Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 50000UZS
Hajmi 1,007.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 28 Mart 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Tasviriy san'at

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Umumiy o’rta ta’lim maktablarida “Kuzgi natyumort” mavzusini o’qitish uslubiyoti

Sotib olish
“Umumiy o’rta talim maktablarida Kuzgi natyumort” mavzusini oqitish’ “ ’
uslubiyoti	
”
                                                      mavzusida yozgan  
BITIRUV MALAKAVIY  ISHI
                                                       
1 Mundarija:
   Kirish………………………………………………………………………… .6	…
  I.  Bob.   O ’ rta   umumta ’ lim   maktablarida   tasviriy   san ’ at     mashg ’ ulotlarining
mazmuni   10	
…………………………………………………………………………
1.1 . Tasviriy    san ’ at   tur    va   janrlari ,   natyurmort    janri 10	
……………………………
1.2. Tasviriy   san ’ at    mashg ’ ulotlarining    mazmuni   va   o ’ qitilishi .17	
…………………
1.3 .   Maktabda   naturaga   qarab   rasm   ishlash   darslarini   tashkil   etish .“ Kuzgi
natyurmort   mavzusi   misolida …...32-42	
……………………………………………
II . Bob .   O ’ rta   umumta ‘ lim     maktablarda   naturaga   qarab   tasvirlash       darslari
va   zamonaviy   pedagogik    texnalogiyalarni   qo ’ llash 42-69	
………………………
2.1 . Maktablarda   tasviriy   san ‘ at   darslarini   o ’ qitishda   yangi     pedagogik
texnologiyalarning   o ’ rni   ...42-48	
……………………………………………………
2.2 . Tasviriy   san ‘ at   mashg ’ ulotlariga   qo ’ yiladigan   zamonaviy   talablar .48-60	
………
2.3 .“ Kuzgi   natyurmort  	
” mavzusini   o ’ tishda   “ Bumerang ”   metodining
qo ’ llanilishi … …60-69  	
………………………………………………………………
2 Illyustratsiyalar …..65-66-67-69……………………………………………………
Xulosa    ...70	
…………………………………………………………………………
Foydalanilgan   adabiyotlar ……	
…………………………………………………… …
…… … 72-73
KIRISH
           O ’ zbekiston    Respublikasi   Prezidenti   ta ’ lim   	
– tarbiya    sohasiga   milliy   didaktik
nuqtai   nazardan   yondoshib ,   uni   quyidagicha   ta riflaydi   :   «Ta lim   O zbekiston	
‘ ‘ ’
xalqi   ma naviyatiga   yaratuvchilik   faoliyatini   baxsh   etadi.  	
‘ Osib   kelayotgan	’
avlodning barcha yaxshi  imkoniyatlari unda namoyon boladi, kasb-kori, mahorati	
’
uzluksiz   takomillashadi,   katta   avlodlarning   dono   tajribasi   anglab   olinadi   va   yosh
avlodga   otadi».   Prezidentimizning   ushbu   korsatmalari   ijtimoiy   sohada   faoliyat	
’ ’
korsatayotganlarga,   shu   jumladan,   talim     tarbiya   bilan   shugullanuvchilarga   ham,	
’ ‘ – ’
umumiy metodologik asos vazifasini otaydi	
’
                      Ma'lumki       mustaqillikka       erishish       tufayli       tasviriy       san'at
texnologiyalarini     rivojlantirishda     olib   borilayotgan   ilmiy   tadqiqotlar,   ranglar
texnologiyasida     qadimdan   ishlash   va   tabiatan   qanday   olgan   kabi   zaruriy
muammolarga   keng   o'rin     berilmoqda.   Rangtasvirda     ishlash   va   rangtasvir
yo'nalishi jaddallik bilan  rivojlanishi esa yetishib  chiqayotgan  mutaxassislarning
zamonaviy bilim tajribasiga bog'liqdir. Bu borada oliy o'quv yurtlarining «Badiiy-
grafika» hamda «San'atshunoslik» fakultetlarida  zamon talabiga  javob beradigan,
har   tomonlama   yetuk     qobiliyatli   san'at   va   muhandislik   grafikasi   amaliy   san'at
bakalavr   yo'nalishi   mutaxassislari   tayyorlanishi   lozim.   Bo'lajak     tasviriy   san'at
3 o'qituvchisi o'z kasbi bo'yicha keng bilimga ega bo'lishi bilan birga boshqa turdagi
rangtasvir,   grafika,   qalamtasvir,   amaliy   san'at,       masalalarini   ham     chuqur
mushohada qilish qobiliyatiga ega bo'lishi kerak.
  Har   qanday   fan   bizni     o'rab   turgan   borliq   qonuniyatlarini     o'rganadi   va     o'z
izlanishlari bilan  tabiat bilimini boyitadi.Oliy o'quv yurtlarining «Badiiy-grafika»,
«San'atshunoslik» fakultetlarida mutaxassislik fanlaridan  rangtasvir, tasviriy san'at
texnologiyalari   va   boshqa   mutaxassislik   fanlari   o'qitiladi   va   talabani   shunday
bilimga     ega   qiladiki,   u   ranglar   bilan   ishlash   usullari,   texnologiyasi   haqidagi
muammolarni     mustaqil   yecha   oladi.   Tasviriy   san'at   texnologiyasi   va   nusxa
ko'chirish   fani   bo'lajak   tasviriy   san'at     o'qituvchilarining   amaliy   malakalarini
puxtalashtirish,   tasviriy   san'atning   turli     materiallari   bilan   erkin   ishlay   olish
ko'nikmalarini   mustahkamlashga   qaratiladi.   Shuningdek,   turli     tasviriy   san'at
ashyolari   tarkibi,   ularni     tayyorlash   texnologiyasi,   har   bir   tasvirdan     nusxa   olish
uchun   unga   mos   bo'lgan   material   ashyoni   to'g'ri   tanlay   olish,   rangtasvir
texnologiyasini aniqlash kabi malakalarni ham  shakllantiradi. 
    Jamiyatimizning   madaniy   va   ma naviy   yuksalishini   oshirishda   tasviriy   san at’ ’
mutaxassislarining roli juda kattadir.   Bunday mutaxassislarni  tarbiyalash va talim	
’
berish   tasviriy   sanat   va   muhandislik   grafika   fakultetining   birinchi   kursidayoq	
’
boshlanishi   kerak.   Ilmiy   va   uslubiy   bazasiz   bu   vazifani   yechib   bolmaydi,   oz	
’ ’
navbatida,   bu   birinchi   kursdan   boshlab   oquv   jarayonini   tashkil   etishning   yangi	
’
shakllari   va   tasviriy   sanatni   orgatish   uslublarini   ishlab   chiqish   ehtiyojini   keltirib	
‘ ’
chiqaradi.Tasviriy   sanatning   aynan   natyurmort   janrlari   ustida   ishlash   katta
‘
ahamiyatga   ega.   Tasviriy   faoliyatning   nazariyasini   muntazam   organish,   tasviriy	
’
sanat   talimini   muvaffaqiyatli   ozlashtirishning   asosiy   shartlaridandir.   Rangtasvir	
’ ‘ ’
qonun-qoidalarini puxta egallagan talabagina amaliy ijodda samarali shugullanishi	
’
mumkin.   Kimda-kim   ilmni   amaliyotsiz   tasavvur   etsa,   -   u   bamisoli   suzishga
eshkaksiz   chiqayotgan   qayiq   haydovchisidir   va   u   hech   qachon   qayerga
ketayotganligiga   tola   ishonch   hosil   qila   olmaydi,   deya   takidlagan   Leonardo   da	
’ ‘
4 Vinchi.   Ayniqsa   rangtasvir   sohasida   amaliyot   hamisha   kuchli   nazariyot   bilan
bogliq holda amalga oshirilishi zarur va bularsiz hech narsaga erishib bolmaydi.     ’ ’
Tasviriy   sanatning   tarixi,   rangtasvirni   amaliy   organishda   juda   katta   metodik	
‘ ’
tajribaga     ega.     Metodikaga     oid     adabiyotlarda     juda     qimmatli   materiallar
toplangan     bolib,     ularda     koplab   texnik     va     texnalogik     maslahatlar     yoritilgan.	
’ ’ ’
Rangtasvir     nazariyasiga     kelsak,   bu     masalaga     tarixiy     merosning     ahamiyati
unchalik       sezilmaydi.Yevropa     singari       Rus     badiiy     akademiyasida     ham
rangtasvirni       amaliy     tarzda     oqitish     juda     kuchli       bolgan,   biroq   tasvirlashning	
’ ’
nazariy  asoslari  ishlanmasiga  yetarli  etibor  berilmagan.                                      	
’
__________________________  
 
O`zbekiston  Respublikasi  prizidenti  I. A  Karimovning  ,,O`zbekiston  mustaqillikka   erishish  ostonasida ”asari    
2011-yil ,  avgust .   
Bitiruv   malakaviy   ishning   dolzarbligi:   Hozirgi   vaqtda   tasviriy   san at	
’
fanini o'qitishning nazariy va metodik asoslarini ishlab chiqish va uni maktablarda
Kuzgi natyurmort  mavzusida amalda qo llash, yangi yo'llari, shakli,	
“ ” ’   mazmuni
hamda   metodlarini   takomillashtirish   borasidagi   izlanishlar     dolzarb   masalalardan
hisoblanadi.
Maktablarda   mutaxassislik   fanlarning       mazmunini   aniqlash,   o qitishda	
’
yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish va o quv jarayoniga  tadbiq etish,	
’
o quv   materialining   mazmuni   va   tuzilishining   mukammaligi,   o quvchilar	
’ ’
saviyasiga   mosligi,   ilmiy   bilish   jarayonida   faollikni     kuchaytiradi   va   pedagogik
samaradorlikni   oshiradi.   Demak,   bu   mavzuni   oquvchilarga   atroflicha   va   chuqur	
’
orgatish     oqituvchilar   oldida   turgan   eng   dolzarb   vazifalardan   biri   hisoblanadi.	
’ ’
Mazkur malakaviy ish ana shu dolzarb muammoni hal qilishga qaratilgan.
Bitiruv  malakaviy ishning  maqsadi:
       Umumiy o rta ta lim maktablarda  Kuzgi natyurmort mavzusini o qitishda	
’ ’ “ ’
o ziga xos usullarini tadbiq qilish.	
’
5 Bitiruv malakaviy ishning  vazifalari:
    -“Kuzgi   natyurmort”mavzusini   o qitish   jarayonida   maktabda   o quvchilarda’ ’
tabiat   ne matlaridan,   go zalligidan  zavqlana   olish,   ona   tabiatga   bo lgan  mehr-	
’ ’ ’
muhabbatini oshirish sub ektiga qaratilgan;	
‘
- Kuzgi   natyurmort   mavzusini   o tishda   Bumerang”   metodini   qo llash	
“ ” ’ “ ’
algoritmini ishlab chiqish;
  -Kuzgi   natyurmort   mavzusini   chizish   ketma-ketligining   yangi   pedagogik	
”
texnologiyalar yordamida  tushuntirish uslubiyotini ishlab chiqish;
  - Bosqichma-bosqich chizish jarayonini yaxlit shaklga keltirish va to liq bajarish;	
’
  -Maktablarda   Kuzgi   natyurmort   mavzusini   yangi   zamonaviy   pedagogik	
“ ”
texnologiyalar   asosida   o qitish   uslubiyoti   mavzusi   yuzasidan     savollarni   ishlab	
’
chiqish.
Bitiruv malakaviy ishning ob'ekti va predmeti:
      Malakaviy ishning ob'ekti sifatida umumiy o rta ta lim maktabi o quvchilari	
’ ’ ’
tanlab olingan,predmeti umumiy o rta ta lim maktablarida  Kuzgi natyurmort	
’ ’ “ ”
mavzusini o’qitishda zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni qo’llash.
Bitiruv   malakaviy   ishning   amaliy   yangiliklari:   “Kuzgi   natyurmort   mavzusini
tasvirlashning yangicha yondashuvlar asosida ishlab chiqilgan  mеtodikasi.
”Kuzgi   natyurmort”   mavzusini   o’qitishda   “Bumerang   texnalogiyasini	
”
qo llanganligi.	
’
Bitiruv malakaviy ishning ahamiyati:
  Mazkur   bitiruv   malakaviy   ishi   natijalaridan   maktablarda    tasviriy   san ’ at   fanlaridan
saboq   berishda ,   « Rangtasvir »   fanining   mazmunini   ishlab   chiqishda   o ’ qituvchilar ,
ilmiy   tadqiqotchilar   va     Tasviriy   san ’ at   va   muhandislik   grafikasi   yo ’ nalishi
talabalari   foydalanishlari   mumkin .     
6 Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi:
  Kirish,   ikkita   bob,   oltita   band,   xulosa,   illiustratsiyalar,       1ta   moybo yoqli’
natyurmortning   asl   nusxasi,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro yxatidan	
’
iborat.
I.bob.Maktablarda tasviriy san at mashg ulotlarining mazmuni. 	
’ ’
1.1.  Tasviriy sanatning tur va janrlari, natyurmort janri.	
’
Tasviriy san atning to´rt turi mavjud:	
’
Rangtasvir, 
Haykaltaroshlik, 
Grafika.  
Amaliy bezak san´ati
Rangtasvir   deb   tekis   yuzada   turli   rang   va   materiallar   yordamida   bajariladigan
tasvirga   aytiladi.   Bu   tur   uchun   asosiy   boyoqlar-moyli   boyoq,   akvarel,   guash,	
’ ’
tempera,   shuningdek,   rangli   qalamlar,   komir,   qalam,   pastel,   sous,   sangina   kabi
’
badiiy materiallar bilan ishlash xarakterlidir.
          Rangtasvir   asarlari   qogoz,   mato,   karton,   devor   ,oyna,   yogoch,   kabi   tekis	
’ ’
yuzalarda   ishlanadi.   Rangtasvir   asosini   rasm   tashkil   etadi.   Har   qanday   rangtasvir
ishida,   avvalo   uning   rasmi   ishlab   olinadi.   Unda   kompozitsiya   ,   nur,   soya,   rang
asosiy orin egallaydi.	
’
7         Rangtasvir   asarlari   bajarilishi   texnikasi   jihatidan   turli-tuman   bolib,ular   moy’
boyoqli,   temperali,   freskali,   mozaikali,   vitrajli,   akvarelli,   guashli,   pastelli   bolishi	
’ ’
mumkin. 
        Rangtasvirning quyidagi turlari mavjud: 
Dastgohli rangtasvir.
Monumental (mahobatli) rangtasvir.
Miniatyura ( mujaz) rangtasviri.
Dekorativ (bezak) rangtasviri.
Teatr dekorativ (bezak) rangtasviri  turlariga bolinadi.	
’
          Haykaltaroshlik - xuddi rangtasvir kabi hayotiy voqea hodisalarni turli uslub
va tasvirlash texnikasi hamda materiallar yordamida ifodalaydi. Haykaltaroshlikda
tosh, metal, gips, yogoch, voks, sim kabi metallari keng qollaniladi.	
’ ’
      Haykaltaroshlik   asarlari   kesish,   yopishtirish,   ulash   va   oyish   qoyish   orqali	
’ ’
bajariladi.   Haykaltaroshliknng   asosiy   ikki   turi   mavjud   bolib,   ularning   birinchisi,	
’
toliq   yumaloq   haykallar,   ikkinchisi,   esa   relefli-burtma   haykallardir.         Yumaloq	
’ ’
haykallarni har tomondan korish imkoniga ega bolsak, relefli haykallarni faqat bir	
’ ’ ’
tomondan , yani oldindan korish mumkin boladi. Relefli haykallar tekislik yuziga	
’ ’ ’ ’
ishlanib, yuzadan qisman bortib chiqqan boladi.	
’ ’
        Grafika .   Grafika-   lotincha   soz   bolib,   yozaman,   chizaman     degan   manoni	
“ ” ’ ’ “ ” ’
bildiradi   va   tasviriy   sanatning   turlaridan   biri   hisoblanadi.     Grafikaning   turlaridan	
’
biri gravyuradir. Gravyura fransuzcha soz bolib,  kesish manosini bildiradi. 	
“ ” ’ ’ “ ” ’
      Grafikaning   oziga   hos   xususiyatlaridan   yana   biri   bu   uning   katta   olchamda
’ ’
bolmasligi   va   boyoqlar   sonining   chegaralanganligi   hisoblanadi.   Shuning   uchun	
’ ’
ham   grafika   asarlarida   faqat   chizish   yoki   toq   rangli   tasvir   ishtirok   etadi.     Bazan	
’ ’
grafik tasvirlar ham rangli boladi.	
’
8           Karikatura ham grafikaning bir turi hisoblanadi. Unda hayotdagi ayrim salbiy
hodisa va korinishlar, shaxslarning hajviy yoki hazil tarzda rasmlar orqali tanqidiy’
tasvirlanadi.   Grafikaning reklama, afisha, etiketka, orama (upakovka) kabi turlari	
’
ham   keng   tarqalgandir.     Gazeta,   jurnal   grafikasi   ham   shriftlar   bilan   bogliq   bolib,	
’ ’
amaliyotda keng qollaniladi.	
’
         Tasviriy sanat janrlari
’ :
Tasviriy sanatda manzara, maishiy natyurmort, portret, tarixiy, animal, afsonaviy,	
’
dengiznavislik,   nyu,   interer   janrlari   mavjud.   Janr   rassom   nomini	
’
tasvirlayotganligiga   qarab   belgilanadi.   Masalan,   asarlarda   odam   rasmi   ishlansa,
ular Portret, tabiat va shahar korinishkari tasvirlansa, Manzara, turmush va mehnat	
“ ” ’ “ ”
jarayonlari   tasvirlansa   Maishiy   janrga   hos   boladi.   Shuningdek,   tarixiy   voqealarni	
“ ” ’
tasvirlash   tarixiy   janr,   hayvonlarni   tasvirlash   animal   janr   deb   yuritiladi.   Animal	
“ ”
janr lotincha anima sozidan olingan bolib, hayvon manosini  anglatadi. Batal  janri	
“ ” ’ ’ ’ “
fransuzcha   batay  sozidan   kelib  chiqqan   bolib,jang  nyujanri   fransuzcha   yalangoch	
“ ” ’ ’ “ ” ’
manosidagi   soz	
’ ’ i dan   kelib   chiqqandir..   Ayrim   asarlar   bir   vaqtning   ozida   ikki   va	’
undan   ortiq   janrga   mansub   bolishi   mumkin.   Masalan   portret   va   nyu,	
’
dengiznavislik, interer, manzara va hokazolar.	
’
      Har   bir   janr   oz  	
’ o ’rnida   yana   bir   qancha   janrlarga   bolinishi   munkin.     Masalan,	’
manzara   janrini   tabiat   manzarasi   janri,   shahar   manzarasi   janri     industrial-sanoat
binolari   kurinishi   manzarasi   janriga   yoki   portret   janrini   tantanavorlik,   ishqiy
guruhli janrlarga bolishi  mumkin.    	
’
     Vaqt otishi bilan janrlar tabaqalashib, mustaqil tus olishi ham mumkin. Masalan,	
’
manzara   janridan   dengiznavislik,   tarixiy   janrdan   batal,manzara   janridan   interer	
’
ajralib chiqqan.
            Manzara   janri .   Tasviriy   sanatda   tabiat,   shahar   industrial-sanoat,interer	
’ ’
korinishlarining   tasvirlanishi   manzara   janriga   taalluqlidir.   Manzara   janridagi	
’
asarlarning   ayrimlari   bevosita   tabiatning   haqiqiy,   yani   korinishini   tasvirlasa	
’ ’
boshqalarda borliq ijodiy tarzda, xayolan ifodalangan boladi.   Bazan bu ikki
’ ’ si   har
9 bir   asarda   kozatilishi   ham   mumkin.     Manzara   janrining   paydo   bolishi   juda’ ’
uzoqlarga borib taqaladi.  Manzara tasvirlarining keng tarqalishi qadimgi Sharq va
Krit orollaridagi qadimgi arxeologik qazilmalar misolida korish mumkin.	
’
              Natyurmort   janri .   Natyurmort   so zi   fransuzcha   bo lib,   jonsiz	
“ ” ’ ’ “
narsalar,(natura)  ma nosini  anglatadi.    	
” ’ Bu  janrdan  asosiy   rangtasvir   va  grafika
asarlarida   keng   qollaniladi.   Tasviriy   sanatning   bu   janrida   gullar,   mevalar,	
’ ’
sabzavotlar,   qushlar,   baliqlar,   oziq-ovqatlar,   turli   predmetlar,   aks   ettiriladi.
Natyurmort   mustaqil   janr   sifatida     XV-XVI     asrlarda     Gallandiya   va   Ispaniyada
paydo bolgan.	
’
          Natyurmortning   ikki   xili   mavjud.   Birinchisi   mustaqil   ravishdagi   natyurmort
bolsa, ikkinchisi yordamchi yoki toldiruvchi natyurmortdir. 	
’ ’
    Natyurmortning   birinchi   turida   faqat   natyurmort     tasvirlansa,   ikkinchi   turida
natyurmortning   birorta   portret   yoki   maishiy   janrdagi   tasvirda   qushimcha   detal
sifatida ishlangan boladi.	
’
  Natyurmortning   xarakterli   x ususiyati   uning   hayotdan,   g o ’zallikdan   zavqlanishga
yuksaltrilganligidadir.   Bu   vazifani   rassom   gullar,   meva-sabzavotlar,   oziq-
ovqatlarni   turli   korinish   va   ranglarda   ifodalab,kishilarning   his-hayajonlarini
’
uygotish orqali bajaradi.	
’
            Natyurmortning   turli   millat   va   elatlarning   turmush   tarzi   haqida   malumotlar	
’
berish ham ota muhimdir.	
’
       Mutaxasislar natyurmortning kishilarga ikki xil tasirini qayd qilishadi.	
’
      Birinchisida,   natyurmort   kishilarni   g o ’zallikka   oshno   etib,   ularni   zavqlanishga
chorlaydi.   Agarda   u   meva   sabzavot   va   oziq-ovqatlar   tasviridan   tashkil   topgan	
–
bolsa,tomashabinga yaxshi kayfiyat va ishtaxa baxsh etadi.	
’
     Ikkinchisida natyurmort ozi haqida emas, balki, u bilan bogliq shaxs uning egasi	
’ ’
haqida malumot beradi. Bunday natyurmort	
’ da   kishilar aks etmasa-da, biroq uning
didi, ijtimoiy mavqeyi ifodalanadi.
10      Natyurmortlarning bu ikki xili yaxlid holda ifodalanishi ham mumkin. 
        Bu   janrda   ijod   qilgan   rassomlardan   J.Sharden,   F.Snayders,   I.Mashkov,
P.Konchaloviskiy., L. Salimjonovalar katta shuhrat qozonganlar.
            J.Sharden   1699-yilda   Parijda   tavallud   topgan   va   1779-yilda   vafot   etgan.
Rassom   asosan   rangtasvirning   natyurmort   va   maishiy   janrlarida   realizm   oqimida
ijod   qilgan.   Uning   asarlari   natura   asosida   ishlangan   bolib,   chuqur   lirizm   bilan’
sugorilgan.   U   oz   zamondoshlari   bolgan   xalq   vakillarining   hayotini   ozgacha	
’ ’ ’ ’
kotarinkilik bilan aks ettiradi. Ayniqsa uning ijodida hunarmandlar, ayollar, bolalar
’
hayoti   realistik   tarzda   tasvirlanadi.   Kir   yuvuvchi   ayol   (1737-yil),     Tushki   ovqat	
“ ” “
oldidan   ibodat   (1744-yil),   Oshpaz   ayol   (1738-yil),     Mehnatsevar   ona,Pildiroq	
” “ ” “ ” ”
oynayotgan   bolakay(1738-yil)     kabi   asarlari     J.Sharden     ijodining   yuksak	
’ ”
namunalaridandir.
         Hozirgi zamon Ozbekiston tasviriy sanatining portret, natyurmort, manzara va	
’ ’
maishiy  janrlarida     barakali    ijod  qilayotgan   rassomlardan    yana        biri  
Laylo  Salimjonovadir.
Laylo   Abdibakirovna   Salimjonova   1936-yilda   Samarqand   viloyatining   Urgut
shahrida   tugilgan   Layloning   otasi   huquqshunos,   onasi   uy   bekasi   edi.   Laylo   orta	
’ ’
maktabning   8-sinfini   tamomlab,   ozining   qiziqishi   tufayli   Benkov   nomidagi	
’ ’
rassomchilik   badiiy   bilim   yurtiga   oqishga   kiradi.   Bilim   yurtini   1957-yilda	
’
muoffaqiyatli   bitirib,  shu   yilning  ozida   teatr  va   rassomchilik  institutining  tasviriy	
’
sanat   fakultetiga   oqishga   qabul   qilinadi   va   1963-yilda   tamomlaydi.  	
’ ’ Laylo
Salimjonova   o ’ tgan   asrning   60-70   yillaridagi   ko ’ rgazmalarida   asosan   portret
janridagi     asarlari         bilan     qatnashar       edi .       Uning   Xrizontema   natyurmorti,Oq	
“ ” “
gullar,   Moviy   fondagi   natyurmort   ,   Xrizontemalar   kabi   asarlarini   kuzatib	
” “ ” “ ”
natyurmort   janrida   ham   kozga   koringan   rassom   deyish   mumkin.   1991-yilda	
’ ’
yaratilgan   Xrizontemalar   nomli   natyurmortida   rassom   gullarning   tartibsiz	
“ ”
joylashuvi, ularning issiq rangli fonda jilolanishi  hamda qisman koringan stolning	
’
perspektiv holati orqali asar kompozitsiyasini yaxlid namoyon etadi.
11     Maishiy   janr   bu   janrdagi   asarlar   kishilarning   maishiy   turmush   tarzi,   mehnati
kundalik hayoti bilan bogliq bolib, ularda koproq oila, maktab, dam olish, shaxsiy’ ’ ’
va ijtimoiy hayot  jarayonlari aks ettiriladi. Maishiy  janrdagi asarlari faqat hozirgi
kun   odamlari   balki,   otmishdagi   kishilarning   turmush   tarzi   va   hayoti   haqida   ham	
’
keng malumot beradi.	
’
        Portret janri . Portret fransuzcha port-raum sozidan olingan bolib, kishilarning	
“ ” “ ” ’ ’
chehrasini   x uddi   o ’ziga   oxshatib   tasvirlash   manosini   bildiradi.   Portretda   kishilar	
’ ’
yakka,   ikki   kishi   yoki   bir   guruh   sifatida   tasvirlanishi   mumkin.   Portret da
odamlarning   faqat   boshi,   bazan   ularning   beligacha   yoki   boyi-basti   bilan	
’ ’
tasvirlanishi   mumkin.Portret   tasviriy   sanatning   uchala   turida   ham   q	
’ o ’llaniladi.
Portret   oz  	
’ x arakteri   jihatidan   monumental,miniatyurali,   dastgohli,   ishqiy,   hajviy
boladi.	
’
          Tarixiy janr . Rassomnig bu janridagi insoniyat tarixidagi muhim voqealar va
qa h ramonlar hayoti tasvirlanadi.
     Batal janri. Bu janrlarda rassomlar urush jarayonlarini, zavq-shavq, kotarinkilik,	
’
qahramonlik kabi tuygular bilan ifodalashga harakat qiladilar.Animal janr. Animal	
’
lotincha   anima   sozidan   kelib   chiqqan   bolib,   jonlantirish   demakdir.  	
“ ” ’ ’ “ ” U   tasviriy
san ’ atning   deyarli   barcha   turlarida   mavjud .   Hayvon   va   qushlarning   rasmini
ishlovchi   rassomlarni   animalist   rassomlar   deb   yuritiladi .
            Afsonaviy   janr .     Afsonaviy   janrdagi   tasviriy   sanat   asrlarida   hayotda	
’
uchramaydigan,   biroq   xalq   tomonida   hayolan   oylab   topilgan   odam   va   hayvonlar,	
’
baliqlar, voqea va hodisalar tasvirlanadi.
          Dengiznavislik   janri .   (Marin i zm)   Marina   fransuzcha   soz   bolib,   dengiz	
’ ’
korinishi   degan   manoni   bildiradi.   Marinizm-yani   dengiznavislik   rangtasvirning	
’ ’ ’
turi sifatida Yevropa sanatida alohida orin egallaydi.	
’ ’
          Nyu janri .   “ Nyu sozi fransuz tilidan olingan bolib, yalongoch degan manoni	
” ’ ’ ’ ’
anglatadi. 
12           Interer’   janri.   Bu   janrda   binolarning   ichki   korinishi,   fos,   yolak,   xonalarning	’ ’
oziga 	
’ x os jihatlari, ulardagi jihozlar, bezaklar va gullar tasvirlanadi.
    Natyurmort.   Jonsiz   tabiat   tinch   va   harakatsiz   hayot   degan   manoni   bildiradi.	
’
Tasvriy sanat janri asosan dastgohli rang tasvirda bolib, u insonni orab olgan, real	
’ ’ ’
maishiy   muhitda   mavjud   bolgan   narsalarning   kompozitsiyasini   biron   guruhda	
’
tashkil   qilingan   korinishidir.     Motivni   tashkil   qilishning   oziga   xos   xususiyati	
’ ’
natyurmortning   obrazlar   tizimida   asosiy   komponentlardandir.   «Natyurmort»
fransuzcha     soz     bolib,    «jonsiz   predmet»     degan     ma'noni     bildiradi.     Rassomga	
’ ’
tabiatdagi hamma  narsa  chizish  uchun  natura  hisoblanadi.Natyurmort  chizishda
tabiatdagi   jonsiz     narsalar:   osimliklar,   mevalar,   gullar,     uy-rozgor     buyumlari,	
’ ’
kiyim-   kechaklar,     sport     va     musiqa     asboblari     natura     bolishi     mumkin.	
’
Natyurmort     tasviriy     san'atning   bir     janri     bolib,   grafik     va     rangtasvir     usulida	
’
ishlash   mumkin.  Kopi  bilan  2  yoki  3  xil  rang,  qalam,  sous,  sangiga, komir,	
’ ’
bor  bilan  ishlangan  rasmlarni   grafik  usulda   ishlangan  deb  aytiladi.  Akvarel,	
’
guash,   moyboyoqlar     bilan     ishlash     esa     rang     tasvir     deb     aytiladi     va     bunda	
’
ranglar  aralashtirib  bir  necha  bor  qoyiladi.	
’
Natyurmort   chizishda   natura   tanlash   muhim   ahamiyatga   ega.Ularning   rangi,
katta   kichikligiga   drapirovkalarga   ahamiyat   berilib,   kichik   naturalar   yoruglik	
’
tushib  turadigan  tomonga,    h ajmi  kattaroq  naturalar   esa  orqaroq  va  yoruglik
’
tushadigan tomonining qarshisiga joylashtiriladi. Naturaning    eng  kattasi  ortaga	
’
joylashtiriladi.     Chunki     qogozga     togri     joylashtirish     va     kompozitsiya     tuzish	
’ ’
ahamiyatlidir.
«Kompozitsiya»   lotincha soz  bolib,  «insho  boglash»  degan  ma'noni bildiradi.	
’ ’ ’
Tasviriy  san'atdagi  qilinadigan    har bir  ishda  kompozitsiyaga  amal  qilinadi.
Tabiatda     asosiy     uch     xil:     qizil,   sariq     va     kok     ranglar     bolib,     qolgan   barcha	
’ ’
ranglar   shu  ranglarning  aralashmasidan  kelib  chiqiladi.  Ranglarni  iliq  sovuq
va   oraliq   ranglarga   bolish   mumkin, Qizil   va       sariq   ranglardan   hosil   bolgan	
’ ’
ranglar       iliq,   kok   rang   bilan   hosil   bolgan   ranglar   sovuq   deb   aytiladi.   Har	
’ ’
13 ikkala  rangdan  hosil  bolgan  ranglar  oraliq    ranglar  deb  aytiladi.  Oq  va  qora’
ranglarning       aralashmasidan     hosil   bolgan   ranglar   axromatik,   qolganlari   esa	
’
xromatik  ranglar  deyiladi.
Kontrost     ranglar   esa   bir  biriga   qarama- qarshi   bo lgan   ranglar ya ni,   oq	
– ’ ’
va qora.Rasm  chizayotganda  chiziqlar  bilan  emas     yorug     soya     bilan	
’
narsalar  bir-biri  bilan  ajratiladi.  Buyum  sirtidagi  blik (yaltirab turuvchi  qism)
oq     qoldiriladi     va     qolgan     qismlari   bir     biriga     nisbatan     shtrix     chizix     yoki	
–
bo yoq   bilan   bo yaladi.     	
’ ’ Rasm chizishda   yorug   soya, yarim   soya,   tuzuvchi	’
soya, reflekslarga  e'tibor  qilish  zarur.
Natyurmort     chizishda   bosqichlarga   amal   qilish    muhim .   Dastlab narsalarning
orni    	
’ q ogozga     joylashtiriladi.   Keyingi       bosqichda     ingichka     chiziq     bilan	’
chiziladi. Navbatdagi   bosqichda   yordamchi   chiziqlar   ochirilib,   ustidan   qalam	
’
yurgizilib     chiqiladi.     Yorug   soya     ajratilib     ish     yakunlanadi.     Buyoqlar     bilan	
’ ’
ishlanganda  ham  bosqichlarga  amal  qilish  zarur.
Jonsiz   narsalardan   tashqari,   natyurmortlar   jonli   tabiatning   tashqi   olami,   tabiiy
aloqadan uzilgan, ajratilgan va shu yol bilan narsaga aylangan akvaryumdagi baliq,	
’
vazadagi gullar va boshqalar ham tasvirlanishi mumkin.
            Natyurmort asosiy motivni toldiruvchi, boyituvchi sifatida insonlar, hayvonot	
’
olami, parranda, sudraluvchi  jonivorlar  ifodalangan  tasvirlarga  murojaat  qilishlari
mumkin.     Natyurmortda   narsalar   tasviri   mustaqil   badiiy   ahamiyatga   ega   bolib,	
’
lekin taraqqiyot jarayonida u kopincha ramziy mazmun ifodasi, dekarativ vazifani	
’
hal   qiluvchi   yoki   tabiiy   aniq   narsalar   olamini   ifoda   etishi   mumkin.   Shuningdek,
natyurmort   narsalarni   xarakterlab   beribgina   qolmasdan,   balki   uning   egasining
ijtimoiy mavqeyi va hayot mazmuni koplab assotsiativ va ijtimoiy   oxshatishlarni	
’ ’
anglatishini ham ifodalaydi.
1.2.  Tasviriy sanat mashgulotlarining mazmuni va oqitilishi”.	
“ ’ ’ ’
14       Malumki, sanat bir necha avlodning kop yillar davomida shakllangan ananalari,’ ’ ’ ’
ustaning   shogirdga   otkazgan   bilimlari   asosidagina   taraqqiy   topadi.   Bu   esa   sozsiz	
’ ’
umumiy   badiiy   talim   yonalishida   bolmasa   ham   kasbiy   badiiy   talim   shaklida	
’ ’ ’ ’
rivojlanganligidan   dalolat   beradi.   Malum   davrlarda   Ozbekiston   hududidagi   sanat	
’ ’ ’
taraqqiyotida   uzilishlar   roy   berganligining   sabablari,   Iskandar   Zulqarnayn,	
’
mogullar,   arablar,   rus   istilochilariga   borib   taqaladi.   Amir   Temur   markaziy   davlat	
’ ’
tuzgan   davrda   tasviriy   sanatning   miniatyura   turi   gullab-yashnagani   ham   buning	
’
yaqqol dalilidir.Amir Temur davrida miniatyura va kitob girafikasi shunchalik tez
rivojlandiki, u nafaqat Sharq, hattoki, Evropa mamlakatlari sanatiga ham oz tasirini	
’ ’ ’
korsatdi.   Natijada,   Samarqand,   Buxoro,   Hirot   minatyura   maktablari   bilan   bir	
’
qatorda,     Bagdod,   Tabriz,   Sheroz,   Ozarbayjon,   Hind,   Isfaxon,   Turk   minatyura	
’
maktablari   ham   shakllandi   va   rivojlandi.   Mazkur   minatyura   maktablari
rassomchilikdan   kasb   yonalishida   rivojlangan   bolsada   ,   lekin   ulardan   umumiy	
’ ’
talim   tizimidagi   tasviriy   sanatni   oqitishda   bemalol   foydalansa   boladi.       Xususan,	
’ ’ ’ ’
umumiy   orta   talim   maktablari   uchun   tayyorlangan   dasturlarda   sanatshunoslik	
’ ’ ’
asoslari rangtasvir va qalamtasvir ishlash, naturaga qarab tasvirlash, borliqni idrok
etish   bilimlari     mavjud     bolib,   kasbiy     badiiy   va   umumiy   badiiy   talim   tizimlari	
’ ’
ortasiga   qatiy   chegara   qoyib   bolmaydi.     Tasviriy   sanatning   nazariy   asoslari	
’ ’ ’ ’ ’
hisoblangan   rang,   hajm,   perspektiva,   kompozitsiya   asoslari   kabilar,   ham     kasbiy,
ham umumiy talim tizimida organiladi.  Faqat tasviriy sanatning oqitilishida talaba	
’ ’ ’ ’
va   bolalarning   yoshlari,   idroki,   psixologik   xususiyatlari,   tasviriy   malakalari
hisobga olinishi lozim, xolos. Umumiy orta talim maktablarida tasviriy sanat oquv	
’ ’ ’ ’
predmetining   maqsadi   barkamol,   komil   insonni,   uning   badiiy   madaniyatini
shakillantirishga qaratiladi.
   Tasviriy   sanat   oquv   predmeti   har   bir   inson   uchun   zarur   bolgan   badiiy	
’ ’ ’
madaniyatga doir elementlar bilim va malakalar beradi.
     Chunki,   har   bir   oquvchi   kelajakda   qaysi   sohada   ishlashidan   qatiy   nazar,   u	
’ ’
ishdan   tashqari   vaqtlarda   dam   olishi,   hordiq   chiqarishi,   ish   vaqtida   sarflangan
quvvatini  tiklashi  kerak boladi.   Bunga  u yuksak badiiy saviyada  ishlangan  sanat	
’ ’
15 asarlari bilan muzey, korgazmalar va boshqa joylarda tanishishi, ularni idrok etishi,’
ulardan   zavqlanish   orqali   erishadi   Shuningdek,   kopchilik   oquvchilar   ozlarining	
’ ’ ’
kelajak   hayotlarida   malum   miqdorda   rasm   ishlashlariga   togri   keladi.   Rasm	
’ ’ ’
chizishni   bilish,   faqat   rassomlar,   dizaynerlar,   memorlar   uchungina   emas,   u	
’
oqituvchilar,   injenerlar,   meditsina   xodimlari,   quruvchilar,   agronomlar,   harbiylar,	
’
olimlar   uchum   ham   zarurdir.   Ularning   har   biri   oz   faoliyatlarida   rasm,   sxemalar	
’
diagrammasi eskizlar orqali soz bilan tushuntirib bolmaydigan oz goya va fikrlarini	
’ ’ ’ ’
tasvirlab   korsatishga   harakat   qiladilar.   Lekin   bu   maktablarda   tasviriy   ,   amaliy   va	
’
memorchilik   sanatlaridan   chuqur   va   keng   bilim   va   malakalar   berish   kerak   ekan,	
’ ’
degan manoni bildirmaydi.	
’
Dekorativ     rasm   chizish   mashgulotlari   orqali   oquvchilarni     badiiy   sifatlarini	
’ ’
oshirish.   Dekorativ   rasm   chizish   oquvchilarni   badiiy   jihatdan   tarbiyalash   katta	
’
imkoniyatga ega.  Chunki   oquvchilar  bunday  darslarda tasviriy  sanat  turi, ayniqsa	
’ ’
uning   oziga   xos   xususiyatlarini   organadilar.   Shuningdek   darslarda   amaliy	
’ ’
sanatdagi  ritm,  simmetriya, asimmetriya,  syujet  kabi   ifodalilik  vositalari  haqidagi	
‘
bilimlarga   ega   boladilar.   Dekorativ   ishlar   oquvchilarni   ijodiy   qobiliyatini	
’ ’
ostirishda asosiy orinlardan birini egallaydi.	
’ ’
Tasviriy   sanat   dasturida   kutilgan   shaklni   qayta   ishlash   asosida   tursimon   naqsh	
’
chizish   «Qutichaning   bezak   eskizini   ishlash»,   «Plakat   yoki   albom»   eskizini
tayyorlash kabi bir qator mavzular bor. Masalan, kitobni badiiy bezash mavzusini
otishda   oqituvchi   kitobning   badiiy   informatsiyasini,   goya   va   bilimlarni   tarqatish	
’ ’ ’
vositasi   ekanligi   haqida   malumot   berish   bilan,   bir   qatorda,   uning   kishilar	
‘
hayotidagi roli avlodlarning xazinasi turli sohada har bir  mutaxassisga amaliy yol-	
’
yoriq   beruvchi   manbaa   xalqlarning   ozaro   aloqa   vositasi   ekanligi   haqida   toxtalib	
’ ’ ’
otadi. 
’
Ayniqsa,   oqituvchining   kitoblarni   tayyorlash   haqidagi   suhbat   va   korsatmalari	
’ ’
muhimdir.
16 Buning   uchun   badiiy   jihatdan   yuksak   saviyaga   ishlangan   namunalar   korsatilib,’
uning elementlari va kompozitsiyasiga bolalar etiborini qaratiladi.	
‘
5-6- sinflarda ham badiiy bezak ishlariga oid mavzular bor, ular «Navroz», «Vatan	
’
himoyachilari   kuni»,   «8-mart     Xalqaro   Xotin-qizlar   bayrami»   kabi   bayramlar	
–
munosabati bilan tabriknoma eskizini yoki albom tayyorlash bilan bog’lik, bolgan	
’
mavzulardir. Bunday mavzularda oqituvchi faqat eskizni  yoki albomni tayyorlash	
’
haqida   fikr   yuritibgina   qolmay,   bu   bayramlarning   qisqacha   tarixi   mohiyati
yuzasidan suhbat otkazadi. 	
’
Shuningdek,   kop   nusxada   tayyorlangan   yuksak   badiiy   saviyadagi   tabriknoma	
’
ularning  kompozitsiyasini  rangini  tahlil   qilib  beradi. Tabriknoma  yoki  albomning
badiiy   bezak   yoki   spetsifik   xususiyatlari   haqida   toxtaladi.   Badiiy   did   va   ijodiy	
’
qobiliyatlarni, texnik grafik malakalarini ostirishga qaratilgan.	
’
Ming yillar davomida naqshlar bir necha avlod ustalari faoliyati va ijodida sayqal
topib, ular haqiqiy sanat asariga aylanib ketgan. Bu asarlarda mislsiz ifodalilik va	
’
gozallikning   oddiy   vositalari   bilan   aks   ettirilishi   bolalarni   zavqlantiradi.   Bu   zavq	
’
bolalarni   ana   shu   sanat   ustalari   kabi   naqshlar   ishlashga   undaydi.   Natijada   narsa	
’
uchun   eskiz   ishlash   jarayonida   bolalar   elementlarni   kompozitsiyada   chiroyliroq
joylashtirishga   oz   rasmlarini   yorqin   va   jilvador   rang   bilan   boyashga   harakat	
’ ’
qiladilar. Bular oz ornida badiiy did va ijodiy qobiliyatlarni osishiga olib keladi.
’ ’ ’
Mavzu   asosida   rasm   chizish   mashgulotlarida   uning   ikki   turi   yuzasidan   ish   olib	
’
boradilar:
a) tevarak atrofdan olingan mavzular asosida rasm ishlash;
b) badiiy asarlarga rasm ishlash (hikoya, ertak, masal, sher va boshqalar).	
’
Rasm ishlashning bu turida oquvchilar naturadan emas balki xotira va tasavvurdan	
’
rasm   ishlash,   narsaning   oziga   qarab   rasm   ishlashga   qaraganda   ancha   murakkab	
’
bolib, u oqituvchi va oquvchilardan katta masuliyat va qunt talab qiladi. 	
’ ’ ’ ’
17 Oqituvchiga   qoyiladigan   bu   masuliyat   darsga   yaxshi   tayyorlanish,   yani   zarur’ ’ ’ ‘
bolgan   adabiyotlarni   oqish   va     adabiy   asarni   va   unga   tegishli   bolgan   obektlarni
’ ’ ’ ’
yaxshi   organish,   shuningdek   dars   rejasini   yaxshi   ishlab   chiqish   va   bolalarga	
’
beriladigan bilim, malaka va konikmalar hajmini aniqlash kabilardan iborat boladi.	
’ ’
Shu   bilan   birga,   tematik   rasm   chizish   bolalarni   tasvirlanuvchi   joyni,   bazi   bir	
‘
narsalarni   sinchkovlik   bilan   kuzatib   organish,   hamda,   ularning   xomaki   rasmini	
’
ishlashni   ham   talab   etadi.   Ertak,   hikoya,   masallar   asosida   illiustratsiya   ishlash
oquvchilar uchun qiziqarli mashgulot turi bolishiga qaramay, u bolalar faoliyatida	
’ ’ ’
malum qiyinchiliklarni tug’dira oldi. Chunki, u kompozitsiyada murakkab manoni	
‘ ’
tasvirlash   bilan   bog’liq   bolganligi   uchun   bolalarni   jiddiy   fikr   yuritishga,   ishga	
’
ijodiy munosabatda bolishga undaydi.	
’
            Zamonaviy   mavzularda   yoki   xalq   ertaklarida   illiustrativ   rasm   chizish   uchun
avvalo,  bolalar   shu  mavzuga  oid murakkab ro1  bolgan  odam,  hayvon va  bazi   bir	
’ ’
obekt   (bino,   yodgorlik,   saroy,   kulba   kabilar)narsa   va   boshqalarning   rasmini	
’
chizadilar.   Bunday   vaqtlarda   hayvon   va   qush   oyinchoqlarini   kuzatish   orqali	
’
xotiradan rasmini ishlasalar, tabiat manzaralari yoki daraxt va boshqalarga bevosita
qarab rasm chizadilar.
Turli   xalq   ertaklari   misollari   va   shu   kabi   badiiy   asarlariga   illiustratsiya   ishlash
mashgulotlarida oquvchilarga asardagi voqea sodir bolayotgan mamlakat yoki osha	
’ ’ ’ ’
davrning   madaniyati   va   turmushining   oziga   xos   xususiyatlari,   kiyimlari,   uy-	
’
anjomlari, memorchilik qurilishlari, ularning xarakterli xususiyatlari haqida sozlab	
‘ ’
berishi va kuzatishi kerak buladi. 
Oqituvchi tomonidan chizish uchun tavsiya etilgan majburiy yoki erkin mavzudagi	
’
rasm   chizish   tez-tez   uchrab   turadi.   Oquvchilar   tevarak-atrofdagi   hodisalarga	
’
buyumlarga   bolgan   oz   munosabatlarini   zor   qiziqish   bilan   tasvirlaydilar.   Shunga	
’ ’ ’
qaramasdan,   bu  yoshdagi   oquvchilarga   ozlarinig    shaxsiy   takomillashgan   tasviriy	
’ ’
malakalariga   salbiy   tasir   korsatadi.   Shuning   uchun   tasviriy   sanat   oqituvchisining	
‘ ’ ’ ’
asosiy   etibori   bolalarga   oz   tasviriy   malakalariga   tanqidiy   munosabatda   bolishini	
‘ ’ ’
18 shakllantirish   muhimdir.   Tevarak-atrofimizdan   olingan   taassurotlar   asosida   rasm
chizishda oquvchilar yil fasllari, bayramlar, oyinlar, maktab bog’idagi ishlar bilan’ ’
bogliq   kuni   shu   voqealarni   tasvirlaydilar.   Chunki   tevarak-atrofni   tasvirlash   oz	
’ ’
harakteri   bilan   hayotdan   rasm   chizish   hisoblanadi   va   tabiatni,   tabiat   bilan   bogliq	
’
bolgan   voqealarni   maqsadga   muvofiq   ravishda   kuzatishga   asoslanadi.   Bolalar	
’
boshlang’ich   sinfda   mazmunan   eng   sodda   bolgan   mavzularda   rasm   chizadilar.	
’
Masalan: «Oltin kuz», «Bizning bayram», «Maktab bogidagi ishlar», «Oyinchoqlar	
’ ’
magazinida»,   «Fazodagi   parvoz»,   «Bizning   kocha»,   «Bahorgi   ishlar»,   «Sport	
’
oyinlari», «Qishki oyinlar» kabi. 	
’ ’
Natyurmort   (lugaviy   manosi-   jonsiz   tabiat)   haqida   gapirganda,   odatda,   sabzavot  	
’ ’ –
mevalar,   gullar,   otilgan   ilvasinlar,   (mulyaj)   uy   rozgor   buyumlarni   tasvirini   kozda	
’ ’ ’
tutadilar.Lekin   natyurmortda   jonsiz   tabiat   tasvirlanganiga   qaramay,   matoda   jonli
hayot nafasini sezamiz. Natyurmort kompazitsiyasini manoli va tasirchan chiqishi	
’ ’
uchun yagona mavzudagi bir   biriga munosib va mos narsalar tabiiy bog’lanishda	
–
q o ’yilishi   kerak.   Qoyilgan   natyurmort   kishida   qizi	
’ q ish   va   rasm   chizishga   havas
hissini   uygotadigan   bolishi   va   albatta   kompazitsiya   talablariga   javob   beradigan	
’ ’
bolishi   lozim.   Natyurmort   tarkibiga   kiradigan   narsalar   estetik   tasirchanlik	
’ ’
talablariga javob beradigan, shakli, hajmi, materiali, sirt q i  (fakturasi) rang va och 	
–
toqligi (tus) bilan bir  biridan farq qilishi kerak.	
’ –
Masalan,   katta   chelak   yoniga   qoyilgan   gugurt   qutichasini   koz   ilgamaydi,   chunki	
’ ’ ’
ular   ortasida   uzviy   boglanish   sezilmaydi.   Tanlab   olingan   narsalarni   predmet	
’
tekisligida   bir     biriga   nisbatan   qanday   joylashtirilishi   natyurmortni   qiziqarli	
–
chiqishiga tasir etadi.	
’
Sharden,   Surbaran,   Kalf,   Snayders   K.Korovin,   I.   Mashkov,   P.   Konchalovskiy   va
boshka   natyurmortnafis   rassomlar   asarlarida   hayotiy   haqiqatni,   matoda   jonlangan
tabiatni koramiz. 	
’
Shardenning   «piyozli   natryumort»i   da   stol   ustidagi   kok   piyozni   choziq   shakli	
’ ’
qiziqtirib, surat kompozitsiyasini choziq b	
’ ’ o ’lishiga sabab bolgan b	’ o ’lishi mumkin.
19 Shakli   ji h atdan   unga   zid   narsalar   izlab,   Sharden   sharsimon   olmalarni,   ovalsimon
tuxumlarni   va   rozgorda   zarur   bolgan   buyumlarni,   mis,   qog’oz,   sopol   va   shisha’ ’ ’
idishlarni tanlagan.
Rassom   ataylab   shakli,   olchami,   materiali   bir     biridan   farq   qiladigan   narsalar	
’ –
tanlashda   tabiatni   oziga   xos,   narsalarning   rang-   barang   va   turli     tumanligi   qiyos	
’ –
qilgan.   Bir   qarashda   bu   natyurmort   mazmun   jihatidan   juda,   sodda   korinadi.	
’
Rassom   turmushda   zarur   narsalardan   bir   nechasini   olgan   xalos,   Mazmunan   bir  	
–
biriga   monand   narsalardan   tanlab   olganidan   keyin,   ulardan   shunday   bir   yaxlit
guruh   tashkil   qilish   kerakki,   u   kishida   qiziqish   uygotsin,   diqqatini   oziga   tortib,	
’
albatta uning tasvirini yaratish ishtiyoqini hosil qilsin.
Sharden   natryumort   tuzish da   tanlagan   narsalar   mis   qozon,   sopol   chomich,   yashil	
– ’
rangli shisha idish, kok piyoz boshlari, ikkita olma va ikkita tuxumdan iborat. 	
’
Bular   hammasi   oshxona   ashyolari   bolib,   shakllari,   tuzilishlari,   sirtlari   va   ranglari	
’
har   xil.Bular   ulkan   moyqalam   soxibining   yuksak     talanti,   tabiatning   beqiyos	
’
boyligini kora olishi va togri idrok qilishini natijasidir.	
’ ’
Natyurmortning   kompozitsion   muayyanligi   uni   tabiiyligidir.   Shuning   uchun
natryumort   tuzish,   uni   ornatish,   vaqtida   yaxlitlikka   etibor   berib,   nihoyasiga	
’ ’
yetkazishga harakat qilish lozim.
Buning uchun esa klassik namunalarni koplab taxlil qilib, u yoki bu asar insonga	
’
nima uchun shunchalik tasir etadi, zavqini keltiradi, degan savollarga javob izlash	
’
foydalidir.   Natryumortning   manzara   yoki   interyerga   nisbatan   afzalligi   yana
shundaki, uni   qo ’yib olgandan keyin bir necha kun joyidan   qo ’zgatmasdan xar xil	
–
q arash nu q talaridan  q ayta -  q ayta tasvirlash mumkin buladi.
Natyurmortning atrofimizdagi  tabiatdan far q i  shundaki, uni  inson  ijod   q ilish yoki
o ’rganish ma q sadida uzi ataylab tuzadi, tafakkuri bilan barpo etadi.
O ’ q uv   natyurmortning   kompazitsiyasi   bir   tomondan   estetik   talablariga,   ikkinchi
tomondan talimning didaktik talablariga javob berish kerak.	
’
20 Natyurmort   qo ’yilmasi   puxta   va   uzo q   va q t   o ’ylab,   muloxaza   q ilib   tashkil   etiladi.
Unga   ko ’p narsa kir i tilmasada predmetlarning shakl va ranglari xar   xil b– o ’lishiga
etibor berish kerak.	
’
Silli q  yaltiro q  sirtli idishni, sirti jilvasiz narsa bilan,  q irrali buyumni dumalo q  shakl
bilan   yonma     yon  	
– qo ’yilsa,   ularni   ta qq oslash   va   sinchiklab   o ’rganish   uchun
imkoniyat tug’iladi.
  Natyurmortni   asosiy   talablaridan   biri   o ’ lcham ,  rang   va   ton   jihatidan   ajralib   turishi ,
hamda   surat   tekisligining   markaziga   yaqin   joyga   qo ' ya   bilishdir .
Bu   surat   mazmunini   ochishda,   so zboshlovchi   vazifasini   o taydi,	
’ ’
kompazitsiyaning   markazini   bo rttirib   ko rsatib   beradi.   Ko pincha   rassomlar	
’ ’ ’
asosiy   predmetni   ataylab   geometrik   markazdan   sal   siljitib   qo yadilarda	
’
muvozanatni   saklash   uchun   qarama   -   qarshi   tomonda   rang   va   och   to qligi   unga
’
zid bo lgan predmet oladilar.	
’
Atokli   natryumort   nafislar   Sezan,   Sharen,   Xrutsskiylar   bu   usuldan   unumli
foydalanganlar.
Natyurmort   janrida   O ’zbekistonlik   rassomlardan   V.Ufimsev,   S.   Kolibanov,   Y.
Yelizarov,   R.   Axmedov   kabilar   o z   asarlarida   tabiatni   be	
’ q iyos   boyligini   milliy
ruxda   jozibali   tarannum   etdilar.   O ’ q uv   na t yu r mortining   mu h im   tomonlaridan   biri
tasvirlanayotgan   narsalarning   fazoviy   joylashishidir.   Qo yilmaga  	
’ k iradigan
narsalardan kattasi  or q aro q da, maydalari oldinro q da, biri  ikkinchisining va asosiy
narsani   bir   oz   berkitib   turadigan   q ilib   qo ’yiladi.Natryumortdagi   narsalarni
mazmunan   bir     biriga   bog’lash   ma	
– q sadida   unga   chuzi q ro q   shaklidagi   narsa
kiritiladi.Surat   tek i sligining   asosidan   kompozitsiya   markaziga   q aratib   qo ’yilgan
picho q ,   q oshi q ,   q ogoz  	
’ o rami,   m	’ o y	’ q alam   va   h okozolar   surat   mazmunini   ochishga
yordam   beradigan   «kalit»   b o ’lib,   tomashabin   nigo h ini     kompozitsiya   markaziga
y o ’naltiradi.   Natyumortning   fazoviy   xolatini   yaqqolroq   tasvirlash   uchun   birinchi
planda   unga   katta   bo ’ lmagan ,  ammo   yorqin   narsa   qo ’ yiladi .
21 Natyumortning   uf q   chizigiga   nisbatan  ’ q anday   joylashishi   h am   katta   axamiyatga
ega.   Malumki,  	
’ ko z   balandligidan   pastro	’ q da   qo yilgan   natyurmort   yoti	’ q   predmet
tek i sligida   t o la     t	
’ – o kis   k	’ o ’rinib   turadi,   narsalarning   asoslari,   ularning   o zaro	’
joylashishi ya qq ol k o rinadi va tasvirlashda 	
’ qu lay b o ’ladi.  Narsalarning   shaklini   va
fazoviy   joylashuvini   to ’ laroq   ochib   berish   uchun   yoruglik   nurlari   peshonadan     old
tomonidan   yoki   yondan   tushadigan   bo ’ lishi   kerak .   Tabiiy   yoruglikning   kuchi
yetarli b o ’lmasa, natyurmortning   yon tomoniga suniy yoritgich  	
’ qo ’yiladi. Shunda
oldingi  narsalarda  yorug soya  kontrasti  keskin  b	
’ o lib, ularning  	’ h ajmdorligi  b o ’rtib
k o ’zga   tashlanadi,   sirtlari,     ya qq ol   k o ’rinadi.   Ikkinchi   plandagi   narsalarda   esa
ziddiyat kamro q  seziladi. Nurlarning kuchi kamayib borgan sari uchinchi plandagi
narsalardagi   q arama   -   q arshilik   yana   xam   mayinlashadi,   ularning   chegaralari
fonning   t o ’ q   joylari   bilan   umumlashtirib   kurinadi.   Lekin   natyurmort   buyoklarda
tasvirlanadigan b o ’lsa,  uni  deraza ya q iniga kunduzgi  tabiiy nurlar  ostida  va biroz
yonboshdan yoruglik tushadigan  q ilib  qo ’yilgani ma
’ q ul.
Vazifa   natryumortdagi   narsalarning   asl   (lokal)   ranglarini   ani q lashdan   iborat
b o ’lganda,   u   deraza   r o parasidagi   devor   yoniga   qo ’yiladi.   Bunda   natryumortga
nurlar   old   tomondan   tushadi,   soya   va   reflekslar   unchalik   k o ’p   b o ’lmaydi   va
predmetlarning  o ’z rangi ya qq ol, ochi q  - oydin k o ’rinadi.
Avvaliga fon uchun tanlanadigan gazlamalar  yaxlit, sidirga va  nursizro q   b o ’lgani
ma	
’ q ul,   chunki   olachipor   yor q in   rangli   gazlama   k o ’zga   ani q   tashlanib,
natyurmortning   o ’zini   ko ’rishga   xala q it   beradi.   Shuni   h am   h isobga   olish   kerakki
o q ish   fonda   koramtir   narsalar,   t o ’ q   fonda   esa,   aksincha   o q   narsalar   ravshan
k o ’rinadi.
Keyinchalik   natyurmortga   kompozitsiyaning   tarkibiy   q ismlaridan   biri   sifatida
burmali matolar (drapirovka) kiritiladi.
Orqa   fonga   va   predmet   stoliga   solinadigan   gazlamaning  ( chit ,  surp ,  shoyi ,  baxmal ,
movut )   xarakteriga   mos   holda   mayda   va   yirik   burmalar   solib   ko ’ yish   mumkin . 
22 Gazlama devordagi bitta nuktaga biriktirib k o ’yilsa u pastga erkin osilib tushadi va
tabiiy shakldagi burma xosil  q iladi.
Yu q orida aytganimizdan malum b’ o ’ldiki, natyurmort pastanovkasini  qo ’yish jiddiy
va   masuliyatli   ishdir.   Yaxshi  	
’ qo ’yilgan   natyurmortda   orti q cha   tasodifiy   narsalar
b o ’lmaydi,   uni   old   yoki   yon   tomonidagi   q arash   nuktalaridan   kuzatilganda,
mazmunli yaxlit guru h  b o ’lib k o ’zga ya qq ol tashlanib turadi.
Oquv   natyurmortidan   ijodiy   natyurmortni   farqi   shundaki   u   hayotga   yaqin   bo ’ ladi .
Odam ishtirokisiz  h am k o ’p manoni anglatadi.	
’
Misol   tariqasida   V .   Ufimsevning   « Garmon »   (1945 y ),   Abduraxmonovning
«Samavarli natyurmorti»ni olamiz. «Garmon» natyurmortida jangchining kundalik
«poxod» anjomlari avtomat, maxorkali xalta, gazeta, mis kosacha, buyum t o ’rva va
jangchining   h amro h i garmon tasvirlangan. Bu natyurmort  	
– o ’zida odam ishtirokini
bildirib   eslatib   turadi.   «Samovarli   natyurmort»   da   esa   mavzu   kompozitsiya
tuzilishiga monand olingan Yorug milliy s o ’zana fonida   qo ’yilgan katta   h ajmdagi
samovar   va   stol   ustidagi   laganda   s o ’yilgan   q ovun     tarvuzlar,   non,   olma-   anorlar	
–
h amda   ularning   tekislikda   kompozitsiya   ji h atidan   badiiy   ifodali   joylashishi
tomoshabinni   befar q   q oldirmaydi.   Mehmondost   ozbek   xalqining   insonlarga	
’ ’
saxiyligi tushunchasi tabiat  inomlari or q ali  o ’z aksini topgan.
Shunday  q ilib, natyurmort tuzish uchun:
A) mavzu tanlash;
B) natyurmort mavzusiga mos keladigan jixozlar, predmetlar, gazlamalar topish;
V)narsalarning shakli, tuzilishi, tusi va ranglarini  h isobga olib joylashtirish;
G) predmetlarning  h ajmdorligini ya qq ol k o ’rinadigan tarzda yoritish  zarur ekan.	
–
Shularning   h ammasi birgalikda olinganda natyurmort kompazitsiyasi  ( qo ’yilmasi)
deb   yuritiladi.Mavzu   asosida   rasm   chizish   mashgulotlarining   muvaffaqiyati,	
’
oqituvchining syujetli rasmga bolalarni qanchalik qiziqtira olishga ,ularning ijodiy	
’
23 tafakkurini qanchalik aktivlashtira olishga bogliqdir. Ana shu maqsadda oqituvchi’ ’
bolalar   taqdirida   shoirning   sherlaridan   foydalanib,   rassomlarning   surat	
‘
reproduktsiyalarni   kitoblardagi   ill y ustratsiyalarni   bolalar   rasmlarini   korsatib,   shu	
’
mavzuga   oid   suhbat   otkazadi.   Shuningdek,   ishning   muvaffaqiyatida   bolalar	
’
tomonidan chizilishi lozim bolgan joyning ahamiyati kattadir.	
’
Bunday   kuzatishlar   tabiat   qoynida   uyushtirilgan   ekskursiyalarda   bolalarni   sayrga
’
olib   chiqilganda   bajariladi.   Tabiat   qoynida   ekskursiya   jarayonida   otkaziladigan	
’ ’
suhbatda   oqituvchi   kozga   yaqqol   korinadigan   narsalarning   tuzilishi   yoki	
’ ’ ’
predmetlarning   konstruktsiyasi   ularning   rangi   fazoviy   holatlari   haqida   toxtaladi.	
’
Illiustrativ   rasm   chizish   jarayonida   bolalar   oqituvchi     tomonidan   tavsiya   etilgan	
’
xalq   ertagidan   misollar,   sherlar,   hikoyalar,   asosida   rasm   chizadilar.   Badiiy	
‘
asarlarni   tanlashda   tasviriy   sanat   darslarining   vazifalardan   kelib   chiqib,   yuksak
’
badiiy saviyada yozilganligi oz mazmuni bilan bolalarning tasviriy imkoniyatlariga	
’
mosligi   tushunarli   va   bolalarni   qiziqtiradigan   bolishi   etiborga   olinadi.Agarda	
’ ‘
boshlangich   sinflarda   bolalarga   «Bogirsoq»,   «Echki   bolalari»,   «Maqtanchoq	
’ ’ ’
quyon»,   «Susambil»,   «Fil   laycha»,   «Irkit   ordakcha»   kabi   asarlar   asosida   rasm	
’
chizdirish tavsiya etilgan bolsa 4-6-sinflar dasturida «Zumrad va Qimmat», «Oygul	
’
bilan Bahtiyor», «Alpomish», «Ur toqmoq», kabi badiiy asarlarga rasm chizdirish	
’
korsatilgan.   Shuni   ham   qayd   qilish   lozimki,   yuqorida   sanab   otilgan   badiiy	
’ ’
asarlardan   tashqari,   talim   va   tarbiyaning   vazifalariga   mos   keladigan   boshqa	
‘
asarlarni   ham   chizdirish   mumkin.   Masalan:   «Ochil   dasturxon»,   «Sayohatchi
qurbaqa»,   «Myunxazenning   boshidan   kechirganlari»   kabilar.   Muhimi,   bolalarga
tavsiya etilgan badiiy asarlar mazmunidagi eng xarakterli orinlar tanlay olsinlar. 	
’
Maktablarda   mavzu   asosida   rasm   chizish   mashgulotlari   uchun   material   tanlashda	
’
uning   quyidagi   vazifalardan   kelib   chiqish   zarur.   Tematik   rasmda   tasvirlangan
syujetni   personajning   obrazlarni   ifodali   tasvirlash,   rasmda   tasvirlanadigan   syujet
va   personajning   obrazlarini   ifodali   tasvirlash,   rasmda   tasvirlanadigan   syujet   va
personajlarda   shaxsiy   munosabatlarni   bildirgan   holda   tasvirlash   maqsadida   rang,
yorug-soya   kompozitsiyasi   qonunlarining   mohiyatini   tushunib   yetish	
’
24 oquvchilarning   ijobiy   qobiliyatlarini   va   fantaziyasini   ostirish.Odam   rasmini’ ’
chizishda   oqituvchi   bolalarga   odam   shakli   haqida   yetarli   malumotlarni   berish	
’ ‘
kerak   boladi.   Shuningdek,   bolalarga   odamlar   tasvirlangan   sanat   asarlarining	
’ ’
reproduktsiyalari   haykallarning   fotolari   harakatidagi   odam   tasvirini   korsatish	
’
foydalid i r.   Bolalar   ana   shu   holatlardan   birortasini   tanlab   rasm   chizadilar.
Oqituvchilarni   oquvchilarga   ill	
’ ’ y ustratsiya   ishlariga   tayyorlanadigan     suhbatlar,
ularning   darsga   bolgan   qiziqishini   yanada   kuchaytirish,     ularning   obrazli	
’
tasvirlarini   boyitish,   oqituvchi   tomonidan   qoyilgan   vazifani   yechish   yollarini	
’ ’ ’
korsatib berish kerak. Bunday tayyorgarlik vositalaridan biri, oqituvchi tomonidan	
’ ’
turli-tuman   materiallarni,   yani   ertak   mazmunini   yoki   undagi   obraz   va   obektlar	
‘ ‘
bilan   bogliq   bolgan   tasvirlar   rangli   ill	
’ ’ y ustratsiyalarni   hayvon   va   qushlarni
tasvirlovchi   oyinchoqlarni   odamlar   va   hayvonlarning   tasvirlovchi   korgazmalarni	
’ ’
korsatishdan   iboratdir.   Bunday   korgazmalarni   namoyish   etish   badiiy   asarning	
’ ’
mazmunini   tahlil   qilish   jarayonida   otkaziladi.   Biroq   korgazmali   materiallar	
’ ’
oquvchilarning   tashabbusini   boglab   qoymasligi   ularning   ijodiy   ishlarini	
’ ’ ’
bog’lamasligi   lozim.Shuning   uchun,   korsatilgan   rasm   ill	
’ y ustratsiyalar
oqituvchining tushuntirishidan song,   darhol doskadan olib qoyilishi lozim boladi.	
’ ’ ’ ’
Odam   va   hayvon,   daraxt   korinishlari   tasvirlangan   korzamalar   esa   yordamchi	
’ ’
materiallar   sifatida   sinf   doskasida   qoyish   mumkin.Shuni   aytib   otish   lozimki,	
’ ’
darsga   ajratilgan   unumli   vaqtdan   foydalanish   uchun   u   yoki   bu   badiiy   asarlarga
illiustratsiya   ishlash   mashgulotlarini   mazkur   asar   adabiyot   darslarida   (Zumrad   va	
’
Qimmat,   Oygul   bilan   Ba x tiyor)   kabi   organilgandan   song   otkazish   maqsadga	
’ ’ ’
muvofiqdir.   Badiiy   asarlarga   illiustratsiya   ishlash,   oz   harakteri   jihatidan   adabiyot	
’
mashgulotlari   bilan   chambarchas   bogliqdir.   Adabiyot   darslari   illiustrativ   rasm	
’ ’
ishlash   mashgulotlari   uchun   tayyorgarlik   bosqichini   otashi   mumkin.   Bularda	
’ ’
oqituvchi   tasviriy   sanat   darsida   asarini   oqish,   uning   mazmunini   tushuntirish,	
’ ’ ’
mazmunining   asosiy   bolaklarni   ajratish   obraz   va   obektlarga   xarakteristika   berish	
’ ‘
kabilardan   h alos etadi. Malumki, ertak, masallarda hayvonlar odamlarga oxshatib	
‘ ’
ifodalaniladi.   Ular   ozaro   gaplashadilar,   oynaydilar,   odamlarga   xos   turli	
’ ’
xarakterlarni bajaradilar. Ertaklarda hayvonlarning odamlarga oxshatib ifodalanish	
’
25 voqealarni   oson   emotsional   idrok   etishda   keng   imkoniyatlar   yaratadi.   Natijada
ertak   qahramonlari   qush   va   hayvonlar   odamlarning   holatlarida   ular   kiyadigan
kiyimlarida   tasvirlanadi.Bularni   jami   illiustrativ   rasm   chizish   mashgulotlari’
samaradorligini oshirishga olib keladi. Oquvchilar ijodiy aktivligini oshirish uchun	
’
doimo mashgulotlarning qiziqarli bolishiga erishish lozim. Asarni ifodali oqish va	
’ ’ ’
uni   jonli   tahlil   qilishni   esa   oquvchilarning   tasviriy   faoliyatiga   bolgan   qiziqishini	
’ ’
oshiradi va rasmdagi obrazlarning tasirchan bulishga yordam beradi. 	
‘
Tasviriy   sanat   darslari   oquvchilarni   faqat   estetik   jihatdan   tarbiyalashga   hizmat	
’ ’
qilibgina   qolmasdan   a x loqiy,   goyaviy,   siyosiy   va   mehnat   tarbiyasini	
’
takomillashtirishga yordam beradi. Shu maqsadda tasviriy sanat dasturida ozbek va	
’ ’
chet   el   rassomlarini   hayoti   va   yaratgan   asarlarini   organish   tavsiya   etiladi.   Bunda	
’
tasviriy   sanat   asarlariga   oz   munosabatlarini   bildirish   oquvchilarning   badiiy   fikr	
’ ’ ’
doirasini   kengaytirish   kabilar   asosiy   maqsad   qilib   qoyiladi.   Yuqorida   qayd   qilib	
’
otganimizdek,   tasviriy   sanat   asarlari   haqida   suhbat   goyaviy,siyosiy   tarbiyani	
’ ’ ’
amalga   oshshirishga   ham   yordam   beradi.   Sanat   haqida   suhbat   darslarida	
’
organiladigan   I.Koraxonning   «Oltin   kuz»,   U.Tansiqboevning   «Jonajon   olka»,	
’ ’
«Qayroqqum   tongi»,   «Tongda   kuz»,   R.Temirovning   «Ulug’bek   madrasasi»,
X.Rahmatovning   «May   tongi»,   Yu.Elizarovning   «Natyurmort   asarlari»   asarlari
vatanparvarlik g’oyalari bilan  tarbiyaviy ahamiyatga ega.
Yuksak   badiiy   saviyada   yozilgan   M.Saidovning   «Oshga»,   N.Koraxoniyning
«Ishga   chiqish»,   B.Boboevning   «Farg’ona   suyunbasi»   seriyasidagi   ishlari.
M.Musaboevning   «Suvchi»,   A.Abdullaevning   «Manzarali   ota   Niyozov   portreti»
nomli   asarlarini   oquvchilarda   mehnat   tarbiyasining   takomillashuviga   yordam	
’
beradi. 
Yuqorida   aytilgan   vazifalarni   amalga   oshirishda   sanat     asarlari   namunalarini	
’
ularning   soni   va   sifatiga   etibor   berish   muhim.   Organiladigan   asarlarni   tanlashda	
‘ ’
ularning mazmuni soni sifatida quyilgan talablar bilan bir qatorda, pedagogikaning
hamma didaktik prinsiplari va tarbiyaviy imkoniyatlariga ham etibor berish lozim. 
26 «Maktablarda     tasviriy   sanat   mashgulotlarini   otkazish»   mavzusini     maruza   matni’ ’ ’ ‘
ishlanmasi.
1.3.Maktabda   natyurmortga   qarab   ishlash   darslarini   tashkil   etish   Kuzgi	
“
natyurmort  mavzu misolida.	
”
O zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   1999-yil   16-avgust   qaroriga	
’
ko ra 1999-2000 yil o quv yilidan boshlab umumiy o rta ta lim maktablarida
’ ’ ’ ’
barcha   fanlar   qatorida   tasviriy   san at   ta limi   bo yicha   ham   davlat   ta lim	
’ ’ ’ ’
standartlari   joriy   qilindi.   Davlat   talim   standartlari   ishlab   chiqilishi   avvalo	
’
O	
’ zb ekistonning mustaqilligi, uning jahon hamjamiyatiga faol kirib borayotganligi
bilan boglanadi.	
’
       Hozirda   har   bir   fan   bo yicha,   shu   qatori   badiiy-estetik   turkumdagi	
’
fanlardan   davlat   ta lim   standartlaridan  yaratilishi   uchun   uni   hukumat   tomonidan	
’
tasdiqlanishi   katta   ilmiy   va   amaliy   ahamiyatga   ega   bo lgan   voqeadir.  	
’ Mazkur
standart   Ozbekiston   tarixida   birinchi   bor   yaratilishi   bolib,   Respublikamiz	
’ ’
maktablarida   ta’limni   yuqori   ilmiy-metodik   asosda   tashkil   etish   hamda   uni   jahon
standartlari darajasiga olib chiqishga sharoit yaratadi.
     Standart   davlat   tomonidan   qoyilgan   talablarni   togri   va   benuqson   bajarish	
’ ’ ’
uchun   imkon   berish   bilan   bir   qatorda   amaliyotda   qollanib   kelayotgan   dastur,	
’
darslik va metodik qollanmalardagi kamchilik va nuqsonlarni bartarf etish hamda	
’
uni oqitilishini talablar darajasini tashkil etish imkonini ham beradi. Shuningdek, u	
’
maktablarda   talim   ishlarini   nazorat   qiluvchi   tashkilotlar   uchun   ham   asosiy   hujjat	
’
vazifasini   otaydi.Davlat   standartiga   kora   tasviriy   sanat   talimi   mazmuni
’ ’ ’ ’
boshlangich sinflarda quyudagi tort yonalishda bayon etiladi: 	
’ ’ ’
27 1. Borliqni idrok etish.
2. Badiiy  qu rish-yasash. 
3. Naturaga qarab tasvirlash.
4. Kompozitsiyon faoliyat. 
       Beshinchi-yettinchi sinflarda esa q u yidagi uch yonalishda oz aksini topgan:’ ’
1. Sanatshunoslik asoslari. 	
’
2. Naturaga qarab tasvirlash.
3. Kompozitsiyon faoliyat.
     Mazkur yonalishlar boyicha tasviriy sanat oquv pretmetini oqitishda har bir	
’ ’ ’ ’ ’
oqituvchi asosiy etiborni nimalarga qaratish kerakligini bilib olishlari kerak boladi.	
’ ’
Tasviriy sanatni oqitishda oqituvchining etibor berishi lozim bolgan asosiy jihatlar	
’ ’ ’ ’ ’
quyidagilardan iborat.;
1.   O’qituvchilarni   borliqdagi   (tevarak-atrofdagi)   va   sanat   asarlaridagi     nafosatni	
’
korishga, idrok etishga va undan zavqlanishga hamda qadrlashga orgatish.	
’ ’
2.   Bolalarni   ijodiy,   abstrakt,   mantiqiy   fikirlashga,   ayniqsa   ijodiy   qobiliyatlar   va
fantaziyalarini ostirishga yonaltirish.	
’ ’
3.   Tasviriy,   amaliy,   memorchilik   sanatlari   yuzasidan   nazariy,   biroq   umumiy	
’
elementar bilimlar berish.
4.     Oquvchilarda   kozatuvchanlik,   koz   xotirasi,   chamalash,   fazoviy   tasavvur   kabi	
’ ’ ’
shaxs uchun muhim bolgan sifatlarni ostirish.	
’ ’
5. Rasm va naqsh, haykal ishlash yuzasidan tasviriy malakalarni ostirish	
’
6.  Estetik his- hayajonni tarbiyalash va rivojlantirish.
7. Sanatga qiziqishni ostirish va muhabbatni tarbiyalash.	
’ ’
28             Bu   vazifalar   maktabda   tasviriy  sanat   darsini   olib  boruvchi   har   bir   oqituvchi’ ’
mutaxassislar oqituvchilar uchun moljallab tuzilgan.	
’ ’
          Tasviriy   sanat   talimi   davlat   standarti   sanatning   uch   turi   tasviriy,amaliy   va	
’ ’ ’
memorchilik   sanatlari   mazmunini   aks   ettirgan   bolib,   u   avvalo   milliy   ozbek	
’ ’ ’ ’
sanatini,   uning   badiiy   ananalarini,   ayrim   mashxur   ozbek   tasviriy   amaliy,
’ ’ ’
memorchilik   sanatlari   ustalarining   hayoti   va   ijodini,   Ozbekistonda   sanatning   bu
’ ’ ’
turlari   rivoj   topgan   markazlari,   Ozbekistondagi   yirik   sanat   muz	
’ ’ e ylarini   bilish
tasviriy   sanat   oquv   pretmetini   vazifalaridan   biri   ekanligini   qayd   qiladi.   Bundan	
’ ’
maqsad   milliy  sanat   vositasida   oquvchilarga  badiiy  talim   berish   bilan  bir  qatorda	
’ ’ ’
ularda shaxsni estetik, axloqiy va mehnat tarbiyasini amalga oshirishdan iboratdir.
Milliy ozbek sanatini chet el va ja	
’ ’ h onning hozirgi zamon ilgor sanatiga qaraganda	’ ’
kengroq   va   chuqurroq   orgatishdan   maqsad   har   bir   ozbek   oquvchisi   oz   halqini	
’ ’ ’ ’
tarixini adabiyotini bilishi shart ekanligi kabi uning sanatini ham nisbatan koproq	
’ ’
bilishiga erishishdir.
      Milliy   san ’ at   ta ’ lim   mazmunida   poydevor   bo ’ lishi   lozim . Ularni   o ’ rganmasdan
turib ,   yoshlarimiz   badiiy   madaniyatli   shaxs   bo ’ la   olmaydi .   Aks   holda   milliy
qobiqqa   oralashib   qolish   oqibatida   ular   jaxon   standartlari   darajasiga   chiqa	
’
olmaydilar.   Milliy   sanatimiz   bizning     fa	
’ x rimiz,   uni   biz   keng   organishimiz   tabiiy	’
holdir.  Lekin, jaxonda hamma xalqlar tomonidan tan olingan umuminsoniy  badiiy
qadriyatlar   ham   mavjud.   Ularni   oquvchilarga   urgatmasdan   turib,   xalqimiz   jaxon	
’
madaniyatida   uz   ornini   topa   olmaydi.     Aks   holda   oquvchilarimiz   milliy   qobiqqa	
’ ’
oralashib   qolib,   jaxon   durdonalaridan   bahramand   bola   olmay   qoladilar.Shuni	
’ ’
alohida   qayd   qilish   lozimki,   kop   asarlar   milliy   badiiy   madaniyatimiz   (tasviriy	
’
sanat,   dekarativ-amaliy   sanat,   memorchilik   sanati)   haqida   tegishli   bilimlar   berish	
’ ’ ’
bilan bir qatorda oquvchilarga tasviriy va amaliy sanatdan beriladigan malakalarni	
’ ’
un u tmasligimiz zarur.
      Maktabda tasviriy sanat estetik tarbiyani amalga oshirishga y	
’ o ’naltirilgan asosiy
o ’quv predmeti hisoblanib, u quyidagi yonalishlardan amalga oshiriladi:	
’
29 - o quvchilarning tabiat, san at va go zalliklarni idrok etishga o rgatish,’ ’ ’ ’
- o quvchilarning estetik didini tarbiyalash,guzallikni baholay olish qobiliyatiga ,
’
xaqiqiy guzallikni hunik voqeya va narsalardan farqlay bilishga o rgatish,	
’
  -   shaxsning   tasviriy   ijodiy   faoliyatida   o zini   ko rsata   bilishga,   hatti-harakatini	
’ ’
qo llab quvvatlash va hayotga guzallik kiritish malakalarini o stirish,	
’ ’
- Bolalarning badiiy fikr doirasini kengaytirish va boshqalar
Tasviriy sanat oquv predmeti oz harakteriga kora estetik tarbiyaning asosini tashkil	
’ ’ ’ ’
etuvchi estetik idrok ,estetik zavq, estetik his-tuygu, estetik did, estetik mulohaza,	
’
estetik baholash, estetik ijod kabi sifatlarni ostirishda katta rol oynaydi.	
’ ’
Dekarativ   kompozitsiya darslari  oquvchilar  naqshlar  amaliy sanat  buyumlaridagi	
’ ’
gozallikni   his   qiladilar.   Shu   maqsadda,   bolalarga   xalq   amaliy   sanati   namunalari	
’ ’
korsatiladi,   ularning  shakl   va  ranglarini   tahlil   qilib   beriladi.   Oquvchilar   ozbek   va
’ ’ ’
qardosh   xalqlarning   naqshlarini   kozatish   va   organish   orqali   ularning   shakl   va	
’ ’
ranglaridagi   guzalliklarni,   shakl   ranglardagi   garmonik   birligini   tushinadigan
boladilar.   Ming   yillar   mobaynida   ustadan-ustaga,   qoldan-   qolga   otib   har   jihatdan	
’ ’ ’ ’
takomillashib, guzallashib borgan xalq sanati namunalari bolalarni hayratga soladi,	
’
va ularda tajribali ustalar kabi ifodali amaliy sanat asarlari yaratish ishtiyoqi paydo	
’
boladi.  Gullar,  hayvonlar  va  parrandalarni   natura   sifatida  kozatish  va   tahlil  qilish	
’ ’
jarayonida   oqituvchi   ularning   tuzilishiga   shakl,   rang,   ulchovlari,   harakatdagi	
’
nafosatni qayd qiladi. O’quvchilarni tabiyatdagi narsalarning yorqin va yaltiroqligi,
nafis va tozaligi, ular bolaklarining qaytirilishi yoki almashinishi, simmetrik tarzda	
’
joylashuvi tolqinlantiradi. Tabiatdagi gullarning rang   va shakllarining turli-tuman	
’
bolishi   kapalak   va   ninachilar,   qushlarning   yengil   parvozi,   bahorgi,   kuzgi	
’
manzaralarning   chiroyli,   majnuntolning   suluvligi,   maysazorlarning   quyosh   nuri
ostida   jilvalanishi,   uy   derazalarining   kechgi   miltillab   korinishi   hayajonlantiradi.	
’
Bolalarda   bunday   estetik   his-tuyguning   osishi   ularda   predmid   va   hodisalar	
’ ’
hususiyatlarini   estetik   baholash   malakalarining   shakllanishiga   olib   keladi.
Bolalarning   faoliyatlarida   obrazli   iboralarning,   yani  	
’ “ x ushbichim,quvonchli,	” ” ”
30 bayramdagidek   ishlatilishi   ularda   borliq   va   hodisalarni   estetik   idrok   etish“ ”
malakalari shakllanayotganligidan dalolat beradi.
          Oquvchilarning   estetik   idrokini   tarbiyalashda   tabiatdagi   rang   gammalarining	
’
bolalr   tomonidan   idrok   etilishiga   alohida   etibor   beriladi.   Bolalarni   faqat   rang
nomlarini  bilishlariga emas, balki  ularni kura bilishlari, tevarak atrofdagi  chiroyli
rang  birikmalarini qidirib topishga ham orgatiladi.	
’
              Oqituvchi shoxcha va barg chiqargan daraxtlarni bolalarga k	
’ o ’rsatish orqali
yosh   barglarining   ranglari   och   yashil   va   nozik   ekanligini   qayt   etadi.   Bahorgi
yomgirdan   keyin   osimlik   barglarining   tozaligini,   ularni   huddi   yuvib   quygandek	
’ ’
korinishi, ulardagi yomgir donalarining kumushdek yaltirab korinishini takidlaydi.	
’ ’ ’
Kuz faslidagi tabiatda daraxt barglarining sariq va qizgish ranglarining oltin tusga	
’
kirganligini,   tokilgan   barglarning   shildirab   gaplashishi   obrazli   korinishda	
’ “ ” ’
ifodalanadi.   Bolalar   oz   rasmlarida   uy,   daraxt,   qushlar,   hayvonlar,   odamlar,	
’
transport   vositalarini   tasvirlaydilar.   Bundan   ular   sozsiz   tasvirlanuvchilarning	
’
ulchovlari,   proporsiyalari,   faktorlari,   shakllari,   rangiga   duch   keladilar   va   ularni
rasmda   kompozitsion   jixatdan   togri   joylashtirishga   harakat   qiladilar.   Bu   esa	
’ ’
ularning  tuzilishidagi   proporsiyanallik,  mukammallik  maqsadga  muofiqlik  haqida
fikt  yuritishga undaydi. Bolalar narsa va hayvonlarni va   rang jixatdan uziga jalb
etadigan   tomonlari,   ularni   qaysi   tomondan   chiroyli   korinishi   ularning   yaxshi   va	
’
foydali   tomonlari   nimadaligi   haqida   oylaydilar.   Oquvchilar   tabiatdagi   narsa     va	
’ ’
hodisalar haqida oylar ekanlar, oqituvchi uz etiborini ularning tushunchasiga mos	
’ ’
bolgan voqea va hodisalarning guzalligi va mukammalligiga qaratadi.   U guzallik	
’
kechinmalari   orqali  bolalarni   tevarak  atrofdagi  voqea   hodisalarni   baholay  olishga
orgatishga   harakat   qiladi,   insonparvarlik,   vatanga   muhabbat,   mehnatga   muhabbat
’
his-tuygularni 	
’ u ygotadi.	’
         Oqituvchi sanatshunoslik darslarida 	
’ ’ o ’lkamiz tabiati,  x alqimizning fidokorona
mehnatga, mustaqillik uchun qahramonona   kurashish kabi mavzularda yaratilgan
kopla	
’ b  asarlarni namo y ish etish va tahlil qilish jarayonida ulardagi nozik nafosatni
ochib   berishga   harakat   qiladi.   Bu   borada   rassomlardan   U.   Tansiqboyov,
31 N.Karaxan, A. Muminov, M.Salimjonova, I.Jabborov, Ch.Axmarovlarning yuksak
badiiy saviyada yaratgan asarlari alohida ahamiyat kasb etadi.      
       Tasviriy sanat bolalarni borliqni, hayotni bilishga yordam beradi. Ular narsa va’
hodisalar   rasmini   chizishga   kirishishdan   avval   narsalarning   tuzilishi,   shakli,
olchovlari, rangi, fazoviy holatlarini organadilar va ularni uz ishlarida tasvilaydilar.	
’ ’
Kuzatilayotgan   jonli   narsalarning   hayoti   haqida   ham   tasavvurga   ega   boladilar,	
’
natijada   bolalarning   dunyo   haqidagi   tasavvurlari   chuqurlashadi,   kengayadi   va
xotiralari rivojlanadi. 
                  Tasviriy   sanatning   tarixiy,   batal   janridagi   rang   tasvir   asarlari,   adabiy	
’
asarlarga   ishlangan   illyustratsiyalarni   kozatish   asosida   bolalar   ming   yillar   oldin	
’
yashab otgan ajdodlarimizning turmush tarzi, madaniyati kiyinishi, ish qurollarini	
’
bilib oladilar. Usha davrdagi oilalar, usimliklar, hayvonlar, buyumlarning tuzilishi,
shakli, rangi, ulchovlari haqida tasavvurga ega boladilar. Malumki, bolalar, tarixiy	
’ ’
batal,   manzara,   turmush,   natyurmort,   animal,   afsonaviy   janrlarda   ishlangan
rasmlarda   tarixiy   voqealar,   jangu-jadallar,halqlar   hayoti,   hayvonlar,   shahar   va
tabiat manzaralari haqida kopgina bilimlarga ega boladilar.	
’ ’
              Oquvchilarni mantiqiy va ab	
’ s trakt fikrlashga orgatishda tasavvur va  	’ x otirani,
ijodkorlik   va   fantaziyani   rivojlantirishda   maktabda   tasviriy   sanatni   oldiga	
’
tushadigan   bronta   bir   ham   oquv   predmeti   yoq.     Umumiy   orta   talim   maktablarda	
’ ’ ’ ’
ijodiy   fikirlashga   orgatishda   katta   orinni   egallaydigan   fanlardan   matematika   ham	
’ ’
bunday   imkoniyatga   ega   emas.   Xususan   matematika   darslarida   onta   masalani   bir	
’
yol   yoki   bir   formula   asosida   yechilsa   tasviriy   sanat   darslarida   oquvchilar   bir	
’ ’ ’
masala   topshiriqni   bir   necha   yol   bilan   yechadilar   ,   u   sozsiz   bolalarni   fikrlashga	
’ ’
ijodiy   oylashga   yonaltiradi.Aytaylik   oquvchi   u   yoki   bu     hayotiy   yoki   afsonaviy	
’ ’ ’
mavzularda kompozitsiya ishlash jarayonida , mavzu bilan bogliq bolgan voqeani	
’ ’
eslashga harakat qiladilar. Bunda voqea qaysi davrda yoki boshqa sayyoradagi, suv
ostidami, tabiat quynidami yoki uy ichidami, rasmda odamlar tasvirlanadimi yoki
hayvonlarmi, tasvirlanadigan mavjudodlarning tuzilishi, shakli, ranglari, olchovlari	
’
qanaqa bolishligi haqida oylaydilar.	
’ ’
32        Eng muhimi qogoz yuzasida rasmini mazmun, kompozitsiyon jihatdan qanday’
joylashtirilishidir.   Shuningdek,   tasvir   variyativlik,   kombinatsiya,   muqobillik   va
boshqalar   asosida   ishlanadi.   Bolalar   rasm   ishlashda   tasviriy   sanatning   nazariy	
’
asoslari   yorug-soya,   rangshunoslik,   perspiktiva,   kompozitsiyaning   qonun-	
’
qoidalarini   tasavvur   qiladilar   va   qullaydilar.   Ular   oz   rasmlarini   ijodiy,   yangi	
’
qaytarilmas mazmunda bolishligiga harakat qiladilar.	
’
               Tasviriy sanatni oqitish jarayonida quyidagi topshiriqlar esa oquvchilarning	
’ ’ ’
birdan-bir   va   betakror   uz   shaxshini   aqliy   imkoniyatlarini   namoyon   etishga
yollaydi.     Bolalar   oquv   topshiriqlarni   yechishda   ozlarini   ijodkor   bolishga	
’ ’ ’ ’
undaydilar. Ular ijodkor uchun avvaldan malum bolgan yoldan muommoni tez va	
’ ’ ’
oson hal qilib quyaqolmay, balki masalani yangicha , qaytarilmas yechimlar orqali
ozlarining ijodkorlik va hayolotlarini, meyor va uygunlikishga soladilar. Natijada,	
’ ’ ’
malum maqsadda original, yangi qaytarilmas ijod mahsuli dunyoga keladi.	
’
        Ijodkorlik,   ijodiy   fikrlaydigan   shaxslar   ular   oddiy   ijrochilik   emas   ham
jamiyatimizga   robotsimon   ijrochilar   emas,   fikrlovchi   ,   izlanuvchi,   ijodkor
tashabbuskor kishilar kerak.
        Jamiyatimizning ravnaqi kop jihatdan ana shunday kishilarga bogliq.	
’ ’
                Jamiyatimizda fikrlaydigan, izlanuvchan, ijodkor, hayotda kuzda tutilmagan
har   qanday  vaziyatlarda  muommoni   tez  va  oson   yechimini   topa  oladigan  kishilar
halqimizni taraqqiyotining yangi bosqichga kotaradilar.	
’
          Ijodiy   tafakkur   butunlay   yangi   goyalar   va   tasavvurlarni   vujudga
’
keltiradi,shaxsda   yashiringan   qobiliyat   va   imkoniyatlarni,   oziga   hoslikni   ruyobga	
’
chiqishga   yordamlashadi.   Shuni   ham   alohida  qayd   qilish   lozimki,  bunday   sifatlar
faqat olimlar uchun emas,balki hamma sohada ishlovchilar uchun muhimdir.
                  Shuning   uchun   ham   talim   tizimida   tafakkur   va   ijodkorlikni   rivojlantirish	
’
asosiy vazifalardan biri deb qaraladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda umumiy orta	
’ ’
33 talim   maktablarida   ijodiy   tafakkurni   ustirishda   tasviriy   sanat   darslarida   boshqa’ ’
fanlar ortasida eng katta orinni egallaydi.	
’ ’
              Oquvchilarning   ijodkorligi   koproq   bolalarda   diqqat   va   tasavvurni     ostirishi
’ ’ ’
bilan boglanadi.   Oquvchi ayniqsa, boshqa sayyoralar, suv osti dunyosi, afsonaviy
’ ’
hayvonlar   bilan   bogliq   bolgan   rasmlar   ishlanganda   tasavvurni   kuchli   ishga	
’ ’
solmasdan   turib   topshiriqni   samarali   ham   qilolmaydi.   Qolaversa   har   bir   ijodkor
ishni tasavvur va diqqatsiz yechib bolmaydi. Shuningdek, bu masala bolalarda xis-	
’
hayajonni   rivojlantirish   bilan   bogliq.   Malumki,   bolalar   nihoyatda   hayajonga   boy	
’
boladilar.  Bolalarni bolalar tasviriga tur, rang va shakllar, real va afsonaviy obraz	
’
va   korinishlar,boqea   va   hodisalar   larzaga   soladi,   ularni   tolqinlantiradi.   Tasvitiy	
’ ’
sanat   oquv   predmetining   muxim   vazifalaridan   biri   u   bolalarda   kozatuvchanlikni	
’ ’ ’
ostirish,   borliqni   kora   bilish,   qolaversa   shu   orqali   xotirani   rivojlantirish	
’ ’
hisoblanadi. Malumki odamzot tevarak-atrofdan olayotgan   axborotlarning diyarli	
’
90 % idan ortigi koz orqali oladi, qolgan 10 % ini quloq, burun, ogiz azolari orqali
’ ’ ’
ozlashtiradi.   Bundan   korinib   turibdiki,   kishilar   faoliyatida   koz   va   xotirani	
’ ’ ’
rivojlantirish   nihoyatta   katta   ahamiyat   kasb   etadi.Bu   sifatlar   bolalar   tomonidan
aqilni idrok etish mashgulotlarida, shuningdek naturadan tasvirlash, sanatshunoslik	
’
asoslari   mashgulotlarida   alohida   ahamiyatlidir.   Bunday   darslarda   oquvchilar	
’ ’
narsalar   va   hodisalarning   tuzilishi,   shakli,   rangi,   olchovi,   fazoviy   joylashuvi,	
’
hatakat guzalligini kozatadilar hamda ularni oz xotiralarida saqlab qolishga harakat	
’ ’
qiladilar.   Kozatunchanlikni   mohiyati   shundaki   ,   bunda   bolalar   narsa   va   hodisalar	
’
haqida   keng   va   chuqur   tasavvurga   ega   boladilar.   Masalan,   Kozatuvchanligi	
’ ’
rivojlanmagan   kishilar   gulni   kozatar   ekanlar   unga   nisbatan   yuzaki   yondashadilar,	
’
yani,   gul   bandi,   gul   yaproqlari,   gul   rangiga   oz   etiborlarini   qaratadilar.	
’ ’ ’
Kozatuvchanligi   rivojlangan   kishilar   esa   gullarning   gul   bandi,   gul   yaproqlari   va
’
boshqalarning o;lchovlari, olchov nisbatlari, har bir qismnng rangi, yaproq va gul	
’
barglarining   joylashuvini   bir   korishdayoq   jalb   qiladilar.   Bolalarning	
’
kozatuvchanligi va sinchkovligi oz urnida narsalar haqidagi malumotlarni xotirada	
’ ’ ’
yaxshi saqlanib qolishiga tasir korsatadi. Shuning uchun ham xotirani, ayniqsa koz	
’ ’ ’
34 xotirasini   rivojlantirishda   tasviriy   sanat   oquv   pretmeti   ning   qanchalik   ahamiyatli’ ’
ekanligi oydinlashadi. 
            Tasviriy   sanat   darslarining  eng   muhim   vazifalaridan   biri   tasviriy,   amaliy   va	
’
memorchilik sanatlari  asarlarini  oqishga  urgatishdir. Tasviriy sanat  asoslari  ertak,
’ ’ ’
hikoya,   doston,   roman   kabi   malum   bir   mazmunni   aks   ettiradi.   Biroq   uni   kitob	
’
oqigandek   oqib   bolmaydi.   Tasviriy   sanat   asarini   oziga   hos   tili   bor.   Ularni   bilgan	
’ ’ ’ ’ ’
kishilargina   oqiy   oladilar.   Xususan   rassomlar   chiziqlari,   ranglar,   olchovlar,	
’ ’
kompozitsiya,   proporsiya,   ritm,   simmitriya   shakl   kabi   ifodalilik   vositalari,
yordamida   asar   mazmunini   ochib   beradi.   Bu   borada   shuni   alohida   qayd   qilish
lozimki,   sanat   asrlari,   ayniqsa,   tarixiy   turmush   janridagi   asarlar   ayrim   xalq   va	
’
mamlakatlar   tola   tukis   va   keng   qamrovli   malumotlarni   uz   ichiga   oladi.   Bularni	
’ ’
oqiy olgan shaxslargina asarlarda ilgari surilgan goyalarni tasvirlangan mazmunni	
’ ’
chuqur orgata oladilar. Shuningdek ular asarning badiiy qiymatini aniqlay oladilar	
’
va unga tegishli baho ham bera oladilar. Shu bilan bir qatorda asarlardagi guzallik,
kotarinkilik, qahramonlik kabi sifatlardan mamnunlik va zavqlanish xosil qiladilar.	
’
          Tasviriy   sanat   oquv   pretmeti   yoshlarning   estetik   tarbiyasida   ahamiyatli	
’ ’
bolibgina qolmay balk, axloqiy tarbiyada ham  salmoqli  orinni  egallaydi. Ayniqsa	
’ ’
tasviriy sanat  yoshlarda miliy gurur va milliy istiqlol mafkurasini shakillantirishda	
’ ’
vatanparvarlik va baynalminal tarbiyada dustlik va uzaro yordam goyalarini tashki	
’
toptirishda katta kuchga ega. Maktab tasviriy sanat darslariga nazar solar ekanmiz,	
’
unda   vatanimiz   buyuk   otmishi,   vatandoshlarimizning   mustaqillik   uchun   olib	
’
borgan korashlari , Ozbekistonning nafosatga tola tabiati xalqlar dostligi goyalarini	
’ ’ ’ ’ ’
ifoda   etuvchi   tasviriy   sanat   asarlari   bilan   tolib   toshganligini   shohidi   bolamiz.	
’ ’ ’
Masalan,   ona   tuproq   uchun   kurash   olib   borgan   Amir   Temur,   Jaloliddin
Manguberdi,   Spitamin,   Muqanna   kabi   buyuk   vatandoshlarimiz   hayoti   va
obrazlarini   Ozbekistonning   guzal   manzalarini,   ozbek   xalqining   Respublikamizda	
’ ’
yashayotgan   boshqa   millat   vakillari   bilan   tinch-totuv   mehnat   qilayotganligini
ifodalovchi   tasviriy   sanat   asarlari   mavjud.   Ularni   organish   jarayonida   bolalar	
’ ’
sanatning   qonun-qoidalari   bilan   tanishadilar,yuqorida   qayt   qilingan   mazmunda	
’
35 rasmlar ishlaydilar. Ozbekistonning shirin-shakar, rang barang mevalar, gullaridan’
tuzilgan   natyurmontlar   rasmini   ishlaydilar,   natijada   ularda   vatanga   va   oz   xalqiga	
’
nisbatan   mehr-muhabbat,   milliy   gurur   kabi   sifatlarni   shakllantiradi.   Daladagi	
’ “
ishlar, Kuchat otkazish, Hosilni yigib-terib olish, Fermada, Bizning qurilishlarimiz	
” “ ’ ” “ ’ ” “ ” “ ”
kabi   mavzularda   rasm   ishlash,   halqimizning   turli   sohalardagi   shijoatli   mehnatini,
mehnat   qahramonlari   obrazlarini   ifodalalovchi   tasviriy   sanat   asarlarini   namoyish	
’
etish orqali bolalarda mehnat tarbiyasi amalga oshiriladi. 
      Hozirgi umumiy orta talim maktablarining vazifalaridan biri bolalarni turli kasb	
’ ’
va   hunarlarga   yullash   hisoblanadi.   Malumki,   har   bir   bolada   u   yoki   bu   hunarga	
’
ilimga   havasi   boladi.   Bu   havas   har   bir   bolada   ochiq   namoyon   bolmaydi,	
’ ’
ayrimlarda   ochiq,   ayrimlarda   yashirin   boladi.   Maktab   jamoasining   har   bir	
’
oqituvchisi   va   tarbiyachisining   vazifasi   har   bir   boladagi   mavjud   havasni	
’
rivojlantirish,   yashirincha   havasini   ruyobga   chiqarib,   ularni   sanatni   tushinish   va	
’
xurmat   qilishga  orgatishdan   iborat.Maktabdagi  boshqa   fanlar   qatori   tasviriy sanat	
’ ’
darslarida   ham   bolalarni   kopdan-kop   hunar   va   kasblarga   yonaltirish   ularni	
’ ’ ’
tarbiyalash   imkoniyatlari   bor.   Hususan,   rassomlar   tomonidan   ishlanga   sanat	
’
asarlarida   mashxur   turli   kasb   egalari   bunday   kishilarning   ish   jarayonlari   (mehnat
qaramonlari,   militsiya   hodimlari,   olimlar,   oqituvchilar,   injenerlar,   dehqonlar)   aks	
’
etadi. Shuningdek, tasviriy sanat haqida olib boriladigan suhbatlarda mashxur xalq	
’
amaliy   sanati   ustalari,   rassomlar,   haykaltaroshlarning   hayoti   va   ijodi   haqida   fikr	
’
yuritiladi. 
        Hozirgi   kunda   bolalar   orasida   maktabda   bezish   hollarining   kopayishi	
’
kuzatilmoqda.   Bolalarda   madaniyatning   pastligi,   ularning   bush   vaqtlarini   sanat,	
’
sport   bilan   toliq   band   qilib   quyilmaganligi,   oquv   jarayonida   bolalarning	
’ ’
qiziqishlarini   xisobga   olinmaganligining,   bolalarga   maktabda   inson   emas   mehnat
resurslari   sifatida   qarab   kelinayotganligi   oqibatidir.   Bundan   bo´yon   talimni	
’
insonparvarlashtirish   talablaridan   kelin   chiqqan   holda   totalitar   tizm   davrida
maktablarda   va   maktablardan   tashqari   muassasalarda   ro´y   berib   kelgan
kamchiliklarni   bartaraf   etish,   talim   va   tarbiya   ishlarini   milliy   mafkura   asosida	
’
36 amalga   oshirish   hozirgi   kunning   asosiy   vazifalaridan   bolib   turibdi.   Shuni   yaxshi’
bilish lozimki, badiiy madaniyat asoslaridan hisoblangan tasviriy sanat, bolalarning	
’
ko´ngil   ochuvchi   o´quv   pretmeti   emas,   balki,   bolalarga   ijodkorlikni,   tafakkurni
badiiy   estetik   didni,   fahm-   farosatni   o´stiruvchi,   shuningdek   kuzatuvchanlik   va
hayotni   bilishga,   uni   o´zgartirishga,   ezgulikni   yovuzlikdan   farqlashga   urgatuvchi
oquv   predmetidir.   Tasviriy   sanat   ijodiy   ishlari   jarayonida   o´z   vazifalarini   bajara	
’ ’
borib   bolalarga   qalb   ko´tarinkiligini   olib   keladi,   ularning   badiiy   ehtiyojlarini
qondirish imkoniyatini beradi.                       
 
37 II.Bob.O rta   umumta lim   maktablarda   naturaga   qarab   tasvirlash   darslari’ ’
va zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni qo llash.     	
’
2.1.   Maktablarda     tasviriy     san at     darslarini     o qitishda   pedagogik	
’ ’
texnalogiyalarning o rni.	
’
Kuzgi natyurmort. Natyurmort kompozitsiyasi eskizini ishlash. Kompozitsiya sozi	
“ ’ ’
lotincha   compozito   sozidan   olingan   bo´lib,   tuzish,   birlashtirish,   boglash   turli   xil	
“ ” ’ ’
ramziy qism ifodalarni bir butun yaxlitlikka  birlashtirish va biron bir goyani madh	
’
etish manosini bildiradi.	
’
Kompozitsiyani ijoddan alohida tasavvur qilib  bo´lmaydi. Rassom asar yaratishida
kompozitsiyaga   alohidi   etibor   beradi.   Naturadan   eng   sodda   natyurmort   ishlashda
ham kompozitsiyaga alohida etibor qaratilmoqda   
      Kompozitsiyaning asosiy mazmun xususiyatlaridan biri mantiqiylik, shakli
va qismlarning uzaro mutanosibligidir.
      Rassom   oz   asarlarining   qay   biri   badiiy,   ifodaviy,   kompozitsiyon   vosita	
’
asosida yaratilayotganligiga alohida etibor bermogi zarur.    	
’
     Badiiy ijod tajribasi shakillanish mobaynida, kompozitsiyaning asosiy izchil,
mukammal   qonun-qoidalari  va  vositalari,    hamda   ishlab  chiqishga   sharoit   yaratib
berdi.
      Shu jumladan olimlar tomonidan har qanday sanat asarini his qilishda zarur	
’
bo´ladigan   gozallikning   prinsplari   ishlab   chiqilgan.     Ular   odatda,   sanat	
’ ’
nazariyasida,   badiiy   va   kompozitsiyon   ifoda   vositalari,   xususan,   nur   va   soya   ,
kontrost,   simmetriya,   nisbat,   plastiklik,   ritm,   tonallik,   dinamika,   hajmlilik,
arxitektonika,   uygunliklar   deb   yuritiladi.   Kompozitsiyaning   asosiy   mazmun	
’
xususiyatlaridan biri mantiqiylik, shakl va qismlarning ozaro munosibligidir.	
’
38      Kompozitsiya   tasviriy   sanatning   asosiy   shartlaridan   biri   bo´lib,’
yaratilayotgan   asarning   asosiy   fikr   va   goyasi,   maqsadi   hamda   mazmunini	
’
tushinarli, yorqin ifodalash bilan uzviy bogliqligi etirof etiladi.	
’
      Shuningdek turli shakllar, siymolar   ko´rinishlardan badiiy asar obrazlarini
yaratish ijodkor oldiga asosiy vazifa qilib qo´yiladi.
      Yartilgan  asarlar  bizning yodimizda,  tushunchamizda  uzoq saqlanib qolishi
sabablaridan   biri,   kompozitsiya   echimida   tanlangan   mavzuning   aniq,   to´liq,
mazmo´nan mukammal tushinarli ifoda etilganidadir.
       Natyurmort ishlash sanatining har biri   janrida   kompozitsiyon yichimining	
’
oz   usullari   shakillangan.   Rangtasvirda   natyurmort   asarlarini     yaratish   jarayonida	
’
rassom   sanatning   dastgohli   turlariga   oid   bolgan   bilimlari   ichki   uygunlik   hissiyoti	
’ ’ ’
va kompozitsiyadagi  barcha qismlarning togri joylashganligi haqidagi  tuygulariga	
’ ’ ’
tayanadi.
Natyurmortni   bosqichma-bosqich   ishlash   usullari.   Har   bir   rassom   natyurmort
ishlash   jarayonida   ya´ni   biron   bir   ish   jarayonida   bosqichma   bosqich   ishlash	
–
usulidan foydalanib chizadi va o´rgatadi. Bounda rassom  qo´yidagi bosqichlardan
foydalanadi.
1. Bu bosqichda  eskizlar  chizish  materiallarni  to´plash vositalarini  yig´ib eskizlar
chizib   olib   uning   kompozitsiyasiga   etibor   qaratilib   ishlanadi.   Har   bir   rasm
chizishda   kamida   besh-oltita   eskiz   tayyorlab   olinadi   keyin   chizish   boshlanadi.
Tayorlangan eskiz asosida tasvir mato yoki qog´ozga joylashtriladi. 
2.   Bu   bosqichda   ranglar   ahamiyati   topiladi,   unda   kompozitsiya   asosida   ranglar
mosligi topiladi. Yorqin ranglar ochga och ranglar yorqin rangga qaratilib moslab
ishlanadi.  Natyurmort   chizishda  ranglarni   tanlay bilish  katta  ahamiyat   kasb  etadi.
Buyumlarni   ya´ni   mevalarni   joylashtrilayotganda   ularning   rangiga   alohida   etibor
qaratiladi va bo´nda ranglar topilib olinadi, ular mosligiga ham etibor qaratiladi.
39 3.   Bu   bosqich   ham   rasm   ishlashda   ahamiyati   katta   bo´lib,   bunda   yorug´   soya
topiladi. Yorug´ soya hosil qilish suniy va tabiiy bo´ladi. Tabiatdagi ranglar yorug´
tushishi natijasida o´zgaradi va bir-biriga bog´lanadi, bo´nda ranglar mosligi hosil
bo´ladi. Yorug´ soya, nim soya, juda yorug´ligiga ahamiyat qaratiladi.
4.   Bu   bosqichda   ishga   badiiy   yondoshilib   fikrlab   qarash   kerak   bo´ladi   va   rang
perspektivasiga   alohida   etibor   qaratilishi   shart.   Badiiy   yondoshilgan   asar
kuzatuvchini   ham   fikrlashga   undaydi.   Badiiy   yondoshilgan   asar   kuzatuvchiga
estetik did beradi va uning xotirasini mustahkamlashga yordam beradi.
5. Bu bosqich oxirgi bosqich hisoblanib bo´nda rasm  tayyor holiga kelishi  uchun
urg´u   berilishi   lozim   bo´lgan   joylarga   ahamiyat   qaratiladi   va   berilgan   bosqichlar
bosib utilib rasm tayyor holga keltriladi.   
Amaliy   mashgulot’
Mavzu:     Orta  umumta'lim  maktablarida   rejalarining  tahlili.	
’
Mashgulotning   maqsadi:	
’
Orta   umumta'lim   maktablarini o´quv   rejalari   bilan   tanishish     va   ularni   tahlil	
’
qilish .
Mavzuning  mazmuni:
Davlat     ta'lim     standartlari       tuzilgan     o´quv     rejalarining     tuzilishi     boshlangich
sinflarida     tasviriy  san'at  darslari  uchun  ajratilgan  soatlar   5-7  sinflar  uchun
tasviriy     san'atning     o´quv     rejasidagi     o´rni,   ajratilgan     soatlar,   o´quv     rejasida
sinfdan     tashqari     mashgulotlar     uchun     ajratilgan     soatlar     ularning     sinflar     bo	
’
´yicha  taqdimoti.  
Tavsiya  etilgan  adabiyotlar:
1. Orta  umum ta'lim  maktablari  uchun    DTS  1999 yil.	
’
2. Orta   umum ta'lim  maktablari  o´quv  rejasi.
’
40 3. R. Xasanov  boshlangich   sinflarni tasviriy  san'at  dasturi.T. 1983 y
4. R.  Xasanov    umum     ta'lim    maktablari      tasviriy   san'at    ta'lim    kontsepsiyasi.
Toshkent  1995 y.
Topshiriq:       
    Orta  umum ta'lim  maktablari  o´quv  rejasini  tahlil  qilish.’
Hisobot:
Orta  umum ta'lim  o´quv  rejasi  boshlangich  sinflarda  tasviriy  san'at  uchun  5-7	
’
sinflar  uchun  qancha  soatlar  ajratilganini aniqlang.
Orta  umum ta'lim  maktablarida   tasviriy  san'at  darslari  1-sinfdan  7- sinfgacha
’
o´tiladi.
Xaftasiga   1- soatdan   yiliga   33-34   soatni   tashkil   qiladi.   Har bir sinf   bo´yicha
otiladi.  Ushbu  dars  soatlari  4  chorakka  taqsimlanadi.
’          
Masalan:  5 -  sinflarda
1  chorak       -  9  soat  
2  chorak         -  7  soat
3  chorak         - 10  soat
3  chorak         -  8 soat
Jami:     34 soat.
                        6  -  sinflarda:
1  chorak          -   9 soat
2  chorak           -  7  soat
3  chorak           -  10  soat
41 4  chorak           -   8  soat
Jami:        34  soat 
                      
  7  -  sinflarda
1  chorak        -  8  soat
2  chorak        -   9  soat
3  chorak        -  10  soat
4  chorak         -  4  soat
Jami:     34  soat
Orta umum ta'lim maktablarida tasviriy san'at darslari 5 tur  bo´yicha  o´tiladi.’
Borliqni  idrok  etish.
Badiiy   qurish  yasash
San'atni  idrok  etish
Naturaga  qarab  tasvirlash
Kompozitsiya
Dars     soatlari     yuqoridagi     tur     bo´yicha     taqsimlanadi.     Boshlang’ich     sinflarda
haftasiga  1  soatdan  yillik  34  soatni  tashkil  qiladi.  
5-7  sinflarda     xaftasiga  1  soatdan  yiliga  34  soatni  tashkil  qiladi.
Darslar     oddiylikdan     murakkablikka     qarab     o´tiladi.     O´rta     umum   ta'lim
maktablarida     tasviriy     san'at     darslarining     o´tilishidan     maqsad     o´quvchilarni
tabiatdagi, guzallikni  ko´ra  bilishga  va  idrok  etishga  o´rgatiladi.
42 Masalan:
Boshlangich     sinflarda     o´quvchilar     tog´lar,     bog´lar,     daryo     va             kullar,
daraxtlar,   osimliklar,     hayvonlar,   qushlar,   baliqlarni     kuzatadilar.   Tabiatning’
fasllaridagi     ko´rinishlari     xaqida     tasavvurga     ega     bo´ladilar     va     ularni
tasvirlaydilar.  Rasm  ishlash  jarayonida  mutanosiblikka o´rgatadi.  (1-7  sinf). 
2.2. Tasviriy san at mashg ulotlariga qo yilgan  zamonaviy talablar	
’ ’ ’ .
Mamlakatimizda   fan,   texnika,   madaniyatning   tarbiyalash   mammosining
muvaffaqiyatli   xal   etishni   ayniqsa   borliqni   xis-tuyg´ular   orqali   makon   ettirishni
idrok ettirishni o´stirish borliq va sanat orqali o´kuvchilar ongiga xam va xis tuyg	
’
´ulariga   emotsional   estetik   tasir   ko´rsatishni   kun   tartibiga   qo´ydi.   o´quvchilarni	
‘
estetik tarbiyalash ularni rivojlantirish masalasi bilan bog´lik.
Tasviriy   sanat   mashgulotlari   oquvchilarning   xayotga   va   san’atga   bo´lgan	
’ ’ ’
munosabatlarini shakllantiradi 
Tasviriy san atni tabaqalashtirib o qitishda rangtasvir o qituvchisining 
’ ‘ ‘
o rni	
‘
        Yuksak ma naviyatli, kamolotga erishgan sog lom avlodni voyaga yetkazish	
’ ‘
murakkab   vazifadir.   Ma lumki,   har   bir   shaxs   o zga   xos   qaytarilmas   dunyodir.	
’ ‘
o quvchilarni   tabaqalashtirib   o qitishda   ularning   badiiy   faoliyatidagi   o zga	
‘ ‘ ‘
xoslikni yaxshi tushunish hamda qobiliyati va iqtidorini hisobga olish talab etiladi.
Bunda   o quvchilar   aql-zakovatining     sifati,   bilim,   ko nikma,   malakalarinig	
‘ ‘
mavjudligi   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.     Shuningdek,   bolaning   yoshligidanoq
ma rifiy-badiiy   muhitda   bo lib,   badiiy-estetik   dunyoqarashning   keng   bo lishi,	
’ ‘ ‘
uning   badiiy   ta lim-tarbiya   mazmunini   tez,   aniq   va   hech   qiynalmasdan	
’
o zlashtirib   olishiga   yordam   beradi.   Ular   shu   soha   yo nalishida   keyingi	
‘ ‘
bosqichda amalga oshiriladigan yangi vazifalarni bajarish, murakkabroq masalalar
yechimini   topish   kabilarga   intiladilar.   Bu   yo nalishda   ularga     irodalilik,	
‘
bilimdonlik, tirishqoqlik, qiziquvchanlik kabi sifatlar yordam beradi.
43 o quvchilar   badiiy   ta lim-tarbiyasida   ijobiy   o zgarishlarni   vujudga‘ ’ ‘
keltirish uchun tabaqalashtirib o qitishda quyidagi shartlarga rioya etish lozim:	
‘
-   bolalarning   yosh   xususiyalarini   diqqat   bilan   o rganish,   ularning   xulq-	
‘
atvori, badiiy qiziqishi va qobiliyatini bilish;
-   tasviriy   faoliyatga   nisbatan   bolalarning     tabiiy   intilishi   va   ijobiy
munosabatini aniqlash;
-   bolalarning   badiiy   bilim,   ko nikma,   malakalarini   hisobga   olgan   holda,	
‘
ularning  mustaqil amaliy mashqlarni bajariiga e tibor berish;	
’
-   bolalarning   badiiy   tasavvuri,     tafakkurning     rivojlanganligi,   tevarak-
atrofga  nisbatan   munosabat   bilidirishi,  biron  narsa  yuzasidan   o ziga    xos   xukm-	
‘
xulosalar   chiqara   olishi,   mustaqil   ravishda   tasviriy   faoliyatga   doir   vazifalarni
muvaffaqiyatli hal etishini  hisobga olish va h.k.
o qituvchi   bu   borada   juda   yaxshi   tushunchaga   ega   bo lishi,   o z   fanini	
‘ ‘ ‘
chuqur   bilishi,   psixologik-pedagoigk   muloqot,   badiiy   bilim,   malakalarni   puxta
egallagan   bo lishi   kerak.   Undan   o quvchilarni   tabaqalashtirib   o qitishning	
‘ ‘ ‘
barcha   jihatlarini   anglab   yetish,   bu   borada   to g ri   hatti-harakatda   bo lish,	
‘ ‘ ‘
xususan, o quvch metodik majmualardan foydalanishda   tanlab yondashish talab	
‘
etiladi.
Har   tomonlama   mustaqil,   barkamol   avlodni   tarbiyalab   yetishtirish,
pedagogning   qadrli,   mehrli,   mashaqqatli     mehnati   hamda   ma rifiy,   madaniy	
’
saviyasiga, puxta tayyorgarligiga, yosh avlodni o qitish va tarbiyalashdek sharafli	
‘
ishga bo lgan munosabatiga    bog liqdir. Bu borada o qituvchining mustaqillik	
‘ ‘ ‘
g oyasiga  bo lgan e tiqodining kuchli bo lishi har qanday vaziyatda ham faol	
‘ ‘ ’ ‘
pedagogik   hatti-harakat   qilib,   ijobiy   ta sir   ko rsata   olishi   zarur   hisoblanadi.	
’ ‘
Buning uchun   hozirgi kun   talabalari asosida bilim, tjribaga ega bo lib, mustaqil	
‘
badiiy  ijodiy   mehnat     qilish,   badiiy   ta lim   oshirish   talab   etiladi.  Bunday   ta lim	
’ ’
jarayonida   esa   o quvchilarning     mavjud   qobiliyatlarini   aniqlagan   holda   ularga	
‘
44 o zining       kim   ekanligini   ko rsatish   kerak.   o quvchida     biron   qobiliyatning‘ ‘ ‘
o sganlik   darajasi   qanchalik   yuqori     bo lsa,   u   shunchalik   ko p   e tibor   va
‘ ‘ ‘ ’
g amxo rlikni   talab   etadi.   Ana   shunday   holatda   o quvchiga   uni   qiziqtiradigan
‘ ‘ ‘
faoliyat sohasiga  doir adabiyotlarni tavsiya etish, uni o zlashtirishning eng qulay	
‘
usullari   bilan   tanishtirish,   unda   o z   kuchiga   ishonch   uyg otish,   to siq   va	
‘ ‘ ‘
qiyinchiliklarni yengishga doir irodaviy sifatlarni tarbiyalash zarur.
Tasviriy   san atdan   o quvchilarni   tabaqalashtirib     o qitishning   ijobiy	
’ ‘ ‘
ta sirini quyidagicha ifoda etish mumkin:	
’
-   maktab   o quvchilarini   tabaqalashtirib   o qitishda   komil   insonni	
‘ ‘
tarbiyalashning umumiy talablari bajariladi;
-   o quvchilar   badiiy   bilimi   keng,   chuqur,   erkin   bo lishi   uchun   sharoit	
‘ ‘
yaratiladi;
-   o rganilayotgan   tasviriy   san at   masalalariga   har   taraflama   ijodiy
‘ ’
yondashish hamda ongli o zlashtirish ta minlanadi;	
‘ ’
-   o quvchilarning   tasviriy     san atga   nisbatan   qiziqishi   va   mustaqilligi	
‘ ’
oshadi,   ularning   ijtimoiy   hayotda   o z   o rnini   topishi   doimiy   ravishda   ijtimoiy	
‘ ‘
foydali faoliyat bilan shug ullanishiga keng yo l ochiladi.  	
‘ ‘
Tasviriy   sanat   mashgulotlari   predmeti   tarbiyaviy   qismlaridan   biri   mehnat	
’ ’
tarbiyasini   amalga   oshirishga   samarali   tasir   ko´rsatadi.   Chunki   tasviriy   sanat	
‘ ’
mashgulotlarida   o´quvchilar   amaliy   xarakterdagi   xomaki   ishlar   qiladilar,   turli	
’
material   va   asboblar   bilan   ishlashni   o´rganadilar,   turli   operatsiyalarni   (o´yin,   loy,
kurish, yasash, grafyura) bajaradilar. Tasviriy sanat programmasi badiiy faoliyatni	
’
malum   ketma-ketlikda   amalga   oshirishni   materiallarning   mozaika,   naqqoshlik,	
‘
kulolchilik,   aplikatsiya   loy   ishlarini   xaykaltaroshlik   uchun   xususiyatlarni   xisobga
olishni   talab   etadi.   Tasviriy   sanat   xalq   amaliy   sanati   va   badiiy   xunarmandchilik	
’ ‘
ananalari bilan texnika estetikasi va badiiy bezak masalalari bilan bog´liq.	
‘
45 Tasviriy   sanat   darslari   o´quvchilarda   estetik   xis   tuyg´ular   gozal   narsalarga’ ’
emotsional   munosabatda   bo´lish,   badiiy   faoliyat   va   sanatga   bo´lgan   qiziqish	
‘
xislarini tarbiyalaydi.
Tasviriy   sanat   o´quvchilarning   jamoat   ishlarida   alohida   ahamiyat   kasb   etadi.   O	
’
´quvchilar dars va darsdan tashqari vaqtlarida olgan bilim va malakalarini tasviriy
sanat darslarida badiiy ijodga bo´lgan ishtiyoq va qobiliyatlarini o´stiriladi. 	
’
Istedodli   bolalar   shakllanadi   keyinchalik   ular   bo´sh   vaqtlarida   togaraklarda,
‘ ’
fakultativ   mashgulotlarda   badiiy   ijod   bilan   shug´ullanish   imkoniyatiga   ega   bo	
’
´ladilar.   Yuqorida   qayd   qilingan   tasviriy   sanat     predmetining   umumiy   pedagogik	
’
bu   vazifalar   ko´z   xotirasi,   kuzatish   qobiliyati,   obrazli   tafakkur,   fazoviy
tushunchalarni   muntazam   va   maqsadga   muvofik   ravishda   o´stirib   borish
qobiliyatidan   iborat   bo´lib,   bular   o´quvchilar   ijodiy   qobiliyatlarini   shakllantirish
asosini tashkil etadi. 
Tasviriy   sanat   darslari   o´quvchilarga   shakl,   fazo,   xajm,   proporsiya,   kompozitsiya	
’
qonunlari haqida malumot berish lozim. U predmetning muhim vazifalardan yana	
‘
biri   bolalarda   ranglarni   sezish,   ranglar   bilan   ishlay   olish   malakalarni   o´stirish   bo
´lib   uning   kishilar   kundalik   xayotida   ,   turmush   va   mehnati   uchun   zarur   bo´lgan
sharoitni yaratishda, ishlab chiqarishda roli katta.
Tasviriy sanat mashgulotlarining samaradorligini oshirishda o´quvchilarning fanga	
’ ’
qiziqishi   va   sanatga   nisbatan   bo´lgan   ishtiyoqining   roli   kattadir.   Mashgulotlarni	
‘ ’
rejalashtirish   va   o´tkazishda   tasvirlash   faoliyatining   bolalar   uchun   ijobiy   xis-tuyg
´ular va quvonch manbai bo´lishga erishish lozim.
Bolalarning   darsda   bajargan   ishlarini   iloji   boricha   kundalik   turmushda   erishish
kerak   bo´ladi.   Masalan:   sinfni   bezatish,   kattalar   va   do´stlar   uchun   sovg´a
tayyorlash, sinf va maktab korgazmalarda qatnashish.	
’
Tasviriy   sanat   mashgulotlarida   talim   va   tarbiya   vazifalari   birgalikda   amalga	
’ ’ ‘
oshirilgan   taqdirdagina   kerakli   samarani   beradi.   Sanat   asarlarini   tahlil   qilish   esa	
’
46 bolalarda   badiiy   idrok   etish   malakalarini   rivojlantirish,   sanat   tarixidan   faktik’
matnlarni   o´rganish,   maxsus   tushunchalarni   o´rganish   orqali   amalga   oshirish
lozim. Tasviriy sanat haqida suhbat darslari o´kuvchilarning milliy va jaxon badiiy	
’
madaniyati boyliklarini puxta o´zlashtirishga qaratilgan bo´lishi lozim.
Amaliy   ishlarning   mazmuni   turli   va   kullaniladigan   texnikasiga   karab   turli   tuman
bulishi   yaxshi   natijalar   beradi.   Masalan   darslarda   sanatbilan   shugullanish   tabiiy	
’
materiallarni   qo´llash,   akvarel,   guash,   tush,   plastlin,   flamaster   kabi   bo´yoqlar   va
materiallardan   foydalanish,   qog´oz,   gazlama,   yog´och   va   boshqa   materiallardan
kesish va yopishtirish, mantaj qilish kabilar.
Tevarak atrofni estetik idrok etishini o´stirish bolalarda sanat haqida badiiy tilning	
’
ifoda vositalari va moxiyati haqida tushuncha va bilimlarni boyitishni xam nazarda
tutadi.
Xozirgi paytda dars samaradorligini oshirishda predmetlar aro aloqa masalasi eng
aktual   masalalardan   biridir.   Mamlakatimizda   fan   va   texnika   madaniyatning   tez
suratlar   bilan   rivojlantirish   fanda   yangi   kashfiyotlarning   ochilishi   esa   buning
asosiy   sababalaridan   bo´lib   kolmoqda.   Tasviriy   sanat   darslarida   ritm,   simmetriya	
’
va assimetriya qoidalari haqida yuritilgan fikrlarni buyuk rassomlarning xayotidan
rasmlar   chizishni   geometriya   fanidan   bazi   bir   materiallarni   puxta   o´zlashtirishga	
‘
yordam   beradi.   Tasviriy   sanat   predmetining   adabiyot   bilan   bog´liqligiga   aloxida	
’
etibor  bermoq lozim. Chunki  bu ikki predmetning o´zaro bog´lanishi  uchun katta	
‘
imkoniyatlar   bor.   Bu   imkoniyatlar   badiiy   asarlarning   mazmuniga   illyustratsiya
ishlash   kitob   mukovasi   eskizini   ishlash   kabi   mavzularda   ko´zga   tashlanadi.
Shuningdek, tasviriy sanat darslarini tarix, geografiya, chizmachilk, fizika, musiqa,	
’
jismoniy   tarbiya,   ximiya   kabi   o´kuv   predmetlari   bilan   bog´liq.   O´tkazishni   ham
yaxshi   yo´lga   qo´ymok   lozim.   Tasviriy   sanat   mashgulotlarini   tematik	
’ ’
planlashtirishda o´ni yil fasllari maktablarda o´tkaziladigan turli tadbirlar bilan bog
´lash yaxshi natijalar beradi. 
47 Xalk maorifi faoliyati rivojlangan xozirgi paytda xar bir darsni  yuqori saviyada o
´tkazish uchun kabinet sistemasini joriy qilish vositalari va ko´rgazmalilik asosida
dars   olib   borish   talab   etiladi.   Ayniqsa   tabiat   manzaralari   aks   etgan   tasviriy   sanat’
asarlari   prespektiva   va   rangshunoslik   qonunlarini   buyuk   rassomlarning   hayoti   va
ijodi   faoliyatini   urganishni   kabinetsiz,   texnika   vositalarimiz   va   kurgazmali
qurollarsiz   tasavvup   qilib   bo´lmaydi.   Bular   esa   oqituvchi   vaqtini   tejaydi.   O	
’
´rganiladigan   joy   va   narsalar   haqida   batafsil   tushuncha   beradi.   Sinfda   emotsional
estetik   vaziyat   xosil   qiladi.   Sanat   asarlarini   idrok   etishni   osonlashtiradi   va	
’
bularning jami o´quv materiallarini puxta o´zlashtirishga olib keladi.
Xulosa   kilib   aytganda   tasviriy   sanat   predmeti   mashgulotlardan   kuyidagi   xollarda
’ ’
rioya qilish kerak bo´ladi. Tasviriy sanat mashgulotlarida amalga oshiradigan talim	
’ ’ ‘
va   tarbiya   jarayonlarini   uzviy   bog´lik   ravishda   amalga   oshirish   bunda   asosiy
kuchni g´oyaviy, siyosiy-axlokiy, estetik va mxnat tarbiyasiga karatish.
- Didaktik printsiplarga rioya qilish
- Ayniqsa talimning tarbiyaviy printsiplariga uning g´oyaviy siyosiy yo´nalishlarda	
‘
bo´lishga   ilmiylik   va   kurgazmalilik   printsiplariga   talimning   aktivlik   va   onglilik,	
‘
sistemalilik   va   ketma-ketlik   printsiplari   o´quvchilarning   saviyasiga   mos   bo´lish
printsiplariga aloxida etibor berish	
‘
-Xamma darslarini kabinet sistemasida o´tkazishga erishish
- O´quvchilarni tasviriy sanatni xurmat qilish va qadriga yetish ruxida tarbiyalash	
‘
-   oquvchilarning  fanga  bo´lgan   deyarli   xamma   fanlar   bilan   bog´lab   olib  borishga	
’
erishishi
-   oqituvchi   mashgulotlarni   shunday   tashkil   etishi   lozimki,  u   xar   bir   o´kuvchining
’ ’
mustaqil   fikr   yuritishga   vazifalarni   mustaqil   xal   qilishga   mustaqil   bilim   olish
yordam bersin
-   O´quv   jarayoniga   darsga   bo´lgan   muxit   talablar   xamda   o´quvchilarga   ijodiy   va
internetdan   foydalanish   malakasini   oshirish   umumiy   fakultativ   mashgulotlar	
’
48 xamda   manaviy-marifiy   ishlarni   to´g´ri   tashkil   etish   va   uni   o´tkazishni   o´tkazish‘ ‘
tasviriy   sanat   o´qitish   metodikasi   fani   o´rgatishida   ustoz-shogird   ananalarini
’ ‘
takomillashtirshga   o´rgatish   tasviriy   sanat   o´kitish   metodikasining   o´ziga   xos	
’
didaktik mohiyatini tushuntirish fikrlarni o´stirishdir. 
Mashgulotning  maqsadi:	
’ Orta   umum ta'lim   maktablarida  tasviriy  san'at  fani	’
dasturi  bilan    tanishish  va  uni  tahlil kilishdan  iborat . Mavzuning  mazmuni:
DTS   va   oquv dasturi     boshlangich   sinflarda   tasviriy   san'atning   dasturlarining	
’
tuzilishi     mazmuni     5-7     sinf     tasviriy     san'at     fanining     dasturining     tahlili   .     5-
sinflarda     oqiladigan     oquv   dasturlari     oziga     xos     xususiyatlari     ular     ortasidagi
’ ’ ’ ’
bog´liqlik  va  o´zviy    ta'minlashi.
Topshiriq
     Orta  umum ta'lim    maktablarida  tasviriy  san'at  dasturini  tahlil qilish	
’
Hisobot:  
      Orta     umum   ta'lim     maktablarida     1-4     sinflar,     5-7   sinflar     tasviriy     san'at
’
dasturlari  bo´yicha  yozma  tahliliy  hisobot tayyorlash.
Umumiy     Orta     ta'lim     maktablarida     tasviriy     san'at     oquv   predmetining	
’ ’
maqsad   va     vazifalaridan     kelib     chiqqan     va     ta'limning     davlat     ta'lim
standartlariga  asoslangan  xolda  ta'lim  mazmuni  aniqlanadi.  Orta  umum ta'lim	
’
maktablarida  tasviriy  san'at  darslari  1-  sinfdan  7- sinfgacha  utiladi,  xaftasiga
dars   soati   1- soatdan   yiliga   34- soatni   tashkil   qiladi. Darslar   4- chorakka   bo
´lib  taqsimlanadi.Darslar  5 turga  bo´lib qo´rganiladi
1. Borliqni idrok  etish  (1-4  sinflarda)
2. Badiiy   q urish ,  yasash  (1-4  sinflarda)
3. San'atshunoslik  asoslari  (5-7  sinflar)
4. Naturaga  qarab tasvirlash  (1-7 sinflarga)
49 5. Kompozittsion  faoliyat  (1-7 sinflar)
Borliqni idrok  etish  -  oqituvchilarning  estetik  idroki,  dedi,  mazkur  sohaga  oid’
tushunchalari,  xotiralarni  ustirishda  muxim  rol o´ynaydi. Badiiy  qurish  yasash 	
– –
o´quvchilarni   qaychi   bilan   ishlash, kley   yordamida   yelimlash, narsalarni    qog
´ozlarni  shaklga  mos  xolda  buklash,  tabiiy  materiallarni  bir-birlariga  qushish
orqali  tasvir  yaratish  kabi  malakalar  xosil  qilinadi.
San'atshunoslik   asoslari  -   unda   5-7   sinflar    mustaqil    bo´lim   sifatida   uzining
oquv   vazifalari     tizimiga     ega       tasviriy     Amaliy-bezak,     me'morchilik     san'atlari	
’
materiallaridan  tashkil  topadi.
Naturaga     qarab   tasvirlash     narsalarning     tuzilishi,   shakli,   rangi   o´lchovlari,	
–
ularning     xaraterli,   tipik     belgilarini     bilish     imkonini     beradi.Unda     o´quvchiga
kuzatuvchanlik,   xotira     estetik     did     obrazli     tafakkur     kabi     tasviriy     malakalar
shakllanadi. Kompozittsion  faoliyat  -  u  mazmuniga  kura  3  qismga  bo´linadi.
Rangtasvir     kompozitsiyasi.     Dekorativ     kompozittsiya.     Haykaltaroshlik
kompozittsiyasi.   Kompozittsion     faoliyat   o´quvchilarda     badiiy-   ijodiy
qobiliyatini,   o´z   fikr   va   tassurotlarini   rasmda   obrazli   qilib   tasvirlash   hamda
baddiy  didni  o´stirishdir. «Maktablarda  tasviriy sanat mashgulotlarini o´tkazish»	
’ ’
mavzusini  maruza matn ishlanmasi:	
‘
50 Dasrning texnologik xaritasi.
Mavzu  “Kuzgi natyurmort ”
Ma q sad   va
vazifalar. Mavzuning   maksadi:     umumtalim   maktablarida     tasviriy   sanat   o	
‘ ’
´quv predmetining maqsadi barkamol, komil insonni uning badiiy
madaniyatini shakllantirish.
Asosiy vazifalari quyidagilarni yoritishdan iborat.
a) Maktabda tasviriy sanat mashgulotlarining maqsadi.	
’ ’
b) Tasviriy sanat Davlat Talim Standartlari 	
’ ‘
v)   Tasviriy   sanat   mashgulotlarining   boshqa   fanlarni   o´qitishdagi
’ ’
ahamiyati.
g)Tasviriy sanat xonasini tashkil etish  va  jihozlash. 
’
O´quv   jarayonining
mazmuni                 O´quvchilarga     Davlat   talim   standartlari   haqida   malumot	
‘ ‘
berish.
51 O´quv   jarayonini
amalga   oshirish
texnologiyasi   Metodi:Maruza shakli,B’ ” umerang  	” texnalogiyasi  
Vositasi: korgazmali qurollar, slaydlar,tarqatma materiallar.	
’
Usuli: chizma,diogramma, og´zaki- topshiriqlar
Nazorat: test,chizish va og´zaki savol javob,suhbat
Baxolash: reyting tizimida.
Kutiladigan
natijalar Oqituvchi.	
’
Belgilangan   vaqt   ichida   ko´p
axborotlarni   berishga,   ish
jarayonida   charchamasdan   darsga
ijodiy yondoshishga erishadi. Talaba
Mavzuni   to´liq   o
´zlashtirishga     tegishli
tahliliy   usullarni   o´rganishga
muvoffaq   bo´ladi   va
mustaqil   ishlashga   tegishli
topshiriqlar oladi.
Kelgusi   rejalar
(Tahlil o´zgarishlar) Interaktiv   usullarda   dars     utishga
kunikma hosil qilib boriladi. Mustaqil   ishlash   jarayonida
tegishli   topshiriqlar   bajarish
kunikmasini egallab boradi.
1.Tasviriy san at turlarini sanab bering.	
’
2.Tasviriy san at janrlarini ayting.                                              
’
3.Natyurmort janrida qo llaniladigan vositalar qaysilar?	
’
4.Natyurmort janrida ijod qilgan rassomlar?
5.Kuzgi natyurmort kompozitsiyasi qanday buyumlardan tuziladi?
6.Kuzgi natyurmort mavzusi sizga yoqdimi?       
52 53 542. Axbort ta minoti‘
2.1 Asosiy axborot 
(birlamchi ma lumotlar)
‘1.5 Masalalarni  h al etish b o	
’ yicha 
masla h at va tavsiyalar
1.6 Vaziyatni ta h lil  q ilish sxemasi 
qo	
’ llanma
2.2  Qo	
’ shimcha axborot
  ( o q	
’ uv uslubiy materiallari) 1. Tashkiliy ta minot	
‘
1.2 Muammo
1.3 Masalalar
1.4 Masalalarni  h al etish algoritimi Keysda mavjud b o	
’ lmasligi mumkin: 
ushbu bos q ichlarni amalga oshirish-
bu ta lim olayotganning vazifasi	
‘1.1 Vaziyat tavsifi KIRISH Keys ma q sadi
Keysning  o´q uv a h amiyati
2.2.  Qo	
’ shimcha axborot ( o q	’ uv 
uslubiy materiallar) 55I . I  Muammoni shakllantirish
III .  H odisa ishtirokchilarni aniқlash
IV. Hodisalar xronologiyasini 
aniqlash (amaliy vaziyatda)
V . Muammoni   h al etishning 
nazariy asoslarini isbotlash
VI .  H arakatlarning e h timolli y o
´ nalishlarini ani q lash va ustivor  g´ oya 
tanlash Muammo mo h iyatini aks ettiruvchi taklif (savol)
H odisalarni barcha ishtirokchilari roli va statusini k o´ rsatish, 
ularning tavsifi; mazkur sharoitda ularning xul q i;  h odisalar 
boshlanayotgan tashkilotning tavsifi; tabiati, biznes tavsifi, 
tash q i mu h it
Keysning  o´q uv uslubiy ta minoti bilan tanishish. Vaziyatni tahlil qilish ‘
sxemasidan foydalanib va nazariy bilimlarni jalb etishga qo´lda yozma 
xabarni tayyorlang
Muammoni  h al etishning e h timolli alternativalarini ani q lash: 
e h timolli  h arak a tlarni sanab  o´ tish. Har bir alternativani asoslash. 
Amalga oshirishning salbiy va ijobiy oqibatlarni ko´rsatish. 
Muammoni  h al etishning ustivor  g´ oyasini tanlashH arakatning ketma - ketligi Faoliyat mazmuni
I . Ta h lil Berilgan muayyan vaziyatni tad q i q ot  q ilish va keysda uning axborot 
bilan ta minlanganligini ўrganish. Vaziyatda mavjud narsaning 	
‘
konstatatsiyasi: nima b o´ lmo q da? Kimning ishtirokida va nimaga? 
Extimolli o q ibatlar va taklif etilgan rivojlanish natijalari  q anday?Yakka tartibli ish
Dalillar va  h odisalarning k o´ rsatilishi  (ba h olamay), teskari 
xronologiya tartibida k o´ rsatish
VII .  H arakatlar dasturini  ishlab 
chi q ish va uni ta q dimotlar uchun 
bezash Muammoni  h al etishga  olib keluvchi  h araktlar ani q  ketma-ket 
dasturini ishlab chi q ish. Yo´nalishni tanlash sabablarini va uni 
o q ilonaligini tushuntirish. Ko´rsatuv materialini tayyorlash
VIII . Ta q dimot Muammoni  h al etish b o´ yicha ishlab chi q ilgan kursni ta q dim etish va 
h imoya  q ilish. Guru h   natijalarini  o´ zaro bo g´ lashAmaliy vaziyatni ta h lil   q ilish va  h al etishning  y o	
’ llanma  ko	’ rsatuvchi 
chizmasi                   M avzu :   «Kuzgi   natyurmort»   mavzusini   o qitishda   Bumerang’ “ ”
texnalogiyasidan foydalanib o qitish uslubiyotini ishlab chiqish.	
’
Mashg ulotni	
’  olib borish texnologiyasi
O quvchilar	
’  soni: 2 7 Vaqti:  1  soat
Mashgulot shakli	
’ Kirish mavzu boyicha maroza 	’ ‘ ’
Mar	
‘ u za rejasi 1.o quvchilar   tasviriy   san atning   eng   muhim	’ ‘
qismi   bulgan     Rangtasvir   xaqida   umumiy
tushunchalar berish.
2.Natyurmort haqida tushuncha berish.
3.Qalamtasvir   rangtasvirning   asosi   ekanligini
ular ongiga singdirish va rangtasvirlar ishlashga
tayyorlash.
4. Tabiatdagi va rangtasvirdagi ranglar.
5.Rangtasvirning   uygunligi   masalalarini	
’
atroflicha organishga yonaltirish. 	
’ ’
Mashgulotning   maqsadi:   Oquv   kursi   haqida   umumiy   tasavvurni   shakllantirish,	
’ ’
badiiy talimda, xususan, Rangtasvirda qalamchizgilarning ahamiyati, rangtasvirda	
‘
turli sirtlarni ifoda etish  haqidagi bilimlarini mukammallashtirish.
Pedagogik vazifalar Oquv faoliyati natijalari:	
’
  Rangtasvirda   qalamchizgilarning   ahamiyati,
rangtasvirda   tasvirlash   qoidalari,   ranglarning
56 oziga xos tomonlarini aytib beradi.’
Oqitish usullari va texnika	
’ Maruza,   aqliy   hujum,  	‘ “ ” “ BBB ”,   munozara,
muammoli vaziyatlar usuli
Oqitish vositalari	
’ Maruza   matni,   qogoz,   qalam,   boyoqlar,	‘ ’ ’ ’
planshet,   mato,   tarqatma   materiallar,   slaydlar,
proektor
Oqitish shakllari	
’ Jamoa, togridan-togri va guruhlarda ishlash	’ ’ ’ ’
Oqitish shart-sharoiti	
’ Texnik vositalar bilan taminlangan auditoriya	‘
Monitoring va baholash Ogzaki   nazorat,   savol-javob,   oz-ozini   nazorat	
’ ’ ’
qilish, reyting tizimi asosida baholash
                       
57 Amaliy mashg ulotning texnologik xaritasi’
Ish
jarayonlari
vaqti Faoliyatning mazmuni
Oqituvchi	
’ O quvchi	’
I-bosqich.
Kursga   va
mavzuga
kirish. 1.1.   Amaliy   mashg ulot   mavzusi,   maqsadi	
’
va o quv faoliyati natijalarini aytadi.  	
’ Talim	‘
jarayonini   Kichik   guruhlarda   ishlash   orqali	
“ ”
amalga   oshirishni   elon   qiladi.   Oquv   kursi	
‘ ’
nomini   aytib,   kurs   doirasida   dastlabki
umumiy tasavvurni beradi hamda uslubiy va
tashkiliy tomonlari bilan tanishtiradi Tinglaydilar
1.2.   T   texnikasidan   foydalanilgan   holda	
“ ”
talabalarga   tasviriy   san’atga   doir   savollar
beriladi.   Kurs   boyicha   otiladigan   barcha	
’ ’
mavzular   bilan   tanishtiradi,   ularning
uzviyligi haqida qisqacha malumot beradi	
‘ Tinglaydilar
1.3.   Mashgulotning   yakunida   qoyiladigan	
’ ’
reyting baholash mezonlari bilan tanishtiradi
(1-ilova) OUM ga qaraydilar	’
1.4.   Mashgulotni   ozlashtirishda   foydalanish	
’ ’
uchun zarur bolgan adabiyotlar royxati bilan	
’ ’
tanishtiradi OUM ga qaraydilar	
’
1.5.     Mashguloti   mavzusi   bilan   tanishtiradi	
’
va uning maqsadi, oquv faoliyati natijalarini	
’
bayon qiladi   Mashgulot   nomini	
’
yozib oladilar
1.6.     Mashgulotni   yuzasidan   aqliy   hujum	
’
qoidasi   asosida   dars   otkazishni   taklif   etadi.	
’ Tushunchalarni   erkin
58 Doskaga   «Rangtasvir   nima?»   deb   yozadi.
Talabalar tomonidan aytilgan fikrlarni yozib
boradi va umumlashtiradi (2-ilova) fikr orqali bildiradi
II-bosqich.
Asosiy 2.1.   Mavzu   rejasi   va   tayanch   tushunchalar
bilan tanishtiradi Tinglaydilar
2.2. Maruzani  reja boyicha tushuntiradi, har‘ ’
bir   rejani   nihoyasida   umumlashtiradi.
Jarayon   kompyuter   slaydlarini   namoyish
qilish bilan olib boriladi (3-ilova) Tinglaydilar.   Slaydga
etibor   qaratadi,   uni	
‘
oziga   yozib   oladi   va
’
savollar beradi
2.3.   Har   bir   rejani   mustahkamlash   uchun
quyidagicha savollar beradi:
1.   Haqqoniy   rangtasvirning   vazifalari
nimalardan iborat?
2.   Rangtasvirda   qalamtasvirning   orni,	
’
ahamiyati nimalarda namoyon boladi?	
’
3.Spektr nima?	
“ ”
4. Rangning asosiy xususiyatlari nimalardan
iborat?
5. Akvarel boyoqi haqida nimalarni bilasiz?	
’
6. Akvarelda tasvir ishlashda qanday usullar
qollaniladi?	
’ Savollarga   javob
beradilar,   erkin   bahs-
munozara yuritadilar
2.4.   Tayanch   iboralarga   qaytiladi.   Talabalar
ishtirokida ular yana bir bor takrorlanadi.  Har   bir   tayanch
tushuncha   va   iboralar-
ni   muhokama   qiladilar.
59 (Ilova- 1) Konspekt qiladilar
III-bosqich.
Yakuniy
bosqich. 3.1.   T-sxema   texnikasidan   foydalanilgan
holda   juft-juft   bo lib   ishlash   uchun’
tinglovchilarga:  O zbek rassomlari asarlari	
’
namunalaridan   tarqatma   materiallar
tarqatadi.   Ushbu   texnika   orqali   mavzu
bo yicha   yakunlovchi   xulosa   qiladi.   (1-	
’
slayd) Mustaqil 
T-sxemani   toldiradilar.	
’
Erkin   fikrini   bayon
etadi 
3.2.   Talabalarning   faoliyatiga   baho   qoyiladi	
’
va ragbatlantiriladi	
’ Eshitadi
3.3.   Kelgusi   mashgulotga   tayyorgarlik	
’
korish   uchun   topshiriqlar   va   foydalani-	
’
ladigan adabiyotlar royxati beriladi 	
’ Eshitadi va 
OUM ga qaraydilar	
’
60 61 62 BUMERANG   TEXNALOGIYASI“ ”
              Mazkur  texnalogiya   bir  mashgulot  davomida o quv materialini chuqur va	
’
yaxlit  holatda o rganish,ijodiy  tushunib yetish,erkin egallashga  yo naltirilgan.U	
’ ’
turli   mazmun   va   xarakterga   ega   bo lgan   mavzularni   o rganishga   yaroqli	
’ ’
bo lib,o z   ichiga   og zaki   va   yozma   ish   shakillarini   qamrab   oladi   hamda   bir	
’ ’ ’
mashg ulot davomida har bir ishtirokchining turli topshiriqlarini bajarishi,navbat	
’
bilan   o quvchi   yoki   o qituvchi   rolida   bo lishi,kerakli   ballni   to plashiga
’ ’ ’ ’
imkoniyat beradi.
    Bumerang texnalogiyasi tanqidiy fikrlash,mantiqni shakllantirishga imkoniyat	
“ ”
yaratadi;   xotirani,g oyalarni,fikrlarni,   dalillarni   yozma   va   og zaki   shakllarda	
’ ’
bayon qilish ko nikmalarini rivojlantiradi.	
’
        Ta lim   bilan   bir   qatorda   mazkur   metod   tarbiyaviy   xarakterdagi   qator	
’
vazifalarni amalga oshirish imkonini beradi:
     -jamoa bilan ishlash mahorati;
     -muomalalilik;
     -xushfellik;
     -ko nikuvchanlik;	
’
     -o zgalar fikriga hurmat;
’
     -faollik; 
     -rahbarlik sifatlarini shakllantirish;
     -ishga ijodiy yondoshish;
     -o z faoliyatining samarali bo lishiga qiziqish;
’ ’
     -o zini xolis baholash.
’
Asosiy tushunchalar quyidagilar;
63 Ochiq   savollar     -     bu   savollar   muomala,so zlashuvni   davom   ettirishga   imkon’
beradi.Ularga qisqa, bir xil javob berish mumkin emas.
Yopiq   savollar     -     bu   savollar   oldindan   ha   yoki   yo q   tipidagi   to g ri,	
“ ” “ ’ ” ’ ’
ochiq, berishni ko zda tutadi.	
’
Ko ndalang   so roq     -     bir-biriga   guruhlab   beriluvchi   qisqa   savollar   qatori	
’ ’
bo lib,bu o ziga xos axborotlar izlash hamda dalillarni,opponentlar pozitsiyasini
’ ’
aniqlash va muayyan qarorlar qabul qilish uchun ajoyib imkoniyatdir.
Ko ndalang  so roq  paytida  munozaraga  kirishish  mumkin  emas.Bu vaqtda 
’ ’
faqat savollar beriladi,munozaraga kirishilmaydi. 
64 Asosiy savollar Yopiq savollar Ko ndalang so roq’ ’
- Tasviriy   san ’ at   turlari  
qaysilar  ?
                                     
-Tasviriy san at 	
’
turlari va janrlari 
orasidagi bog liqlik 
’
va farq nimada?
-  Natyurmort janriga 
oid nimalarni bilasiz ?  -Laylo 
Salimjonovaning  Oq 	
“
gullar asari 	
”
natyurmort janriga 
mansubmi?
                                      
-Oq va qora ranglarning
aralashmasidan hosil 
bo lgan ranglar 	
’
axromatik ranglarmi?
- Natyurmort ishlashda 
moybo yoqdan 	
’
foydalaniladimi ? -Tasviriy san atning 	
’
turli sohalarida ijod 
qilgan rassomlardan 
kimlarni bilib oldingiz?
                                        
-Kontrost ranglar haqida
nimalarni 
o rgandingiz?	
’
- Natyurmort janri
haqida nimalarni
bildingiz  ?
65Bumerang  texnalogiyasi	
“ ” XULOSA
    -  Kuzgi  natyurmort mavzusini  o qitish jarayonida maktabda  o quvchilarda“ ” ’ ’
tabiat   ne matlaridan,   go zalligidan  zavqlana   olish,   ona   tabiatga   bo lgan  mehr-	
’ ’ ’
muhabbatini oshirish sub ektiga qaratildi;	
‘
-  Kuzgi natyurmort  mavzusini o tishda  BUMERANG  metodini qo llash	
“ ” ’ “ ” ’
algoritmini ishlab chiqildi;
- Kuzgi   natyurmort   mavzusini   chizish   ketma-ketligining   yangi   pedagogik
‘ ”
texnologiyalar yordamida  tushuntirish uslubiyotini ishlab chiqildi;
-       Bosqichma-bosqich   chizish   jarayonini   yaxlit   shaklga   keltirish   va   to liq	
’
bajarildi;
-   Maktablarda   Kuzgi   natyurmort   mavzusini   yangi   zamonaviy   pedagogik	
“ ”
texnologiyalar   asosida   o qitish   uslubiyoti   mavzusi   yuzasidan     savollarni   ishlab	
’
chiqildi.
Mavzu   yuzasidan   mat е riallar   to’plash   jarayonida   ko’plab   adabiyotlarni   o’qishga,
o’rganishga   to’g’ri   k е ldi.   Natijada   m е nda   fanning   nazariy   sohasidagi   bilimim
ancha oshdi.
Ish   jarayonida   p е dagoglik   kasbining   naqadar   ma'suliyatliligi,   javobgarligi
shuningd е k, o’ta sharafli kasb  ekanligiga yana bir bor  ishonch hosil qildim. M е n
ishim   yuzasidan bilimimni,   mahoratimni oshirishga erishdim. Buning uchun o’z
ustozlarimga minnatdorchilik bildiraman.
66 67 FOYDALANILGAN     ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.   Kadrlar   tayyorlash   milliy   dasturi.   G`G`   Barkamol   avlod   O’zbеkiston
tara qq iyotining poydеvori.- Toshkеnt: Shar q , 1997.
2.   Karimov   I.A.   O’zbekiston   milliy   istiqlol,   siyosat,   mafkura.   «O’zbekiston»
nashriyoti. T.,1993.
3. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi «O’zbekiston» nashriyoti. T.,1991. 
4.   O zbekiston   Respublikasining   qonuni   «Ta'lim   to g risidagi»,   «Kadrlar’ ’ ’
tayyorlashning milliy dasturi to g risida» «O zbekiston» nashriyoti. T.,1998. 	
’ ’ ’
5. Atamuradov S., Xusanov S., Rametov J. Ma'naviyat asoslari.  	
– T.,2000.
6.   Tasviriy   san'at.   Umumiy   o rta   ta'limning   davlat   ta'lim   standarti   va   o quv	
’ ’
dasturi. - Toshkеnt: Sharq, 1999.
8. Yusupov E. Inson kamolotining ma'naviy asoslari.T.1998
9. Abdurahmonov G.M. Rangtasvir va kompozitsiya.- Toshkent, 1995. 
10. Boymetov B. “Qalamtasvir”. Darslik  1 - qism. Toshkent, 2006. 
11. Boymetov B. “Qalamtasvir asoslari”. O’quv qo llanma. Toshkent, 1999.	
’
13. Tolipov N., Abdirasulov S., Oripova N. Rangtasvir (1-2-qism). T., 2003.
14. Abdirasulov S.,Tolipov N.  Rangtasvir  Toshkent , 2005. 	
“ ”
15. Tolipov N., Abdirasulov S., Oripova N. Rangtasvir. T., 2006.
   Elektron ta'lim resurslari:
1.  www. pedagog. uz
2. www. Ziyonet. uz
3. www. edu. Uz
68
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish
  • Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi
  • «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash metodi.
  • Umumta’lim maktablarida o’quvchilarning musiqaviy madaniyatini shakllantirish
  • Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский