yicha, shu qatori badiiy-estetik turkumdagi
’
fanlardan davlat ta lim standartlaridan yaratilishi uchun uni hukumat tomonidan
’
tasdiqlanishi katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo lgan voqeadir.
’ Mazkur
standart Ozbekiston tarixida birinchi bor yaratilishi bolib, Respublikamiz
’ ’
maktablarida ta’limni yuqori ilmiy-metodik asosda tashkil etish hamda uni jahon
standartlari darajasiga olib chiqishga sharoit yaratadi.
Standart davlat tomonidan qoyilgan talablarni togri va benuqson bajarish
’ ’ ’
uchun imkon berish bilan bir qatorda amaliyotda qollanib kelayotgan dastur,
’
darslik va metodik qollanmalardagi kamchilik va nuqsonlarni bartarf etish hamda
’
uni oqitilishini talablar darajasini tashkil etish imkonini ham beradi. Shuningdek, u
’
maktablarda talim ishlarini nazorat qiluvchi tashkilotlar uchun ham asosiy hujjat
’
vazifasini otaydi.Davlat standartiga kora tasviriy sanat talimi mazmuni
’ ’ ’ ’
boshlangich sinflarda quyudagi tort yonalishda bayon etiladi:
’ ’ ’
27

1. Borliqni idrok etish.
2. Badiiy qu rish-yasash.
3. Naturaga qarab tasvirlash.
4. Kompozitsiyon faoliyat.
Beshinchi-yettinchi sinflarda esa q u yidagi uch yonalishda oz aksini topgan:’ ’
1. Sanatshunoslik asoslari.
’
2. Naturaga qarab tasvirlash.
3. Kompozitsiyon faoliyat.
Mazkur yonalishlar boyicha tasviriy sanat oquv pretmetini oqitishda har bir
’ ’ ’ ’ ’
oqituvchi asosiy etiborni nimalarga qaratish kerakligini bilib olishlari kerak boladi.
’ ’
Tasviriy sanatni oqitishda oqituvchining etibor berishi lozim bolgan asosiy jihatlar
’ ’ ’ ’ ’
quyidagilardan iborat.;
1. O’qituvchilarni borliqdagi (tevarak-atrofdagi) va sanat asarlaridagi nafosatni
’
korishga, idrok etishga va undan zavqlanishga hamda qadrlashga orgatish.
’ ’
2. Bolalarni ijodiy, abstrakt, mantiqiy fikirlashga, ayniqsa ijodiy qobiliyatlar va
fantaziyalarini ostirishga yonaltirish.
’ ’
3. Tasviriy, amaliy, memorchilik sanatlari yuzasidan nazariy, biroq umumiy
’
elementar bilimlar berish.
4. Oquvchilarda kozatuvchanlik, koz xotirasi, chamalash, fazoviy tasavvur kabi
’ ’ ’
shaxs uchun muhim bolgan sifatlarni ostirish.
’ ’
5. Rasm va naqsh, haykal ishlash yuzasidan tasviriy malakalarni ostirish
’
6. Estetik his- hayajonni tarbiyalash va rivojlantirish.
7. Sanatga qiziqishni ostirish va muhabbatni tarbiyalash.
’ ’
28

Bu vazifalar maktabda tasviriy sanat darsini olib boruvchi har bir oqituvchi’ ’
mutaxassislar oqituvchilar uchun moljallab tuzilgan.
’ ’
Tasviriy sanat talimi davlat standarti sanatning uch turi tasviriy,amaliy va
’ ’ ’
memorchilik sanatlari mazmunini aks ettirgan bolib, u avvalo milliy ozbek
’ ’ ’ ’
sanatini, uning badiiy ananalarini, ayrim mashxur ozbek tasviriy amaliy,
’ ’ ’
memorchilik sanatlari ustalarining hayoti va ijodini, Ozbekistonda sanatning bu
’ ’ ’
turlari rivoj topgan markazlari, Ozbekistondagi yirik sanat muz
’ ’ e ylarini bilish
tasviriy sanat oquv pretmetini vazifalaridan biri ekanligini qayd qiladi. Bundan
’ ’
maqsad milliy sanat vositasida oquvchilarga badiiy talim berish bilan bir qatorda
’ ’ ’
ularda shaxsni estetik, axloqiy va mehnat tarbiyasini amalga oshirishdan iboratdir.
Milliy ozbek sanatini chet el va ja
’ ’ h onning hozirgi zamon ilgor sanatiga qaraganda ’ ’
kengroq va chuqurroq orgatishdan maqsad har bir ozbek oquvchisi oz halqini
’ ’ ’ ’
tarixini adabiyotini bilishi shart ekanligi kabi uning sanatini ham nisbatan koproq
’ ’
bilishiga erishishdir.
Milliy san ’ at ta ’ lim mazmunida poydevor bo ’ lishi lozim . Ularni o ’ rganmasdan
turib , yoshlarimiz badiiy madaniyatli shaxs bo ’ la olmaydi . Aks holda milliy
qobiqqa oralashib qolish oqibatida ular jaxon standartlari darajasiga chiqa
’
olmaydilar. Milliy sanatimiz bizning fa
’ x rimiz, uni biz keng organishimiz tabiiy ’
holdir. Lekin, jaxonda hamma xalqlar tomonidan tan olingan umuminsoniy badiiy
qadriyatlar ham mavjud. Ularni oquvchilarga urgatmasdan turib, xalqimiz jaxon
’
madaniyatida uz ornini topa olmaydi. Aks holda oquvchilarimiz milliy qobiqqa
’ ’
oralashib qolib, jaxon durdonalaridan bahramand bola olmay qoladilar.Shuni
’ ’
alohida qayd qilish lozimki, kop asarlar milliy badiiy madaniyatimiz (tasviriy
’
sanat, dekarativ-amaliy sanat, memorchilik sanati) haqida tegishli bilimlar berish
’ ’ ’
bilan bir qatorda oquvchilarga tasviriy va amaliy sanatdan beriladigan malakalarni
’ ’
un u tmasligimiz zarur.
Maktabda tasviriy sanat estetik tarbiyani amalga oshirishga y
’ o ’naltirilgan asosiy
o ’quv predmeti hisoblanib, u quyidagi yonalishlardan amalga oshiriladi:
’
29

- o quvchilarning tabiat, san at va go zalliklarni idrok etishga o rgatish,’ ’ ’ ’
- o quvchilarning estetik didini tarbiyalash,guzallikni baholay olish qobiliyatiga ,
’
xaqiqiy guzallikni hunik voqeya va narsalardan farqlay bilishga o rgatish,
’
- shaxsning tasviriy ijodiy faoliyatida o zini ko rsata bilishga, hatti-harakatini
’ ’
qo llab quvvatlash va hayotga guzallik kiritish malakalarini o stirish,
’ ’
- Bolalarning badiiy fikr doirasini kengaytirish va boshqalar
Tasviriy sanat oquv predmeti oz harakteriga kora estetik tarbiyaning asosini tashkil
’ ’ ’ ’
etuvchi estetik idrok ,estetik zavq, estetik his-tuygu, estetik did, estetik mulohaza,
’
estetik baholash, estetik ijod kabi sifatlarni ostirishda katta rol oynaydi.
’ ’
Dekarativ kompozitsiya darslari oquvchilar naqshlar amaliy sanat buyumlaridagi
’ ’
gozallikni his qiladilar. Shu maqsadda, bolalarga xalq amaliy sanati namunalari
’ ’
korsatiladi, ularning shakl va ranglarini tahlil qilib beriladi. Oquvchilar ozbek va
’ ’ ’
qardosh xalqlarning naqshlarini kozatish va organish orqali ularning shakl va
’ ’
ranglaridagi guzalliklarni, shakl ranglardagi garmonik birligini tushinadigan
boladilar. Ming yillar mobaynida ustadan-ustaga, qoldan- qolga otib har jihatdan
’ ’ ’ ’
takomillashib, guzallashib borgan xalq sanati namunalari bolalarni hayratga soladi,
’
va ularda tajribali ustalar kabi ifodali amaliy sanat asarlari yaratish ishtiyoqi paydo
’
boladi. Gullar, hayvonlar va parrandalarni natura sifatida kozatish va tahlil qilish
’ ’
jarayonida oqituvchi ularning tuzilishiga shakl, rang, ulchovlari, harakatdagi
’
nafosatni qayd qiladi. O’quvchilarni tabiyatdagi narsalarning yorqin va yaltiroqligi,
nafis va tozaligi, ular bolaklarining qaytirilishi yoki almashinishi, simmetrik tarzda
’
joylashuvi tolqinlantiradi. Tabiatdagi gullarning rang va shakllarining turli-tuman
’
bolishi kapalak va ninachilar, qushlarning yengil parvozi, bahorgi, kuzgi
’
manzaralarning chiroyli, majnuntolning suluvligi, maysazorlarning quyosh nuri
ostida jilvalanishi, uy derazalarining kechgi miltillab korinishi hayajonlantiradi.
’
Bolalarda bunday estetik his-tuyguning osishi ularda predmid va hodisalar
’ ’
hususiyatlarini estetik baholash malakalarining shakllanishiga olib keladi.
Bolalarning faoliyatlarida obrazli iboralarning, yani
’ “ x ushbichim,quvonchli, ” ” ”
30

bayramdagidek ishlatilishi ularda borliq va hodisalarni estetik idrok etish“ ”
malakalari shakllanayotganligidan dalolat beradi.
Oquvchilarning estetik idrokini tarbiyalashda tabiatdagi rang gammalarining
’
bolalr tomonidan idrok etilishiga alohida etibor beriladi. Bolalarni faqat rang
nomlarini bilishlariga emas, balki ularni kura bilishlari, tevarak atrofdagi chiroyli
rang birikmalarini qidirib topishga ham orgatiladi.
’
Oqituvchi shoxcha va barg chiqargan daraxtlarni bolalarga k
’ o ’rsatish orqali
yosh barglarining ranglari och yashil va nozik ekanligini qayt etadi. Bahorgi
yomgirdan keyin osimlik barglarining tozaligini, ularni huddi yuvib quygandek
’ ’
korinishi, ulardagi yomgir donalarining kumushdek yaltirab korinishini takidlaydi.
’ ’ ’
Kuz faslidagi tabiatda daraxt barglarining sariq va qizgish ranglarining oltin tusga
’
kirganligini, tokilgan barglarning shildirab gaplashishi obrazli korinishda
’ “ ” ’
ifodalanadi. Bolalar oz rasmlarida uy, daraxt, qushlar, hayvonlar, odamlar,
’
transport vositalarini tasvirlaydilar. Bundan ular sozsiz tasvirlanuvchilarning
’
ulchovlari, proporsiyalari, faktorlari, shakllari, rangiga duch keladilar va ularni
rasmda kompozitsion jixatdan togri joylashtirishga harakat qiladilar. Bu esa
’ ’
ularning tuzilishidagi proporsiyanallik, mukammallik maqsadga muofiqlik haqida
fikt yuritishga undaydi. Bolalar narsa va hayvonlarni va rang jixatdan uziga jalb
etadigan tomonlari, ularni qaysi tomondan chiroyli korinishi ularning yaxshi va
’
foydali tomonlari nimadaligi haqida oylaydilar. Oquvchilar tabiatdagi narsa va
’ ’
hodisalar haqida oylar ekanlar, oqituvchi uz etiborini ularning tushunchasiga mos
’ ’
bolgan voqea va hodisalarning guzalligi va mukammalligiga qaratadi. U guzallik
’
kechinmalari orqali bolalarni tevarak atrofdagi voqea hodisalarni baholay olishga
orgatishga harakat qiladi, insonparvarlik, vatanga muhabbat, mehnatga muhabbat
’
his-tuygularni
’ u ygotadi. ’
Oqituvchi sanatshunoslik darslarida
’ ’ o ’lkamiz tabiati, x alqimizning fidokorona
mehnatga, mustaqillik uchun qahramonona kurashish kabi mavzularda yaratilgan
kopla
’ b asarlarni namo y ish etish va tahlil qilish jarayonida ulardagi nozik nafosatni
ochib berishga harakat qiladi. Bu borada rassomlardan U. Tansiqboyov,
31

N.Karaxan, A. Muminov, M.Salimjonova, I.Jabborov, Ch.Axmarovlarning yuksak
badiiy saviyada yaratgan asarlari alohida ahamiyat kasb etadi.
Tasviriy sanat bolalarni borliqni, hayotni bilishga yordam beradi. Ular narsa va’
hodisalar rasmini chizishga kirishishdan avval narsalarning tuzilishi, shakli,
olchovlari, rangi, fazoviy holatlarini organadilar va ularni uz ishlarida tasvilaydilar.
’ ’
Kuzatilayotgan jonli narsalarning hayoti haqida ham tasavvurga ega boladilar,
’
natijada bolalarning dunyo haqidagi tasavvurlari chuqurlashadi, kengayadi va
xotiralari rivojlanadi.
Tasviriy sanatning tarixiy, batal janridagi rang tasvir asarlari, adabiy
’
asarlarga ishlangan illyustratsiyalarni kozatish asosida bolalar ming yillar oldin
’
yashab otgan ajdodlarimizning turmush tarzi, madaniyati kiyinishi, ish qurollarini
’
bilib oladilar. Usha davrdagi oilalar, usimliklar, hayvonlar, buyumlarning tuzilishi,
shakli, rangi, ulchovlari haqida tasavvurga ega boladilar. Malumki, bolalar, tarixiy
’ ’
batal, manzara, turmush, natyurmort, animal, afsonaviy janrlarda ishlangan
rasmlarda tarixiy voqealar, jangu-jadallar,halqlar hayoti, hayvonlar, shahar va
tabiat manzaralari haqida kopgina bilimlarga ega boladilar.
’ ’
Oquvchilarni mantiqiy va ab
’ s trakt fikrlashga orgatishda tasavvur va ’ x otirani,
ijodkorlik va fantaziyani rivojlantirishda maktabda tasviriy sanatni oldiga
’
tushadigan bronta bir ham oquv predmeti yoq. Umumiy orta talim maktablarda
’ ’ ’ ’
ijodiy fikirlashga orgatishda katta orinni egallaydigan fanlardan matematika ham
’ ’
bunday imkoniyatga ega emas. Xususan matematika darslarida onta masalani bir
’
yol yoki bir formula asosida yechilsa tasviriy sanat darslarida oquvchilar bir
’ ’ ’
masala topshiriqni bir necha yol bilan yechadilar , u sozsiz bolalarni fikrlashga
’ ’
ijodiy oylashga yonaltiradi.Aytaylik oquvchi u yoki bu hayotiy yoki afsonaviy
’ ’ ’
mavzularda kompozitsiya ishlash jarayonida , mavzu bilan bogliq bolgan voqeani
’ ’
eslashga harakat qiladilar. Bunda voqea qaysi davrda yoki boshqa sayyoradagi, suv
ostidami, tabiat quynidami yoki uy ichidami, rasmda odamlar tasvirlanadimi yoki
hayvonlarmi, tasvirlanadigan mavjudodlarning tuzilishi, shakli, ranglari, olchovlari
’
qanaqa bolishligi haqida oylaydilar.
’ ’
32

Eng muhimi qogoz yuzasida rasmini mazmun, kompozitsiyon jihatdan qanday’
joylashtirilishidir. Shuningdek, tasvir variyativlik, kombinatsiya, muqobillik va
boshqalar asosida ishlanadi. Bolalar rasm ishlashda tasviriy sanatning nazariy
’
asoslari yorug-soya, rangshunoslik, perspiktiva, kompozitsiyaning qonun-
’
qoidalarini tasavvur qiladilar va qullaydilar. Ular oz rasmlarini ijodiy, yangi
’
qaytarilmas mazmunda bolishligiga harakat qiladilar.
’
Tasviriy sanatni oqitish jarayonida quyidagi topshiriqlar esa oquvchilarning
’ ’ ’
birdan-bir va betakror uz shaxshini aqliy imkoniyatlarini namoyon etishga
yollaydi. Bolalar oquv topshiriqlarni yechishda ozlarini ijodkor bolishga
’ ’ ’ ’
undaydilar. Ular ijodkor uchun avvaldan malum bolgan yoldan muommoni tez va
’ ’ ’
oson hal qilib quyaqolmay, balki masalani yangicha , qaytarilmas yechimlar orqali
ozlarining ijodkorlik va hayolotlarini, meyor va uygunlikishga soladilar. Natijada,
’ ’ ’
malum maqsadda original, yangi qaytarilmas ijod mahsuli dunyoga keladi.
’
Ijodkorlik, ijodiy fikrlaydigan shaxslar ular oddiy ijrochilik emas ham
jamiyatimizga robotsimon ijrochilar emas, fikrlovchi , izlanuvchi, ijodkor
tashabbuskor kishilar kerak.
Jamiyatimizning ravnaqi kop jihatdan ana shunday kishilarga bogliq.
’ ’
Jamiyatimizda fikrlaydigan, izlanuvchan, ijodkor, hayotda kuzda tutilmagan
har qanday vaziyatlarda muommoni tez va oson yechimini topa oladigan kishilar
halqimizni taraqqiyotining yangi bosqichga kotaradilar.
’
Ijodiy tafakkur butunlay yangi goyalar va tasavvurlarni vujudga
’
keltiradi,shaxsda yashiringan qobiliyat va imkoniyatlarni, oziga hoslikni ruyobga
’
chiqishga yordamlashadi. Shuni ham alohida qayd qilish lozimki, bunday sifatlar
faqat olimlar uchun emas,balki hamma sohada ishlovchilar uchun muhimdir.
Shuning uchun ham talim tizimida tafakkur va ijodkorlikni rivojlantirish
’
asosiy vazifalardan biri deb qaraladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda umumiy orta
’ ’
33

talim maktablarida ijodiy tafakkurni ustirishda tasviriy sanat darslarida boshqa’ ’
fanlar ortasida eng katta orinni egallaydi.
’ ’
Oquvchilarning ijodkorligi koproq bolalarda diqqat va tasavvurni ostirishi
’ ’ ’
bilan boglanadi. Oquvchi ayniqsa, boshqa sayyoralar, suv osti dunyosi, afsonaviy
’ ’
hayvonlar bilan bogliq bolgan rasmlar ishlanganda tasavvurni kuchli ishga
’ ’
solmasdan turib topshiriqni samarali ham qilolmaydi. Qolaversa har bir ijodkor
ishni tasavvur va diqqatsiz yechib bolmaydi. Shuningdek, bu masala bolalarda xis-
’
hayajonni rivojlantirish bilan bogliq. Malumki, bolalar nihoyatda hayajonga boy
’
boladilar. Bolalarni bolalar tasviriga tur, rang va shakllar, real va afsonaviy obraz
’
va korinishlar,boqea va hodisalar larzaga soladi, ularni tolqinlantiradi. Tasvitiy
’ ’
sanat oquv predmetining muxim vazifalaridan biri u bolalarda kozatuvchanlikni
’ ’ ’
ostirish, borliqni kora bilish, qolaversa shu orqali xotirani rivojlantirish
’ ’
hisoblanadi. Malumki odamzot tevarak-atrofdan olayotgan axborotlarning diyarli
’
90 % idan ortigi koz orqali oladi, qolgan 10 % ini quloq, burun, ogiz azolari orqali
’ ’ ’
ozlashtiradi. Bundan korinib turibdiki, kishilar faoliyatida koz va xotirani
’ ’ ’
rivojlantirish nihoyatta katta ahamiyat kasb etadi.Bu sifatlar bolalar tomonidan
aqilni idrok etish mashgulotlarida, shuningdek naturadan tasvirlash, sanatshunoslik
’
asoslari mashgulotlarida alohida ahamiyatlidir. Bunday darslarda oquvchilar
’ ’
narsalar va hodisalarning tuzilishi, shakli, rangi, olchovi, fazoviy joylashuvi,
’
hatakat guzalligini kozatadilar hamda ularni oz xotiralarida saqlab qolishga harakat
’ ’
qiladilar. Kozatunchanlikni mohiyati shundaki , bunda bolalar narsa va hodisalar
’
haqida keng va chuqur tasavvurga ega boladilar. Masalan, Kozatuvchanligi
’ ’
rivojlanmagan kishilar gulni kozatar ekanlar unga nisbatan yuzaki yondashadilar,
’
yani, gul bandi, gul yaproqlari, gul rangiga oz etiborlarini qaratadilar.
’ ’ ’
Kozatuvchanligi rivojlangan kishilar esa gullarning gul bandi, gul yaproqlari va
’
boshqalarning o;lchovlari, olchov nisbatlari, har bir qismnng rangi, yaproq va gul
’
barglarining joylashuvini bir korishdayoq jalb qiladilar. Bolalarning
’
kozatuvchanligi va sinchkovligi oz urnida narsalar haqidagi malumotlarni xotirada
’ ’ ’
yaxshi saqlanib qolishiga tasir korsatadi. Shuning uchun ham xotirani, ayniqsa koz
’ ’ ’
34

xotirasini rivojlantirishda tasviriy sanat oquv pretmeti ning qanchalik ahamiyatli’ ’
ekanligi oydinlashadi.
Tasviriy sanat darslarining eng muhim vazifalaridan biri tasviriy, amaliy va
’
memorchilik sanatlari asarlarini oqishga urgatishdir. Tasviriy sanat asoslari ertak,
’ ’ ’
hikoya, doston, roman kabi malum bir mazmunni aks ettiradi. Biroq uni kitob
’
oqigandek oqib bolmaydi. Tasviriy sanat asarini oziga hos tili bor. Ularni bilgan
’ ’ ’ ’ ’
kishilargina oqiy oladilar. Xususan rassomlar chiziqlari, ranglar, olchovlar,
’ ’
kompozitsiya, proporsiya, ritm, simmitriya shakl kabi ifodalilik vositalari,
yordamida asar mazmunini ochib beradi. Bu borada shuni alohida qayd qilish
lozimki, sanat asrlari, ayniqsa, tarixiy turmush janridagi asarlar ayrim xalq va
’
mamlakatlar tola tukis va keng qamrovli malumotlarni uz ichiga oladi. Bularni
’ ’
oqiy olgan shaxslargina asarlarda ilgari surilgan goyalarni tasvirlangan mazmunni
’ ’
chuqur orgata oladilar. Shuningdek ular asarning badiiy qiymatini aniqlay oladilar
’
va unga tegishli baho ham bera oladilar. Shu bilan bir qatorda asarlardagi guzallik,
kotarinkilik, qahramonlik kabi sifatlardan mamnunlik va zavqlanish xosil qiladilar.
’
Tasviriy sanat oquv pretmeti yoshlarning estetik tarbiyasida ahamiyatli
’ ’
bolibgina qolmay balk, axloqiy tarbiyada ham salmoqli orinni egallaydi. Ayniqsa
’ ’
tasviriy sanat yoshlarda miliy gurur va milliy istiqlol mafkurasini shakillantirishda
’ ’
vatanparvarlik va baynalminal tarbiyada dustlik va uzaro yordam goyalarini tashki
’
toptirishda katta kuchga ega. Maktab tasviriy sanat darslariga nazar solar ekanmiz,
’
unda vatanimiz buyuk otmishi, vatandoshlarimizning mustaqillik uchun olib
’
borgan korashlari , Ozbekistonning nafosatga tola tabiati xalqlar dostligi goyalarini
’ ’ ’ ’ ’
ifoda etuvchi tasviriy sanat asarlari bilan tolib toshganligini shohidi bolamiz.
’ ’ ’
Masalan, ona tuproq uchun kurash olib borgan Amir Temur, Jaloliddin
Manguberdi, Spitamin, Muqanna kabi buyuk vatandoshlarimiz hayoti va
obrazlarini Ozbekistonning guzal manzalarini, ozbek xalqining Respublikamizda
’ ’
yashayotgan boshqa millat vakillari bilan tinch-totuv mehnat qilayotganligini
ifodalovchi tasviriy sanat asarlari mavjud. Ularni organish jarayonida bolalar
’ ’
sanatning qonun-qoidalari bilan tanishadilar,yuqorida qayt qilingan mazmunda
’
35

rasmlar ishlaydilar. Ozbekistonning shirin-shakar, rang barang mevalar, gullaridan’
tuzilgan natyurmontlar rasmini ishlaydilar, natijada ularda vatanga va oz xalqiga
’
nisbatan mehr-muhabbat, milliy gurur kabi sifatlarni shakllantiradi. Daladagi
’ “
ishlar, Kuchat otkazish, Hosilni yigib-terib olish, Fermada, Bizning qurilishlarimiz
” “ ’ ” “ ’ ” “ ” “ ”
kabi mavzularda rasm ishlash, halqimizning turli sohalardagi shijoatli mehnatini,
mehnat qahramonlari obrazlarini ifodalalovchi tasviriy sanat asarlarini namoyish
’
etish orqali bolalarda mehnat tarbiyasi amalga oshiriladi.
Hozirgi umumiy orta talim maktablarining vazifalaridan biri bolalarni turli kasb
’ ’
va hunarlarga yullash hisoblanadi. Malumki, har bir bolada u yoki bu hunarga
’
ilimga havasi boladi. Bu havas har bir bolada ochiq namoyon bolmaydi,
’ ’
ayrimlarda ochiq, ayrimlarda yashirin boladi. Maktab jamoasining har bir
’
oqituvchisi va tarbiyachisining vazifasi har bir boladagi mavjud havasni
’
rivojlantirish, yashirincha havasini ruyobga chiqarib, ularni sanatni tushinish va
’
xurmat qilishga orgatishdan iborat.Maktabdagi boshqa fanlar qatori tasviriy sanat
’ ’
darslarida ham bolalarni kopdan-kop hunar va kasblarga yonaltirish ularni
’ ’ ’
tarbiyalash imkoniyatlari bor. Hususan, rassomlar tomonidan ishlanga sanat
’
asarlarida mashxur turli kasb egalari bunday kishilarning ish jarayonlari (mehnat
qaramonlari, militsiya hodimlari, olimlar, oqituvchilar, injenerlar, dehqonlar) aks
’
etadi. Shuningdek, tasviriy sanat haqida olib boriladigan suhbatlarda mashxur xalq
’
amaliy sanati ustalari, rassomlar, haykaltaroshlarning hayoti va ijodi haqida fikr
’
yuritiladi.
Hozirgi kunda bolalar orasida maktabda bezish hollarining kopayishi
’
kuzatilmoqda. Bolalarda madaniyatning pastligi, ularning bush vaqtlarini sanat,
’
sport bilan toliq band qilib quyilmaganligi, oquv jarayonida bolalarning
’ ’
qiziqishlarini xisobga olinmaganligining, bolalarga maktabda inson emas mehnat
resurslari sifatida qarab kelinayotganligi oqibatidir. Bundan bo´yon talimni
’
insonparvarlashtirish talablaridan kelin chiqqan holda totalitar tizm davrida
maktablarda va maktablardan tashqari muassasalarda ro´y berib kelgan
kamchiliklarni bartaraf etish, talim va tarbiya ishlarini milliy mafkura asosida
’
36

amalga oshirish hozirgi kunning asosiy vazifalaridan bolib turibdi. Shuni yaxshi’
bilish lozimki, badiiy madaniyat asoslaridan hisoblangan tasviriy sanat, bolalarning
’
ko´ngil ochuvchi o´quv pretmeti emas, balki, bolalarga ijodkorlikni, tafakkurni
badiiy estetik didni, fahm- farosatni o´stiruvchi, shuningdek kuzatuvchanlik va
hayotni bilishga, uni o´zgartirishga, ezgulikni yovuzlikdan farqlashga urgatuvchi
oquv predmetidir. Tasviriy sanat ijodiy ishlari jarayonida o´z vazifalarini bajara
’ ’
borib bolalarga qalb ko´tarinkiligini olib keladi, ularning badiiy ehtiyojlarini
qondirish imkoniyatini beradi.

37

II.Bob.O rta umumta lim maktablarda naturaga qarab tasvirlash darslari’ ’
va zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni qo llash.
’
2.1. Maktablarda tasviriy san at darslarini o qitishda pedagogik
’ ’
texnalogiyalarning o rni.
’
Kuzgi natyurmort. Natyurmort kompozitsiyasi eskizini ishlash. Kompozitsiya sozi
“ ’ ’
lotincha compozito sozidan olingan bo´lib, tuzish, birlashtirish, boglash turli xil
“ ” ’ ’
ramziy qism ifodalarni bir butun yaxlitlikka birlashtirish va biron bir goyani madh
’
etish manosini bildiradi.
’
Kompozitsiyani ijoddan alohida tasavvur qilib bo´lmaydi. Rassom asar yaratishida
kompozitsiyaga alohidi etibor beradi. Naturadan eng sodda natyurmort ishlashda
ham kompozitsiyaga alohida etibor qaratilmoqda
Kompozitsiyaning asosiy mazmun xususiyatlaridan biri mantiqiylik, shakli
va qismlarning uzaro mutanosibligidir.
Rassom oz asarlarining qay biri badiiy, ifodaviy, kompozitsiyon vosita
’
asosida yaratilayotganligiga alohida etibor bermogi zarur.
’
Badiiy ijod tajribasi shakillanish mobaynida, kompozitsiyaning asosiy izchil,
mukammal qonun-qoidalari va vositalari, hamda ishlab chiqishga sharoit yaratib
berdi.
Shu jumladan olimlar tomonidan har qanday sanat asarini his qilishda zarur
’
bo´ladigan gozallikning prinsplari ishlab chiqilgan. Ular odatda, sanat
’ ’
nazariyasida, badiiy va kompozitsiyon ifoda vositalari, xususan, nur va soya ,
kontrost, simmetriya, nisbat, plastiklik, ritm, tonallik, dinamika, hajmlilik,
arxitektonika, uygunliklar deb yuritiladi. Kompozitsiyaning asosiy mazmun
’
xususiyatlaridan biri mantiqiylik, shakl va qismlarning ozaro munosibligidir.
’
38

Kompozitsiya tasviriy sanatning asosiy shartlaridan biri bo´lib,’
yaratilayotgan asarning asosiy fikr va goyasi, maqsadi hamda mazmunini
’
tushinarli, yorqin ifodalash bilan uzviy bogliqligi etirof etiladi.
’
Shuningdek turli shakllar, siymolar ko´rinishlardan badiiy asar obrazlarini
yaratish ijodkor oldiga asosiy vazifa qilib qo´yiladi.
Yartilgan asarlar bizning yodimizda, tushunchamizda uzoq saqlanib qolishi
sabablaridan biri, kompozitsiya echimida tanlangan mavzuning aniq, to´liq,
mazmo´nan mukammal tushinarli ifoda etilganidadir.
Natyurmort ishlash sanatining har biri janrida kompozitsiyon yichimining
’
oz usullari shakillangan. Rangtasvirda natyurmort asarlarini yaratish jarayonida
’
rassom sanatning dastgohli turlariga oid bolgan bilimlari ichki uygunlik hissiyoti
’ ’ ’
va kompozitsiyadagi barcha qismlarning togri joylashganligi haqidagi tuygulariga
’ ’ ’
tayanadi.
Natyurmortni bosqichma-bosqich ishlash usullari. Har bir rassom natyurmort
ishlash jarayonida ya´ni biron bir ish jarayonida bosqichma bosqich ishlash
–
usulidan foydalanib chizadi va o´rgatadi. Bounda rassom qo´yidagi bosqichlardan
foydalanadi.
1. Bu bosqichda eskizlar chizish materiallarni to´plash vositalarini yig´ib eskizlar
chizib olib uning kompozitsiyasiga etibor qaratilib ishlanadi. Har bir rasm
chizishda kamida besh-oltita eskiz tayyorlab olinadi keyin chizish boshlanadi.
Tayorlangan eskiz asosida tasvir mato yoki qog´ozga joylashtriladi.
2. Bu bosqichda ranglar ahamiyati topiladi, unda kompozitsiya asosida ranglar
mosligi topiladi. Yorqin ranglar ochga och ranglar yorqin rangga qaratilib moslab
ishlanadi. Natyurmort chizishda ranglarni tanlay bilish katta ahamiyat kasb etadi.
Buyumlarni ya´ni mevalarni joylashtrilayotganda ularning rangiga alohida etibor
qaratiladi va bo´nda ranglar topilib olinadi, ular mosligiga ham etibor qaratiladi.
39

3. Bu bosqich ham rasm ishlashda ahamiyati katta bo´lib, bunda yorug´ soya
topiladi. Yorug´ soya hosil qilish suniy va tabiiy bo´ladi. Tabiatdagi ranglar yorug´
tushishi natijasida o´zgaradi va bir-biriga bog´lanadi, bo´nda ranglar mosligi hosil
bo´ladi. Yorug´ soya, nim soya, juda yorug´ligiga ahamiyat qaratiladi.
4. Bu bosqichda ishga badiiy yondoshilib fikrlab qarash kerak bo´ladi va rang
perspektivasiga alohida etibor qaratilishi shart. Badiiy yondoshilgan asar
kuzatuvchini ham fikrlashga undaydi. Badiiy yondoshilgan asar kuzatuvchiga
estetik did beradi va uning xotirasini mustahkamlashga yordam beradi.
5. Bu bosqich oxirgi bosqich hisoblanib bo´nda rasm tayyor holiga kelishi uchun
urg´u berilishi lozim bo´lgan joylarga ahamiyat qaratiladi va berilgan bosqichlar
bosib utilib rasm tayyor holga keltriladi.
Amaliy mashgulot’
Mavzu: Orta umumta'lim maktablarida rejalarining tahlili.
’
Mashgulotning maqsadi:
’
Orta umumta'lim maktablarini o´quv rejalari bilan tanishish va ularni tahlil
’
qilish .
Mavzuning mazmuni:
Davlat ta'lim standartlari tuzilgan o´quv rejalarining tuzilishi boshlangich
sinflarida tasviriy san'at darslari uchun ajratilgan soatlar 5-7 sinflar uchun
tasviriy san'atning o´quv rejasidagi o´rni, ajratilgan soatlar, o´quv rejasida
sinfdan tashqari mashgulotlar uchun ajratilgan soatlar ularning sinflar bo
’
´yicha taqdimoti.
Tavsiya etilgan adabiyotlar:
1. Orta umum ta'lim maktablari uchun DTS 1999 yil.
’
2. Orta umum ta'lim maktablari o´quv rejasi.
’
40

3. R. Xasanov boshlangich sinflarni tasviriy san'at dasturi.T. 1983 y
4. R. Xasanov umum ta'lim maktablari tasviriy san'at ta'lim kontsepsiyasi.
Toshkent 1995 y.
Topshiriq:
Orta umum ta'lim maktablari o´quv rejasini tahlil qilish.’
Hisobot:
Orta umum ta'lim o´quv rejasi boshlangich sinflarda tasviriy san'at uchun 5-7
’
sinflar uchun qancha soatlar ajratilganini aniqlang.
Orta umum ta'lim maktablarida tasviriy san'at darslari 1-sinfdan 7- sinfgacha
’
o´tiladi.
Xaftasiga 1- soatdan yiliga 33-34 soatni tashkil qiladi. Har bir sinf bo´yicha
otiladi. Ushbu dars soatlari 4 chorakka taqsimlanadi.
’
Masalan: 5 - sinflarda
1 chorak - 9 soat
2 chorak - 7 soat
3 chorak - 10 soat
3 chorak - 8 soat
Jami: 34 soat.
6 - sinflarda:
1 chorak - 9 soat
2 chorak - 7 soat
3 chorak - 10 soat
41

4 chorak - 8 soat
Jami: 34 soat

7 - sinflarda
1 chorak - 8 soat
2 chorak - 9 soat
3 chorak - 10 soat
4 chorak - 4 soat
Jami: 34 soat
Orta umum ta'lim maktablarida tasviriy san'at darslari 5 tur bo´yicha o´tiladi.’
Borliqni idrok etish.
Badiiy qurish yasash
San'atni idrok etish
Naturaga qarab tasvirlash
Kompozitsiya
Dars soatlari yuqoridagi tur bo´yicha taqsimlanadi. Boshlang’ich sinflarda
haftasiga 1 soatdan yillik 34 soatni tashkil qiladi.
5-7 sinflarda xaftasiga 1 soatdan yiliga 34 soatni tashkil qiladi.
Darslar oddiylikdan murakkablikka qarab o´tiladi. O´rta umum ta'lim
maktablarida tasviriy san'at darslarining o´tilishidan maqsad o´quvchilarni
tabiatdagi, guzallikni ko´ra bilishga va idrok etishga o´rgatiladi.
42

Masalan:
Boshlangich sinflarda o´quvchilar tog´lar, bog´lar, daryo va kullar,
daraxtlar, osimliklar, hayvonlar, qushlar, baliqlarni kuzatadilar. Tabiatning’
fasllaridagi ko´rinishlari xaqida tasavvurga ega bo´ladilar va ularni
tasvirlaydilar. Rasm ishlash jarayonida mutanosiblikka o´rgatadi. (1-7 sinf).
2.2. Tasviriy san at mashg ulotlariga qo yilgan zamonaviy talablar
’ ’ ’ .
Mamlakatimizda fan, texnika, madaniyatning tarbiyalash mammosining
muvaffaqiyatli xal etishni ayniqsa borliqni xis-tuyg´ular orqali makon ettirishni
idrok ettirishni o´stirish borliq va sanat orqali o´kuvchilar ongiga xam va xis tuyg
’
´ulariga emotsional estetik tasir ko´rsatishni kun tartibiga qo´ydi. o´quvchilarni
‘
estetik tarbiyalash ularni rivojlantirish masalasi bilan bog´lik.
Tasviriy sanat mashgulotlari oquvchilarning xayotga va san’atga bo´lgan
’ ’ ’
munosabatlarini shakllantiradi
Tasviriy san atni tabaqalashtirib o qitishda rangtasvir o qituvchisining
’ ‘ ‘
o rni
‘
Yuksak ma naviyatli, kamolotga erishgan sog lom avlodni voyaga yetkazish
’ ‘
murakkab vazifadir. Ma lumki, har bir shaxs o zga xos qaytarilmas dunyodir.
’ ‘
o quvchilarni tabaqalashtirib o qitishda ularning badiiy faoliyatidagi o zga
‘ ‘ ‘
xoslikni yaxshi tushunish hamda qobiliyati va iqtidorini hisobga olish talab etiladi.
Bunda o quvchilar aql-zakovatining sifati, bilim, ko nikma, malakalarinig
‘ ‘
mavjudligi muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, bolaning yoshligidanoq
ma rifiy-badiiy muhitda bo lib, badiiy-estetik dunyoqarashning keng bo lishi,
’ ‘ ‘
uning badiiy ta lim-tarbiya mazmunini tez, aniq va hech qiynalmasdan
’
o zlashtirib olishiga yordam beradi. Ular shu soha yo nalishida keyingi
‘ ‘
bosqichda amalga oshiriladigan yangi vazifalarni bajarish, murakkabroq masalalar
yechimini topish kabilarga intiladilar. Bu yo nalishda ularga irodalilik,
‘
bilimdonlik, tirishqoqlik, qiziquvchanlik kabi sifatlar yordam beradi.
43

o quvchilar badiiy ta lim-tarbiyasida ijobiy o zgarishlarni vujudga‘ ’ ‘
keltirish uchun tabaqalashtirib o qitishda quyidagi shartlarga rioya etish lozim:
‘
- bolalarning yosh xususiyalarini diqqat bilan o rganish, ularning xulq-
‘
atvori, badiiy qiziqishi va qobiliyatini bilish;
- tasviriy faoliyatga nisbatan bolalarning tabiiy intilishi va ijobiy
munosabatini aniqlash;
- bolalarning badiiy bilim, ko nikma, malakalarini hisobga olgan holda,
‘
ularning mustaqil amaliy mashqlarni bajariiga e tibor berish;
’
- bolalarning badiiy tasavvuri, tafakkurning rivojlanganligi, tevarak-
atrofga nisbatan munosabat bilidirishi, biron narsa yuzasidan o ziga xos xukm-
‘
xulosalar chiqara olishi, mustaqil ravishda tasviriy faoliyatga doir vazifalarni
muvaffaqiyatli hal etishini hisobga olish va h.k.
o qituvchi bu borada juda yaxshi tushunchaga ega bo lishi, o z fanini
‘ ‘ ‘
chuqur bilishi, psixologik-pedagoigk muloqot, badiiy bilim, malakalarni puxta
egallagan bo lishi kerak. Undan o quvchilarni tabaqalashtirib o qitishning
‘ ‘ ‘
barcha jihatlarini anglab yetish, bu borada to g ri hatti-harakatda bo lish,
‘ ‘ ‘
xususan, o quvch metodik majmualardan foydalanishda tanlab yondashish talab
‘
etiladi.
Har tomonlama mustaqil, barkamol avlodni tarbiyalab yetishtirish,
pedagogning qadrli, mehrli, mashaqqatli mehnati hamda ma rifiy, madaniy
’
saviyasiga, puxta tayyorgarligiga, yosh avlodni o qitish va tarbiyalashdek sharafli
‘
ishga bo lgan munosabatiga bog liqdir. Bu borada o qituvchining mustaqillik
‘ ‘ ‘
g oyasiga bo lgan e tiqodining kuchli bo lishi har qanday vaziyatda ham faol
‘ ‘ ’ ‘
pedagogik hatti-harakat qilib, ijobiy ta sir ko rsata olishi zarur hisoblanadi.
’ ‘
Buning uchun hozirgi kun talabalari asosida bilim, tjribaga ega bo lib, mustaqil
‘
badiiy ijodiy mehnat qilish, badiiy ta lim oshirish talab etiladi. Bunday ta lim
’ ’
jarayonida esa o quvchilarning mavjud qobiliyatlarini aniqlagan holda ularga
‘
44

o zining kim ekanligini ko rsatish kerak. o quvchida biron qobiliyatning‘ ‘ ‘
o sganlik darajasi qanchalik yuqori bo lsa, u shunchalik ko p e tibor va
‘ ‘ ‘ ’
g amxo rlikni talab etadi. Ana shunday holatda o quvchiga uni qiziqtiradigan
‘ ‘ ‘
faoliyat sohasiga doir adabiyotlarni tavsiya etish, uni o zlashtirishning eng qulay
‘
usullari bilan tanishtirish, unda o z kuchiga ishonch uyg otish, to siq va
‘ ‘ ‘
qiyinchiliklarni yengishga doir irodaviy sifatlarni tarbiyalash zarur.
Tasviriy san atdan o quvchilarni tabaqalashtirib o qitishning ijobiy
’ ‘ ‘
ta sirini quyidagicha ifoda etish mumkin:
’
- maktab o quvchilarini tabaqalashtirib o qitishda komil insonni
‘ ‘
tarbiyalashning umumiy talablari bajariladi;
- o quvchilar badiiy bilimi keng, chuqur, erkin bo lishi uchun sharoit
‘ ‘
yaratiladi;
- o rganilayotgan tasviriy san at masalalariga har taraflama ijodiy
‘ ’
yondashish hamda ongli o zlashtirish ta minlanadi;
‘ ’
- o quvchilarning tasviriy san atga nisbatan qiziqishi va mustaqilligi
‘ ’
oshadi, ularning ijtimoiy hayotda o z o rnini topishi doimiy ravishda ijtimoiy
‘ ‘
foydali faoliyat bilan shug ullanishiga keng yo l ochiladi.
‘ ‘
Tasviriy sanat mashgulotlari predmeti tarbiyaviy qismlaridan biri mehnat
’ ’
tarbiyasini amalga oshirishga samarali tasir ko´rsatadi. Chunki tasviriy sanat
‘ ’
mashgulotlarida o´quvchilar amaliy xarakterdagi xomaki ishlar qiladilar, turli
’
material va asboblar bilan ishlashni o´rganadilar, turli operatsiyalarni (o´yin, loy,
kurish, yasash, grafyura) bajaradilar. Tasviriy sanat programmasi badiiy faoliyatni
’
malum ketma-ketlikda amalga oshirishni materiallarning mozaika, naqqoshlik,
‘
kulolchilik, aplikatsiya loy ishlarini xaykaltaroshlik uchun xususiyatlarni xisobga
olishni talab etadi. Tasviriy sanat xalq amaliy sanati va badiiy xunarmandchilik
’ ‘
ananalari bilan texnika estetikasi va badiiy bezak masalalari bilan bog´liq.
‘
45

Tasviriy sanat darslari o´quvchilarda estetik xis tuyg´ular gozal narsalarga’ ’
emotsional munosabatda bo´lish, badiiy faoliyat va sanatga bo´lgan qiziqish
‘
xislarini tarbiyalaydi.
Tasviriy sanat o´quvchilarning jamoat ishlarida alohida ahamiyat kasb etadi. O
’
´quvchilar dars va darsdan tashqari vaqtlarida olgan bilim va malakalarini tasviriy
sanat darslarida badiiy ijodga bo´lgan ishtiyoq va qobiliyatlarini o´stiriladi.
’
Istedodli bolalar shakllanadi keyinchalik ular bo´sh vaqtlarida togaraklarda,
‘ ’
fakultativ mashgulotlarda badiiy ijod bilan shug´ullanish imkoniyatiga ega bo
’
´ladilar. Yuqorida qayd qilingan tasviriy sanat predmetining umumiy pedagogik
’
bu vazifalar ko´z xotirasi, kuzatish qobiliyati, obrazli tafakkur, fazoviy
tushunchalarni muntazam va maqsadga muvofik ravishda o´stirib borish
qobiliyatidan iborat bo´lib, bular o´quvchilar ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish
asosini tashkil etadi.
Tasviriy sanat darslari o´quvchilarga shakl, fazo, xajm, proporsiya, kompozitsiya
’
qonunlari haqida malumot berish lozim. U predmetning muhim vazifalardan yana
‘
biri bolalarda ranglarni sezish, ranglar bilan ishlay olish malakalarni o´stirish bo
´lib uning kishilar kundalik xayotida , turmush va mehnati uchun zarur bo´lgan
sharoitni yaratishda, ishlab chiqarishda roli katta.
Tasviriy sanat mashgulotlarining samaradorligini oshirishda o´quvchilarning fanga
’ ’
qiziqishi va sanatga nisbatan bo´lgan ishtiyoqining roli kattadir. Mashgulotlarni
‘ ’
rejalashtirish va o´tkazishda tasvirlash faoliyatining bolalar uchun ijobiy xis-tuyg
´ular va quvonch manbai bo´lishga erishish lozim.
Bolalarning darsda bajargan ishlarini iloji boricha kundalik turmushda erishish
kerak bo´ladi. Masalan: sinfni bezatish, kattalar va do´stlar uchun sovg´a
tayyorlash, sinf va maktab korgazmalarda qatnashish.
’
Tasviriy sanat mashgulotlarida talim va tarbiya vazifalari birgalikda amalga
’ ’ ‘
oshirilgan taqdirdagina kerakli samarani beradi. Sanat asarlarini tahlil qilish esa
’
46

bolalarda badiiy idrok etish malakalarini rivojlantirish, sanat tarixidan faktik’
matnlarni o´rganish, maxsus tushunchalarni o´rganish orqali amalga oshirish
lozim. Tasviriy sanat haqida suhbat darslari o´kuvchilarning milliy va jaxon badiiy
’
madaniyati boyliklarini puxta o´zlashtirishga qaratilgan bo´lishi lozim.
Amaliy ishlarning mazmuni turli va kullaniladigan texnikasiga karab turli tuman
bulishi yaxshi natijalar beradi. Masalan darslarda sanatbilan shugullanish tabiiy
’
materiallarni qo´llash, akvarel, guash, tush, plastlin, flamaster kabi bo´yoqlar va
materiallardan foydalanish, qog´oz, gazlama, yog´och va boshqa materiallardan
kesish va yopishtirish, mantaj qilish kabilar.
Tevarak atrofni estetik idrok etishini o´stirish bolalarda sanat haqida badiiy tilning
’
ifoda vositalari va moxiyati haqida tushuncha va bilimlarni boyitishni xam nazarda
tutadi.
Xozirgi paytda dars samaradorligini oshirishda predmetlar aro aloqa masalasi eng
aktual masalalardan biridir. Mamlakatimizda fan va texnika madaniyatning tez
suratlar bilan rivojlantirish fanda yangi kashfiyotlarning ochilishi esa buning
asosiy sababalaridan bo´lib kolmoqda. Tasviriy sanat darslarida ritm, simmetriya
’
va assimetriya qoidalari haqida yuritilgan fikrlarni buyuk rassomlarning xayotidan
rasmlar chizishni geometriya fanidan bazi bir materiallarni puxta o´zlashtirishga
‘
yordam beradi. Tasviriy sanat predmetining adabiyot bilan bog´liqligiga aloxida
’
etibor bermoq lozim. Chunki bu ikki predmetning o´zaro bog´lanishi uchun katta
‘
imkoniyatlar bor. Bu imkoniyatlar badiiy asarlarning mazmuniga illyustratsiya
ishlash kitob mukovasi eskizini ishlash kabi mavzularda ko´zga tashlanadi.
Shuningdek, tasviriy sanat darslarini tarix, geografiya, chizmachilk, fizika, musiqa,
’
jismoniy tarbiya, ximiya kabi o´kuv predmetlari bilan bog´liq. O´tkazishni ham
yaxshi yo´lga qo´ymok lozim. Tasviriy sanat mashgulotlarini tematik
’ ’
planlashtirishda o´ni yil fasllari maktablarda o´tkaziladigan turli tadbirlar bilan bog
´lash yaxshi natijalar beradi.
47

Xalk maorifi faoliyati rivojlangan xozirgi paytda xar bir darsni yuqori saviyada o
´tkazish uchun kabinet sistemasini joriy qilish vositalari va ko´rgazmalilik asosida
dars olib borish talab etiladi. Ayniqsa tabiat manzaralari aks etgan tasviriy sanat’
asarlari prespektiva va rangshunoslik qonunlarini buyuk rassomlarning hayoti va
ijodi faoliyatini urganishni kabinetsiz, texnika vositalarimiz va kurgazmali
qurollarsiz tasavvup qilib bo´lmaydi. Bular esa oqituvchi vaqtini tejaydi. O
’
´rganiladigan joy va narsalar haqida batafsil tushuncha beradi. Sinfda emotsional
estetik vaziyat xosil qiladi. Sanat asarlarini idrok etishni osonlashtiradi va
’
bularning jami o´quv materiallarini puxta o´zlashtirishga olib keladi.
Xulosa kilib aytganda tasviriy sanat predmeti mashgulotlardan kuyidagi xollarda
’ ’
rioya qilish kerak bo´ladi. Tasviriy sanat mashgulotlarida amalga oshiradigan talim
’ ’ ‘
va tarbiya jarayonlarini uzviy bog´lik ravishda amalga oshirish bunda asosiy
kuchni g´oyaviy, siyosiy-axlokiy, estetik va mxnat tarbiyasiga karatish.
- Didaktik printsiplarga rioya qilish
- Ayniqsa talimning tarbiyaviy printsiplariga uning g´oyaviy siyosiy yo´nalishlarda
‘
bo´lishga ilmiylik va kurgazmalilik printsiplariga talimning aktivlik va onglilik,
‘
sistemalilik va ketma-ketlik printsiplari o´quvchilarning saviyasiga mos bo´lish
printsiplariga aloxida etibor berish
‘
-Xamma darslarini kabinet sistemasida o´tkazishga erishish
- O´quvchilarni tasviriy sanatni xurmat qilish va qadriga yetish ruxida tarbiyalash
‘
- oquvchilarning fanga bo´lgan deyarli xamma fanlar bilan bog´lab olib borishga
’
erishishi
- oqituvchi mashgulotlarni shunday tashkil etishi lozimki, u xar bir o´kuvchining
’ ’
mustaqil fikr yuritishga vazifalarni mustaqil xal qilishga mustaqil bilim olish
yordam bersin
- O´quv jarayoniga darsga bo´lgan muxit talablar xamda o´quvchilarga ijodiy va
internetdan foydalanish malakasini oshirish umumiy fakultativ mashgulotlar
’
48

xamda manaviy-marifiy ishlarni to´g´ri tashkil etish va uni o´tkazishni o´tkazish‘ ‘
tasviriy sanat o´qitish metodikasi fani o´rgatishida ustoz-shogird ananalarini
’ ‘
takomillashtirshga o´rgatish tasviriy sanat o´kitish metodikasining o´ziga xos
’
didaktik mohiyatini tushuntirish fikrlarni o´stirishdir.
Mashgulotning maqsadi:
’ Orta umum ta'lim maktablarida tasviriy san'at fani ’
dasturi bilan tanishish va uni tahlil kilishdan iborat . Mavzuning mazmuni:
DTS va oquv dasturi boshlangich sinflarda tasviriy san'atning dasturlarining
’
tuzilishi mazmuni 5-7 sinf tasviriy san'at fanining dasturining tahlili . 5-
sinflarda oqiladigan oquv dasturlari oziga xos xususiyatlari ular ortasidagi
’ ’ ’ ’
bog´liqlik va o´zviy ta'minlashi.
Topshiriq
Orta umum ta'lim maktablarida tasviriy san'at dasturini tahlil qilish
’
Hisobot:
Orta umum ta'lim maktablarida 1-4 sinflar, 5-7 sinflar tasviriy san'at
’
dasturlari bo´yicha yozma tahliliy hisobot tayyorlash.
Umumiy Orta ta'lim maktablarida tasviriy san'at oquv predmetining
’ ’
maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan va ta'limning davlat ta'lim
standartlariga asoslangan xolda ta'lim mazmuni aniqlanadi. Orta umum ta'lim
’
maktablarida tasviriy san'at darslari 1- sinfdan 7- sinfgacha utiladi, xaftasiga
dars soati 1- soatdan yiliga 34- soatni tashkil qiladi. Darslar 4- chorakka bo
´lib taqsimlanadi.Darslar 5 turga bo´lib qo´rganiladi
1. Borliqni idrok etish (1-4 sinflarda)
2. Badiiy q urish , yasash (1-4 sinflarda)
3. San'atshunoslik asoslari (5-7 sinflar)
4. Naturaga qarab tasvirlash (1-7 sinflarga)
49

5. Kompozittsion faoliyat (1-7 sinflar)
Borliqni idrok etish - oqituvchilarning estetik idroki, dedi, mazkur sohaga oid’
tushunchalari, xotiralarni ustirishda muxim rol o´ynaydi. Badiiy qurish yasash
– –
o´quvchilarni qaychi bilan ishlash, kley yordamida yelimlash, narsalarni qog
´ozlarni shaklga mos xolda buklash, tabiiy materiallarni bir-birlariga qushish
orqali tasvir yaratish kabi malakalar xosil qilinadi.
San'atshunoslik asoslari - unda 5-7 sinflar mustaqil bo´lim sifatida uzining
oquv vazifalari tizimiga ega tasviriy Amaliy-bezak, me'morchilik san'atlari
’
materiallaridan tashkil topadi.
Naturaga qarab tasvirlash narsalarning tuzilishi, shakli, rangi o´lchovlari,
–
ularning xaraterli, tipik belgilarini bilish imkonini beradi.Unda o´quvchiga
kuzatuvchanlik, xotira estetik did obrazli tafakkur kabi tasviriy malakalar
shakllanadi. Kompozittsion faoliyat - u mazmuniga kura 3 qismga bo´linadi.
Rangtasvir kompozitsiyasi. Dekorativ kompozittsiya. Haykaltaroshlik
kompozittsiyasi. Kompozittsion faoliyat o´quvchilarda badiiy- ijodiy
qobiliyatini, o´z fikr va tassurotlarini rasmda obrazli qilib tasvirlash hamda
baddiy didni o´stirishdir. «Maktablarda tasviriy sanat mashgulotlarini o´tkazish»
’ ’
mavzusini maruza matn ishlanmasi:
‘
50

Dasrning texnologik xaritasi.
Mavzu “Kuzgi natyurmort ”
Ma q sad va
vazifalar. Mavzuning maksadi: umumtalim maktablarida tasviriy sanat o
‘ ’
´quv predmetining maqsadi barkamol, komil insonni uning badiiy
madaniyatini shakllantirish.
Asosiy vazifalari quyidagilarni yoritishdan iborat.
a) Maktabda tasviriy sanat mashgulotlarining maqsadi.
’ ’
b) Tasviriy sanat Davlat Talim Standartlari
’ ‘
v) Tasviriy sanat mashgulotlarining boshqa fanlarni o´qitishdagi
’ ’
ahamiyati.
g)Tasviriy sanat xonasini tashkil etish va jihozlash.
’
O´quv jarayonining
mazmuni O´quvchilarga Davlat talim standartlari haqida malumot
‘ ‘
berish.
51

O´quv jarayonini
amalga oshirish
texnologiyasi Metodi:Maruza shakli,B’ ” umerang ” texnalogiyasi
Vositasi: korgazmali qurollar, slaydlar,tarqatma materiallar.
’
Usuli: chizma,diogramma, og´zaki- topshiriqlar
Nazorat: test,chizish va og´zaki savol javob,suhbat
Baxolash: reyting tizimida.
Kutiladigan
natijalar Oqituvchi.
’
Belgilangan vaqt ichida ko´p
axborotlarni berishga, ish
jarayonida charchamasdan darsga
ijodiy yondoshishga erishadi. Talaba
Mavzuni to´liq o
´zlashtirishga tegishli
tahliliy usullarni o´rganishga
muvoffaq bo´ladi va
mustaqil ishlashga tegishli
topshiriqlar oladi.
Kelgusi rejalar
(Tahlil o´zgarishlar) Interaktiv usullarda dars utishga
kunikma hosil qilib boriladi. Mustaqil ishlash jarayonida
tegishli topshiriqlar bajarish
kunikmasini egallab boradi.
1.Tasviriy san at turlarini sanab bering.
’
2.Tasviriy san at janrlarini ayting.
’
3.Natyurmort janrida qo llaniladigan vositalar qaysilar?
’
4.Natyurmort janrida ijod qilgan rassomlar?
5.Kuzgi natyurmort kompozitsiyasi qanday buyumlardan tuziladi?
6.Kuzgi natyurmort mavzusi sizga yoqdimi?
52

542. Axbort ta minoti‘
2.1 Asosiy axborot
(birlamchi ma lumotlar)
‘1.5 Masalalarni h al etish b o
’ yicha
masla h at va tavsiyalar
1.6 Vaziyatni ta h lil q ilish sxemasi
qo
’ llanma
2.2 Qo
’ shimcha axborot
( o q
’ uv uslubiy materiallari) 1. Tashkiliy ta minot
‘
1.2 Muammo
1.3 Masalalar
1.4 Masalalarni h al etish algoritimi Keysda mavjud b o
’ lmasligi mumkin:
ushbu bos q ichlarni amalga oshirish-
bu ta lim olayotganning vazifasi
‘1.1 Vaziyat tavsifi KIRISH Keys ma q sadi
Keysning o´q uv a h amiyati
2.2. Qo
’ shimcha axborot ( o q ’ uv
uslubiy materiallar)

55I . I Muammoni shakllantirish
III . H odisa ishtirokchilarni aniқlash
IV. Hodisalar xronologiyasini
aniqlash (amaliy vaziyatda)
V . Muammoni h al etishning
nazariy asoslarini isbotlash
VI . H arakatlarning e h timolli y o
´ nalishlarini ani q lash va ustivor g´ oya
tanlash Muammo mo h iyatini aks ettiruvchi taklif (savol)
H odisalarni barcha ishtirokchilari roli va statusini k o´ rsatish,
ularning tavsifi; mazkur sharoitda ularning xul q i; h odisalar
boshlanayotgan tashkilotning tavsifi; tabiati, biznes tavsifi,
tash q i mu h it
Keysning o´q uv uslubiy ta minoti bilan tanishish. Vaziyatni tahlil qilish ‘
sxemasidan foydalanib va nazariy bilimlarni jalb etishga qo´lda yozma
xabarni tayyorlang
Muammoni h al etishning e h timolli alternativalarini ani q lash:
e h timolli h arak a tlarni sanab o´ tish. Har bir alternativani asoslash.
Amalga oshirishning salbiy va ijobiy oqibatlarni ko´rsatish.
Muammoni h al etishning ustivor g´ oyasini tanlashH arakatning ketma - ketligi Faoliyat mazmuni
I . Ta h lil Berilgan muayyan vaziyatni tad q i q ot q ilish va keysda uning axborot
bilan ta minlanganligini ўrganish. Vaziyatda mavjud narsaning
‘
konstatatsiyasi: nima b o´ lmo q da? Kimning ishtirokida va nimaga?
Extimolli o q ibatlar va taklif etilgan rivojlanish natijalari q anday?Yakka tartibli ish
Dalillar va h odisalarning k o´ rsatilishi (ba h olamay), teskari
xronologiya tartibida k o´ rsatish
VII . H arakatlar dasturini ishlab
chi q ish va uni ta q dimotlar uchun
bezash Muammoni h al etishga olib keluvchi h araktlar ani q ketma-ket
dasturini ishlab chi q ish. Yo´nalishni tanlash sabablarini va uni
o q ilonaligini tushuntirish. Ko´rsatuv materialini tayyorlash
VIII . Ta q dimot Muammoni h al etish b o´ yicha ishlab chi q ilgan kursni ta q dim etish va
h imoya q ilish. Guru h natijalarini o´ zaro bo g´ lashAmaliy vaziyatni ta h lil q ilish va h al etishning y o
’ llanma ko ’ rsatuvchi
chizmasi

M avzu : «Kuzgi natyurmort» mavzusini o qitishda Bumerang’ “ ”
texnalogiyasidan foydalanib o qitish uslubiyotini ishlab chiqish.
’
Mashg ulotni
’ olib borish texnologiyasi
O quvchilar
’ soni: 2 7 Vaqti: 1 soat
Mashgulot shakli
’ Kirish mavzu boyicha maroza ’ ‘ ’
Mar
‘ u za rejasi 1.o quvchilar tasviriy san atning eng muhim ’ ‘
qismi bulgan Rangtasvir xaqida umumiy
tushunchalar berish.
2.Natyurmort haqida tushuncha berish.
3.Qalamtasvir rangtasvirning asosi ekanligini
ular ongiga singdirish va rangtasvirlar ishlashga
tayyorlash.
4. Tabiatdagi va rangtasvirdagi ranglar.
5.Rangtasvirning uygunligi masalalarini
’
atroflicha organishga yonaltirish.
’ ’
Mashgulotning maqsadi: Oquv kursi haqida umumiy tasavvurni shakllantirish,
’ ’
badiiy talimda, xususan, Rangtasvirda qalamchizgilarning ahamiyati, rangtasvirda
‘
turli sirtlarni ifoda etish haqidagi bilimlarini mukammallashtirish.
Pedagogik vazifalar Oquv faoliyati natijalari:
’
Rangtasvirda qalamchizgilarning ahamiyati,
rangtasvirda tasvirlash qoidalari, ranglarning
56

oziga xos tomonlarini aytib beradi.’
Oqitish usullari va texnika
’ Maruza, aqliy hujum, ‘ “ ” “ BBB ”, munozara,
muammoli vaziyatlar usuli
Oqitish vositalari
’ Maruza matni, qogoz, qalam, boyoqlar, ‘ ’ ’ ’
planshet, mato, tarqatma materiallar, slaydlar,
proektor
Oqitish shakllari
’ Jamoa, togridan-togri va guruhlarda ishlash ’ ’ ’ ’
Oqitish shart-sharoiti
’ Texnik vositalar bilan taminlangan auditoriya ‘
Monitoring va baholash Ogzaki nazorat, savol-javob, oz-ozini nazorat
’ ’ ’
qilish, reyting tizimi asosida baholash

57

Amaliy mashg ulotning texnologik xaritasi’
Ish
jarayonlari
vaqti Faoliyatning mazmuni
Oqituvchi
’ O quvchi ’
I-bosqich.
Kursga va
mavzuga
kirish. 1.1. Amaliy mashg ulot mavzusi, maqsadi
’
va o quv faoliyati natijalarini aytadi.
’ Talim ‘
jarayonini Kichik guruhlarda ishlash orqali
“ ”
amalga oshirishni elon qiladi. Oquv kursi
‘ ’
nomini aytib, kurs doirasida dastlabki
umumiy tasavvurni beradi hamda uslubiy va
tashkiliy tomonlari bilan tanishtiradi Tinglaydilar
1.2. T texnikasidan foydalanilgan holda
“ ”
talabalarga tasviriy san’atga doir savollar
beriladi. Kurs boyicha otiladigan barcha
’ ’
mavzular bilan tanishtiradi, ularning
uzviyligi haqida qisqacha malumot beradi
‘ Tinglaydilar
1.3. Mashgulotning yakunida qoyiladigan
’ ’
reyting baholash mezonlari bilan tanishtiradi
(1-ilova) OUM ga qaraydilar ’
1.4. Mashgulotni ozlashtirishda foydalanish
’ ’
uchun zarur bolgan adabiyotlar royxati bilan
’ ’
tanishtiradi OUM ga qaraydilar
’
1.5. Mashguloti mavzusi bilan tanishtiradi
’
va uning maqsadi, oquv faoliyati natijalarini
’
bayon qiladi Mashgulot nomini
’
yozib oladilar
1.6. Mashgulotni yuzasidan aqliy hujum
’
qoidasi asosida dars otkazishni taklif etadi.
’ Tushunchalarni erkin
58

Doskaga «Rangtasvir nima?» deb yozadi.
Talabalar tomonidan aytilgan fikrlarni yozib
boradi va umumlashtiradi (2-ilova) fikr orqali bildiradi
II-bosqich.
Asosiy 2.1. Mavzu rejasi va tayanch tushunchalar
bilan tanishtiradi Tinglaydilar
2.2. Maruzani reja boyicha tushuntiradi, har‘ ’
bir rejani nihoyasida umumlashtiradi.
Jarayon kompyuter slaydlarini namoyish
qilish bilan olib boriladi (3-ilova) Tinglaydilar. Slaydga
etibor qaratadi, uni
‘
oziga yozib oladi va
’
savollar beradi
2.3. Har bir rejani mustahkamlash uchun
quyidagicha savollar beradi:
1. Haqqoniy rangtasvirning vazifalari
nimalardan iborat?
2. Rangtasvirda qalamtasvirning orni,
’
ahamiyati nimalarda namoyon boladi?
’
3.Spektr nima?
“ ”
4. Rangning asosiy xususiyatlari nimalardan
iborat?
5. Akvarel boyoqi haqida nimalarni bilasiz?
’
6. Akvarelda tasvir ishlashda qanday usullar
qollaniladi?
’ Savollarga javob
beradilar, erkin bahs-
munozara yuritadilar
2.4. Tayanch iboralarga qaytiladi. Talabalar
ishtirokida ular yana bir bor takrorlanadi. Har bir tayanch
tushuncha va iboralar-
ni muhokama qiladilar.
59

(Ilova- 1) Konspekt qiladilar
III-bosqich.
Yakuniy
bosqich. 3.1. T-sxema texnikasidan foydalanilgan
holda juft-juft bo lib ishlash uchun’
tinglovchilarga: O zbek rassomlari asarlari
’
namunalaridan tarqatma materiallar
tarqatadi. Ushbu texnika orqali mavzu
bo yicha yakunlovchi xulosa qiladi. (1-
’
slayd) Mustaqil
T-sxemani toldiradilar.
’
Erkin fikrini bayon
etadi
3.2. Talabalarning faoliyatiga baho qoyiladi
’
va ragbatlantiriladi
’ Eshitadi
3.3. Kelgusi mashgulotga tayyorgarlik
’
korish uchun topshiriqlar va foydalani-
’
ladigan adabiyotlar royxati beriladi
’ Eshitadi va
OUM ga qaraydilar
’
60

BUMERANG TEXNALOGIYASI“ ”
Mazkur texnalogiya bir mashgulot davomida o quv materialini chuqur va
’
yaxlit holatda o rganish,ijodiy tushunib yetish,erkin egallashga yo naltirilgan.U
’ ’
turli mazmun va xarakterga ega bo lgan mavzularni o rganishga yaroqli
’ ’
bo lib,o z ichiga og zaki va yozma ish shakillarini qamrab oladi hamda bir
’ ’ ’
mashg ulot davomida har bir ishtirokchining turli topshiriqlarini bajarishi,navbat
’
bilan o quvchi yoki o qituvchi rolida bo lishi,kerakli ballni to plashiga
’ ’ ’ ’
imkoniyat beradi.
Bumerang texnalogiyasi tanqidiy fikrlash,mantiqni shakllantirishga imkoniyat
“ ”
yaratadi; xotirani,g oyalarni,fikrlarni, dalillarni yozma va og zaki shakllarda
’ ’
bayon qilish ko nikmalarini rivojlantiradi.
’
Ta lim bilan bir qatorda mazkur metod tarbiyaviy xarakterdagi qator
’
vazifalarni amalga oshirish imkonini beradi:
-jamoa bilan ishlash mahorati;
-muomalalilik;
-xushfellik;
-ko nikuvchanlik;
’
-o zgalar fikriga hurmat;
’
-faollik;
-rahbarlik sifatlarini shakllantirish;
-ishga ijodiy yondoshish;
-o z faoliyatining samarali bo lishiga qiziqish;
’ ’
-o zini xolis baholash.
’
Asosiy tushunchalar quyidagilar;
63

Ochiq savollar - bu savollar muomala,so zlashuvni davom ettirishga imkon’
beradi.Ularga qisqa, bir xil javob berish mumkin emas.
Yopiq savollar - bu savollar oldindan ha yoki yo q tipidagi to g ri,
“ ” “ ’ ” ’ ’
ochiq, berishni ko zda tutadi.
’
Ko ndalang so roq - bir-biriga guruhlab beriluvchi qisqa savollar qatori
’ ’
bo lib,bu o ziga xos axborotlar izlash hamda dalillarni,opponentlar pozitsiyasini
’ ’
aniqlash va muayyan qarorlar qabul qilish uchun ajoyib imkoniyatdir.
Ko ndalang so roq paytida munozaraga kirishish mumkin emas.Bu vaqtda
’ ’
faqat savollar beriladi,munozaraga kirishilmaydi.
64

Asosiy savollar Yopiq savollar Ko ndalang so roq’ ’
- Tasviriy san ’ at turlari
qaysilar ?

-Tasviriy san at
’
turlari va janrlari
orasidagi bog liqlik
’
va farq nimada?
- Natyurmort janriga
oid nimalarni bilasiz ? -Laylo
Salimjonovaning Oq
“
gullar asari
”
natyurmort janriga
mansubmi?

-Oq va qora ranglarning
aralashmasidan hosil
bo lgan ranglar
’
axromatik ranglarmi?
- Natyurmort ishlashda
moybo yoqdan
’
foydalaniladimi ? -Tasviriy san atning
’
turli sohalarida ijod
qilgan rassomlardan
kimlarni bilib oldingiz?

-Kontrost ranglar haqida
nimalarni
o rgandingiz?
’
- Natyurmort janri
haqida nimalarni
bildingiz ?
65Bumerang texnalogiyasi
“ ”

XULOSA
- Kuzgi natyurmort mavzusini o qitish jarayonida maktabda o quvchilarda“ ” ’ ’
tabiat ne matlaridan, go zalligidan zavqlana olish, ona tabiatga bo lgan mehr-
’ ’ ’
muhabbatini oshirish sub ektiga qaratildi;
‘
- Kuzgi natyurmort mavzusini o tishda BUMERANG metodini qo llash
“ ” ’ “ ” ’
algoritmini ishlab chiqildi;
- Kuzgi natyurmort mavzusini chizish ketma-ketligining yangi pedagogik
‘ ”
texnologiyalar yordamida tushuntirish uslubiyotini ishlab chiqildi;
- Bosqichma-bosqich chizish jarayonini yaxlit shaklga keltirish va to liq
’
bajarildi;
- Maktablarda Kuzgi natyurmort mavzusini yangi zamonaviy pedagogik
“ ”
texnologiyalar asosida o qitish uslubiyoti mavzusi yuzasidan savollarni ishlab
’
chiqildi.
Mavzu yuzasidan mat е riallar to’plash jarayonida ko’plab adabiyotlarni o’qishga,
o’rganishga to’g’ri k е ldi. Natijada m е nda fanning nazariy sohasidagi bilimim
ancha oshdi.
Ish jarayonida p е dagoglik kasbining naqadar ma'suliyatliligi, javobgarligi
shuningd е k, o’ta sharafli kasb ekanligiga yana bir bor ishonch hosil qildim. M е n
ishim yuzasidan bilimimni, mahoratimni oshirishga erishdim. Buning uchun o’z
ustozlarimga minnatdorchilik bildiraman.
66

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. G`G` Barkamol avlod O’zbеkiston
tara qq iyotining poydеvori.- Toshkеnt: Shar q , 1997.
2. Karimov I.A. O’zbekiston milliy istiqlol, siyosat, mafkura. «O’zbekiston»
nashriyoti. T.,1993.
3. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi «O’zbekiston» nashriyoti. T.,1991.
4. O zbekiston Respublikasining qonuni «Ta'lim to g risidagi», «Kadrlar’ ’ ’
tayyorlashning milliy dasturi to g risida» «O zbekiston» nashriyoti. T.,1998.
’ ’ ’
5. Atamuradov S., Xusanov S., Rametov J. Ma'naviyat asoslari.
– T.,2000.
6. Tasviriy san'at. Umumiy o rta ta'limning davlat ta'lim standarti va o quv
’ ’
dasturi. - Toshkеnt: Sharq, 1999.
8. Yusupov E. Inson kamolotining ma'naviy asoslari.T.1998
9. Abdurahmonov G.M. Rangtasvir va kompozitsiya.- Toshkent, 1995.
10. Boymetov B. “Qalamtasvir”. Darslik 1 - qism. Toshkent, 2006.
11. Boymetov B. “Qalamtasvir asoslari”. O’quv qo llanma. Toshkent, 1999.
’
13. Tolipov N., Abdirasulov S., Oripova N. Rangtasvir (1-2-qism). T., 2003.
14. Abdirasulov S.,Tolipov N. Rangtasvir Toshkent , 2005.
“ ”
15. Tolipov N., Abdirasulov S., Oripova N. Rangtasvir. T., 2006.
Elektron ta'lim resurslari:
1. www. pedagog. uz
2. www. Ziyonet. uz
3. www. edu. Uz
68

Sotib olish