Vaqtning psixologik idroki - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	68.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Vaqtning psixologik idroki

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI
IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI
UMUMIY PSIXOLOGIYA KAFEDRASI
KURS ISHI
MAVZU: VAQTNI PSIXOLOGIK IDROKI
Ta’lim yo‘nalishi: 60310903 – Psixologiya (amaliy psixologiya)
Fan: Umumiy psixologiya kognitiv jarayonlar
Toshkent-2024

M U N D A R I J A
KIRISH ……………………………
……………………………….. 3
I BOB. VAQT VA UNING IDROKI HAQDA TUSHUNCHALAR ......
1.1 Vaqt tushunchasi. Vaqtni o'rganishga tarixiy
yondashuv................ 6
1.2 Vaqtni idrok etish uchun javob beradigan psixofiziologik
8
mexanizmlar...............................................................................
...
II BOB. VAQTNI IDROK ETISH VA UNING
13PATALOGIYALARI ………………………………………
…….
2.1 Vaqtni idrok etishning aqliy
mexanizmlari........................................
2.2 Vaqtni idrok etishning patologiyalari va
buzilishlari......................... 26
XULOSA …………………………………………………..
………. 28
ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………………….
……… 30
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Bu mavzu kam o'rganilgan va mening fikrimcha,
dolzarb. Vaqt inson hayotining ajralmas va muhim qismidir. Vaqtni o'tmishdan
hozirgi zamon orqali kelajakka oqadigan cheksiz bir tomonlama oqim sifatida
baholasak, bizning hayotimiz vaqt, to'g'rirog'i uning ma'lum bir davri deb
aytishimiz mumkin. Har xil ilmiy nuqtai nazardan yondashish mumkin, xoh u
falsafiy, xoh jismoniy yoki psixologik mulohazalar. Mohiyat bir xil bo‘lib qoladi:
vaqt bizda mavjud bo‘lgan qimmatli material bo‘lib, undan to‘g‘ri foydalanishga,
eng avvalo, shaxsning jamiyatda shaxs sifatida shakllanishi bog‘liqdir. Ammo bu
resursdan foydalanish va uni hayot davomida taqsimlash haqida gapirishdan oldin,
u nima ekanligini, qanday tavsiflanganligini, insonning vaqtni idrok etishida inson
tanasining qanday mexanizmlari ishtirok etishini va qanday psixologik aks
ettirishni to'g'ri tushunish kerak. ishtirok etadilar.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Astronomlar tomonidan taklif qilingan
“kuzatuvchining shaxsiy vaqt tenglamasi” ma’lum. Uning ta’rifi eksperimental
psixologiyaning paydo bo‘lishining boshlanishi deb taxmin qilishimiz mumkin.
1932 yilda N. A. Bernshteyn A. A. Uxtomskiy tomonidan tirik harakat
xronosiklogrammometriyasini ixtiro qilganligi uchun maqtovga sazovor bo‘ldi.
Vaqt psixologik tadqiqotning ajralmas qismidir. Bu uning asosiy mavzusi sifatida
ham harakat qilishi mumkin. Rus falsafiy asarlarida vaqt ob'ekt holatlarining
ketma-ketligi va o‘zgarishi sifatida belgilangan. Biroq, so‘nggi yillarda vaqt
muammosini ko‘rib chiqishning asosiy tendentsiyasi vaqtni falsafiy tahlil qilishning
faqat jismoniy talqinida tarqalishini engishga qaratilgan. M. S. Kagan biologik,
jismoniy, ijtimoiy va psixologik vaqt mavjudligi haqida gapiradi. Ijtimoiy vaqtning
mohiyatini ijtimoiy ishlab chiqarishni rivojlantirishning vaqt parametrlarini tahlil
qilish asosida ochib berish mumkin, bu oxir-oqibat odamlarning hayotiy faoliyatini
belgilaydi.
Shaxsning psixologik vaqtining o‘ziga xos sabab-maqsadli kontseptsiyasini
E. I. Golovaxa va A. A. Kronikga taklif qilishdi. Ularning ta’kidlashicha,
3

psixologik vaqt tarkibida voqea ko‘lami insonning o‘zi tasavvurida uning butun
hayotiga va uning asosiy sohalariga ta’siri bilan belgilanadi.
Vaqt konsepsiyasini T. N. Berezina ishlab chiqdi. Uning fikriga ko‘ra, vaqt
bir xil va kashf etilgan har qanday hodisa, avvalambor, vaqtning umumiy xususiyati
bo‘lib, uning hayoti vaqtini tashkil etuvchi shaxs o‘zining ichki vaqtini umuman
tashkil qilish qobiliyatiga ega. Muayyan tizim uchun har qanday tashqi vaqt ichki
bo‘lishi mumkin. Berezinaning ta’kidlashicha, vaqtning ko‘pgina xususiyatlari
inson uchun faqat uning mavjudligining normal sharoitlari buzilgan vaziyatda
(masalan, hayot uchun tahdid) namoyon bo‘lishi mumkin. T. N. Berezinaning
fikricha, vaqt energiya bilan bevosita bog‘liq. Umuman olganda, Berezinaning
so‘zlariga ko‘ra, energiya tarkibiy qismini har qanday vaqtda, xoh u ijtimoiy,
biologik yoki madaniy vaqtda topish mumkin va bu vaqtni shaxsiy tashkil etishning
asoslaridan biridir. Biroq, bu tushuncha ham universal, ham umume'tirof etilgan
emas. Ushbu kontseptsiyaning bir qator nuqtalari qo‘shimcha tadqiqotlarni talab
qiladigan jismoniy vaqtga (parallel vaqtlar g‘oyasi) ham tegishli.
Kurs ishining maqsadi:
 Insonning vaqtni idrok etishi, ma'lumotlarning tuzilishi, muhim jihatlarini
ajratib ko'rsatish kabi mavzularni yoritishdan iborat:
 Vaqt tushunchasining o'zi va unga turli ilmiy yondashuvlar.
 Psixofiziologik mexanizmlarni o'rganish, ularning umumiyligi insonning
vaqtni idrok etishi uchun javobgardir.
 Vaqtni idrok etish uchun javob beradigan psixologik mexanizmlarni
o'rganish.
 Ushbu ishda vaqtni idrok etishda og'ishlar bo'lgan patologik holatlarni
o'rganish va ularning tavsifi.
Kurs ishining predmeti: Vaqt psixologiyasi
Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Vaqtni o‘rganish qiziqarli va
ko‘p qirrali mavzu bo‘lib, unga ko‘plab asarlar bag‘ishlangan. Fiziklar ham,
faylasuflar ham vaqt o‘tishi muammosi bilan shug‘ullanishadi. Ammo hozirgacha
4

ilm-fan uchun ko‘p narsa noaniq bo‘lib qolmoqda, shuning uchun bu sohada odam
hali ham ko‘plab qiziqarli kashfiyotlar qilishi kerak.
Barcha davrlarda vaqtni idrok qilish va anglash, uni to‘g‘ri taqsimlash eng
asosiy dolzarb mavzulardan biri bo‘lib kelgan. Shu bois vaqtdan unumli
foydalanish har bir sohada muvaffaqiyat kaliti ekanligi hech birimizga sir emas.
Ushbu mavzu yuzasidan turli sohadagi insonlarning bildirgan fikirlari ham
anchagina talaygina. Lekin shunga qaramasdan hozirgi davrda vaqtni to‘g‘ri tashkil
etish va taqsimlash dolzarbligicha qolmoqda. Vaqt muommosi undan unumli
foydalanish hususida qadim davrlardan beri bosh qotirib kelinadi. Hususan bizni
mintaqamizda vaqtni to‘g‘ri taqsimlash va sarflash yuzasidan juda ko‘plagan ishlar
qilinganligini o‘rta asrlarda yashab o‘tgan mutafakkir bobolarimizni ham asarlarida
ham qarashlarida ko‘rishimiz mumkin. Qolaversa vaqt haqida muqaddas dinimiz
islom dinida ham bu hususida juda qimmatli fikirlar aytib o‘tilgan.
Inson bu dunyoga kelarkan, unga berilgan o‘lchovli hayotni yashaydi.
Tug‘ilganidanoq vaqt yo uning foydasiga, yoxud ziddiga ishlay boshlaydi. Zero, bu
o‘tkinchi dunyoda ko‘p narsani ortga qaytarish mumkin, ammo vaqtni, uning bir
lahzasini bo‘lsin, ortga qaytarib bo‘lmaydi.
hozirgi vaqtda psixologik vaqtning umumiy qabul qilingan tushunchasi yo‘q.
Natijada, uning o‘ziga xos xususiyatlari va murakkab qarama-qarshi tabiatini bilish
istagi hali ham susaymaydi.
Kurs ishi tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, 4 ta paragraf,
xulosa qismi va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishi hajmi jami
32 betni tashkil etadi.
5

