Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilandiplomatik munosabatlari (XVI-XIX asrlar) - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	457.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilandiplomatik munosabatlari (XVI-XIX asrlar)

Sotib olish

O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
JAHON TARIXI
fanidan
“Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari
bilandiplomatik munosabatlari (XVI-XIX asrlar) ”
mavzusidagi
KURS ISHI
Ilmiy rahbar:
Toshkent – 20 __- o quv yilʻ i

MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 3
XVI–XVII ASRLARDA USMONIYLARNING YEVROPA BILAN SIYOSIY-DIPLOMATIK ALOQALARI ...................... 6
1.1. Usmoniylar imperiyasi va Yevropa o‘rtasida ilk doimiy diplomatik aloqalarning shakllanishi ............... 6
1.2. Harbiy to‘qnashuvlar fonida yuzaga kelgan diplomatik muzokaralar ................................................. 11
II BOB. USMONIYLARNING YEVROPA SIYOSIY TIZIMIGA MOSLASHUVI ..................................................... 18
2.1. XVIII asrda diplomatik islohotlar va Yevropa tajribasining qabul qilinishi ........................................... 18
2.2. XIX asrda xalqaro siyosatdagi o‘rni va Yevropa davlatlari bilan aloqalari ............................................ 21
XULOSA ...................................................................................................................................................... 28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................ 30

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Usmoniylar imperiyasining XVI–XIX asrlardagi
Yevropa davlatlari bilan diplomatik munosabatlarini o‘rganish bugungi kunda ham
dolzarb ahamiyatga ega. Shu davrdagi siyosiy va diplomatik aloqalar nafaqat
davlatlar o‘rtasidagi kuch muvozanatini belgilash, balki xalqaro munosabatlar
me’yorlarini shakllantirish jarayonini ham aks ettirgan. Ushbu tarixiy tajribani
chuqur o‘rganish orqali, nafaqat o‘sha davr siyosiy va iqtisodiy jarayonlarini
tushunish, balki zamonaviy diplomatik amaliyotga doir bilimlarni ham
mustahkamlash mumkin.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi Turkiya bilan qator xalqaro
shartnomalarni amalga oshirgan bo‘lib, ularning huquqiy asosini 1995-yil 16-
iyuldagi qonun orqali belgilanadi 1
. Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “biz
uchun yaqin do st va iqtisodiy sherik bo lgan Turkiya O zbekiston mustaqilliginiʻ ʻ ʻ
birinchilardan bo lib tan olganini ham e tirof etish o rinlidir”
ʻ ʼ ʻ 2
. Shu jihatdan, tarixiy
diplomatik tajribani o‘rganish va tahlil qilish nafaqat akademik ahamiyatga ega,
balki zamonaviy xalqaro siyosat va huquqiy amaliyotning asoslarini yaxshiroq
tushunishga yordam beradi.
Shu tarzda, Usmoniylar imperiyasining Yevropa bilan diplomatik
munosabatlarini o‘rganish, tarixiy bilimlarni zamonaviy diplomatiya bilan bog‘lash
imkonini beradi va mavzuning dolzarbligini kuchaytiradi.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishining maqsadi Usmoniylar
imperiyasining XVI–XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan diplomatik
munosabatlarini tarixiy kontekstda o‘rganish, ularning siyosiy, iqtisodiy va
madaniy ta’sirini aniqlash hamda zamonaviy diplomatiya va xalqaro
munosabatlarga bog‘liq xulosalar chiqarishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari esa quyidagilardan iborat:
1. Usmoniylar imperiyasining XVI–XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan
diplomatik aloqalarining asosiy yo‘nalishlarini o‘rganish.
1
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida:
06.02.2019, O‘RQ-518-son. – Toshkent, 2019.
2
Мирзиёев Ш . Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб , янги босқичга кўтарамиз . – Т .:
Ўзбекистон , 2017 – Б . 27.

2. Diplomatik munosabatlarga ta’sir qilgan ichki va tashqi omillarni aniqlash.
3. Usmoniylar va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi shartnomalar, bitimlar va
diplomatik missiyalar faoliyatini tahlil qilish.
4. Tarixiy diplomatik jarayonlarni tizimli ravishda tahlil qilish va ularning
siyosiy, iqtisodiy va madaniy ta’sirini aniqlash.
5. Olingan natijalar asosida mavzu bo‘yicha xulosa va tavsiyalar ishlab
chiqish.
Kurs ishining obyekti va predmeti. Ushbu kurs ishining obyekti –
Usmoniylar imperiyasining XVI–XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan
diplomatik aloqalari va shu davrdagi xalqaro munosabatlar tizimidir. Bu davrda
yuzaga kelgan siyosiy va iqtisodiy o‘zaro ta’sirlar, shuningdek, diplomatik bitimlar
va missiyalar orqali amalga oshirilgan aloqalar ishning obyektini tashkil etadi.
Kurs ishining predmeti – Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari
bilan diplomatik munosabatlarining xususiyatlari, shakllanish jarayoni, rivojlanishi
va siyosiy-iqtisodiy ta’sirlaridir. Shuningdek, predmetga ushbu munosabatlarning
o‘sha davr xalqaro siyosatiga qanday ta’sir ko‘rsatgani ham kiradi.
Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Usmoniylar imperiyasining XVI–
XIX asrlardagi Yevropa davlatlari bilan diplomatik munosabatlari mavzusi
tarixshunoslikda keng o‘rganilgan. Ushbu sohada turli mamlakat olimlari o‘z
izlanishlarini olib borgan. Masalan, turk olimi Halil İnalcık Usmoniylar
imperiyasining siyosiy va diplomatik tizimini chuqur tahlil qilgan, diplomatik
missiyalar va shartnomalarning siyosiy-iqtisodiy ahamiyatini yoritgan.
Shuningdek, Fransuz tarixshunosi Fernand Braudel Usmoniylar va Yevropa
o‘rtasidagi savdo va diplomatik aloqalar kontekstini makroskopik tarzda o‘rganib,
global iqtisodiy va siyosiy jarayonlar bilan bog‘lagan. Rossiya olimi V.L.
Vinogradov esa Usmoniylar va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi siyosiy bitimlar va
muzokaralarning xususiyatlarini tadqiq qilgan.
Biroq, ushbu davrning ba’zi jihatlari, masalan, diplomatik aloqalarning
madaniy va ijtimoiy ta’siri, shuningdek, ayrim kichik regional o‘zgarishlar va

mahalliy diplomatik amaliyotlar yetarlicha chuqur o‘rganilmagan. Shu sababli
mavzu hali ham ilmiy tadqiqotlar uchun qiziqarli va dolzarb bo‘lib qoladi.
Kurs ishining hajmi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraph,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat.

XVI–XVII ASRLARDA USMONIYLARNING YEVROPA BILAN
SIYOSIY-DIPLOMATIK ALOQALARI
1.1. Usmoniylar imperiyasi va Yevropa o‘rtasida ilk doimiy diplomatik
aloqalarning shakllanishi
Usmoniylar imperiyasining siyosiy maydonga kuchli davlat sifatida
chiqishi Yevropa mamlakatlari bilan munosabatlarning yangi bosqichini boshlab
berdi. XV–XVI asrlarga kelib Usmoniylar nafaqat harbiy qudrati, balki diplomatik
faoliyati bilan ham xalqaro munosabatlar tizimida muhim o‘rin egallay boshladi.
Aynan shu davrda imperiya va Yevropa davlatlari o‘rtasida manfaatlarga
asoslangan aloqalar shakllanib, vaqtinchalik elchiliklar asta-sekin doimiy
diplomatik vakolatxonalarga aylana bordi. Bu jarayon Yevropa diplomatiya
an’analari hamda Usmoniylar davlat boshqaruvi tizimi o‘zaro ta’sirga kirishgan
muhim tarixiy bosqich sifatida e’tiborga loyiqdir.
Konstantinopolning 1453-yilda Usmoniylar tomonidan bosib olinishi
Yevropa va Sharq o‘rtasidagi siyosiy munosabatlarda tub burilish yasagan muhim
tarixiy voqea hisoblanadi 3
. 1453-yil 6-aprelda boshlangan va 53 kun davom etgan
qamal natijasida shahar 29-may kuni Usmoniylar imperiyasi tasarrufiga o‘tdi 4
.
Harbiy jihatdan ustun bo‘lgan Usmoniy qo‘shinlariga atigi yigirma bir yoshli
Sulton Mehmed II rahbarlik qilgan bo‘lib, u keyinchalik “Fathchi” nomi bilan
tarixda qoldi. Vizantiya tomoni esa imperator Konstantin XI Palaiologos
boshchiligida shaharni himoya qilishga urindi, biroq kuchlar nisbatidagi tengsizlik
natijaga ta’sir ko‘rsatdi. Konstantinopolning zabt etilishi Usmoniylar
imperiyasining mintaqadagi siyosiy mavqeini mustahkamlabgina qolmay, balki
shaharning Adrianopol o‘rniga yangi poytaxt sifatida tanlanishiga ham sabab
bo‘ldi. Ushbu holat Usmoniylar davlatining Yevropa bilan diplomatik aloqalarini
markazlashtirish va xalqaro munosabatlarda faolroq ishtirok etishiga zamin yaratdi.
Ko‘plab zamonaviy tadqiqotchilar Konstantinopolning 1453-yilda
egallanishini o‘rta asrlar tarixining yakunlanishi va yangi davrning boshlanishi
bilan bog‘laydi. Bu qarash shaharning faqat siyosiy emas, balki harbiy-texnik
3
Nuriddinov E.Z. Jahon tarixi. 1-qism: Qadimgi va o‘rta asrlar davri . – Toshkent, 2013 – B. 443.
4
Rasulov M.F. Xalqaro munosabatlar va diplomatiya tarixi: o‘quv qo‘llanma. – Farg‘ona: 2023. – B. 104.

jihatdan ham muhim ahamiyatga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. Asrlar davomida
Konstantinopolni himoya qilib kelgan Teodosiya devorlari taxminan sakkiz yuz yil
mobaynida shaharni turli bosqinlardan asrab kelgan va o‘z davrining eng
mukammal mudofaa inshootlaridan biri hisoblangan. Biroq XV asrga kelib harbiy
texnologiyalarning rivojlanishi ushbu istehkomlarning samaradorligini pasaytirdi.
Usmoniylar qo‘shini tomonidan porox asosida ishlovchi qurollar, ayniqsa yirik
to‘plardan faol foydalanilishi qamal urushi xarakterini tubdan o‘zgartirdi. Uzoq
masofadan og‘ir snaryadlar otishga qodir bo‘lgan Usmoniy artilleriyasi Teodosiya
devorlarida jiddiy darajadagi yemirilishlarni yuzaga keltirib, shahar mudofaasining
zaiflashishiga olib keldi. Natijada bu holat nafaqat Konstantinopolning qulashi,
balki Yevropa va Sharq o‘rtasidagi harbiy va diplomatik munosabatlarning yangi
bosqichga o‘tishiga ham turtki bo‘ldi.
Konstantinopolning Usmoniylar imperiyasi poytaxtiga aylanishi Yevropa
davlatlarini, xususan Venetsiya Respublikasini yangi siyosiy va diplomatik
yo‘nalishlarni ishlab chiqishga majbur etdi. Harbiy to‘qnashuvlar Venetsiya uchun
og‘ir oqibatlarga olib kelganidan so‘ng, Sharqiy O‘rta Yer dengizidagi o‘z
mavqeini saqlab qolish masalasida diplomatik vositalarga tayanish zarurati yuzaga
keldi.
Shu sharoitda Venetsiya tomonidan Konstantinopolda doimiy diplomatik
vakil — “baylo” (bailo) lavozimi joriy etildi. Taxminan 1454-yildan boshlab baylo
Venetsiya Respublikasining Usmoniylar poytaxtidagi manfaatlarini doimiy asosda
ifodalovchi shaxs sifatida faoliyat yurita boshladi 5
.
Ushbu diplomat Venetsiya hukumati bilan Usmoniy sultoni o‘rtasidagi
munosabatlarni muvofiqlashtirish, siyosiy aloqalarni barqaror saqlash hamda
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan kelishmovchiliklarni bartaraf etishda muhim rol
o‘ynadi. Bayloning vazifalari faqat rasmiy elchilik bilan cheklanmay, Venetsiya
manfaatlarini himoya qilish, mahalliy Usmoniy amaldorlari bilan aloqalar o‘rnatish
va siyosiy muhitni doimiy kuzatib borishni ham o‘z ichiga olgan.
5
https://en.wikipedia.org/wiki/Bailo_of_Constantinople

1453-yilda Konstantinopolning qulashi va 1499-yilda Ikkinchi Usmonli-
Venetsiya urushi boshlanishi oralig‘ida baylilar Galata markaziga ko‘chib o‘tishdi.
Keyingi urushlar natijasida ular Galataning chekka hududlaridan biriga, Vigne di
Pera deb ataluvchi doimiy elchixonaga ko‘chib o‘tishga majbur bo‘ldilar. Ushbu
joy yozgi uy va zarur hollarda vabodan boshpana sifatida ishlatilgan. Kipr
urushidan so‘ng elchixona Vigne di Peraga ko‘chib, doimiy faoliyat yuritishga
moslashdi.
Vigne di Pera devor bilan o‘ralgan katta majmua bo‘lib, ichida kichikroq
majmualar joylashgan edi. Bu yerda to‘p o‘ynash uchun maydon, ibodatxona va
bayloning pochta tashuvchilari uchun turar joy mavjud edi. Elchixonaning ikki
asosiy qismi bo‘lib, xususiy maydonda baylo, uning yordamchilari va kotibiyat
xodimlari joylashgan, jamoat maydoni esa amaldorlar va boshqa muhim shaxslar
uchun qabulxona hamda ziyofatlar uchun mo‘ljallangan edi. Ko‘pgina baylilar bu
joyni Galatadagi markaziy joydan afzal ko‘rishgan, chunki ish vaqtidan tashqari
harakatlarda cheklovlar kamroq bo‘lib, joylashuvi ham turli siyosiy vazifalarni
bajarishda qulaylik yaratgan.
Venetsiya Respublikasi va Usmonli imperiyasi 1463-yildan boshlangan
uzoq muddatli urushga kirishdi, bu esa Venetsiya uchun katta moliyaviy va insoniy
zarar keltirdi 6
. 1478-yilga kelib, Usmonlilar nafaqat Egey dengizidagi Venetsiya
mulklariga, balki Friuliga ham bostirib kirib, Venetsiyaning o‘z hududini himoya
qilishini qiyinlashtirdi. Shu bilan birga, Venetsiyaning ishonchli ittifoqchilari ham
zaiflashib, Bolqonda Usmonlilarga qarshi kurashayotgan Vengriya qiroli Mattias
Korvinus Muqaddas Rim imperatori Frederik III bilan nizoga kirib qoldi.
Italiyaning o‘zida ham tinchlik va barqarorlik yo‘q edi; 1476-yil dekabr oyida
Milan gertsogi Galeazzo Mariya Sforzaning o‘ldirilishi Italiyadagi boshqa
davlatlar yordamini qabul qilish imkoniyatini yanada chekladi 7
.
1477-yil oxiri yoki 1478-yil boshlarida Aragon va Neapol qiroli Ferdinand
II Usmonlilar bilan tinchlik o‘rnatib, harbiy kemalardan foydalanishga ruxsat
berdi. Bu esa Venetsiyani Usmonlilar bilan muzokara olib borishga majbur qildi.
6
https://eu-opensci.org/index.php/politics/article/view/8128
7
Babinger F. Mehmed Fathchi and His Time – Princeton University Press, 1978. – P. 146.

Shu paytda Usmonli sultoni Mehmed II tomonidan taklif qilingan tinchlik shartlari
Venetsiya Signoriyasi tomonidan qisman qo‘llab-quvvatlandi. Venetsiya flot
qo‘mondoni Tommaso Malipiero Usmonli hududlarini qaytarish va muhim
imtiyozlarni talab qilish vazifasini bajardi.
Biroq, Mehmed II shartlarni rad etib, hududlarni o‘z nazoratida saqlashni
davom ettirdi. Kroya, Drivast va Alessio bosib olindi, Skutari esa uzoq muddat
qarshilik ko‘rsatdi. Skutari qarshiligiga qaramay, Albaniya deyarli Usmonlilar
qo‘lida edi, va Venetsiyaning resurslari cheklangan bo‘lgani sababli qarshi hujum
muvaffaqiyat qozonishi qiyin edi.
1478-yil yozida Usmonli bosqinchilari yana Friuli, Shtiriya va Karintiyaga
chuqur kirib bordilar, shuningdek Venetsiyada vabo epidemiyasi aholining keskin
kamayishiga sabab bo‘ldi. Umidsiz vaziyatga duch kelgan Venetsiya hukumati
tinchlik izlashga qaror qildi: Senat kotibi Jovanni Dario Levantin savdosini qayta
tiklash evaziga Sulton tomonidan qo‘yilgan barcha talablarni qabul qilish uchun
Konstantinopolga yuborildi 8
.
Sulton Mehmed II tomonidan taklif qilingan tinchlik muzokaralari
doirasida Venetsiya Signoriyasi tomonidan Venetsiyalik elchilar Konstantinopolga
yuborildi. Sulton Darioni ko‘plab sharaflar bilan mukofotlab, uchta oltin matoli
kaftan bilan ishdan bo‘shatdi. Darioning iltimosiga binoan Xorvatiyaning
venetsiyalik proveditori Pietro Vetturi ozod qilinib, Konstantinopolda yangi baylo
lavozimiga tayinlandi.
Dario shartnomaning bajarilishini nazorat qildi: urush davomida
Usmonlilar tomonidan bosib olingan Venetsiya qal’alari va hududlarini qaytarish,
shuningdek venetsiyalik asirlarni ozod qilish mas’uliyati unga yuklandi. Skutariga
yetib kelgan xabardan so‘ng himoyachilarga qolish yoki ko‘chib ketish imkoniyati
berildi; omon qolgan aholining aksariyati Venetsiya kemalari orqali xavfsiz
hududga ko‘chirildi.
Skutarining taslim bo‘lishi Usmonlilarning Albaniya ustidan nazoratini
mustahkamladi va Venetsiya hududlari faqat qirg‘oqbo‘yi chizig‘i bilan cheklandi.
8
Şeker C.T. Trade and Diplomacy in the Ottoman – Venetian Relations during the 16th Century /Master’s thesis –
Fatih University, Institute of Social Sciences, 2011 – P. 22.

Ushbu voqealar Venetsiya va Usmonlilar o‘rtasidagi uzoq davom etgan urushni
yakunlab, tinchlik shartnomasining tuzilishi bilan natijalandi. Bu shartnoma orqali
Usmonlilar bilan muloqot siyosiy asosga ko‘chib, Yevropa kuchlari Usmonlilar
bilan munosabatlarda strategik va diplomatik yondashuvni tanlashga majbur
bo‘ldilar.
Venetsiya bilan uzoq davom etgan mojarolardan keyin, Usmonli imperiyasi
boshqa yirik Yevropa davlatlari bilan ham diplomatik aloqalarni rivojlantira
boshladi. Shu jumladan, 1536-yilda Fransiya qiroli Fransisk I va Usmonli sultoni
Sulaymon I o‘rtasida tuzilgan Fransiya-Usmonli ittifoqi (yoki Fransiya-Turkiya
ittifoqi) strategik va ba'zan taktik maqsadlarda amalga oshirilgan eng muhim
xorijiy aloqalardan biri bo‘ldi 9
. Ushbu ittifoq ayniqsa Italiya urushlari davrida
ta'sirli bo‘ldi va Fransiyaning o‘z raqobatchilari, xususan Habsburglar ustidan
ustunlikka erishishida muhim vosita sifatida xizmat qildi.
Fransiya-Usmonli harbiy ittifoqi o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga 1553-
yilda Fransiya qiroli Genrix II hukmronligi davrida Korsika bosqini bilan yetdi 10
.
Xristian va musulmon davlatlari o‘rtasidagi birinchi mafkuraviy bo‘lmagan ittifoq
sifatida, u o‘z davrida katta tortishuvlarga sabab bo‘ldi va butun xristian olamida
janjal uyg‘otdi. Tarixchi Karl Jeykob Burkxardt bu ittifoqni “nilufar va yarim
oyning muqaddas birlashishi” deb ta’riflagan. Ushbu ittifoq ikki yarim asrdan ortiq
davom etib, 1798–1801 yillarda Usmonli Misriga Napoleon yurishigacha o‘z
ahamiyatini saqlab qoldi 11
.
Natijada, Konstantinopolning Usmonlilar tomonidan zabt etilishi va
Venetsiya bilan uzoq davom etgan urushlar Usmoniylar imperiyasi va Yevropa
davlatlari o‘rtasida doimiy diplomatik aloqalarning shakllanishida muhim burilish
nuqtasi bo‘ldi. Venetsiya elchilari va Vigne di Pera kabi doimiy missiyalar orqali
o‘z siyosiy, savdo va strategik manfaatlarini himoya qildi, shuningdek Usmonli
imperiyasi bilan muntazam muloqot olib bordi. Bu tajriba davlatlar o‘rtasida
9
История дипломатии. Том 1. – Москва: Огиз-Соцэкгиз, 1940. – С. 193-194
10
Холлиев А. Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи (маърузалар тўплами). – Тошкент, 2014. – Б. 57.
11
Dimmock M. The New Turks: Early Modern England, Islam, and the Ottoman Dramatisation – Ashgate, 2005. –
P. 85.

diplomatiya institutining rivojlanishi, shuningdek, manfaatlar va siyosiy vaziyatlar
asosida barqaror aloqalarni o‘rnatishning samarali vositasi ekanini ko‘rsatdi.
Keyinchalik, Fransiya bilan tuzilgan ittifoq kabi strategik hamkorliklar
Usmonlilar va Yevropa kuchlari o‘rtasidagi munosabatlarni yangi bosqichga olib
chiqdi. Bu ittifoqlar diniy va madaniy farqlarga qaramay, siyosiy va harbiy
manfaatlar asosida hamkorlik qilish imkonini yaratdi va Yevropadagi siyosiy
muvozanatni shakllantirishda muhim rol o‘ynadi. Shu tariqa, Usmoniylar
imperiyasi va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi ilk doimiy diplomatik aloqalar nafaqat
ikki tomonlama muloqot va sulh shartnomalari orqali rivojlandi, balki uzoq
muddatli strategik, siyosiy va savdo manfaatlarini muvofiqlashtirishga imkon
yaratdi. Ushbu davr, shuningdek, diplomatiya tarixida yangi yondashuvlarni, ya’ni
manfaat va strategiyani diniy va mafkuraviy farqlardan ustun qo‘yish tamoyilini
mustahkamladi va Yevropa hamda Osiyo davlatlari o‘rtasidagi muntazam
muloqotning poydevorini yaratdi.
1.2. Harbiy to‘qnashuvlar fonida yuzaga kelgan diplomatik muzokaralar
Usmoniylar imperiyasi va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi aloqalar, ayniqsa
harbiy to‘qnashuvlar fonida yanada murakkablashdi. Urushlar va bostirib kirishlar
nafaqat hududiy nazoratni ta’minlashga, balki siyosiy va iqtisodiy manfaatlarni
muvofiqlashtirishga ham turtki berdi. Shu sharoitda diplomatik muzokaralar
davlatlar o‘rtasida sulh va strategik kelishuvlarni o‘rnatishning asosiy vositasiga
aylandi. Harbiy harakatlar, garchi jang maydonida qaror qabul qilinsa-da,
ko‘pincha diplomatik bosim va muzokaralar orqali yakun topdi, bu esa Usmoniylar
imperiyasi va Yevropa davlatlari o‘rtasida ilk doimiy aloqalarning shakllanishida
muhim rol o‘ynadi.
1522-yildagi Rodos qamali Usmonli imperiyasining Sharqiy O‘rta Yer
dengizi ustidan nazoratni mustahkamlash yo‘lida amalga oshirilgan ikkinchi va
muvaffaqiyatli harbiy harakat bo‘ldi 12
. 1480-yildagi birinchi qamal
muvaffaqiyatsiz bo‘lishiga qaramay, 1522-yilda Usmonli artilleriyasi va minalari
12
https://en.wikipedia.org/wiki/Franco-Ottoman_alliance

devorlarni olti oy ichida buzib, Rodos ritsarlarini oroldan quvib chiqardi. Ushbu
g‘alaba Usmonlilarga Konstantinopol va Qohira, shuningdek Levant portlari
o‘rtasidagi dengiz aloqalarini sezilarli darajada osonlashtirish imkonini berdi.
Rodosning zabti nafaqat harbiy yutuq sifatida, balki diplomatik va siyosiy
jarayonlarni ham faollashtirdi. Ritsarlar dastlab Sitsiliyaga ko‘chib o‘tishdi, ammo
1530-yilda imperator Karl V va Papa Klement VII bilan kelishuv natijasida ularga
Malta orollari, Gozo hamda Shimoliy Afrikaning Tripoli port shahri berildi. Shu
bilan birga, 1523-yilda Usmonlilar Salonikidan Rodosga 150 ta yahudiy oilasini
ko‘chirish orqali ijtimoiy va demografik barqarorlikni ta’minladilar 13
.
Usmonli ekspeditsiyasida Piri Mehmed Posho muhim rol o‘ynagan bo‘lsa-
da, u Istanbulga qaytgach, Misrdagi avvalgi voqealar bilan bog‘liq poraxo‘rlik
ayblovlariga duch keldi. Bu ayblovlar ehtimol uning raqibi Ahmad Posho
tomonidan uydirilgan bo‘lib, Poshoning siyosiy mavqeini susaytirishga qaratilgan
edi. Shu tariqa, harbiy yutuqlar nafaqat harbiy strategiya, balki diplomatik va
siyosiy mexanizmlarning uzviy qismi sifatida o‘z samarasini ko‘rsatdi.
1453-yilda Mehmed II tomonidan Konstantinopolning Usmonlilar
tomonidan zabt etilishi Usmoniylar imperiyasining siyosiy va harbiy kuchini
sezilarli darajada mustahkamladi. Keyinchalik, Selim I boshchiligida Yaqin
Sharqning bir qismini birlashtirish orqali imperiya hududi kengaytirildi va uning
siyosiy mavqei kuchaydi. Selimning o‘g‘li Sulaymon I 1522-yilda Usmoniylar
hukmronligini Serbiyaga kengaytirishga muvaffaq bo‘ldi, bu esa Muqaddas Rim
imperiyasini Usmoniylar bilan bevosita to‘qnashuvga majbur qildi. Shu davrda
Usmoniylar va Fransiya o‘rtasida dastlabki diplomatik aloqalar yuzaga kela
boshladi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, Boyezid II 1483-yilda Lyudovik XIga
elchixona yuborgan; bu, shuningdek, Usmonli taxtiga da'vogar bo‘lgan Semning
Fransiyada hibsga olinishi bilan bog‘liq edi. Lyudovik XI elchilarni qabul
qilmagan bo‘lsa-da, Sem Fransiyada hibsda qolishi uchun katta miqdorda pul va
nasroniy yodgorliklarini taklif qilgan, va 1489-yilda Sem Papa Innosentiy VIII
nazorati ostiga o‘tgan. Shu bilan birga, Fransiya 1500-yilda Lyudovik XII va
13
https://www.britannica.com/event/Siege-of-Rhodes

Sulton Boyazid II hukmronligi davrida Misr Mamluk Sultonligi bilan birinchi
shartnoma yoki kapitulyatsiyani imzolagan; ushbu kelishuv Misr sultonining
fransuzlar va kataloniyaliklarga yordam berishini ta’minlagan va keyinchalik
Sulaymon hukmronligi davrida uzaytirilgan.
1536-yilgi kelishuv statik shartnoma sifatida emas, balki ittifoqning butun
faoliyati davomida doimiy ravishda qayta ko‘rib chiqilib, kengayib boradigan
dinamik asos edi. Keyingi taslim bo‘lishlar, xususan 1569, 1581, 1597, 1604, 1673
va 1740-yilgi muhim kelishuvlar Fransiya imtiyozlarini asl harbiy paktdan ancha
tashqariga kengaytirdi. Ushbu kelishuvlar Fransiya konsullari uchun keng
ekstraterritorial yurisdiktsiyani mustahkamladi, Fransiyaga Usmonli
imperiyasidagi katolik muqaddas joylari ustidan himoya huquqlarini berdi va
Levantin savdosida fransuz savdogarlari uchun deyarli monopoliya maqomini
mustahkamladi, bu esa Fransiyaning iqtisodiy va siyosiy ta'sirini chuqur
shakllantirdi.
Shu bilan birga, Fransiya allaqachon Markaziy Yevropada ittifoqchilar
qidirayotgan edi. Fransiya elchisi Antonio Rinkon 1522 va 1525-yillar oralig‘ida
Fransisk I tomonidan Polsha va Vengriyaga bir nechta missiyalarda xizmat qilgan.
O‘sha paytda, 1522-yildagi Bikoke jangidan so‘ng, Fransisk I Polshaning qadimgi
qiroli Sigismund I bilan ittifoq tuzishga harakat qilgan edi. Nihoyat, 1524-yilda
Fransisk I va Polsha qiroli Sigismund I o‘rtasida Fransiya–Polsha ittifoqi
imzolandi.
Markaziy Yevropada ittifoqchilarni izlashning keskin kuchayishi Fransisk I
1525-yil 24-fevralda Pavia jangida imperator Karl V qo‘shinlari tomonidan
mag‘lubiyatga uchraganida yanada muhim ahamiyat kasb etdi. Bir necha oy
qamoqda o‘tirgandan so‘ng, Fransisk I sharmandali Madrid shartnomasini
imzolashga majbur bo‘ldi. Ushbu shartnoma orqali u Burgundiya gersogligi va
Sharolalarni imperiyaga topshirishi, italyan ambitsiyalaridan voz kechishi va o‘z
mol-mulki hamda sharaflarini Konstabl de Burbonga qaytarishi kerak edi. Bu
vaziyat Fransisk I ni qudratli Gabsburg imperatoriga qarshi, Muhtasham Sulaymon
shaxsida ittifoqchi topishga majbur qildi.

1528 va 1536-yillardan boshlab Fransiya va Usmonli imperiyasi o‘rtasida
rasmiy diplomatik kelishuvlar imzolanishi boshlandi. 1535-yilda Tunisning Andrea
Doria tomonidan bosib olinishidagi mag‘lubiyat Usmonli imperiyasini Fransiya
bilan strategik ittifoq tuzishga undadi. Shu maqsadda elchi Jan de La Fore
Istanbulga yuborildi va birinchi marta Usmonli saroyida doimiy elchi sifatida
diplomatik muzokaralar olib bordi 14
. 1536-yil 18-fevralda u avvalgi Venetsiya va
Genuya bilan tuzilgan Usmonli savdo shartnomalaridan kelib chiqib, Fransiya
uchun rasmiy huquqiy va savdo imtiyozlarini belgilovchi kelishuvlarni amalga
oshirdi. Keyinchalik, 1569-yilda ushbu kelishuvlar elchi Klod Du Bourg
tomonidan ratifikatsiya qilindi.
Mazkur diplomatik kelishuvlar fransuzlarga inson va mol-mulk
xavfsizligini kafolatlash, ekstraterritoriallikni ta’minlash, selamlik va bojxona
tartiblarini belgilash evaziga savdo va iqtisodiy faoliyatni erkin amalga oshirish
imkonini berdi. Natijada, Fransiya les Échelles du Levant deb ataladigan Sharqiy
O‘rta Yer dengizi portlarida savdo monopoliyasini qisman qo‘lga kiritdi va
Turkiya bilan o‘z savdolarini rasmiy diplomatik maqom ostida amalga oshira oldi.
Shu bilan birga, Konstantinopoldagi Oltin Shox daryosi narigi tomonidagi Galata
shahrida fransuz elchixonasi va xristian ibodatxonasi tashkil qilindi, fransuz
savdogarlar esa tijorat va din erkinligidan foydalana boshladilar. 1536-yilda
imzolangan rasmiy ittifoq orqali Fransiya o‘z diniy va iqtisodiy manfaatlarini
Usmonli imperiyasida kafolatlagan bo‘lsa, ushbu kelishuvlar 1604-yilda yangilandi
va Turkiya Respublikasi tashkil etilgunga qadar davom etdi.
1537-yilda Hayreddin Barbarossa boshchiligidagi katta Usmonli flotining
harakatlari Venetsiya Respublikasiga tegishli Egey va Ion orollarini egallash bilan
boshlandi, jumladan, Syros, Aegina, Ios, Paros, Tinos, Karpatos, Kasos va Naxos.
Shu tariqa Naxos gersogligi Usmonli imperiyasiga qo‘shildi 15
. Keyinchalik
Barbarossa Korfuni qamal qilishga urinib, Italiyaning janubidagi Ispaniya
tomonidan egallangan Kalabriya qirg‘oqlarini vayron qildi, ammo Korfuni zabt eta
14
Hattendorf J.B. Naval Policy and Strategy in the Mediterranean: Past, Present, and Future – Routledge, 2013. – P.
238.
15
https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Preveza

olmadi. Ushbu tahdidga javoban 1538-yil fevralda Papa Pavel III Papa davlatlari,
Gabsburg Ispaniyasi, Genuya Respublikasi, Venetsiya Respublikasi va Malta
ritsarlaridan iborat Muqaddas Ligani tuzdi. Umumiy qo‘mondonlik Andrea Doria
tomonidan olib borildi. Papa va Venetsiya flotlari dastlab Preveza yaqinida
joylashishga harakat qildi, ammo Murat Reis boshchiligidagi Usmonli kuchlari
bilan duch kelgan keyingi to‘qnashuvlarda qisman mag‘lubiyatga uchrab, Korfuga
chekinishga majbur bo‘ldi. Barbarossa Usmonli flotining qolgan qismini
Prevezaga yetkazdi va yordamchilaridan biri Sinan Reisning Aktiumga qo‘shin
qo‘ndirish taklifi orqali Usmonlilarning strategik ustunligi ta’minlandi, bu esa
Preveza jangida hal qiluvchi g‘alabaga olib keldi.
Eng dramatik va tarixiy ahamiyatga ega g‘alabalar Sulton Salim I ning
qisqa hukmronligi davrida (1513–1520) ro‘y berdi. Uning davrida Usmonli
imperiyasi hududlari Forslar va Misr ustidan qozonilgan hal qiluvchi harbiy
muvaffaqiyatlar natijasida deyarli ikki baravar kengaydi. 1517-yilda Salim I Misrni
nazorat qilgan Mameluklar armiyasini mag‘lub etib, bu hududni zabt etdi.
Mameluk hukmdorlarini esa turk general-gubernatorligi ostida saqlab, ularni
imperiyaning quyi boshqaruv tuzilmasiga kiritdi.
Shuningdek, Sulton janubiy Arabistonga qarab harakat qilib, Makka va
G‘arbiy Arabiston qirg‘og‘ini nazorat ostiga oldi, Anatoliya va Suriyadagi
mahalliy qo‘zg‘olonlarni bostirdi, Jazoir bilan diplomatik va harbiy ittifoqni
mustahkamladi. Salim I ning harbiy strategiyasi va kengayish siyosati Usmonli
imperiyasining Sharqiy O‘rta yer dengizi va Arab dunyosidagi mavqeini
mustahkamladi. Uning 1520-yilda Rodos oroliga bostirib kirishga tayyorgarlik
ko‘rgan vaqtdagi vafoti esa imperiya tarixida yangi davrni boshlab berdi, bu esa
keyingi sultonlarning harbiy va diplomatik siyosatida davom ettirildi.
Salim I ning o‘g‘li Sulaymon I uzoq muddatli harbiy yutuqlari uchun
“Sulaymon Muhtaram” nomi bilan mashhur bo‘ldi. U Usmonli imperiyasining
hududini kengaytirib, Yevropadagi mulklarini mustahkamladi va Dunayni
shubhasiz shimoliy chegaraga aylantirdi.

Usmonlilarning hal qiluvchi g‘alabalaridan biri 1526-yilda Mohach jangida
ro‘y berdi. Bu jangda Lyudovik II boshchiligidagi Vengriya qirolligi va uning
ittifoqchilari Sulaymon qo‘shinidan mag‘lubiyatga uchradi. Natijada Vengriya bir
necha asr davomida Usmonli imperiyasi, Gabsburg monarxiyasi va Transilvaniya
knyazligi o‘rtasida uch tomonlama bo‘lingan hududga aylandi. Lyudovik II halok
bo‘lib, Vengriya va Bogemiyada Yagellon sulolasiga chek qo‘yildi, uning
sulolaviy da’volari esa Gabsburglar xonadoniga o‘tdi.
Sulaymon yangi qo‘lga kiritilgan Wallachian, Moldaviya va Transilvaniya
hududlarida mahalliy hamkor rahbarlarni tayinladi. Ularning asosiy vazifasi
tinchlikni saqlash, soliq yig‘ish va o‘z navbatida Porte tomonidan himoya
ta’minlash edi. Keyinchalik sultonlar ushbu rahbarlarni musulmon Usmonli
hokimlari bilan almashtirishni ko‘rib chiqdilar, ammo siyosiy, harbiy va moliyaviy
sharoitlar bunga yo‘l bermadi.
Sulaymonning muvaffaqiyatlari Yevropaliklarni qo‘rqitgan bo‘lsa-da, u
Dunayning shimoliga kengayolmadi, Vena shahrini egallay olmadi, Rimni zabt eta
olmadi va Italiyada mustahkam o‘ringa ega bo‘lolmadi. Bu mag‘lubiyatlar
Usmonli imperiyasining G‘arbiy Yevropadagi ilmiy, texnik va intellektual
yutuqlardan to‘liq foydalana olmasligini ko‘rsatdi. Shuningdek, tarixchi Jon
Nortonning ta’kidlashicha, Sulaymonning zaif tomonlari orasida nasroniy bolalarni
harbiy xizmatga chaqirishi, bo‘ysungan xalqlarga nisbatan noxush munosabat va
shaxsiy obro‘ga berilish ham mavjud edi.
Sulaymon davrida Gollandlar Usmonlilar bilan ittifoq tuzdilar. 1570-
yillarda Oranj shahzodasi Uilyam Ispaniya qiroli Filipp II bilan Usmonlilar
muzokaralari vaqtida o‘z strategik harakatlarini Usmonlilar bilan muvofiqlashtirdi.
1580-yilda Gabsburglar portugal tojini meros qilib olganidan so‘ng, golland
kuchlari portugaliyalik savdo raqiblariga hujum qilgan bo‘lsa, Usmonlilar Sharqiy
Yevropada Gabsburglarga qarshi harbiy choralar ko‘rdi. Shu tariqa, Sulaymon
davrida Usmonli imperiyasi nafaqat hududiy kengayish, balki Yevropadagi siyosiy
va strategik ittifoqlar orqali o‘z ta’sirini mustahkamladi.

Harbiy to‘qnashuvlar Usmonli imperiyasining Sharqiy O‘rta Yer dengizi va
Yevropa hududlarida strategik ustunligini mustahkamlash bilan birga, Yevropa
davlatlarini doimiy diplomatik muzokaralarga majbur qildi. Ushbu muzokaralar
orqali ikki tomon o‘z siyosiy, iqtisodiy va savdo manfaatlarini himoya qilish
imkoniyatiga ega bo‘ldi, shuningdek, Usmonli imperiyasining xalqaro maydondagi
mavqeini yanada mustahkamladi.
Harbiy g‘alabalar va diplomatik kelishuvlar bir-birini to‘ldirib,
shartnomalar, ittifoqlar va doimiy elchixonalar orqali tizimli va barqaror aloqalarni
yuzaga keltirdi. Shu tarzda, kuch bilan qo‘lga kiritilgan hududiy va harbiy ustunlik
diplomatik vositalar orqali mustahkamlanib, ikki tomonlama munosabatlarda
muvozanat va barqarorlikni ta’minladi. Bundan tashqari, bu jarayon Yevropa va
Usmonli imperiyasi o‘rtasida siyosiy dialogning doimiy shakllanishiga, savdo va
diniy masalalarda ham o‘zaro kelishuvlarga yo‘l ochdi. Natijada, harbiy
to‘qnashuvlar fonida olib borilgan diplomatik faoliyat ikki tomon uchun ham
strategik ustunlikni kafolatlab, Yevropa bilan Usmonli imperiyasi o‘rtasida ilk
doimiy diplomatik aloqalarning barqaror shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi.

II BOB. USMONIYLARNING YEVROPA SIYOSIY TIZIMIGA
MOSLASHUVI
2.1. XVIII asrda diplomatik islohotlar va Yevropa tajribasining qabul
qilinishi
XVIII asrda Usmonli imperiyasi o‘z ichki va tashqi siyosatini
modernizatsiya qilish zaruriyatini sezdi. Harbiy to‘qnashuvlar va Yevropa
davlatlari bilan doimiy diplomatik aloqalar natijasida imperiya rahbarlari davlat
boshqaruvi tizimini takomillashtirish va xalqaro maydondagi mavqeini
mustahkamlashga intildi. Shu davrda amalga oshirilgan diplomatik islohotlar va
Yevropa tajribasining qabul qilinishi, Usmonli siyosiy va ma’muriy tizimining
yangilanishi, shuningdek, tashqi aloqalarda yanada tizimli va samarali
yondashuvni ta’minlashga xizmat qildi.
XVIII asrdan boshlab Usmonli imperiyasi nafaqat ichki islohotlarni, balki
tashqi aloqalarni ham modernizatsiya qilish zaruratini his qildi. Imperiyaning
Sharqdagi Fors imperiyasi, shimolda Rossiya va G‘arbda Avstriya bilan raqobati,
shuningdek, Yevropadagi ozchiliklarni nazorat qilishga bo‘lgan ehtiyoji diplomatik
yondashuvlarni yanada tizimlashtirishni taqozo etdi. XVIII–XIX asrlarda imperiya
o‘z diplomatik siyosatini qayta ko‘rib chiqib, Gretsiya va Serbiya kabi
hududlarning ozodlikka chiqishiga, Misrning esa 1798–1805-yillarda yo‘qolishiga
guvoh bo‘ldi. Shu bilan birga, Avstriya-Vengriya Bosniya va Gertsegovinani o‘z
tarkibiga qo‘shdi, Bolgariya Mustaqillik Deklaratsiyasini e’lon qildi va Birinchi
Bolqon urushida Usmonlilar deyarli barcha Yevropa hududlarini yo‘qotdi. Birinchi
jahon urushi paytida Usmonli imperiyasi Markaziy kuchlar bilan ittifoq tuzdi,
ammo mag‘lub bo‘ldi; inglizlar arab millatchiligini safarbar qilgani natijasida
imperiya arab mulklarini ham yo‘qotdi va 1920-yillarning boshlarida to‘liq qulab,
tarix sahnasidan ketdi.
Shu davrda Usmonli imperiyasining elchilari boshqa Yevropa davlatlaridan
farqli o‘laroq, ko‘pincha vaqtinchalik va cheklangan muddatga tayinlangan. 1384–
1600 yillar oralig‘ida Usmonlilar faqat Venetsiyaga 145 ta vaqtinchalik elchi
yuborgan bo‘lsa, birinchi doimiy elchi Yusuf Og‘a Afandi Londonga 1793-yilda

yetib borgunga qadar doimiy diplomatik vakolat mavjud bo‘lmagan. Shu bilan
birga, Konstantinopolning qulashi ortidan boshqa Yevropa davlatlaridan kelgan
elchilar imperiya bilan muntazam aloqalarga kirishdi: 1454-yilda Venetsiyadan
Bartelemi Marsello, 1535-yilda Fransiya elchisi Jan de La Fore, 1583-yilda esa
Venetsiya va Fransiya elchilari ingliz diplomati Uilyam Harbornning Istanbuldagi
faoliyatiga qarshi harakat qilishgan, ammo muvaffaqiyatsiz bo‘lishgan. Bu
diplomatik urinishlar keyinchalik 1612-yilda Gollandiya elchisi Kornelius
Xaganining faoliyatini cheklashga qaratilgan harakatlarda takrorlandi. Ushbu
voqealar Usmonli imperiyasining diplomatik munosabatlarida doimiylik va
cheklovli vakolatning muhim rol o‘ynaganini ko‘rsatadi.
Kapitulyatsiyalar Usmonli imperiyasining boshqa davlatlar bilan savdo
aloqalarini tartibga soluvchi muhim huquqiy institut bo‘lib, musulmon
diplomatiyasining noyob amaliyoti sifatida shakllangan edi. Ular sulton tomonidan
bir tomonlama kelishuv sifatida qabul qilinar, bir millat savdogarlari uchun
vaqtinchalik imtiyozlarni belgilardi va keyingi sultonlar tomonidan yangilanishi
mumkin edi. Ushbu huquqiy mexanizmning ildizi Horun ar-Rashid davrida
Franklar qirolliklari bilan bo‘lgan munosabatlarga borib taqaladi, ammo uni ham
vorislari, ham Vizantiya imperiyasi ham faol foydalangan.
1580-yil iyun oyida Angliya bilan birinchi taslim bo‘lish bitimi imzolandi.
Ingliz savdogarlari ilgari Fransiya va Venetsiya bilan cheklangan imtiyozlarga ega
bo‘lgan bo‘lsa, ushbu bitim orqali ularning ekstraterritorial huquqlari va savdo
erkinliklari mustahkamlandi. Portlar ketma-ket yangilanishlar va kengayishlar
orqali (1603, 1606, 1624, 1641, 1662 va 1675-yillarda) inglizlar Usmonli
imperiyasidagi savdo faoliyatini yanada mustahkamlash imkoniga ega bo‘ldilar.
1740-yildagi Usmonli-Fransiya shartnomasi imperiyada fransuz ta'sirining
eng yuqori cho‘qqisiga chiqishiga sabab bo‘ldi. Shu tariqa fransuzlar Levant
savdosida va Usmonli portlari o‘rtasidagi transportda o‘zgarmas mavqega ega
bo‘ldilar. Keyingi yillarda Buyuk Britaniya va Gollandiya Respublikasi (1737),
Ikki Sitsiliya Qirolligi (1740), Daniya-Norvegiya (1756) va Prussiya (1761) kabi
Yevropa davlatlari ham zamonaviy Usmonli taslim bo‘lishlariga ega bo‘lib, ular

Fransiyaga berilgan taslim bo‘lishlarni qoplash va imperiya bilan muvozanatni
saqlash imkoniyatiga erishdilar. Ushbu jarayonlar Usmonli imperiyasining XVIII
asr diplomatiyasini Yevropa tajribasiga moslashtirish va savdo aloqalarini tizimli
ravishda tartibga solishda muhim bosqich sifatida namoyon bo‘ldi.
1789–1807-yillarda Sulton Salim III eskirgan va samaradorligini deyarli
yo‘qotgan Usmonli armiyasini yangilash maqsadida “Nizam-i Cedid”
(“Zamonaviy Tartib”) deb atalgan yangi armiya tashkil etdi 16
. Avvalgi tizim,
asosan, yangichariylarga tayanardi va bu esa harbiy samaradorlikni sezilarli
darajada pasaytirgan edi. Salim III harbiy tuzilmani Yevropa modellari asosida
qayta tashkil etishga intildi va bu yangi armiya uchun alohida moliyalashtirish
tizimi — “Irad-i Cedid” — yaratildi. Natijada, imperiya endi zamonaviy qurollar
bilan jihozlangan, professional va nisbatan samarali armiyaga ega bo‘ldi.
Shunga qaramay, yangi kuchlar an’anaviy askarlarning soni bilan
taqqoslaganda nisbatan kam bo‘lib, 10 000 kishidan oshmagan. Bundan tashqari,
Salim III siyosiy jihatdan kuchli bo‘lgan an’anaviy tuzilmalarni chetlab o‘tishga
majbur bo‘ldi. Natijada, Nizam-i Cedid askarlari asosan ichki nizolar va tashqi
ekspeditsiyalarda, jumladan, Napoleonning Misr va Rosetta ekspeditsiyalari
vaqtida ishlatilgan. 1807-yilda Sultonning ag‘darilishi bilan yangi armiya tarqatib
yuborildi, ammo bu tajriba XIX asr oxirida Usmonli imperiyasida tashkil etilgan
zamonaviy harbiy tuzilmalarning poydevori sifatida tarixda qoldi 17
.
XVIII asrda Usmonli imperiyasida amalga oshirilgan diplomatik islohotlar
va Yevropa tajribasini qabul qilish harakatlari imperiyaning ichki va tashqi siyosiy
barqarorligini mustahkamlashga qaratilgan edi. Ushbu davrda sultonlar va yuqori
lavozimdagi amaldorlar Yevropaning diplomatik va savdo tizimlarini o‘rganib,
kapitulyatsiyalar va taslim bo‘lishlar orqali savdo va elchilik aloqalarini tizimli
ravishda rivojlantirdilar. Shuningdek, imperiya elchilari doimiy va vaqtinchalik
missiyalar orqali Yevropa davlatlari bilan muntazam aloqada bo‘lib, o‘z
manfaatlarini himoya qilish va yangi shartnomalar tuzish imkoniyatiga ega
bo‘ldilar.
16
https://en.wikipedia.org/wiki/Nizam-i_Cedid
17
Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015 – B. 423

Natijada, XVIII asr Usmonli imperiyasi uchun nafaqat ichki
modernizatsiya davri, balki Yevropadagi siyosiy va iqtisodiy muvozanatni saqlash,
savdo va diplomatik aloqalarni kengaytirish, shuningdek, davlatning xalqaro
sahnadagi mavqeini mustahkamlash davri sifatida ajralib turadi. Ushbu
o‘zgarishlar, keyinchalik XIX asr va XX asr boshlarida yuzaga kelgan ichki va
tashqi qiyinchiliklarga qaramay, Usmonli imperiyasining strategik va diplomatik
imkoniyatlarini kengaytirishda muhim asos bo‘ldi.
2.2. XIX asrda xalqaro siyosatdagi o‘rni va Yevropa davlatlari bilan aloqalari
XIX asrda Usmonli imperiyasi xalqaro siyosat maydonida o‘zining
murakkab va doimiy raqobatga boy o‘rnini saqlab qolishga harakat qildi. Ushbu
davrda imperiya nafaqat ichki siyosiy va iqtisodiy islohotlar bilan shug‘ullangan,
balki Yevropa davlatlari bilan diplomatik, harbiy va iqtisodiy aloqalarni
yangilashga ham e’tibor qaratdi. Xalqaro maydondagi o‘rni u uchun nafaqat
strategik xavfsizlik, balki savdo, dengiz yo‘llari va regional ta’sirni saqlash
masalasida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Shu bilan birga, imperiya kuchlari
G‘arbiy Yevropa va Sharqiy hududlar bilan doimiy raqobatda bo‘lib, diplomatik
muzokaralar va harbiy harakatlar orqali o‘z mavqeini mustahkamlashga intildi.
Shu kontekstda Tanzimat islohotlari (1839–1876) imperiyaning huquqiy,
ma’muriy va harbiy tizimlarini yangilash, shuningdek, fuqarolar o‘rtasida tenglikni
targ‘ib qilishga qaratilgan muhim tashabbus sifatida yuzaga keldi 18
Tanzimat, turkchada “Tashkil etish” ma’nosini bildiradi, 1839-yilgi
Gulhane farmonidan boshlab 1876-yilda Birinchi Konstitutsiyaviy davr bilan
yakunlangan Usmonli imperiyasidagi islohotlar davri sifatida tanilgan 19
. Abdul
Majid va Abdul Aziz sultonligi davrida, Mustafo Reşid Posho, Mehmed Emin Ali
Posho va Fuad Posho kabi islohotchi arboblar orqali amalga oshirilgan bu
harakatlar imperiyaning huquqiy, harbiy va ma’muriy tizimlarini yangilash,
shuningdek barcha fuqarolar uchun tenglikni targ‘ib qilishga qaratilgan edi.
18
Zeynep ÇOLAK. Ottoman Reforms Before and During the Tanzimat // Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. –
2024. – Т . 24, № 2. – С . 419
19
Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015 – B. 431.

Dunyoviy sudlar, zamonaviy ta’lim tizimi va temir yo‘llar kabi infratuzilmalar
joriy qilinsa-da, konservativ ruhoniy qarshiligi, Bolqon yarim orolida etnik
ziddiyatlar va tashqi qarzlar imperiyani murakkab vaziyatga solgan. Tarixchilar
Tanzimatning merosini bahsli deb hisoblaydi: ba’zilari uni kuchli milliy
boshqaruvni shakllantirish sifatida, boshqalar esa imperiyaning parchalanishini
tezlashtiruvchi omil sifatida baholaydi.
Islohotlar hukumat tizimining ko‘plab sohalarini qayta tashkil etdi yoki
yangi asosda shakllantirdi. Qonunchilik, savdo siyosati, huquqiy tizimni
sekulyarizatsiya qilish va kodifikatsiya qilish, qul savdosiga qarshi kurash, ta’lim,
mulk huquqi, huquqni muhofaza qilish va harbiy tizimlar alohida diqqat markazida
bo‘ldi. Shu bilan birga, imperiya rahbarlari turli konfessiyalarga mansub
jamoalarning hukumat tizimini kodifikatsiya qilish va ba’zi hollarda demokratik
prinsiplarga moslashtirishga harakat qildilar.
Tanzimat islohotlari Sulton Mahmud II davridagi avvalgi tashabbuslarga
asoslangan bo‘lib, Porte byurokratiyasi sultonlarning vakolatini kamaytirdi. 1871-
yilda Ali Poshoning vafotidan keyingi tartibsizliklar natijasida bu harakatlar 1876-
yilgi Usmonli Konstitutsiyasida o‘z ifodasini topdi. Tanzimat davri Buyuk Sharq
inqirozi bilan yakunlangan bo‘lsa-da, uning ruhiyati Hamidiya, Yosh Turklar va
Bir partiyaviy davr davomida ham yashab keldi.
Ushbu ulkan islohotlar Yevropa davlatlariga nisbatan chegaralari qisqarib,
kuchi pasayib borayotgan Usmonli imperiyasining sekin zaiflashish jarayoniga
qarshi kurashish maqsadida boshlandi. Tanzimat davri (1839–1876) Sultonlar
Abdul Majid va Abdul Aziz davrida Mustafo Reşid Posho, Mehmed Emin Ali
Posho va Fuad Posho kabi islohotchi arboblar tomonidan olib borildi.
Islohotlarning maqsadi imperiyaning huquqiy, ma’muriy va harbiy tizimlarini
modernizatsiya qilish, shuningdek, Usmonlilik tamoyillari asosida barcha fuqarolar
uchun tenglikni targ‘ib qilish edi. Gulhane farmoni an’anaviy sud falsafasi
tamoyillariga asoslangan bo‘lsa-da, tarixchi Stenford Jey Shou nazarida 1789-yilgi
Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasidagi g‘oyalar farmonga bevosita ta’sir
qilgan.

Tanzimat islohotlari yangi harbiy tizimni yaratishga katta e’tibor qaratdi.
An’anaviy Usmonli armiyasi yangiliklardan mahrum va obro‘dan chetda qolgan
edi, shuning uchun Yevropa tajribasidan ilhomlanib uni qayta qurish zarur edi. Shu
bilan birga, imperiya ichidagi turli madaniy va dini guruhlar o‘rtasida muvozanatni
ta’minlash ham islohotlarning ustuvor maqsadlaridan biri bo‘ldi. Iltizam tizimi va
yer egalik shartnomalari bekor qilinib, markazlashgan hukumatni yaratish va
fuqarolar ustidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri nazoratni kuchaytirish nazarda tutildi.
Ichki siyosiy jihatdan, musulmon bo‘lmagan aholiga ko‘proq diniy va
ijtimoiy huquqlar berish orqali imperiya ichidagi nizolar xavfi kamaytirildi,
shuningdek, xorijiy mamlakatlarning aralashuvi ehtimoli ham pasaytirildi.
Dunyoviy sudlar, zamonaviy ta’lim tizimi, temir yo‘llar, huquqni muhofaza qilish
organlari va harbiy yangilanishlar joriy etilib, Porte byurokratiyasi sultonlarni
soyada qoldiradigan darajada mustahkamlandi. Tanzimatning merosi bahsli bo‘lib
qolsa-da, u imperiyaning markazlashuviga va modernizatsiyaga yo‘naltirilgan
siyosiy harakat sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Islohotlar 1876-yilda
Birinchi Konstitutsiyaviy davr bilan yakunlanib, Hamidiya, Yosh Turklar va Bir
partiyaviy davrda ham davom etdi.
Tanzimat islohotlari imperiyaning ichki va tashqi muammolarini yengishga
qaratilgan bo‘lsa, XIX asr o‘rtalarida Usmonli imperiyasi xalqaro maydonda o‘z
mavqeini himoya qilish zarurati bilan yuzma-yuz keldi. Shu davrda yuzaga kelgan
eng muhim voqealardan biri Qrim urushi (1853–1856) bo‘lib, bu urush Rossiya
imperiyasi va Usmonli imperiyasi, shuningdek Ikkinchi Fransiya imperiyasi,
Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlashgan Qirolligi hamda Sardiniya-Pyemont
Qirolligi o‘rtasida bo‘lib o‘tdi. Urushning geosiyosiy sabablari Sharqiy masala –
Usmonli imperiyasining kuchsizlanishi va Yevropada kuchlar muvozanatini
saqlash zarurati bilan bog‘liq edi 20
.
Qrim urushining boshlanishiga Falastindagi katolik va pravoslav
ozchiliklarining huquqlari bo‘yicha Fransiya va Rossiya o‘rtasidagi nizolar,
shuningdek Rossiyaning dunyo pravoslavlari himoyasini talab qilishi sabab bo‘ldi.
20
https://www.britannica.com/event/Crimean-War

Rossiya 1853-yil iyul oyida Dunay knyazliklarini egallab, Usmonlilarni oktyabr
oyida qarshi urushga majbur qildi. Biroq, Britaniya va Fransiya 1854-yil mart
oyida Usmonlilar tomonida urushga qo‘shilib, rus ta’sirining ortishini cheklashga
harakat qildi. Urush davomida Sevastopolni egallashga urinish, Alma, Balaklava
va Inkerman janglari, shuningdek, Kavkaz, Oq dengiz va Shimoliy Tinch
okeanidagi harbiy harakatlar imperiyaning harbiy qobiliyatini sinovdan o‘tkazdi.
Sardiniya-Pyemont Qirolligi 1855-yilda ittifoqchilar tomoniga o‘tdi va shu bilan
urush yanada keng qamrovli tus oldi 21
.
XIX asrga kelib Usmonli imperiyasining siyosiy va harbiy qudrati asta-
sekin pasayib borar edi. Ana shunday vaziyatda Rossiya imperiyasi janubiy
hududlar tomonga kengayish imkoniyatini ko‘rib, bu zaiflashuvdan foydalanishga
intildi. Biroq Rossiyaning kuchayishi Yevropaning yetakchi davlatlari
manfaatlariga zid edi. Shu sababli 1850-yillarda Buyuk Britaniya va Fransiya
Usmonli imperiyasi bilan ittifoq tuzib, Rossiyaning mintaqadagi ta’sirini
cheklashga qaror qildilar.
Mashhur tarixchi A. J. P. Teylorning fikricha, Qrim urushining boshlanishi
bevosita tajovuzkor siyosat bilan emas, balki yirik davlatlar o‘rtasidagi o‘zaro
ishonchsizlik va xavotirlar bilan bog‘liq edi. Uning ta’kidlashicha, urushning
ildizlari ancha chuqur bo‘lib, mojaro boshlangach, asosiy siyosiy kuchlar obro‘-
e’tibor masalasi tufayli ortga chekina olmadilar. Masalan, imperator Nikolay I
Rossiya xavfsizligini ta’minlash uchun Usmonli davlatining bo‘ysunuvchi holatda
bo‘lishini muhim deb hisoblagan. Napoleon III esa ichki siyosiy mavqeini
mustahkamlash uchun harbiy muvaffaqiyatlarga muhtoj edi. Buyuk Britaniya
hukumati esa Sharqiy O‘rta yer dengizi hududida barqarorlikni saqlash maqsadida
mustaqil Usmonli imperiyasining mavjudligini zarur deb bildi 22
.
Shu bois Qrim urushi davlatlarning bir-biriga nisbatan ochiq tajovuzi
natijasi emas, balki ularning o‘z manfaatlari va xavfsizligi yo‘lida yuzaga kelgan
o‘zaro qo‘rquv va siyosiy hisob-kitoblar mahsuli sifatida shakllandi.
21
Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015 – B. 434.
22
Taylor A.J.P. The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918 – Oxford: Oxford University Press, 1954 – P. 64.

Qrim urushi Usmonli imperiyasi tarixida moliyaviy jihatdan burilish
nuqtasini boshlab berdi. Aynan ushbu urush davrida davlat tashqi moliyaviy
resurslarga muntazam murojaat qilish yo‘liga o‘tdi va bu holat keyingi o‘n
yilliklarda imperiyaning iqtisodiy siyosatiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. 1854–1855-
yillarda Usmonli hukumati birinchi marta yirik miqdordagi xorijiy kreditlarni jalb
qildi. Jumladan, Dent, Palmer & Co. kompaniyasidan 3 million funt sterling hamda
London Rotshildlar bankidan 5 million funt sterling miqdoridagi qarzlar olingan
bo‘lib, ular Misr soliqlaridan tushadigan daromadlar bilan kafolatlandi 23
. Ushbu
kreditlar mos ravishda 6 va 4 foizlik foiz stavkalari asosida rasmiylashtirilgan edi.
Mazkur moliyaviy bitimlar o‘z davri uchun nisbatan qulay shartlarda
tuzilgan bo‘lib, Qrim urushi davridagi harbiy xarajatlarni qoplashda muhim rol
o‘ynadi. Shu bilan birga, ular Usmonli imperiyasining Yevropa moliya bozorlariga
tobora chuqurroq kirib borishiga zamin yaratdi. Natijada, tashqi qarz olish
amaliyoti vaqtinchalik choradan doimiy siyosiy-iqtisodiy mexanizmga aylandi.
Keyingi yigirma yil davomida davlat byudjetidagi taqchillikni yopish va oldingi
qarz majburiyatlarini bajarish uchun Usmonli hukumati tobora ko‘proq xorijiy
kreditlarga tayanishga majbur bo‘ldi.
XIX asrning 1870-yillariga kelib, tashqi qarzlar bo‘yicha foiz to‘lovlari
davlat daromadlarining salmoqli qismini egallab oldi. Bu esa moliyaviy
barqarorlikni izdan chiqardi va oxir-oqibat 1875-yilda to‘lovlarning to‘xtatilishiga
olib keldi. Moliyaviy inqirozning natijasi sifatida 1881-yilda Usmonli Davlat Qarzi
Boshqarmasi tashkil etildi. Ushbu tuzilma imperiyaning moliyaviy mustaqilligini
sezilarli darajada cheklab, uning daromad manbalari ustidan xalqaro nazoratni
kuchaytirdi.
Qrim urushi yakunlari Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilan
munosabatlarida yangi bosqichni boshlab berdi. 1856-yilda imzolangan Parij
tinchlik shartnomasi orqali Usmoniylar imperiyasi Yevropa davlatlari xalqaro
tizimining ajralmas qismi sifatida tan olindi va uning hududiy yaxlitligi Buyuk
23
Pamuk Ş. A Monetary History of the Ottoman Empire . – Cambridge; New York; Port Melbourne; Madrid; Cape
Town: Cambridge University Press, 2004.

davlatlar tomonidan kafolatlandi 24
. Bu holat imperiyaning xalqaro siyosiy
mavqeini vaqtincha mustahkamlab, Yevropa diplomatik maydonida faolroq
ishtirok etishiga imkon yaratdi. Qora dengizning neytral hudud sifatida e’lon
qilinishi esa Rossiya harbiy ta’sirini cheklash bilan birga, Usmoniylar
imperiyasining strategik ahamiyatini oshirdi.
Urushdan keyingi davrda Yevropa davlatlari Usmoniylar imperiyasining
ichki siyosatiga tobora chuqurroq aralasha boshladi. Ayniqsa, 1856-yilda e’lon
qilingan Hatti Humayun farmoni Yevropa diplomatik bosimi ostida qabul qilinib,
musulmon va no-musulmon fuqarolar huquqlarini tenglashtirishga qaratildi. Bu
hujjat Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari oldidagi majburiyatlarini
mustahkamlab, uni Yevropa huquqiy-me’yoriy makoniga yaqinlashtirdi 25
. Shu
bilan birga, imperiya Yevropa davlatlari bilan savdo va moliyaviy aloqalarni
kengaytirib, tashqi qarzlar va bank kapitali orqali iqtisodiy jihatdan tobora ko‘proq
bog‘liq bo‘lib qoldi.
1870-yillarga kelib, Usmoniylar hukumati navbatdagi ichki islohotlar
kursini amalga oshirishga urinib ko‘rdi. Biroq barcha harakatlarga qaramay,
imperiya ichki va tashqi muammolarni hal eta olmadi. XIX asrning oxirgi
choragida Turkiya deyarli yarim mustamlaka va chet el moliyaviy nazorati ostidagi
davlatga aylangan edi. Agar ilgari, xususan Fransiya-Prussiya urushigacha,
Turkiya asosan Buyuk Britaniya va Fransiya ta’siri ostida bo‘lsa, endi Usmoniylar
merosi masalasiga Germaniya va Avstro-Vengriya ham aralashdi.
Moliyaviy va siyosiy inqiroz ayniqsa Bolqon yarimorolida, Turkiya
imperiyasi nazoratidagi viloyatlarda keskin namoyon bo‘ldi. Bu hududlarda milliy
ozodlik harakatlari kuchayib, 1875-yil yozida Gersegovina, keyin esa Bosniyada
aholining keng ko‘lamli qo‘zg‘oloni boshlandi. Turkiya hukumati ushbu
qo‘zg‘olonlarni bostirish uchun harbiy kuchlarini yubordi, ammo bu xarajatlar
moliyaviy inqirozga olib keldi va 1875-yil oktabrda hukumat bankrotlik e’lon
qildi 26
.
24
Rasulov M.F. Xalqaro munosabatlar va diplomatiya tarixi: o‘quv qo‘llanma. – Farg‘ona: 2023. – B. 131.
25
https://en.wikipedia.org/wiki/Hatt-i_humayun
26
Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015 – B. 437.

Hukumat, ichki norozilikni kamaytirish maqsadida, musulmon fanatizmini
kuchaytirib, xristian aholini nishonga olish orqali ixtiloflarni kuchaytirdi. Bu
tartibsizliklar chog‘ida Saloniq shahrida Fransiya va Germaniya konsullari
o‘ldirildi. Qo‘zg‘olonlar va bu voqealardan foydalangan yirik davlatlar Usmoniylar
imperiyasiga yangi siyosiy bosim o‘tkazdi. Shu munosabat bilan 1856-yilgi Parij
traktatini imzolagan davlatlar 1876-yil yanvarda Turkiyadan Bosniya va
Gersegovinada tezkor islohotlar o‘tkazishni talab qildilar. Sulton hukumatining bu
talabga rozi bo‘lishiga qaramay, chet el davlatlarining da’volari ortib bordi.
Natijada, mavjud vaziyat faqat ichki inqirozni emas, balki Usmoniylar
imperiyasida xalqaro miqyosdagi inqirozni ham yuzaga keltirdi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Usmoniylar imperiyasi Yevropa davlatlari
bilan diplomatik aloqalarni institutsional asosda rivojlantirdi. Parij, London va
Vena kabi yirik siyosiy markazlarda doimiy elchixonalar faoliyati kuchaytirildi,
diplomatik protokollar va muzokara uslublari Yevropa tajribasi asosida qayta
shakllantirildi. Shu bilan birga, Yevropa davlatlari tomonidan imperiyaning ichki
va tashqi masalalariga nisbatan nazorat kuchaydi. Bu jarayon 1878-yildagi Berlin
kongressida yaqqol namoyon bo‘lib, unda Usmoniylar imperiyasi Yevropa
davlatlari qarorlari asosida Balkanlardagi o‘z ta’sirining bir qismini yo‘qotdi.
Natijada, XIX asr oxiriga kelib Usmoniylar imperiyasi xalqaro siyosatda mustaqil
subyekt bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, Yevropa davlatlarining siyosiy, iqtisodiy va
diplomatik ta’siri ostida faoliyat yuritadigan davlatga aylandi.
Xulosa qilib aytganda, XIX asrda Usmonli imperiyasi nafaqat ichki siyosiy
va moliyaviy qiyinchiliklar bilan yuzma-yuz kelgan, balki xalqaro maydondagi
mavqeini saqlashga majbur bo‘lgan. Qrim urushi va undan keyingi moliyaviy
qarzlar Usmoniylar davlatini Yevropa davlatlari bilan mustahkam iqtisodiy va
diplomatik aloqalarga bog‘lab qo‘ydi. Shu bilan birga, imperiya o‘z suverenitetini
saqlash va mintaqaviy barqarorlikni ta’minlash uchun chet el kuchlariga
tayanishga majbur bo‘ldi. Natijada, XIX asr Usmoniylar davlati uchun uzoq
muddatli moliyaviy qaramlik va xalqaro siyosatda murakkab vaziyat davri sifatida
tarixga kirib qolgan.

XULOSA
Ushbu kurs ishida Usmoniylar imperiyasining XVI–XIX asrlardagi
Yevropa davlatlari bilan diplomatik munosabatlari tarixiy kontekstda o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Usmoniylar imperiyasi diplomatik aloqalarni
o‘zining siyosiy, iqtisodiy va harbiy manfaatlarini himoya qilish vositasi sifatida
faol qo‘llagan. Shu davrda Yevropa davlatlari bilan o‘rnatilgan diplomatik aloqalar
orqali Usmoniylar imperiyasi o‘z hududiy va siyosiy ta’sirini mustahkamlashga
intilgan, shartnomalar, missiyalar va muzokaralar orqali o‘z manfaatlarini ilgari
surgan.
Ish davomida Usmoniylar–Yevropa diplomatik jarayonlariga ta’sir qilgan
ichki va tashqi omillar tahlil qilindi. Ichki siyosiy va iqtisodiy ehtiyojlar,
saltanatning ichki barqarorligi, shuningdek, Yevropa davlatlarining strategik
maqsadlari diplomatik aloqalarning shakllanishi va rivojlanishida muhim rol
o‘ynagan. Shuningdek, diplomatik missiyalar, elchilar almashinuvi, shartnomalar
va bitimlar tizimi o‘sha davr xalqaro munosabatlari me’yorlarini shakllantirishga
xizmat qilgan.
Tarixiy manbalar va tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Usmoniylar
imperiyasining diplomatik jarayonlari nafaqat siyosiy va iqtisodiy, balki madaniy
jihatdan ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Diplomatik aloqalar orqali ikki
tomonlama hamkorlik rivojlangan, shuningdek, siyosiy qarorlar qabul qilishda
o‘zaro maslahat va muzokaralar tizimi shakllangan. Shu bilan birga, ayrim jihatlar
– diplomatik aloqalarning ijtimoiy va madaniy ta’siri, regional diplomatik
amaliyotlarning xususiyatlari – hali to‘liq o‘rganilmagan, bu esa mavzuni yanada
ilmiy izlanishlar uchun dolzarb qiladi.
Umuman olganda, kurs ishida tahlil qilingan diplomatik jarayonlar
Usmoniylar imperiyasining Yevropa bilan munosabatlarini chuqurroq tushunishga

imkon berdi. Ushbu munosabatlar o‘sha davr siyosiy va iqtisodiy vaziyatini
yoritish bilan birga, xalqaro diplomatiya tarixida muhim tajriba sifatida baholanishi
mumkin. Shu bilan birga, olingan natijalar nafaqat tarixiy bilimlarni boyitadi, balki
diplomatik strategiyalar, bitimlar va xalqaro aloqalarning rivojini o‘rganish uchun
muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, Usmoniylar imperiyasining Yevropa bilan
diplomatik munosabatlarini o‘rganish tarixiy jarayonlarni, davlatlar o‘rtasidagi
siyosiy va iqtisodiy ta’sirlarni tushunishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, mavzu
ilmiy izlanishlar uchun hali ham keng imkoniyatlarga ega ekanini ko‘rsatadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. Me’yoriy huquqiy hujjatlar
1.1. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. O‘zbekiston Respublikasining
xalqaro shartnomalari to‘g‘risida: 06.02.2019, O‘RQ-518-son. – Toshkent,
2019.
II. Rahbariy adabiyotlar
2.1. Мирзиёев Ш . Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб , янги босқичга кўтарамиз . – Т .: Ўзбекистон , 2017
III. Ilmiy adabiyotlar va monografiyalar
3.1. Babinger F. Mehmed Fathchi and His Time . – Princeton University Press,
1978. – 549 p.
3.2. Dimmock M. The New Turks: Early Modern England, Islam, and the
Ottoman Dramatisation – Ashgate, 2005. – 243 p.
3.3. Ergashev Sh. Jahon tarixi. Yangi davr: 1800–1918 yillar . – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2015 – B. 564.
3.4. Hattendorf J.B. Naval Policy and Strategy in the Mediterranean: Past, Present,
and Future – Routledge, 2013. – 480 p.
3.5. Nuriddinov E.Z. Jahon tarixi. 1-qism: Qadimgi va o‘rta asrlar davri . –
Toshkent, 2013 – B. 460
3.6. Rasulov M.F. Xalqaro munosabatlar va diplomatiya tarixi: o‘quv qo‘llanma. –
Farg‘ona: 2023. – 179 b.
3.7. Taylor A.J.P. The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918 – Oxford:
Oxford University Press, 1954.
3.8. История дипломатии. Том 1. – Москва: Огиз-Соцэкгиз, 1940.
3.9. Холлиев А. Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи (маърузалар
тўплами). – Тошкент, 2014.

IV. Jurnal va gazeta maqolalar
4.1. Zeynep ÇOLAK. Ottoman Reforms Before and During the Tanzimat // Türk
Dünyası İncelemeleri Dergisi. – 2024. – Т . 24, № 2. – С . 417–437.
V. Dissertatsiya va avtoreferatlar
5.1. Şeker C.T. Trade and Diplomacy in the Ottoman – Venetian Relations during
the 16th Century : Master’s thesis. – Fatih University, Institute of Social
Sciences, 2011 – P. 151.
VI. Internet saytlari
6.1. https://en.wikipedia.org/wiki/Bailo_of_Constantinople
6.2. https://eu-opensci.org/index.php/politics/article/view/8128
6.3. https://www.britannica.com/event/Siege-of-Rhodes
6.4. https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Preveza
6.5. https://en.wikipedia.org/wiki/Franco-Ottoman_alliance
6.6. https://www.britannica.com/event/Crimean-War
6.7. https://en.wikipedia.org/wiki/Hatt-i_humayun
6.8. https://en.wikipedia.org/wiki/Nizam-i_Cedid

Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilandiplomatik munosabatlari (XVI-XIX asrlar)

Sotib olish