ASOSIY QISM
I-BOB. VAQT VA UNING IDROKI HAQDA TUSHUNCHALAR
1.1.Vaqt tushunchasi. Vaqtni o'rganishga tarixiy yondashuv
Vaqt tushunchasi ko'plab ta'riflarga ega. Turli yondashuvlarga ko'ra, falsafiy
mulohazalar yoki fizik-matematik nazariyalar bo'lsin, vaqt juda ko'p turli xil
tushunchalarga ega. Platon birinchilardan bo'lib o'zining "Timey" risolasida vaqtni
"abadiylikning harakatlanuvchi asosi" deb ta'riflagan. Bu nomukammal dinamik
dunyoning o'ziga xos xususiyati bo'lib, unda faqat unga egalik qilish istagi bor,
shuning uchun to'liqlik va pastlik momentini ta'kidlaydi. Aristotel vaqt haqidagi bu
tushunchani rivojlantiradi, uni "harakat o'lchovi" sifatida belgilaydi va uni fizikada
mustahkamlaydi. Shu tariqa tabiiy ilmiy tushunish uchun asos yaratiladi. I.
Nyutonning fikricha, bu hech narsa bilan tavsiflanmagan, balki ma'lum davrlarga
bo'lingan aprior miqdordir. "Mutlaq, haqiqiy matematik vaqt o'z-o'zidan va o'zining
mohiyatiga ko'ra, hech qanday tashqi narsaga aloqasi bo'lmagan holda, bir xilda
oqadi va boshqacha tarzda davomiylik deb ataladi ... Barcha harakatlar
tezlashishi yoki sekinlashi
shi mumkin, ammo mutlaq vaqtning oqimi
o'zgarmaydi". Bunday tushunchalar klassik fizikada boshqariladi, bu erda vaqt kabi
tushunchaga boshqa fanlarga qaraganda ko'proq e'tibor beriladi.
Vaqt makon bilan bir xil ob'ektiv mavjud voqelikdir, chunki voqelikning
barcha hodisalari nafaqat fazoda, balki vaqt ichida ham mavjud. Bilish ob'ektining
o'zi, vaqtning o'zi, atrofdagi voqelikning nihoyatda ko'p qirrali tomonidir. Odamlar
uchun vaqtni idrok etish makonni idrok etishdan ko'ra ancha qiyinroq vazifadir.
Vaqt suyuq, qaytmas ekanligi tufayli; vizual shakllar yo'q; vaqtni idrok etish uchun
odamda "vaqtni idrok etish organi" ning maxsus analizatori yo'q, vaqtni idrok etish
osonlikcha buziladi; vaqtinchalik munosabatlarni belgilash. Vaqt barcha psixik
jarayonlarga nisbatan o'zaro bog'liqlik xususiyatiga ega bo'lib, ularni o'zaro
bog'laydi;
Vaqt toifasi shu qadar murakkabki, u o'z navbatida bir nechta kichik
toifalarga bo'linadi, ularning har biri o'z idrok mexanizmiga ega bo'lishi mumkin.
Ular orasida quyidagi jihatlar ajralib turadi: davomiylikni baholash (ikki voqea
6

o'rtasidagi vaqtni baholash uchun javobgar); tartib yoki ketma-ketlik (qaysi voqea
avvalroq va qaysi biri keyinroq sodir bo'lganligini aniqlaydi); bir vaqtdalik va
ketma-ketlik (ikki hodisa boshqacha qabul qilinadigan minimal interval
muammosi); kutish va rejalashtirish. Psixologiyada vaqt ko'pincha to'liq o'rganish
ob'ekti sifatida emas, balki tashqi omil, vosita, tadqiqot sharti sifatida ishlaydi. Shu
bilan birga, vaqt eng muhim inson resurslari va cheklovlaridan biri, shuningdek,
inson yashaydigan makonning asosiy o'lchovlaridan biridir. 1
Vaqt o'zining bir yo'nalishliligi bilan ajralib turadi. Shuningdek, vaqt ma'lum
bir mos yozuvlar tizimida aniqlanadi, u notekis (Yerning Quyosh atrofida aylanish
jarayoni yoki inson pulsi) yoki bir xil bo'lishi mumkin. Yagona ma'lumotnoma
tizimi "ta'rifi bo'yicha" tanlanadi, ilgari u, masalan, Quyosh tizimi jismlarining
harakati bilan bog'liq edi (efemer vaqti) va hozirda atom vaqti mahalliy sifatida
qabul qilinadi va standart. ikkinchisi - seziy-133 atomining tashqi maydonlar
tomonidan bezovtalanmagan holda asosiy holatining ikkita yuqori nozik darajasi
o'rtasidagi o'tishga mos keladigan 9 192 631 770 radiatsiya davri. Shuni ta'kidlash
kerakki, bu ta'rif o'zboshimchalik bilan emas, balki eksperimental fizikaning
rivojlanishining ushbu bosqichida insoniyat uchun mavjud bo'lgan eng aniq davriy
jarayonlar bilan bog'liq. 2
Qadimgi odamlar va an'anaviy madaniyatlarda vaqtni idrok etishda tabiiy
tsikllar bilan muvofiqlashtirilgan ishlab chiqarish jarayonlari muhim rol o'ynagan,
bu xalq kalendarlarining "oylari" nomlarida bevosita aks etgan (masalan, Nanay
taqvimida mavjud). a "pushti qizil ikra oyi", "yoz chum losos oyi" , "kuzgi chum
losos oyi", "sable looplar oyi" va boshqalar). Uzoq muddatli tadqiqotlarida Sov.
psixolog D.G. Elkin shuni ko'rsatdiki, inson o'zining madaniy rivojlanishi davomida
vaqt o'lchovlari va o'lchovlari tizimini tashkil etuvchi ijtimoiy davomiylik
standartlarini asta-sekin o'zlashtiradi. Bunday vositachilik nafaqat turli
1 . . - : Мелехин А И ИССЛЕДОВАНИЯ ВРЕМЕНИ В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ПСИХОЛОГИИ НАСЛЕДИЕ
(2010 )
И ПЕРСПЕКТИВЫ г
2 3. //
Рудольф Карнап Глава Измерения и количественный язык Философские основания
: = R. Carnap. Philosophical Foundations of Physics: an
физики Введение в философию науки
introduction to the philosophy of science. — .: , 1971. — 392 .
М Прогресс с
7

intervallarni aniqroq baholashga, balki vaqtni bevosita idrok etish imkoniyatlaridan
ancha uzoqqa borishga imkon beradi.
Shuni ham ta'kidlab o'tamizki, vaqtni madaniy vositachilik hissi turli xil
amaliy faoliyat turlarida (masalan: ovchi va baliqchi, dehqon va temirchi, ishchi va
muhandis, olim va o'qituvchi, kosmonavt va sportchi, aktyor va musiqachi) katta
rol o'ynaydi. Shunday qilib, vaqtni idrok etish , bir tomondan, o'z ixtiyoriy
harakatlarining vaqtinchalik xususiyatlarining signal qiymatiga va ixtiyoriy
vegetativ jarayonlarning ritmlariga ("biologik soat") asoslanadi, bu vaqtni tabiiy
o'lchovlar sifatida baholaydi; ikkinchi tomondan, ijtimoiy standartlar va texnik
vositalarning tarixan rivojlanayotgan tizimi haqida.
1.2.Vaqtni idrok etish uchun javob beradigan psixofiziologik
mexanizmlar.
Klinik materiallar vaqtni idrok etish uchun asos ba'zi maxsus "markaz" ning
ishlashi emas, balki miyaning turli qismlarining tizimli faoliyati ekanligi haqidagi
pozitsiyani tasdiqlaydi. Zamonaviy tushunchalarga ko'ra, odamda maxsus vaqt
analizatori yo'q. I.M.Sechenov birinchi bo'lib vaqtni idrok etish fazo kabi bir nechta
«sezgir qurilmalar» tomonidan amalga oshirilishini ta'kidladi. To'g'ri, dastlab u
eshitish organi bu erda hal qiluvchi rol o'ynaganiga ishongan. Biroq, keyingi
tadqiqotlar davomida olim vaqt oraliqlarini idrok etish har qanday sezgi organi
uchun mavjud degan xulosaga keldi. Boshqacha qilib aytganda, vaqt haqidagi g'oya
eshitish, vizual, taktil va boshqa hislar asosida paydo bo'lishi mumkin. Shu
munosabat bilan Sechenov mushak-bo'g'im sezgilariga ayniqsa katta ahamiyat
berdi. 1878 yil 27 fevralda u I.I.Mechnikovga o'zining "Fikr elementlari" asari
haqida shunday deb yozgan: "Unda (asarda) bir nechta fikrlar yurakka yaqin
joylashgan (masalan, tahlil qilishda mushak hissi o'rni haqidagi fikrlar). va makon
va vaqtni o'lchash "
I.M.Sechenov yurishni birinchi navbatda mushak sezgilarini beruvchi
harakatlar deb hisoblagan. U "yurish harakatining turli xil hissiy jihatlarida, bu eng
tanish hodisalarda, odam uchun nafaqat barcha aniqlikdagi raqamlarni qurish, balki
uzunlik va vaqtning kichik qismlarini o'lchash uchun ham elementlar mavjud" deb
8

hisoblardi. Yurishda sodir bo'ladigan davriy harakatning asosiy birligi qadamdir. U
fazoviy o'lchov sifatida ham, vaqt o'lchovi sifatida ham ishlaydi. Bosqich
urilganligi sababli, u nafaqat mushaklar, balki quloq tomonidan ham seziladi.
Shunday qilib, bir vaqtning o'zida paydo bo'ladi, har biri ikkinchisini kuchaytiradi
va vaqt oralig'ini aniq idrok etishni ta'minlaydigan ikkita sezgining birlashishi.
Bundan tashqari. Sechenovning so'zlariga ko'ra, eshitish, mushak sezgilari bilan
birgalikda, temp va ritmni tahlil qilish uchun eng ko'p tayyorlanadi, chunki eshitish
apparatining tuzilishi va uning o'ziga xos funktsiyalari uni oldingi va keyingi
narsalarni farqlash uchun ko'proq moslashtiradi. Kichkina pauzalarni idrok etishda
yurish aktining roli masalasi alohida qiziqish uyg'otadi. Sechenov, ularning
davomiyligini his qilish qobiliyatini "faqat eshitish maktabida rivojlantirish
mumkin emas" deb hisoblardi. Axir, pauza vaqtida eshitish vositasi faol emas. Shu
sababli, olim kichik vaqtlarni baholash qobiliyatini tananing birlamchi davriy
harakatlari, asosan yurish harakati bilan bog'ladi. Sechenovning so'zlariga ko'ra,
turli tezlikda yurish ongga qisqa tovushlarning davriy qatori sifatida ko'rinadi, ular
orasidagi pauzalar mushak hissi bilan to'ldiriladi. U yurishni "maktab" deb atagan,
bu erda quloq qadamlarni tezlashtirish yoki sekinlashtirishda turli uzunlikdagi
intervallarni hisoblashni o'rganishi mumkin edi.
Umuman olganda, yurish harakati kosmosdagi "qadamlarning davriy
qoldirilishi" ni ham, "bo'sh intervallarning doimiy davomiyligi bo'lgan bir qator
tovushlarni" ifodalaydi. Qadamga hamroh bo'lgan mushak hissi "fazo va vaqtning
o'lchagich yoki fraksiyonel analizatori" ga aylanadi. Shu bilan birga, agar
ikkinchisini kinestetik (mushak-bo'g'im) sezuvchanligi orqali idrok etish eng kam
farqlangan bo'lsa, boshqa analizatorlarda bunday farqlanish etarli darajada mavjud.
Vizual retseptor, masalan, birinchi navbatda, makonni idrok etish organidir.
Shu bilan birga, vaqtni idrok etishda ham ma'lum rol o'ynaydi, chunki ko'zning ishi
harakatlarsiz amalga oshirilmaydi (akkomodatsiya va konvergentsiya). Sechenov
ko'zlarnin
g ko'rish o'qlarini, bir narsani tomosha qilishni, kosmosd
a
harakatlanayotgan kuzatilgan ob'ekt uzoqlashishi yoki yaqinlashayotganiga qarab,
cho'zilishi yoki qisqarishi mumkin bo'lgan ikkita uzun chodirga o'xshatdi. Ushbu
9

tentacles ob'ektning butun yo'lini va uning harakat tezligini takrorlaydi. Shuning
uchun vizual retseptorlarning ishlashi paytida paydo bo'ladigan mushak sezgilari
ob'ektning nafaqat fazoviy, balki vaqtinchalik xususiyatlarini ham baholashga
imkon beradi. Buni, xususan, D. G. Elkin va uning shogirdlarining maxsus
tadqiqotlari tasdiqlaydi. To'g'ri, vaqt kosmosdan ko'ra yomonroq ko'z tomonidan
qabul qilinadi.
Muayyan ma'noda, eshitish organida buning aksi. U (tovushni his qilishdan
tashqari) birinchi navbatda vaqt davrlarini idrok etish uchun xizmat qiladi, garchi
yuqorida aytib o'tilganidek, u fazoviy munosabatlarni idrok etishga ham hissa
qo'shishi mumkin. Elkinning so'zlariga ko'ra, vaqtni eshitish orqali idrok etish
jarayonida harakat qiluvchi stimullarning ritmi, tezligi va davomiyligi bilan uyg'un
ravishda sozlangan ma'lum bir vosita "hamrohligi" kuzatiladi. Ushbu sozlash
teskari afferentatsiya mexanizmlarining ishlashi bilan ta'minlanadi. Shunday qilib,
ritm hissi o'ziga xos vosita hamrohligidan ajralmas bo'lib, bu, o'z navbatida,
vaqtning adekvat aks etishi uchun shartdir. Miya yarim korteksining motor sferasi
shikastlanganda ritmni idrok etish o'zining aniqligini sezilarli darajada yo'qotishi
tasodif emas.
Vaqtni idrok etishda taktil va interotseptiv analizatorlar ham ishtirok etadi.
Umuman olganda, bu idrok, A. R. Luriya ta'kidlaganidek, bir butunlik sifatida
harakat qiluvchi o'ziga xos tizimga birlashtirilgan bir qancha analizatorlar
yordamida amalga oshiriladi. Vaqtinchalik sezgilarning har xil tabiati yuqori asabiy
faoliyatning turli dinamik "tarkibiga" mos keladi.
I.P.Pavlov laboratoriyasida o'tkazilgan tajribalardan ma'lumki, hayvonlar bir
soniyagacha aniqlik bilan harakatlana oladilar. Ammo buni mavhum tafakkurga ega
odamning yo'nalishi bilan taqqoslab bo'lmaydi. "Biz hodisalarning davomiyligini
his qilamiz, - deb yozgan edi I. M. Sechenov, - biz qisqa muddatlilarda boshini,
o'rtasini va oxirini ajratamiz. Ammo dunyoda hodisalarning soniyalardan ortiq
davom etish darajasini bevosita his qilish orqali farq qiladigan odam yo'q; va biz
nafaqat daqiqalarda, balki yillar va asrlar davomida o'ylaymiz - va, albatta, yana
tuyg'ularga yot kiyimda. Insonning mavhum tafakkuri ijtimoiy
10

ishlab chiqarishning paydo bo'lishi va rivojlanishi, odamlarning tabiatga nisbatan
birgalikdagi transformatsion faoliyati tufayli paydo bo'ldi. Xuddi shunday
insonning vaqt haqidagi tasavvuri ham uning barcha aqliy faoliyati kabi mehnat
faoliyati, umuman ijtimoiy va ishlab chiqarish amaliyoti sharoitida rivojlanadi va
shakllanadi. S. L. Rubinshteyn ta'kidlaganidek, odamlar faqat o'z ishlarida o'zini
namoyon qiladi, ulardan keyin qanday bo'lsa, xuddi shunday qoladi, deb o'ylash
noto'g'ri bo'lar edi. Shaxs o`zini xolisona anglab, o`z mehnati mahsulida o`zini
gavdalantirgani sari o`zi ham o`zgaradi va rivojlanadi. Turli tarixiy sharoitlarga va
jamiyat taraqqiyotining darajalariga qarab vaqt o'tishi bilan orientatsiyaning o'ziga
xos xususiyatlarini qayd etish mumkin. Shunday qilib, Lebbon ibtidoiy odam
asosan hozirgi zamonda yashaganligini, uning uchun o'tmish qisqa va noaniq
ekanligini aniqladi. Bu o'sha davrda ishlab chiqaruvchi kuchlarning juda past
darajada rivojlanganligi bilan izohlanadi. Tabiatan juda ibtidoiy mehnat jarayoni
ibtidoiy odam tomonidan tor vaqt chegaralari bilan chegaralangan; qoida tariqasida,
kelajak uchun maqsadlarni ilgari surishni talab qilmasdan, o'tmishda boshlangan
narsalarni davom ettirmasdan, butunlay hozirgi vaqtda davom etdi. Mehnat
faoliyati bosqichlari, uning nomukammalligi tufayli, umuman olganda, kam
tabaqalashtirilgan. Demak, o'tmish, hozirgi va kelajakni mutlaqo etarli darajada
farqlash.
Ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi bilan inson muhim davrlarning
davomiyligini hisoblash, uzoq o'tmishdagi voqealarni o'rganish, kelajakni bashorat
qilish (daryo toshqinlari, ekish uchun qulay lahzalar va boshqalar) amaliy
ehtiyojiga duch keldi. Bunday vazifani bajarish uchun turli xil yordamchi texnika
va usullar yaratila boshlandi. Misol uchun, vaqt mos yozuvlar nuqtalari deb
ataladigan narsalar joriy etildi. Boshqa tomondan, hatto Aristotel ham "vaqtni
o'lchash harakatlarni o'lchash orqali erishiladi va harakat vaqt bilan belgilanadi"
deb bilgan. Hozirgi vaqtda soniyaning milliondan bir qismi yoki undan ko'proq
aniqlik bilan ishlaydigan vaqt o'lchash asboblari juda uzoq tarixiy yo'lni bosib
11

o'tdi. Ammo hozir ham inson uchun vaqt o'lchovi bir xil davomiylik va chastotada
farq qiluvchi turli xil harakatlardir. 3
Bu sohada e'tiborga loyiq ob'ektlardan biri bu 8000-10000 (ba'zi taxminlarga
ko'ra 20 000) neyronlardan iborat bo'lgan va optik nervlar keladigan joyning
tepasida joylashgan o'lchami 1 kub millimetrdan oshmaydigan supraxiazmatik
yadrodir (SCN). dan ko'z olmalari birlashadi. SCN neyron proektsiyalarni
ventrolateral preoptikka (VLPO) kengaytiradi, ehtimol kunning vaqtini bog'laydi.
SCN tanamizning vaqtini saqlovchi, 24 soatlik tsiklning regulyatoridir.
Ko'tarilayotgan quyoshning birinchi nurlari ko'z qovoqlariga kirib, ko'zning to'r
pardasi tomonidan qayd etilishi bilanoq, fotoretseptor hujayralar SCN neyronlariga
faolroq uzatishni boshlash uchun signal beradi. SCN mayoq kabi kun davomida bu
ritmni saqlab turadi. Muayyan chastotadagi bu signallar miyadagi pineal bez
tomonidan ishlab chiqarilgan uyqu gormoni - melatonin ishlab chiqarishni bostiradi.
Quyosh botgandan so'ng, SCN faolligi pasayadi, melatonin ishlab chiqarish ortadi
va biz uyquni his qilamiz. SCN laboratoriya kalamushlaridan olib tashlanganda,
sirkadiyalik ritm bilan boshqariladigan ko'plab jarayonlar, masalan, uyqu-uyg'onish
sikli, sirkadiyalik yurak tezligi o'zgarishi, oshqozon-ichak va jigar faoliyati buzildi.
SCN faoliyati deyarli barcha boshqa gormonlar chiqarilishi bilan bog'liq bo'lib, bu
yadroning yoshi bilan ishlashining yomonlashishi, ehtimol, gormonal
jarayonlarning desinxronizatsiyasiga olib keladi. 4
3 . ., . . (http://scorcher.ru/neuro/neuro_sys/chronotop/chronotop1.php) Леонов А А Лебедев В И 4
Byne, W. (1994). The Biological Evidence Challenged. Scientific American, May 1994.
12

II-BOB. VAQTNI IDROK ETISH VA UNING PATALOGIYALARI
2.1. Vaqtni idrok etishning aqliy mexanizmlari
Vaqtni idrok etishda biz quyidagilarni ajratamiz:
1) uning hissiy negizini tashkil etuvchi, asosan ichki a'zolar sezgirligi bilan
belgilanadigan to'g'ridan-to'g'ri davomiylik hissi,
2) ushbu hissiy organik asosda rivojlanayotgan vaqtni haqiqiy idrok etish.
Biz fazoga nisbatan elementar kengayish va makonnin
g o‘zini
ajratganimizdek, vaqtga nisbatan ham shunday qilib ikkita tushunchani –
davomiylik va vaqtning o‘zini ajratib ko‘rsatishimiz kerak, lekin ularni ajratib
ko‘rsatish orqali bir butunga bog‘lash uchun.
Vaqtni haqiqiy idrok etishda biz quyidagilarni ajratamiz:
a) vaqtinchalik davomiylikni idrok etish va
b) vaqtinchalik ketma-ketlikni idrok etish. Ikkalasi ham, ikkinchisi ham birlik
va o'zaro kirishda bevosita va bilvosita komponentlarni o'z ichiga oladi.
Bizda to'g'ridan-to'g'ri tajriba, vaqt hissi yoki "sezgi" bor. Bu organik
tuyg'ulardan kelib chiqadi va organik hayotning asosiy jarayonlarining ritmi bilan
bog'liq - yurak urishi, nafas olish va boshqalar Hech bo'lmaganda ichki
organlarning behushligi bo'lgan bemorlarda vaqtni bevosita baholash yo'qoladi yoki
juda kamayadi. Vaqtni "his qilish" yoki idrok etishda muhim rolni, ehtimol, asab
tizimidagi qaytarilmas kimyoviy reaktsiyalar o'ynaydi.
Grabensberger hasharotlar ustida olib borilgan tajribalarda (birinchi navbatda
chumolilarda, keyin asalarilarda va arilarda) harorat vaqtni "baholash" ga ta'sir
qilishini aniqladi: haroratning ko'tarilishi tezlashadi va pasayish sekinlashadi,
reaktsiyalar ma'lum vaqt oraliqlari bilan chegaralanadi. U, shuningdek, (chumolilar
ustida o'tkazilgan tajribalarda) bir xil sekinlashtiruvchi va tezlashtiruvchi omillar
organizmdagi metabolizmni tezlashtiradigan (masalan, yodotiroglobulin) yoki
sekinlashtiruvchi (masalan, eukinin) moddalar ekanligini aniqladi.
Keyin Fransua va Xogland bir vaqtning o'zida va mustaqil ravishda harorat
o'zgarishining odamlarning vaqtni idrok etishiga ta'sirini o'rganishga kirishdilar.
Shu maqsadda ular diatermiya yordamida tana haroratini sun'iy ravishda oshirishga
13

murojaat qilishdi, qisqa vaqtlar (daqiqalar, soniyalar) bo'yicha hisob-kitoblarni
o'lchashdi. Fransua haroratning vaqtni idrok etishiga ta'sir qilishini aniqladi.
Xogland bir xil natijalarga erishdi, lekin haroratning o'zgarishi bilan vaqtni
hisoblashdagi o'zgarishlar uchun matematik ifodani o'rnatdi. Haroratning qaytmas
kimyoviy reaksiyalar tezligiga ta'siri uchun Arrhenius formulasidan foydalanib,
vaqtni baholashni o'zgartirish uchun issiqlik koeffitsientini hisoblab chiqdi. Issiqlik
koeffitsientining qiymati uning barcha holatlari uchun ham, Fransua holatlari uchun
ham deyarli o'zgarishsiz qoldi.
Vaqtni to'g'ridan-to'g'ri baholashning bir qator fiziologik "visseral" omillarga
bog'liqligi qanchalik shubhasiz bo'lmasin, ba'zi mualliflar kabi (masalan, Revau
d'Allonne) faqat "visseral sezgirlik" ni ko'rishning iloji yo'q. vaqt. Vaqtni idrok
etish nafaqat u bilan, balki uni to'ldiruvchi va bo'luvchi mazmun bilan ham
belgilanadi: vaqt vaqt ichida sodir bo'ladigan real jarayonlardan ajralmasdir.
To'ldirilgan kichik vaqtlar, masalan, ba'zi bir rasmga qarab, ularning muddati
tugagandan so'ng, odatda, bir qator tadqiqotchilarning tajribalari shuni ko'rsatdiki,
ko'proq yoki kamroq kuchli oshirib yuborilgan, katta bo'lganlar esa kam
baholanadi. Ushbu ma'lumotlarni to'ldirilgan vaqt oralig'i qonuniga umumlashtirish
mumkin: qancha ko'p to'ldirilgan va shuning uchun kichik oraliqlarga bo'lingan
bo'lsa, vaqt oralig'i shunchalik uzoqroq ko'rinadi. Bu qonun o'tmish xotiralarining
psixologik vaqtining ob'ektiv vaqtdan chetlanish naqshini belgilaydi.
Hozirgi vaqtni boshdan kechirish uchun teskari vaziyat yuzaga keladi. Agar
xotirada o'tgan vaqt bizga qanchalik uzoq bo'lsa, u voqealarga boy bo'lgan va
qanchalik qisqa bo'lsa, shunchalik bo'sh bo'lsa, hozirgi vaqtga nisbatan buning
teskarisi bo'ladi: u voqealar va voqealarda qanchalik kambag'aldir. uning oqimi
qanchalik monoton bo'lsa, tajribada shunchalik uzoq, "yopishqoq" ko'rinadi; Uning
to'ldirilishi qanchalik boy va mazmunli bo'lsa, u qanchalik sezilmas oqadi, uning
davomiyligi shunchalik qisqaroq ko'rinadi. To'ldirilgan vaqt davri qonunining
mazmunan qarama-qarshi bo'lgan ikkita pozitsiyaga bo'linishi o'tmish va hozirgi
sifatning o'ziga xosligida namoyon bo'ladi. O'tmish o'z mazmuniga ko'ra
14

ob'ektivlashtiriladi va butunlay u bilan belgilanadi; undagi hodisalar tashqidir: ular
shu bilan vaqtni qismlarga ajratadilar va shu bilan tajriba uchun uni uzaytiradilar.
Hozirgi vaqtda u qanchalik to'ldirilishidan qat'iy nazar, hozirgi zamon sifatida
tajribaga ega bo'lganligi sababli, u mohiyatan tajribada bir birlikka birlashadi; uni
to'ldiruvchi voqealar bilan ajratilmaydi, chunki u hozirgi paytda boshdan
kechiriladi. Tajribali vaqt to'ldirilmaganda, odatda tajribada og'riqli taranglik paydo
bo'ladi, shuning uchun e'tibor vaqtning o'tishiga qaratiladi, natijada u cho'zilgandek
tuyuladi.
Tajribali vaqtda kelajakka yo'naltirish birinchi o'ringa chiqsa, tajribali vaqtni
belgilovchi naqshlar yana o'zgartiriladi. To'g'ridan-to'g'ri tajribada istalgan voqeani
kutish vaqti og'riqli tarzda uzayadi va nomaqbul hodisa uchun vaqt og'riqli tarzda
qisqaradi. Birinchi holda, vaqt hech qachon etarlicha tez o'tmaydi, ikkinchisida u
doimo juda tez oqadi. Tajribali davomiylik ob'ektiv vaqtdan sub'ektning dominant
yo'nalishiga qarama-qarshi yo'nalishda chetga chiqadi. Tajribaning hissiy tabiati
bilan bog'liq bo'lgan ushbu omilning rolini vaqtni hissiy jihatdan aniq baholash
qonuni sifatida qayd etish mumkin. Tajribada ijobiy emotsional belgiga ega bo'lgan
hodisalar bilan to'ldirilgan vaqtning qisqarishi, salbiy hissiy belgiga ega bo'lgan
voqealar bilan to'ldirilgan vaqtning tajribada uzayishi ham o'z aksini topadi.
Bir qator tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, yoshga bog'liq ba'zi farqlar vaqt
oraliqlarini sub'ektiv kam baholash yoki ortiqcha baholashda kuzatiladi: kichik
vaqtni kam baholash ham, katta vaqtni ham ortiqcha baholash bolalar va
o'smirlarda o'rtacha hisobda ko'proq bo'lgan. kattalarda. Kattalarda daqiqali
intervallarni ortiqcha baholash 133% ga, bolalar, o'smirlar va 7 yoshdan 19
yoshgacha bo'lgan yigitlarda 175% ga etdi.
Individual farqlar ham vaqtni sub'ektiv baholashga ta'sir qiladi. X.Erenvald
tajribalarida ba'zi sub'ektlar vaqtni past baholashga, boshqalari esa ortiqcha
baholashga juda kuchli moyilligini ko'rsatdi. Shuning uchun Erenvald vaqtni idrok
etishning ikki turini - bradikronik va taxikronikni ajratish mumkin deb hisoblaydi.
Birinchisi tezlashtirish uchun ko'proq yoki kamroq doimiy tendentsiyani ko'rsatadi;
15

ikkinchisi - sekinlashtirmoq, kechiktirmoq. Birinchisi ortiqcha baholaydi, ikkinchisi
vaqt oraliqlarining davomiyligini kam baholaydi.
Erenvaldning so'zlariga ko'ra, vaqtni hisoblashdagi xatolar juda muhim bo'lib
chiqdi. Bir daqiqalik vaqt oralig'ining davomiyligini aniqlash vazifasini hisobga
olgan holda, sub'ektlardan biri daqiqani atigi 13 soniyadan keyin o'tgan deb
hisobladi, ikkinchisi - 80. Maxsus uzoq muddatli mashg'ulotlar mumkin (M
tajribalarida aniqlanganidek). . Fransua) bir muncha vaqt ko'proq yoki kamroq
vaqtni baholashning aniqligini oshiradi. Ammo mashg'ulot paytida ham sub'ektlar
juda barqaror individual tendentsiyalarni saqlab qolishadi: ba'zilari kam
baholaydilar, boshqalari vaqtni ortiqcha baholaydilar. 5
L. Ya Belenkaya tomonidan olib borilgan tadqiqotimiz klinik patologik
materialda vaqtni haddan tashqari baholash va hissiy soha bilan bog'liqligini
aniqladi. Ma'lum bo'lishicha, barcha sub'ektlar, xususan, hissiy qo'zg'aluvchanlik va
motor harakatchanligi ohangi yuqori bo'lgan manik bemorlar, vaqt oralig'ini
sezilarli darajada kam baholaganlar (ba'zan ikki baravar). Shu bilan birga, deyarli
barcha protokollar sub'ektlarning guvohliklarida ushbu bemorlarning "uchib ketish"
hissi bilan sub'ektiv tajribasini qayd etgan.
Depressiya holatida bo'lgan bemorlar - ohangning pasayishi, sekin motor
faolligi, tushkun kayfiyat, organik sezuvchanlikning salbiy ranglanishi - ikki
guruhga bo'lingan. Ulardan biri eksperimentda ularga taqdim etilgan vaqt
oraliqlariga haddan tashqari, ba'zan juda muhim baho berdi. Ularning guvohliklari,
qoida tariqasida, ularning tajribalarida vaqtning "torligi" ni qayd etdi. Depressiyaga
uchragan bemorlarning boshqa guruhida vaqt oralig'ining doimiy ravishda kam
baholanishi kuzatildi. Bunday kam baholanish umumiy depressiv holat "depressiv
qo'zg'alish" holati bilan birlashtirilgan bemorlar tomonidan topilgan (E.
Kraepelinga ko'ra). Umumiy tushkunlik holatida ular doimo chalkashlik,
sabrsizlikni boshdan kechiradilar, ular doimo shoshqaloq, kechikishdan qo'rqishadi
va boshlagan ishni oxiriga etkaza olmaydilar. Ularning melanxolik holati affektiv
5 . . , Л Я Беленькая К вопросу о восприятии временнОй длительности и его
// / . . .
нарушениях Исследования по психологии восприятия Под ред С Л
. .- . 1948.
Рубинштейна М Л
16

tashvish holati bilan qo'shilib, ularda "manik holatni eslatuvchi" xatti-harakatlarni
keltirib chiqaradi. Bunday bemorlarda, qo'zg'aluvchanligi yuqori bo'lgan manik
bemorlarda bo'lgani kabi, odatda vaqtni sezilarli darajada kam baholagan.
Manik bemorlarda ham, depressivlarning ikkala guruhida ham to'g'ridan-
to'g'ri davomiylik tajribasidagi bu barcha og'ishlar, patologik materialga ko'ra,
sub'ektning tajribaga hissiy munosabati bilan vaqt davomiyligini haddan tashqari
baholash va kam baholash o'rtasidagi bog'liqlikni ochib beradi va yuqorida
aytilganlarni tasdiqlaydi. vaqtni baholashning hissiy jihatdan aniqlanishi haqidagi
pozitsiyani eslatib o'tgan. 6
Vaqtning o'ziga xos xususiyati uning qaytarilmasligidir. Biz kosmosda
ketgan joyga qaytishimiz mumkin, lekin o'tgan vaqtni qaytarib bera olmaymiz.
Ob'ektiv tartibni yoki hodisalarning bir ma'noli, qaytarilmas ketma-ketligini
vaqt ichida o'rnatish, ular o'rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarining ochilishini
nazarda tutadi . Biz odatda hodisalarning ob'ektiv ketma-ketligi haqidagi savolni
bilvosita hal qilamiz. Vaqtinchalik lokalizatsiya oldingi va keyingi narsalarning
tartibini yoki ketma-ketligini belgilashdan tashqari, ularni ajratib turadigan
intervallarning hajmini aniqlashni o'z ichiga oladi. Bir kunning vaqt oralig'i sifatida
nima ekanligini bilish, bir kunning falon qismi, yil, oy va hokazo ekanligini bilishni
o'z ichiga oladi, bir kunda juda ko'p soatlar, daqiqalar va hokazo bu miqdoriy
xarakteristikaning ma'nosini chinakam anglash, bu miqdoriy belgi va uning sifat
jihatidan to'ldirilishi o'rtasidagi to'g'ri munosabatni o'rnatish, ya'ni soat, kun va
hokazolarning real, mazmunli sig'imini to'g'ri tushunish kerak. Vaqt bo'yicha
bevosita mahalliylashtirish - bu ma'lum bir hodisa yaqin, chunki u dolzarb yoki
uzoq, chunki u begona ekanligini "hissi" kabi juda umumiy, ajratilmagan bilim
bilan cheklangan. Tajribali narsalarni aniqroq vaqtinchalik lokalizatsiya qilish
vaqtinchalik miqdorlar munosabatlari bilan ishlash qobiliyatini talab qiladi.
Vaqt yo'naltirilgan miqdor (vektor) bo'lganligi sababli, uning aniq ta'rifi
nafaqat o'lchov birliklari tizimini (ikkinchi, daqiqa, soat, kun, oy, yil, asr), balki
hisoblash uchun doimiy boshlang'ich nuqtasini ham nazarda tutadi. Bu vaqtda vaqt
6 Draaisma, D. (2004). Why Life Speeds Up As You Get Older, Cambridge: University Press.
17

fazodan tubdan farq qiladi. Kosmosda barcha nuqtalar tengdir. Vaqt ichida bitta
imtiyozli nuqta bo'lishi kerak. Yana bir nuqta bu bilan bog'liq, ayniqsa bilvosita
komponentlar tomonidan vaqtni idrok etishni murakkablashtiradi. Vaqtning tabiiy
boshlang'ich nuqtasi hozirgi, bu "hozir" vaqtni o'zidan oldingi o'tmish va keyingi
kelajakka ajratadi. Faqat u darhol mavjud narsa sifatida berilgan ko'rinadi; undan
nigoh o'tmish va kelajakka qaratilgan bo'lib, buni faqat ularning hozirgi bilan
munosabati orqali aniqlash mumkin. Ammo bu erda vaqt muammosi vaqtning
o'zgaruvchanligi bilan bog'liq barcha vaqtinchalik ta'riflarning dialektikasi bilan
murakkablashadi.
Vaqt ta'riflarining suyuq dialektikasi bilan bog'liq qiyinchiliklarni to'liq hal
qilish uchun doimiy nuqtaga ega bo'lgan bitta umumiy koordinatalar tizimini qabul
qilish kerak, undan orqaga hisoblash doimiy, umumiy belgilar birliklari (yil, oy,
kun) yordamida amalga oshiriladi. Ushbu boshlang'ich umumiy ma'lumotni faqat
sub'ektiv, shaxsiy tajribadan tashqarida, tarixiy jarayonda ma'lum bir tarixiy voqea
bilan belgilash mumkin, bu vaqtdan boshlab hisoblab chiqiladi (bizning
davrimizning falon yili - Oktyabr Sotsialistik partiyasining yigirmanchi yili).
Inqilob). Hayot vaqti ob'ektiv ravishda faqat tarix vaqti sifatida belgilanadi. Faqat
tarixan belgilangan vaqtni hisoblash tizimi asosida bir nuqtai nazardan boshqasiga
erkin o'tadigan turli kuzatuvchilarning vaqt ko'rsatkichlarini o'zaro bog'lash va
barcha sanalarning aniq yozishmalarini o'rnatish mumkin. Koordinata tizimlarini
o'zgartirish bilan bog'liq barcha matematik formulalar faqat bir boshlang'ich
nuqtadan ikkinchisiga o'tishni talab qiladigan har bir vaqtinchalik tartibli hikoyada
mavjud bo'lgan asosiy intellektual operatsiyaning texnik formulasini ifodalaydi.
Ushbu operatsiya "ramziy afaziya" ni o'rganish shuni ko'rsatadiki, eng asosiy
qiyinchilikni tashkil qiladi.
Shunday qilib, to'g'ridan-to'g'ri berilgan tajriba davomiyligini o'z-o'zidan
etarli narsa deb tan olish va uni tushunchalarda aniqlangan mavhum vaqtga qarama-
qarshi qo'yish haqida gap bo'lishi mumkin emas. Ob'ektiv vaqtni aks ettiruvchi
vaqtni idrok etishning o'zi unga kiritilgan intellektual komponentlar vositasida
amalga oshiriladi. Bilvosita elementlar hodisalarning o'rnatilishi va
18

ketma-ketligi va ularning davomiyligiga kiradi. Har qanday vaqtinchalik
lokalizatsiya, hatto tajriba bo'lsa ham, tajriba chegarasidan tashqariga chiqadigan
vaqtinchalik sxema yoki "koordinata tizimi" bilan ishlash qobiliyatini talab qiladi.
Hatto bizning hozirgi zamonimiz ham chinakam vaqtinchalik xususiyatga ega
bo'lsa, biz unga o'tmishdan ham, kelajakdan ham nazar tashlasak, boshlang'ich
nuqtamizni bevosita berilgan narsadan erkin o'tkaza olsak.
Hozirgi zamon - o'tmish ham, kelajak ham belgilanadigan boshlang'ich nuqta
- psixologik vaqtning mavhum nuqtasi emas, balki har doim ma'lum bir vaqt
oralig'i.
Eksperimental tadqiqotlar uning minimal o'lchamlarini yoki "moment"
qiymatini aniqlashga harakat qildi. “Moment”ning kattaligi deganda biz bu
oraliqning astronomik davomiyligini tushunamiz, bu bo‘linmagan hozirgi vaqt
sifatida qabul qilinadi, shuning uchun, masalan, “moment” davomida 1 m masofani
bosib o‘tgan uchqun shunday idrok qilinadi. bir vaqtning o'zida bu yo'lning barcha
nuqtalarida, ya'ni qattiq nurli chiziq sifatida mavjud. "Moment" ning kattaligi
odatda alohida davriy tebranishlarni bitta idrokga birlashtirish uchun chegarani
belgilash orqali aniqlanadi. Vizual sezgilar chegarasini aniqlash uchun odatda
miltillovchi ishlatiladi. Bunday holda, "moment" qiymatining xarakteristikasi
aylanadigan diskning qora va oq yarmini birlashtirgan aylanish chastotasi sifatida
qabul qilinadi, shuning uchun qora va oq maydonlar miltillashni to'xtatadi va disk
bitta rangda paydo bo'ladi. Bu qiymat amalda o'lchandi va sinovdan o'tkazildi: u
kino proyeksiyasi vaqtida kadrlar o'zgarishini hisoblash uchun asos bo'lib xizmat
qiladi. U eng past idrok etilgan ohangning chastotasiga juda yaqin va taxminan
soniyaning 1/18 qismini tashkil qiladi.
A. Lalande taktil stimulyatsiya uchun sintez chastotasi o'rtacha soniyada 18
ni tashkil etishini aniqladi. Xarakterli jihati shundaki, bu sezgilarning birlashishi
chastotasi tananing barcha nuqtalari uchun taxminan bir xil bo'lib chiqdi.
Hayvonlar ustida o'tkazilgan tajribalar shuni ko'rsatdiki, "moment" ning
kattaligi turli turlar uchun bir xil emas.
19

Vizual, eshitish va taktil sezgilar uchun sintez chastotasining bir xil bo'lishi,
bu chastotani periferik idrok organlarining tuzilishi bilan emas, balki teginish hissi
bilan ta'sir qiluvchi markaziy omillar bilan belgilanadi degan xulosaga keldi. xuddi
ko'rish va eshitish kabi.
Faqat oddiy, bog'liq bo'lmagan hissiy stimullar bilan to'ldirilgan psixologik
hozirgi vaqtning yuqori chegarasi juda cheklangan; Masalan, biz sezadigan va bir-
biri bilan to'g'ridan-to'g'ri taqqoslaydigan bolg'a zarbalari bilan belgilangan
intervallarning maksimal o'lchamlari taxminan 5 soniya. Uzoq muddatli
intervallarni solishtirish hisoblash va bilvosita texnikani talab qiladi. Bizning
zamonamiz real hayotning odatiy sharoitlariga mos keladigan keng yaxlitliklarga
ixcham bog'langan tarkib bilan to'ldirilishi bilan hozirgi zamon qirralari sezilarli
darajada kengaydi.
Ba'zi patologik holatlarda to'g'ridan-to'g'ri davomiylik tajribasi va vaqtni
bilvosita baholash o'rtasida keskin bo'linish mavjud. Shizofreniya bilan
kasallanganlar guruhi (L. Ya. Belenkaya tomonidan tekshirilgan) (ulardan "vaqt
sezmaydilar" degan gapni tez-tez eshitish mumkin) bu borada juda ibratli bo'lib
chiqdi. Mavzu F. (talaba, 25 yosh) shunday deb yozadi: “Men vaqtni ko'p bo'ldimi
yoki qancha vaqt o'tdi, deb his qilmayman - men uchun bu befarq, ta'msiz: vaqt
qanchalik tez o'tdi yoki qanday qilib sekin, lekin men uchun bu muhim emas.
Ushbu guruhdagi shizofreniyalar vaqtni bilvosita baholashga qodir, lekin uni "his"
qila olmaydi. Garchi ular eng murakkab vaqtinchalik munosabatlar haqida to'liq
tushunchaga ega bo'lsalar-da, ular buni to'g'ridan-to'g'ri davomiylik tajribasi asosida
amalga oshirishlari kerak bo'lganda, ular kichik intervalning davomiyligini aniqlay
olmaydilar.
Vaqtning to'g'ridan-to'g'ri tajribasining bo'linishi va uni bilvosita baholash,
vaqtni normal idrok etishda birlashtirilgan, ba'zi hollarda real vaqtni normal
to'ldirishning buzilishi, shaxsning haqiqatdan patologik ajralishi va uning
shakllanishi natijasida yuzaga keladi. tajribaning ikkinchi aldangan tekisligi.
Ba'zida bu bo'linish bemorning o'zi tomonidan aniq tan olinadi. Shu tariqa, 35
yoshli aktyor (shizofreniya bilan og'rigan bemorlar ) G. shunday deydi: «Men vaqt
20

o'tishini, kunlar kunlarga, haftalarga, yillarga o'tishini juda yaxshi tushunaman men
uchun o'sha vaqt to'xtadi, muzlab qoldi, miyamda bitta sana tiqilib qoldi - 1925 yil
10 iyul. Men boshqa sana hozirgi, hozirgi daqiqaga to'g'ri kelishini juda yaxshi
tushunaman, lekin uni eslab qolish va mustahkamlash uchun yozishim kerak. uni
pastga va kelajakda o'z vaqtida o'z-o'zini yo'naltirish uchun, men shu sanadan
boshlab kalendar ortga hisoblashim kerak , chunki aks holda o'sha boshqa
belgilangan sana yana g'alaba qozonadi, bu esa vaqtni ochishga imkon bermaydi, bu
esa uni bog'lab turadi." 7
Tajribaning to'g'ridan-to'g'ri tarkibiy qismlari va vaqtni idrok etish va
yo'naltirishning bilvosita tarkibiy qismlari, go'yo bir-biridan ajralib turadi va
shuning uchun ularning har biri o'ta ravshanlik bilan namoyon bo'ladi: bir
tomondan, vaqt o'tishining buzilgan bevosita tajribasi. ; boshqa tomondan, o'z
vaqtida saqlanib qolgan normal, to'g'ri, bilvosita yo'nalish, nuqsonli bevosita
tajribani tuzatish. Boshqa hollarda - kortikal lezyonlari va intellektual faoliyati
buzilgan bemorlarda - aksincha, kundalik hayotning elementar holatlarida yordam
beradigan to'g'ridan-to'g'ri davomiylik tajribasini saqlab, vaqtinchalik munosabatlar
bilan ishlash qobiliyati yo'q edi. 8
Psixologlar odatda maktabgacha yoshdagi bolalarda vaqtni idrok etishdagi
qiyinchiliklarni va vaqt tushunchalarining nisbatan kech rivojlanishini qayd
etadilar.
Ushbu qiyinchiliklarning sabablari ob'ektiv voqelik sifatida vaqtning o'ziga
xos xususiyatlarini o'z ichiga oladi: uning harakatchanligi (har qanday vaqt birligini
uning boshida va oxirida bir vaqtning o'zida idrok etib bo'lmaydi), uning
qaytarilmasligi, o'tmishni qaytarish va hozirgi va kelajakni almashtirishning
mumkin emasligi. . Bularning barchasi bolalarning vaqtni idrok etishini juda
qiyinlashtiradi, chunki vaqt vizual shakllarga ega emas va hissiy tafakkurga tobe
emas, shuning uchun u bilvosita, harakat yoki ma'lum bir vaqt bilan bog'liq bo'lgan
biron bir faoliyat turi yoki vaqtni almashtirish orqali idrok etiladi. ba'zi doimiy
7 Draaisma, D. (2004). Why Life Speeds Up As You Get Older, Cambridge: University Press. 8 . . Л Я
,
Беленькая К вопросу о восприятии временнОй длительности и его нарушениях
// / . . . . .- .
Исследования по психологии восприятия Под ред С Л Рубинштейна М Л
1948.
21

hodisalar. Vaqtinchalik munosabatlarni bildiruvchi so‘zlarning nisbiy xususiyatiga
ko‘ra bolalarning ma’nosini tushunish ham qiyin. Masalan, hozirgi so'zlar nimani
anglatadi - Hozir yoki bugun - kecha - ertaga"? Ushbu vaqtinchalik belgilarning
ma'nolarining o'ziga xosligini hisobga olsak, ular ko'rsatadigan voqelikning o'ziga
xos momenti doimiy ravishda harakatlanadi. Bu holat bolalar uchun qiyinchiliklarni
tashkil qiladi. Shuning uchun maktabgacha yoshdagi bolalar ko'pincha kattalarga:
"Bu ertagami yoki bugunmi?", "Bugun ertagami?" va h.k.
Biroq, S. L. Rubinshteyn bolalar uchun vaqtinchalik tushunchalarning
mavjud emasligini bo'rttirib yubormaslik kerakligini va "ularning rivojlanishiga
etarlicha e'tibor berilmaganda" ularning rivojlanishi nisbatan kechikishini ta'kidladi.
Hayotning ritmik jarayonlari mehnat va dam olishning to'g'ri almashinishi
bilan bolalarning vaqtni idrok etishida katta rol o'ynaydi. Ehtimol, bola qandaydir
tarzda tananing tsiklik faolligini ham, ichki organlarning ritmik faoliyatini ham his
qiladi. Yurak urishi, nafas olish, ovqat hazm qilishning uzluksiz faolligi fonida
asta-sekin o'zgarishlar ko'proq yoki kamroq charchoq, kuchli yoki zaif tirnash
xususiyati shaklida yuzaga keladi - bu chanqoqlik, ochlik, og'riq hissi bilan
boshlangan vaqt hissini beradi. , ya'ni tug'ilgan paytdan boshlab. Bola odamlarning
yuzlari g'oyib bo'lishini va paydo bo'lishini payqadi, uning so'rovlari turli tezlikda
bajariladi - har biri o'z vaqtini talab qiladi. Bolaning har qanday harakati ham vaqt
talab etadi, qisqa yoqimli mashg'ulotlar bor va u charchagan harakatlar mavjud.
Ba'zi hodisalar muntazam ravishda takrorlanadi (ovqatlanish, uxlash va hokazo),
shuning uchun bolada ularni oldindan bilish uchun shartli reflekslar paydo bo'ladi.
Vaqt o'tishi bilan amaliy yo'nalishga hayotning aniq tartibi yordam beradi, unda
muayyan jarayonlar doimiy ravishda almashinadi, bolaga yaqin va hayotiy
ahamiyatga ega bo'lgan mazmun bilan to'ldiriladi.
Taxminan bir yarim yoshda vaqt toifalarini og'zaki aks ettirish boshlanadi.
Dastlab, vaqt ketma-ketligini aniqlaydigan qo'shimchalar paydo bo'ladi: hozir,
birinchi, hozir. Bolalar hali ham o'tmish va kelasi zamonning grammatik shakllarini
yaxshi bilishmaydi, shuning uchun ular hozirgi, hozir, keyin kabi vaqt
22

qo'shimchal
arini aralashtirib yuborishadi
. Bolalar uzoq vaqt davomida
ob'ektivligini tushuna olmaydigan vaqt munosabatlarini aniqlashtirish uchun ular
o'zlarining tajribalarida ma'lum vaqt ko'rsatkichlari bilan bog'liq bo'lgan har
qanda
y faktlardan foydalanadilar 3-5 yosh
li bolalar doimiy ravishda
takrorlanadiga
n faktlar va o'rtasidagi aloqan
i o'rnatadilar tegishli vaqt
ko'rsatkichlari.
Bolalar vaqtni yo'naltirish bo'yicha tajribaga ega bo'lgach, ular yanada
muhim belgilarni o'rnatadilar va ba'zi ob'ektiv hodisalar vaqt ko'rsatkichi sifatida
ishlatila boshlaydi: "Hozir ertalab, yorug', quyosh chiqmoqda, tun esa qorong'i
bo'lib, hamma uxlayapti. ”.
Yosh maktabgacha yoshdagi bolalar o'ziga xos sifat xususiyatlariga, hissiy
jozibadorlikka ega bo'lgan va ularga tanish bo'lgan voqealarni o'z vaqtida aniqroq
joylashtiradilar: "Rojdestvo daraxti - qish bo'lganda, yozda biz yozgi uyga boramiz"
va hokazo.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqida vaqt kategoriyasi amalda qanday aks
etadi? Vaqt toifasining eng qulay, boshlang'ich nutq ifodalari bu bo'linmagan
vaqtinchalik munosabatlardir. Ular birinchi navbatda, keyin, oldinroq, keyinroq
so'zlar bilan ko'rsatiladi, keyin bola uzoq vaqt oldin va tez orada so'zlarni ishlata
boshlaydi.
6-7 yoshli bolalar allaqachon zamon qo'shimchalarini faol ishlatishadi. Lekin
hamma vaqt kategoriyalari ular tomonidan tan olinmaydi va nutqda to'g'ri aks
ettirilmaydi: hodisalarning vaqt ichida tezligi va lokalizatsiyasini bildiruvchi
qo'shimchalar yaxshi o'rganiladi, davomiylik va ketma-ketlikni ifodalovchi
qo'shimchalar yomonroq. Biroq, bolalar uchun eng qiyin bo'lgan zamon
qo'shimchalarining ma'nosini ochib beradigan bir nechta o'quv mashg'ulotlari
ularning tushunchasini aniqlaydi. Bu quyidagi xulosaga olib keladi: bolalarda
vaqtinchalik tushunchalarni og'zaki ifodalash jarayoni; 5-7 yil doimiy rivojlanish
bosqichida bo'lib, bu jarayon nazorat qilinsa, ayniqsa jadal davom etadi. Biroq,
maktabgacha yoshdagi vaqt munosabatlarining nozik farqlanishi hali ham sekin
23

shakllanadi va ko'p jihatdan bolalarning umumiy aqliy va nutq rivojlanishiga
bog'liq.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning vaqt haqidagi g'oyalari tabiati ularning
vaqt xususiyatlarini tushunishlari, vaqtinchalik tushunchalarni o'zlashtirishlari
(tongda, kechqurun, peshinda, yarim tunda, kun, hafta, oy, yil), kunning vaqtini
boshqarish qobiliyati bilan bog'liq. tabiat hodisalari bo'yicha, ritmik tabiat
hodisalarining sabab-vaqtga bog'liqligi, soniya, daqiqa va soatning davomiyligi va
soat bo'yicha vaqtni aniqlash va vaqt oraliqlarini baholash qobiliyati g'oyasi.
O'quv tajribasi shuni ko'rsatadiki, bolalar bog'chasida va oilada pedagogik
ta'sirni tashkil etish jarayonida bolalar sanab o'tilgan vaqt tushunchalarining faqat
bir qismini o'zlashtiradilar va vaqtni boshqarish ko'nikmalarini egallaydilar. Bu
bilim darajasi past. Turli ma'nodagi vaqt tushunchalari ko'pincha birlashtiriladi.
Masalan, tungi qorong'ulikdan kunduzgacha o'tish davrlarini bildiruvchi tong va
shom so'zlaridagi farqni bolalar sezmaydilar. Yarim tun va peshin so'zlarining
ma'nolari kunduz va tunning teng bo'linish momentlarini bildiruvchi sifatida qabul
qilinmaydi. Bolalar "kun" va "kun" tushunchalarini aralashtirib yuborishadi,
kunning barcha qismlarini nomlay olmaydilar va kun kunning bir qismi ekanligini
bilishmaydi.
Ko'pgina bolalar kunning turli davrlarida osmon rangidagi farqlarni
sezmaydilar va kunning qismlari ketma-ketligini aniqlay olmaydilar. Ularning
fikricha, kun tunda tugaydi va ertalab boshlanadi. Shunday qilib, ba'zi bolalar har
bir kunning izolyatsiyasi va uning uzilishi haqida noto'g'ri tushunchaga ega.
Ko'pincha maktabgacha yoshdagi bolalar haftaning kunlarining nomlarini
bilishmaydi va ularning ketma-ketligini aniqlay olmaydilar. Haftaning kunlarini
eslab qolishda notekislik mavjud bo'lib , bola uchun aniq hissiy ma'noga ega
bo'lgan kunlar yaxshiroq eslab qolinadi. Bu xususiyat bolalarning oy nomlarini yod
olishlarida ham namoyon bo'ladi.
Hatto katta yoshdagi maktabgacha yoshdagi bolalar ham vaqtni qanday
o'lchashni (taqvim, soat yordamida) etarli darajada bilishmaydi. Vaqt oraliqlarining
24

nomlari (daqiqa, soat) bolalar uchun sof og'zaki va mavhum bo'lib qoladi, chunki
bu davrlardagi faoliyatning hayotiy tajribasi hali to'planmagan.
Bolalar turli xil ishlarni bajarayotganda qisqa vaqt davomiyligini taxmin qila
oladimi?
Tajriba shuni ko'rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalar bir daqiqaning
davomiyligini taxmin qilishlari mumkin, ammo bu baholash ma'lum bir vaqtdagi
faoliyatning xususiyatiga bog'liq. Qiziqarli mashg'ulot paytida paydo bo'lgan
bolalarda ijobiy his-tuyg'ular ularni yoqimli daqiqani uzaytirishni xohlaydi. Shu
sababli, qiziqarli va boy mazmundagi voqealar bilan to'ldirilgan vaqtni baholashda,
bola sezilmasdan o'tadigan va uning davomiyligi qisqaroq ko'rinadigan qisqa vaqtni
ortiqcha baholashga imkon beradi. Monoton, qiziq bo'lmagan harakatlar bilan
to'lgan vaqt bolaga uzoqroq ko'rinadi. 9
Shunday qilib, biz bolaligida, xuddi shimgich kabi, yangi bilimlarni
o'zlashtirayotganini va har kuni taassurotlarga to'lishini ko'ramiz. Inson o'sib
ulg'aygan sari u avtomatik ravishda harakat qiladi, dunyo haqida kamroq ma'lumot
oladi va ma'lumotni o'zlashtiradi. Shu sababli, yillar davomida biz vaqt o'tishi
tezlashayotganini his qilamiz. Agar biror kishi kundan-kunga bir xil harakatni qilsa
yoki faqat bitta fikr yoki g'oyaga berilib ketsa, u keksayib, qo'llarini uradi: "Menga
ajratilgan yillar qanchalik tez o'tdi, men qanchalik tez o'tmaganman. qilishga
vaqtingiz bor." Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bolalik bilan solishtirganda,
taxminan har 10 yilda vaqtni idrok etish ikki baravar ko'payadi! Shunday qilib, 20
yoshgacha bo'lgan yoshlar, o'rtacha ma'lumotlarga ko'ra, 1,2-1,5 marta, 30
yoshgacha - 2-3 marta javob berishgan, 50 yoshgacha bo'lgan ishtirokchilar esa 10-
25 oralig'ida akseleratsiya koeffitsientini berishgan! Tana qariganda, vaqtni idrok
etish sezilarli darajada oshadi, buni ko'rsatadi
9 http://bookap.info/clasik/rubinshteyn/gl46.shtm
25

2.2. Vaqtni idrok etishning patologiyalari va buzilishlari
Men vaqtning buzilishining "kasalligini" yoki bu idrokning tug'ma yo'qligini
to'g'ridan-to'g'ri aniqlamadim. Ammo ko'plab buzilishlar odamning haqiqat
tuyg'usini yo'qotishini o'z ichiga oladi.
Vaqtinchalik tabiati va og'irligiga ko'ra ularni ikki guruhga bo'lish mumkin.
Eng oddiyini spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar bilan zaharlanish holati deb
hisoblash mumkin, bu qisqa muddatli, ammo baribir tananing vaqt va makonni
idrok etishiga sezilarli hissa qo'shadi. Men ushbu turdagi jarayonlarni alohida, eng
oddiy guruhga ajratishni istardim, aniqrog'i, ularning qisqa muddatliligi va
tananing, masalan, jarohatlarga qaraganda qisqaroq tiklanish imkoniyati. Ammo
bunday jarayonni muntazam ravishda qo'llash bilan reabilitatsiya vaqtini
ko'paytirish va jarayonning qaytarilmasligi va natijada ijtimoiy hayotdan mahrum
bo'lish ehtimoli paydo bo'ladi.
Keyinchalik miyaning fokal lezyonlari bilan bog'liq idrok buzilishlari keladi,
chunki vaqtni idrok etish ma'lum psixofiziologik mexanizmlar va ularning tizimlari
bilan bevosita bog'liq.
Bemor S., 32 yosh. Vizual talamusning shikastlanishi aniqlandi, bu bir qator
talamus belgilarida ifodalanadi. Bemorda vaqtni idrok etishning buzilishi mavjud: u
kichik vaqt oralig'ini noto'g'ri baholaydi va ularni sezilarli darajada uzaytiradi.
Vrach S.dan bir soniya o tganini aytishni so raydi, uning boshlanishini qayd etadi. ʻ ʻ
Bemor 5-7 soniyada. bir daqiqa o'tdi, deydi. Unga ko'rsatilgan interval 5 va 10
soniya edi. u ham 1 daqiqani oladi. Birinchi haftalarda bemor hozirgi paytda
yo'nalishini yo'qotdi, joriy yilni, oyni va sanani nomlay olmadi yoki kasalxonada
qolish muddatini aniqlay olmadi, u ertalabni kechqurun deb bildi;
Boshqa hollarda, miya yarim sharlarining frontal loblari shikastlanganda,
odam o'z vaqtida harakatlarni rejalashtirish qobiliyatini yo'qotadi. Shunday qilib,
bemor V. bosh og rig idan, ko rishning pasayishidan shikoyat qildi. Unga oldingi
ʻ ʻ ʻ
kranial chuqurchaning meningiomasi, frontal loblar, striatum va diensefalonning
siqilishi tashxisi qo'yilgan. Operatsiya davomida frontal lobning qutbi kesilgan.
To'rt kundan keyin bemor o'z vaqtida orientatsiyani yo'qotdi: u hozir 1928 yil (bu
26

1938 yilda sodir bo'lgan) ekanligini aytdi va yilning oyi va vaqtini noto'g'ri
ko'rsatdi. 10
Alohida guruh sifatida men tug'ma ko'r va karlikni ajratib ko'rsatishim
mumkin edi, chunki dastlab tug'ilishda odamning vaqt va makonni idrok etishi
butunlay boshqacha bo'lib, ijtimoiy hayotga kirishi o'rganishning o'ziga xos turlari
bilan bog'liq, masalan, o'qishni o'rganish. va kosmosda orientatsiya ko'r tug'ilganlar
va kar tug'ilgan odamlar orasida imo-ishora tili. Qiyinchilik shundaki, bunday
idrokni buzilishlar, patologiyalar yoki vaqtni idrok etishning o'ziga xos turiga
bog'lash kerakmi.
10 . ., . . (http://scorcher.ru/neuro/neuro_sys/chronotop/chronotop1.php) Леонов А А Лебедев В И
27

XULOSA
Bu ishda insonning vaqtni idrok etishi kabi mavzuning dolzarbligi
ko'tarilgan.
Boshlash uchun biz nima bilan ishlayotganimiz - Hamma joyda va bizni o'rab
turgan vaqt tushunchasini kiritdik. Aristotel, Platon va Avgustin kabi faylasuflar
vaqtni bizni harakatga keltiradigan, insoniyatning barcha faoliyatiga singib
ketadigan cheksiz bir yo'nalishli kuch deb bilishgan.
Meni ushbu mavzuni o'rganishga ushbu manba qanchalik qimmatli ekanligi
va biz uni qanchalik to'g'ri sarflaymiz degan fikr turtki bo'ldi. Ammo vaqtni
boshqarishning tafsilotlariga kirishdan oldin, men asoslardan boshlamoqchi edim.
Bu nima, vaqt? Bu qanchalik aniq va haqiqiy? Biz buni qanchalik to'g'ri
qabul qilamiz? Bu tuyg'u uchun tanadagi nima javobgar?
Men ushbu va boshqa savollarni yuqorida yozilgan bo'limlarda ko'rib
chiqdim.
Mening ishim natijasida men quyidagilarni umumlashtirishim mumkin: 1.
Vaqt muammosi bugungi kunda ham ko'plab fanlarda dolzarb bo'lib
qolmoqda. U falsafa, fizika va psixologiyaga alohida e'tibor beradi.
2. Vaqt tushunchasi Kosmos tushunchasi bilan yaqin aloqada, chunki ular
bir-biridan ham, insondan ham ajralmasdir. Inson shu erda va hozir, ya'ni vaqt va
makonda mavjud.
3. Vaqtni idrok etish organi mavjud emas. Vaqtni idrok etish uchun
mas'ul bo'lgan ko'plab mexanizmlar to'plami mavjud. Bu yana bir bor vaqtning
kosmosdan ajralmasligini isbotlaydi, chunki uni idrok etish uchun javobgar
mexanizmlar ham vaqtni idrok etishga yordam beradi.
4. Insonning vaqtni idrok etishida quyidagilar yuzaga keladi:
a) vaqtinchalik davomiylikni idrok etish va
b) vaqt ketma-ketligini idrok etish. Vaqtni idrok etish har doim sub'ektiv
bo'lib, insonning sharoitlari va yoshiga bog'liq. Vaqt uzaytirilishi yoki qisqartirilishi
mumkin. Inson qanchalik katta bo'lsa, u uchun vaqt tezroq o'tadi.
28

5. Uning vaqtni idrok etishi insonning psixologik hissiy holatiga bog'liq.
Ba'zan u og'riqli uzoq vaqt sudrab yuradi, ba'zan esa sezilmasdan uchib ketadi.
Vaqt oqimining buzilishi (buzilishi) ta'siri, ayniqsa, ko'pincha tanqidiy vaziyatlarda
yoki hayot va sog'liq uchun o'lik xavf tug'diradigan paytlarda kuzatiladi.
6. Vaqtning sekinlashishi yangi yoki muhim vaziyatda miya ma'lumotni
batafsilroq qabul qila boshlaganligi bilan bog'liq. Oddiy qilib aytganda, vaqtni
sekinlashtiradigan emas, balki tezlashtiradigan miyadir. Misol uchun, agar odamga
bir xil tasvir bir necha marta ko'rsatilsa va keyin yangisi ko'rsatilsa, u bu yangisiga
avvalgilariga qaraganda uzoqroq qaraganiga ishonch hosil qiladi. Bundan tashqari,
g'ayrioddiy rasmni ko'rishda miya ko'proq energiya sarflaydi.
7. Fokal miya lezyonlari bilan vaqtni idrok etishning buzilishi qayd etiladi.
Miya yarim korteksining frontal qismlari shikastlanganda, odam o'z vaqtida
harakatlarini rejalashtirish qobiliyatini yo'qotadi, shizofreniya bilan og'rigan ba'zi
bemorlar vaqt ular uchun to'xtab qolganga o'xshaydi. Ular vaqt o'tishini aqlan
tushunadilar, lekin uning oqimini "sezmaydilar".
29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Мелехин А.И. - ИССЛЕДОВАНИЯ ВРЕМЕНИ В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ
ПСИХОЛОГИИ: НАСЛЕДИЕ И ПЕРСПЕКТИВЫ (2010г)
2. Рудольф Карнап Глава 3. Измерения и количественный язык //
Философские основания физики: Введение в философию науки = R.
Carnap. Philosophical Foundations of Physics: an introduction to the
philosophy of science. — М.: Прогресс, 1971. — 392 с.
3. Леонов А.А., Лебедев В.И.
(http://scorcher.ru/neuro/neuro_sys/chronotop/chronotop1.php)
4. Byne, W. (1994). The Biological Evidence Challenged. Scientific American,
May 1994.
5. Draaisma, D. (2004). Why Life Speeds Up As You Get Older, Cambridge:
University Press.
6. Л. Я. Беленькая, К вопросу о восприятии временнОй длительности и
его нарушениях // Исследования по психологии восприятия / Под ред.
С. Л. Рубинштейна. М.-Л. 1948.
7. http://bookap.info/clasik/rubinshteyn/gl46.shtm
8. http://www.i-
gnom.ru/books/formirovaniye_math_predstavleniy/mathematic38.html
30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. VAQT VA UNING IDROKI HAQDA TUSHUNCHALAR

Vaqt tushunchasi. Vaqtni o'rganishga tarixiy yondashuv

Vaqtni idrok etish uchun javob beradigan psixofiziologik mexanizmlar

II BOB VAQTNI IDROK ETISH VA UNING PATALOGIYALARI

Vaqtni idrok etishning aqliy mexanizmlari

Vaqtni idrok etishning patologiyalari va buzilishlari

XULOSA

ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить