Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 218.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Referatlar
Fan Informatika va AT

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Xalqaro baholash dasturlari asosida tanqidiy va kreativ fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish

Sotib olish
XALQARO BAHOLASH DASTURLARI ASOSIDA TANQIDIY VA KREATIV FIKRLASH KO’NIKMASINI SHAKLLANTIRISH REJA: 1. Xalqaro baholash dasturida muvaffaqiyatli ishtirok etish – ta’lim sifatini oshirishning muhim omili. 2. PISA (Programme for International Student Assessment) - o’quvchilarni xalqaro baholash dasturi. 3. PIRLS ( Progress in International Reading and Literacy Study) - boshlang’ich 4-sinf o’quvchilarining matnni o’qish va tushunish darajasini baholash. 4. TIMSS (Trends in International Mathematics and Science Study) - 4 va 8-sinf o quvchilarining matematika va tabiiy yo nalishdagi fanlardan o zlashtirishʻ ʻ ʻ darajasini baholash uchun Xalqaro baholash dasturida muvaffaqiyatli ishtirok etish - ta’lim sifatini oshirishning muhim omili So nggi yillarda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasidaʻ ulkan iqtisodiy o sish ko rsatkichlariga erishilayotganligi sababli barcha sohalarda ʻ ʻ malakali kadrlar va yetuk mutaxassislarga bo lgan talab yanada oshmoqda. Bu o z- ʻ ʻ o zidan o quvchilarimizning darslarga qiziqish xususiyatlarini oshirish va ʻ ʻ o qituvchilarning har tomonlama ta’lim-tarbiyasiga e’tiborini kuchaytirishni talab ʻ etadi. Yuqoridagi talablarning ta’lim tizimi uchun juda muhim ekanligi, aksariyat xorijiy davlatlardagi kabi ta’lim va fan sohalari rivojlanishini baholash va monitoring qilish orqali ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan ilg or tajribalarni ʻ sohaga jalb qilish kerakligini anglatadi. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 8 dekabrdagi “Xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari to g risida”gi 997-sonli qarorida eng ustuvor vazifa ʻ ʻ qilib quyidagilar olindi: - Xalqaro tadqiqotlar natijalariga asoslangan holda o qish, matematika va tabiiy ʻ yo nalishdagi fanlardan davlat ta’lim standartlari, o quv dasturlari hamda ʻ ʻ o quv adabiyotlari mazmuniga o zgartirish va qo shimchalar kiritish; ʻ ʻ ʻ - PISA baholash dasturi yo nalishidagi savollar milliy bazasini yaratish va o quv ʻ ʻ dasturlariga integrasiya qilish; - o quvchilar savodxonligini baholashning milliy tizimini yaratish va 2019-2021 ʻ yillarda amaliy ko nikmalarini shakllantirilishini baholashga qaratilgan ʻ sinovlarni tizimli ravishda o tkazib borish. ʻ Vazirlar Mahkamasining 997-sonli qarorida quyidagi xalqaro baholash dasturlari bo yicha ʻ xalqaro tadqiqotlar tashkil etilishi qayd etilgan: Progress in International Reading and Literacy Study (PIRLS) — boshlang ich 4-sinf o quvchilarining matnni o qish va tushunish darajasini ʻ ʻ ʻ baholash uchun; Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS) — 4 va 8-sinf o quvchilarining matematika va tabiiy yo nalishdagi fanlardan o zlashtirishʻ ʻ ʻ darajasini baholash uchun; The Programme for International Student Assessment (PISA) — 15 yoshli o quvchilarning o qish, matematika va tabiiy yo nalishdagi fanlardan ʻ ʻ ʻ savodxonlik darajasini baholash uchun; The Teaching and Learning International Survey (TALIS) — rahbar va pedagog kadrlarning umumiy o rta ta’lim muassasalarida o qitish va ta’lim olish ʻ ʻ muhitini hamda o qituvchilarning ish sharoitlarini o rganish uchun. ʻ ʻ 2021 yilda O’zbekiston Respublikasi qaysi xalqaro dasturlarda ishtirok etadi: (PISA) — 15 yoshli o quvchilarning o qish, matematika va tabiiy ʻ ʻ yo nalishdagi fanlardan savodxonlik darajasini baholash, ʻ (PIRLS) — boshlang ich 4-sinf o quvchilarining matnni o qish va tushunish ʻ ʻ ʻ darajasini baholash. PISA   -   o quvchilarni ta'lim sohasidagi yutuqlarini baholash bo yicha xalqaro ʻ ʻ dastur bo lib, undagi test jahon davlatlaridagi maktab o quvchilarining bilimi va ʻ ʻ ularni amaliyotda qo llay olish mahoratini baholaydi. Dasturning asosiy maqsadi ʻ - 15 yoshli o quvchilar ta'lim dargohida olayotgan bilim va tajribalarini ijtimoiy ʻ munosabatlarda va inson faoliyatida uchraydigan turli xil hayotiy vazifalarni yechishda qanchalik foydalana olish qobiliyatini baholashdir. Ushbu sinov har uch yilda bir marotaba o tkaziladi. Testda faqat 15 yoshdagi o smirlar ishtirok etadi. ʻ ʻ Maktabdagi ta'lim sifatini monitoring qilishga qaratilgan PISA dasturi asosiy uch yo nalishda: ʻ o qish,matematika ʻ va ijtimoiy fanlar savodxonligi bo yicha olib ʻ boriladi. Birgina 2015 yilning o zida 70 dan ortiq davlatlar PISA xalqaro dasturi ʻ sinovida ishtirok etgan. Umuman olganda, PISA dasturi davlatlarning ta'lim sohasidagi siyosatiga sezilarli darajada ta'sir o tkazadi. Har bir davlat o tkazilgan ʻ ʻ tadqiqot natijalari asosida o zining ta'lim sohasidagi kuchli va kuchsiz tomonlarini ʻ xolisona aniqlab, boshqa davlatlarga nisbatan mavqeini ko radi hamda ta'lim ʻ muassasalarida o quv jarayonini takomillashtirishda o z yo nalishlarini vaʻ ʻ ʻ strategiyasini belgilab oladi. PIRLS - tadqiqotida 50 dan ortiq davlatlar ishtrok etib kelmoqda. Mazkur xalqaro tadqiqotning maqsadi turli xil ta'lim tizimidan iborat bo lgan davlatlardagi ʻ boshlang ich maktab o quvchilarining matnni o qish va qabul qilish bo yicha ʻ ʻ ʻ ʻ tayyorgarligi hamda o quvchilarning har xil yutuqlarga erishishga sabab bo luvchi ʻ ʻ ta'lim tizimidagi o ziga xos xususiyatlarni aniqlash va baholashdan iborat. Albatta ʻ bunday tadqiqot xalq ta'limi sohasidagi ishchilar, olimlar, metodistlar, o qituvchilar, ota-onalar va jamoat vakillari uchun katta ahamiyatga egadir. ʻ Umuman olganda mamlakatimizda aynan mana shunday xalqaro dasturlarning ta'lim tizimini baholash va monitoring qilishdagi ishtiroki mavjud emasligi yoki o quvchi yoshlar bilimlari darajasini baholash yoki monitoring ʻ qilishning “Milliy dasturi” yaratilmaganligi, hududlar kesimida yoshlar tomonidan u yoki bu fanni o zlashtirish darajasining sifati va sohada amalga oshirilishi lozim ʻ bo lgan ishlar ko lamini belgilab borish va tegishli islohotlar o tkazish ʻ ʻ ʻ imkoniyatini cheklab qo ymoqda. Shuningdek, boshlang ich va umumiy o rta ʻ ʻ ʻ ta'lim muassasalaridagi o qitish darajasining islohotlar tempidan ortda ʻ qolayotganligi yaqin kelajakda malakali kadrlar tanqisligini keltirib chiqaradi. Shuni inobatga olgan holda quyidagi takliflarni amalga oshirish joiz deb hisoblaymiz: 1. Xalqaro ta'lim sifatini baholash dasturlarida O‘zbekistonning ishtiroki masalasini atroflicha o rganib chiqish va ushbu dasturlarda ishtirokini ta'minlash; ʻ 2. Xalqaro tajribadan kelib chiqqan holda o quvchi yoshlar bilimlari ʻ darajasini baholash yoki monitoring qilishning “Milliy dasturi” ni yaratish; 3. Ilm-fan yutuqlarining eng ilg or natijalari va adabiyotlarning ingliz tilida ʻ nashr qilinishini inobatga olgan holda, maktablarda ingliz tilini o rgatuvchi turli ʻ xorijiy dasturlarni tadbiq etish masalasini ko rib chiqish; ʻ 4. Maktabgacha ta'lim muassasalarida ta'lim–tarbiya berishga mas'ul mutaxassislarning malaka talablarini aniq mezonlar orqali belgilab qo yish va ʻ bolalarning umumiy ta'limga yo naltirilishida butunlay mas'ulligini qonun bilanʻ belgilab qo yish; ʻ 5. Maktabgacha ta'lim hamda umumiy o rta ta'lim muassasalaridagi guruh va ʻ sinflarda xalqaro tajribada sinalgan usullardan kelib chiqqan holda o quvchilar ʻ sonining maksimal hamda minimal ko rsatkichlarini belgilab qo yish; ʻ ʻ 6. Psixologik testlar yordamida boshlang ich sinflardagi iste'dodli bolalarni ʻ ajratib olib 8-9 yoshlilar uchun har bir maktabda ixtisoslashgan sinflar tashkil etish. PISA (Programme for international student assessment) – o quvchilarni ʻ xalqaro baholash dasturi XXI asr o rtalarida jahon mamlakatlari tomonidan xalqaro iqtisodiy ʻ munosabatlarni rivojlantirish maqsadida bir qator tashkilotlar tuzildi. Ular orasida eng ko zga ko ringani AQSh, Yaponiya, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya, ʻ ʻ Islandiya, Norvegiya, Shveysariya, Turkiya, shuningdek, Yevropadagi yana bir necha, jami 24 mamlakat a’zo bo lgan tuzilma – Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot ʻ tashkiloti (IHTT)dir. 1961 yilda ish boshlagan IHTT o tgan davr mobaynida moliyaviy sohada ʻ yuzaga kelgan turli muammolarni hal etib kelmoqda. Ayniqsa, yangi asr ostonasida ushbu tashkilot negizida dunyo ta’limining asosiy bo g ini bo lgan umumiy o rta ʻ ʻ ʻ ʻ ta’limni rivojlantirish maqsadida PISA (Programme for International Student Assessment) — o quvchilarni xalqaro baholash dasturi ishlab chiqildi. Iqtisodiy ʻ tashkilotning ta’lim sohasiga murojaat etishi bejiz emas. Boisi, har qanday soha uchun kadrlar maktablarda, oddiy sinfxonalarda ulg ayadi. Shu ma’noda IHTTdek ʻ ulkan tuzilma ham davlatlarning ta’lim tizimiga qancha mablag sarflayotgani va ʻ ular nechog li samara berayotgani reytingini tuzishga majbur bo ldi. ʻ ʻ Bugun turli davlatlardagi ta’lim ko rsatkichlarini o rganish, tahlil etish, ʻ ʻ solishtirish va istiqboldagi taraqqiyot maqsadlarini belgilash uchun xalqaro baholash dasturi ayni muddao bo lmoqda. Unga ko ra, xalqaro ta’lim ʻ ʻ ekspertlari yuqori sinf o quvchilarining fanlarni o zlashtirish darajasini aniqlash uchun ʻ ʻ universal test tizimi ishlab chiqdi. Bundan tashqari, dastur ijodkorlari o quvchilarning bilimlarini amaliyotda qo llay olish qobiliyatini ham tekshiradi.ʻ ʻ Jumladan, har uch yilda 15 yoshli o quvchilar test sinovlari orqali 3 yo nalishda ʻ ʻ baholanadi. Bular: 1) tabiiy fanlar — o quvchilarning tabiiy fanlar bilan bog liq ilm-fan, ʻ ʻ texnologiya yangiliklariga qiziqishi, ularni asoslay olishi, tabiiy hodisalarni tushuntira bilishi, baholashi, ilmiy tadqiqotlar o tkazishni rejalashtirishi ʻ tekshiriladi; 2) matematika — ilmiy va hayotiy hodisalarni asoslashda matematik amallarni qo llay olishi va ularni matematik tushunchalar, teorema va aksiomalar ʻ yordamida tushuntirishi, qolaversa, shu orqali o quvchilarda ongli qaror qabul ʻ qilish ko nikmasi shakllangani darajasi aniqlanadi; ʻ 3) o qish — o quvchining savodi, kitobxonligi va mustaqil fikrlashi, ʻ ʻ dunyoqarashi, tahlilchilik qobiliyati, xotirasi, ijtimoiy faolligi baholanadi. Buning uchun o quvchilarga ikki soat vaqt beriladi. Turli fanlar bo yicha ʻ ʻ sinov yagona markaziy tizimga ulangan kompyuterlarda olib boriladi. Bundan tashqari, muammo va yutuqlarni aniqlashda o quvchilar hamda maktab ʻ ma’muriyatidan alohida so rovnomalar olinadi. Bu so rovnomalarda ʻ ʻ o quvchilarning maktab va uydagi hayot tarzi qanday kechishi oydinlashadi. ʻ Shuningdek, bugungi kun talabi - axborot texnologiyalari va mobil aloqa vositalaridan qanday va nima maqsadda foydalanishi, o qishdagi uzilishlar ʻ sabablari haqida ma’lumotlar to planadi. Bu ta’lim samaradorligini ortga ʻ tortayotgan kamchilik va muammolarni, ta’lim dargohidagi o zaro ijtimoiy ʻ munosabatlar va turli hayotiy vazifalarni yechishdagi to siqlar haqida tasavvur ʻ hosil qilishda muhim ahamiyatga ega. E’tiborlisi, ayni vaqtgacha aniqlangan reyting natijalarida 3 yo nalish ʻ (matematika, o qish, tabiiy fanlar) bo yicha ham Osiyoning rivojlangan davlatlari ʻ ʻ ta’limi 1-o rinni egallab kelyapti. Xususan, Xitoy, Tayvan, Singapur, Janubiy ʻ Koreya, Yaponiya ta’lim sohasida namunali faoliyat olib boryapti. Ular bilan izma- iz borayotgan Finlandiya, Lixtenshteyn, Niderlandiya, Shveysariya, Estoniya, Polsha, Irlandiya, Kanada kabi davlatlar ham yetakchilar qatorida turgan bo lsa, ʻ Indoneziya, Qatar, Iordaniya, Kolumbiya, Albaniya, Tunis, Qozog iston quyiʻ pog onalarni egallagan. Hatto AQSh va Buyuk Britaniyaning umumiy o rta ʻ ʻ ta’limdagi natijalari o rtacha ekani ko pchilikni hayratga solishi tabiiy. ʻ ʻ Ta’lim bo yicha AQShlik mutaxassis Denis Van Roukel mazkur holat ʻ xususida fikr yuritarkan: «Biz o quvchilarimiz saviyasidan xafa emasmiz. Boisi ʻ ushbu ko rsatkichlar bizda ta’lim sifati yomonligini anglatmaydi, aksincha — ʻ Sharq va G’arbda ta’lim taqsimoti turlichaligini bildiradi. Ya’ni, bizda oliy ta’lim tizimi hal qiluvchi o rinda turadi», deya munosabat bildirdi. Biroq Denis umumiy ʻ o rta ta’limni rivojlantirmay turib, maorifning keyingi bosqichlarida zafar qozonish ʻ tavakkalchilik ekanini ham qo shimcha qilgan. PISA xulosalari AQShda ham tez ʻ orada maktab o quvchilarining o zlashtirishiga bo lgan munosabati tubdan ʻ ʻ ʻ o zgarishiga sabab bo lsa, ajab emas. ʻ ʻ PISA tashkiloti rivojlangan davlatlarda ta’lim sifatini yanada yaxshilashda muhim mezon bo layotgani quvonarlidir, — deydi IHTT direktori, ayni paytda ʻ PISAning kuratori Andreas Shlyaxer. — Bu tashkilotning baholash mezonlarini ishlab chiqishda Niderlandiya axborot texnologiyalarini rivojlantirish Amro R3 Konsorsiumi, Yaponiya milliy ilmiy-tadqiqot instituti, AQSh pedagogik test xizmati va boshqa ta’limga ixtisoslashgan nufuzli tashkilotlar ko mak berib ʻ kelmoqda. Har bir davlat o tkazilgan tadqiqot natijalari asosida o zining ta’lim ʻ ʻ sohasidagi kuchli va kuchsiz tomonlarini bilib, boshqalarga nisbatan ta’limdagi mavqyeini yaqqol ajratib oladi. Bu esa yanada takomillashish, o sishga xizmat ʻ qiladi. Darvoqe, PISA 1997 yilda tashkil topgan bo lsa-da, 2000 yildan to laqonli ish ʻ ʻ boshlagan. Dastlab 32 mamlakatdan 265 ming nafar o quvchi sinov jarayoniga ʻ qamrab olingan va asosan, o qish qobiliyati tekshirilgan bo lsa, 2003 yilga kelib 43 ʻ ʻ davlatdan 275 ming o quvchi bilimi matematika, o qish va tabiiy fanlar bo yicha ʻ ʻ ʻ baholandi. Aytish mumkinki, yildan-yilga baholashda ishtirok etishni istovchi davlatlar va o quvchilar soni ʻ ortmoqda. Bu esa xalqaro ta’lim standartlariga mos keladigan ta’lim tizimiga ega davlatlar soni ortishiga ham sabab bo ladi. ʻ 2015 yilda PISA tahlillarida Singapur yoshlari barcha yo nalishlardaʻ birinchilikni qo lga kiritdi. Xususan, so nggi natijalarga ko ra, matematika ʻ ʻ ʻ bo yicha bilimdonlik borasida singapurlik o quvchilar 564 ball bilan yaqqol ʻ ʻ yetakchiga aylandi. PISAning yana bir foydali jihati shuki, u qay yo nalishga ʻ e’tibor qaratsa, shu yo nalish bo yicha o quvchilar bilim darajasini test sinovlari, ʻ ʻ ʻ ruhiy olami va hayotidagi muammo va yutuqlarni esa so rovnomalar orqali ʻ aniqlaydi. Ko rsatkichlar o rganilib, yechim topiladi, foydali metodlar ishlab ʻ ʻ chiqiladi. Misol uchun, 2015 yili quyidagi matematik metod tavsiya etilgan: 4 ta musiqiy guruh tanlanadi. 6 oy davomida o quvchilar bu guruhlar musiqiy albomi ʻ sotilishini kuzatib, natijalarni ustunli diagrammada ifodalashadi. Uni o quvchilar ʻ o qituvchilari yordamida solishtirishadi. Bu ularni grafiklarda axborot berish va ʻ olishga, shu bilan birga, voqealarni raqamlar bilan ifodalashga o rgatadi. ʻ Yoki tabiiy fanlar bo yicha metod: har bir o quvchi kompyuterni uzoq ʻ ʻ ishlatgach, charchaydi. Ko pchilik bu paytda suv yoki qahva ichib, hordiq ʻ chiqaradi, ammo bu xato ekan. Aksincha, ishchanlik qobiliyatini saqlab qolish va o stirish uchun issiq yoki sovuq havoda yengil yugurishi kerak. Har bir o quvchi ʻ ʻ shunday qilishi lozim. Bunda tana harorati, tashqaridagi harorat, havo namligi inobatga olinadi. Muhimi, buni o quvchi mustaqil tarzda tadqiq qiladi. ʻ O’qish savodxonligini oshirish uchun peshlavhalardagi e’lonlarga e’tibor qaratish mumkin. Uni o quvchi o qib, tahlil qiladi. E’londa mahsulot haqida ʻ ʻ batafsil ma’lumotlar berilgan, matn yakunida «mahsulot yoqmasa, pulingizni qaytib olishingiz mumkin» deyilgan. Aynan shu jumla o quvchining xulosa ʻ chiqarishi uchun turtki beradi, savodxonligi darajasini belgilaydi. 2015 yilgi test sinovlariga 72 davlatdan 29 mingta maktabda ta’lim olayotgan 540 ming o quvchi jalb etildi. Unga ko ra, IHTT davlatlarida o qish samaradorligi ʻ ʻ ʻ o rtacha, Singapur, Yaponiya, Estoniya, Finlyandiya va Kanadada yuqori darajada ʻ ekani ma’lum bo ldi. IHTTga a’zo o lkalardagi o quvchilar o rgangan bilimini ʻ ʻ ʻ ʻ amalda qo llay olish darajasi 8, singapurlik o quvchilarning natijasi esa 24 foizni ʻ ʻ tashkil etgan. Agar jarayon shunday maromda davom etaversa, IHTT mamlakatlari Sharqdan intellektual ishchi kuchlari «sotib olish»ga ulkan ehtiyoj sezishi muqarrar. 2006-2015 yillar oralig ida Kolumbiya, Isroil, Xitoy, Portugaliya, Qatar,ʻ Ruminiya o quvchilarining bilimlardan ijodiy foydalanish darajasi oshdi. 33 ta ʻ mamlakatda ilm-fanda qiz bolalar tafakkurda o g il bolalardan o zib ketgani ʻ ʻ ʻ e’tiborlidir. Masalan, finlyandiyalik qizlar ilmiy saviyasi juda yuqori bo lgan ʻ yagona davlatdir. Ayollar ko pincha sog liqni saqlash sohasida ishlasa, erkaklar ʻ ʻ axborot-kommunikasiya texnologiyalari, muhandislik sohalarida faol. 2009 yilgacha IHTTga a’zo davlatlarning 20 foizida tanlangan fanlarni o zlashtirish darajasi o rtachadan ham past edi. 2009-2015 yillar oralig ida ʻ ʻ ʻ qizlarning o qishi 12 ballga pasaydi, o g il bolalarning natijasi esa yaxshilandi. ʻ ʻ ʻ Xitoyning Pekin, Shanxay, Jiangsu, Guangdong kabi shaharlari, Singapur va Tayvan o quvchilari matematika bo yicha yuqori natijani saqlab kelyapti. ʻ ʻ Aytgancha, PISA qizlar va o smirlarning o zlashtirishi bo yicha alohida ʻ ʻ ʻ reyting shakllantirishdan tashqari, dunyoning eng a’lochi 20 nafar o quvchisini ʻ ham aniqlaydi. Unga Xitoy va Vetnamdan ko proq yoshlar kirgani e’tiborga ʻ molikdir. Bundan tashqari, aksariyat muhojir o quvchilarning o zlashtirish darajasi ʻ ʻ tabiiy ravishda mahalliy tengdoshlaridan ikki barobar past bo ladi. Ammo keyingi ʻ paytlarda 24 foiz muhojir o quvchilar bilim darajasi o rtacha ko rsatkichni qayd ʻ ʻ ʻ etmoqda. Demak, o quvchilarning bilim olishi muhitga ham bog liq. Noqulay ʻ ʻ muhitdagi o quvchilar qulay muhitdagi tendoshlaridan ko p hollarda kam ball ʻ ʻ to playdi. PISA esa ta’limda tenglik bo lishi uchun kurashadi. ʻ ʻ Maktab ta’limi muhitida davomat, tartib, darslarga xalaqit beruvchi turli omillar, o qituvchi bilimi va farosati, saviyasi, shogirdini munosib qo llab- ʻ ʻ quvvatlashi muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, maktab jamoasi va ota-onalar o rtasidagi munosabat ham maktab faoliyatining ajralmas qismi hisoblanadi. ʻ Ayniqsa, maktab ma’muriyati yaxshi o qituvchilarni ko paytirishi, qo llab- ʻ ʻ ʻ quvvatlashi, sifatli o quv rejalari va o quv dasturlari ishlab chiqilib, amaliyotga ʻ ʻ joriy etilishini yo lga qo yishi lozim. Bu esa kelgusida PISA kabi tashkilotlar ʻ ʻ «chig irig i»ga ehtiyoj sezmaslik, ushbu tuzilmaga to lanadigan minglab mablag niʻ ʻ ʻ ʻ tejab qolish imkonini beradi. Aytish joizki, shu vaqtga qadar mamlakatimiz ta’limi PISA baholash tizimi doirasiga tushmagan. Ammo bu borada harakatlar boshlangan. Yurtimiz ta’limi PISAning 2021 yilgi xalqaro baholash dasturida ishtirok etishi va “Xalqaro tadqiqotlarni amalga oshirish Milliy markazi” ochilishi haqidagi murojaati ma’qullangani buning bir tasdig idir. ʻ Bu markazning zimmasiga mamlakatimiz ta’lim tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish, 2019-2021 yillar oralig ida amaliy ko nikmalar shakllantirilishini ʻ ʻ baholashga qaratilgan sinovlarni tizimli ravishda o tkazib borish, o quv ʻ ʻ adabiyotlarini modernizasiya qilish, xalqaro ta’lim standartlariga asoslangan holda o qish, matematika, tabiiy yo nalishdagi fanlardan davlat ta’lim standartlari, o quv ʻ ʻ ʻ dasturlari hamda o quv adabiyotlari mazmuniga o zgartirish va qo shimchalar ʻ ʻ ʻ kiritish kabi bir qator vazifalar yuklatiladi. PIRLS-2021: boshlang ich sinflarda o quvchilarning savodi xalqaro ʻ ʻ tashkilot tomonidan tekshirilishi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig i Ulug bek Tashkenbayev hamda Ta’lim yutuqlarini baholash ʻ ʻ xalqaro assotsiatsiyasi (IEA — International Association for the Evaluation of Educational Achiyevement)ning Amsterdamdagi direktori Andrea Netton o rtasida ʻ O‘zbekistonning PIRLS-2021 baholash tizimida ishtirok etishi yuzasidan 2019 yil 25-yanvar kuni ilk rasmiy uchrashuv tashkil qilindi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi tomonidan xalqaro baholash tadqiqotlar tashkiloti bilan PISA-2021 xalqaro baholash tadqiqotlarida ishtirok etish bo yicha kelishuvga ʻ erishilgan edi. PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study — xalqaro o qish ʻ savodxonligini o rganishdagi yuksalish) — bu turli mamlakatlarda boshlang ich ʻ ʻ sinfda tahsil oluvchi o quvchi yoshlarning matnni o qish va tushunish darajalari ʻ ʻ sifatini baholab beruvchi xalqaro baholash tizimidir. Ushbu sinov turi har 5 yilda bir marta o tkazishga mo ljallangan bo lib, uning oxirgi 2016-yilgi tadqiqotlariʻ ʻ ʻ natijalariga ko ra Rossiya Federatsiyasi yetakchilik qilmoqda. ʻ Ta’lim yutuqlarini baholash xalqaro assotsiatsiyasi butun dunyo bo ylab ʻ ta’limni baholash, tushunish va yaxshilash bo yicha ish olib boradigan milliy ʻ tadqiqot institutlari, tadqiqot agentliklari, olimlar va tahlilchilarning xalqaro hamkoridir. Mazkur notijorat va mustaqil tashkilot tarmog ida 60 dan ziyod ʻ mamlakatlar hamda 100 dan ortiq ta’lim muassasalari ishtirok etmoqda. 1958- yildan buyon IEA o quvchilarning matematika, tabiiy fanlar hamda o qish ʻ ʻ salohiyati bo yicha savodxonliklarini baholash jarayonida ta’lim tizimidagi ʻ kamchiliklarni bartaraf etish bo yicha chora-tadbirlar hamda maqbul tavsiyalar ʻ yaratishi bilan boshqa xalqaro tashkilotlardan ajralib turadi. 2019 yil 25-yanvardagi uchrashuvda PIRLS dasturining 2021-yil uchun mo ljallangan tadqiqotlarida O‘zbekistonning ishtirok etishi tashabbusi IEA ʻ tashkiloti tomonidan katta olqishlar bilan qarshi olindi va tashkilot tomonidan barcha kerakli yordam va tavsiyalar berilishi ta’kidlandi. Shuningdek, yig ilishda ʻ PIRLS-2021 tadqiqotlarida ishtirok etish bilan bog liq tashkiliy masalalar, ya’ni ʻ ishtirok etish shartlari, tadqiqotlarni amalga oshirish bosqichlari, tadqiqotlarning samarali tashkil etishiga qaratilgan yo riqnomalar va boshqa ko plab vazifalar ʻ ʻ atroflicha muhokama qilindi. Uchrashuv so ngida IEA rahbariyatining kengaytirilgan yig ilishida ʻ ʻ O‘zbekiston vakillarining ishtirokini ta’minlash va rasmiy kelishuv imzolashga kelishib olindi. Ma'lumki, o zgarishlar davrida ta'lim tizimi ijtimoiy jarayonlardan kelib ʻ chiqqan holda shiddat bilan rivojlanishni taqozo etadi. Ta'lim orqali jamiyatda kelajakdagi vazifalarni bajarishga qodir bo lgan yangi avlod shakllantiriladi. ʻ Shuni inobatga olgan holda umumta'lim maktablari va maktabgacha ta'lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, yosh avlodning har tomonlama puxta bilim olishi uchun zarur sharoit va imkoniyatlar yaratishga alohida e'tibor qaratib kelinmoqda. Xususan, 2017 yilning 16 iyun kuni Prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning Uchtepa tumaniga tashrifi chog ida maktab bilan kollejlar o rtasidagi bog liqlikniʻ ʻ ʻ mustahkamlash va tajriba sifatida 11 yillik umumiy o rta ta'limni tiklashga ʻ qaratilgan tashabbuslari keng jamoatchilik va ota-onalar tomonidan yuksak baholandi. Shuningdek, Prezidentimiz tashabbuslari bilan 9-sinfni bitirgan o quvchilar, ʻ ota-onalar va o zlarining xohishlariga binoan, ongli ravishda kasb-hunar kolleji, ʻ akademik litsey yoki o zlari ta'lim olgan maktablarda majburiy ta'limni davom ʻ ettirishlari mumkin ekanligining belgilab qo yilishi yoshlarga har tomonlama ʻ qulayliklar yaratdi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan bunday islohotlar natijasida ulkan iqtisodiy o sish ko rsatkichlariga erishilmoqda bu holat malakali kadrlar va yetuk ʻ ʻ mutaxassilarga bo lgan talabning yanada oshib borishiga turtki bo lmoqda. ʻ ʻ Bunday talabning qondirilishi o z navbatida yoshlar o rtasida kitobxonlik va ʻ ʻ darslarga qiziqish xususiyatini oshirish va o qituvchilarning har tomonlama ta'lim ʻ tarbiyaga e'tiborini kuchaytirishning zamonaviy ijtimoiy innovatsiyalar orqali amalga oshirish ehtiyojini vujudga keltirmoqda. Fuqarolik jamiyati shakllanishini monitoring qilish mustaqil instituti mutaxassislari aynan mana shunday talablarning bugungi kun ta'lim tizimi uchun juda muhim ekanligini inobatga olgan holda aksariyat xorijiy davlatlarda ta'lim va fan sohalari rivojlanishini baholash va monitoring qilish orqali ta'lim sifatini oshirishga qaratilgan ayrim ilg or tajribalarni o rganib chiqdi. ʻ ʻ Xususan, dunyoda ta'lim sifati, saviyasi va darajasini aniqlab beruvchi PISA (O‘quvchilarni ta'limdagi yutuqlarini baholash xalqaro dasturi), PIRLS (Matnni o qish va tushunish darajasini aniqlovchi xalqaro tadqiqot), TIMSS (Maktabda ʻ matematika va aniq fanlar sifatini tadqiq qiluvchi xalqaro monitoring) kabi bir qator xalqaro dasturlar mavjud bo lib, ular rivojlangan davlatlardagi ta'lim sifatini ʻ yanada oshirishdagi mezon sifatida keng qo llanilib kelinmoqda. ʻ TIMSS – maktabda matematika va aniq fanlar sifatini tadqiq qiluvchi xalqaro baholash dastur Maktabda olingan bilim insonning kelgusi hayot yo lini belgilaydi.ʻ Ko pchilik bilimni baho bilan o lchaydi. Ammo baho bilimni belgilovchi aniq ʻ ʻ mezon emas. U o quvchilarni faollikka undovchi, rag batlantiruvchi vosita, xolos. ʻ ʻ Har bir o qituvchining o z ish usuli, baholash metodi bor. Qaysidir o qituvchi ʻ ʻ ʻ uchun baho – bu rag bat yoki o quvchini 45 daqiqa ushlab turish vositasi. ʻ ʻ Shundanmi, bir sinfdan ikkinchi sinfga o tgan bolaning bahosida keskin o zgarish ʻ ʻ yaqqol namoyon bo ladi. Yana, pedagoglar orasida bahoni nisbatan yuqoriroq ʻ qo yuvchi yoki o quvchining bilim darajasi talabga javob bersa-da, “5” ni ʻ ʻ tejaydiganlari bor. Bu usullarning qaysi biri to g riligi esa doimiy bahstalab ʻ ʻ mavzu. O’quvchilarning bilim va malakasini umumiy ravishda tahlil qilish mamlakatdagi ta’lim sifati darajasini belgilaydi. Shu maqsadda o quv yili ʻ davomida har bir ta’lim muassasasida ichki va tashqi monitoring o tkazib boriladi. ʻ Uning natijasiga ko ra, eng namunali maktablar ketma-ketligi, o qituvchilar ʻ ʻ salohiyati va o quvchilarning o zlashtirish darajasi aniqlanadi. Bu jarayon ta’lim ʻ ʻ taraqqiyotini belgilovchi muhim mezon bo lgani uchun Xalq ta’limi vazirligi ʻ tashabbusi bilan umumiy o rta ta’lim maktabi o quvchilari bilimini baholash ʻ ʻ bo yicha xalqaro dasturlarni amaliyotga joriy etish maqsadida ilk qadamlar ʻ tashlandi. Ya’ni, o quvchilar bilimini xalqaro talablarga yetkazish, unga mosligini ʻ o rganib borish maqsadida PISA(Programme for International Student Assesment), ʻ TIMSS (Trends in Mathematics and Science Study) kabi baholash dasturlarini keng qo llash rejalashtirilmoqda. ʻ TIMSS  -   ham jahon mamlakatlari ta'lim tizimida keng tadbiq etilmoqda. TIMSS dasturi Ta'lim sohasidagi yutuqlarni baholash xalqaro assotsiatsiyasi IEA (International Association for the Evaluation of Educational Achievements) tomonidan tashkil etilgan bo lib, ushbu tadqiqot 4 va 8 sinf o quvchilari ʻ ʻ orasida matematika va ijtimoiy fanlar bo yicha ta'limning sifati, darajasi, fanga ʻ bo lgan munosabati, qiziqishini aniqlaydi. Har 4 yilda bir marotaba olib boriladi. ʻ Ushbu tadqiqot PIRLS tadqiqotiga o xshab, o quvchilar, maktab ma'muriyati vaʻ ʻ o qituvchilari orasida qo shimcha so rovnomalar o tkazadi va fan sohasida ʻ ʻ ʻ ʻ to sqinlik qilayotgan asosiy omillarni aniqlaydi. Bu esa o sha mamlakatda ishlab ʻ ʻ chiqilgan ta'lim standartlarini va ta'lim samaradorligini boshqa davlatlar bilan solishtirib ko rish imkonini beradi. 2015 yil TIMSS tadqiqotlari natijalariga ko ra ʻ ʻ AQSh, Singapur, Gonkong, Koreya Respublikasi, Yaponiya, Rossiya, Buyuk Britaniya kabi davlatlarning ta'lim tizimi eng yuqori ko rsatkichlarni egallagan. ʻ Shuni e'tirof etish lozimki, ayni shu davlatlarda yuqori texnologiyalarni o zlashtirish, sanoatlashtirish va yuksak darajadagi taraqqiyotga erishish ʻ maqsadida aniq fanlarni yuqori darajada o zlashtirishga alohida e'tibor qaratilib, ʻ unda o quvchilar tug ma iste'dod va qobiliyatlardan ko ra o z ustida doimiy ishlash ʻ ʻ ʻ ʻ hamda aniq fanlarni o qitishda guruh yoki sinfdagi o quvchilar sonining 16 ʻ ʻ nafardan oshmasligi belgilangan. Bunday tajriba AQShda ham mavjud bo lib, ʻ 1999 yildan boshlab bitta o qituvchi 40 minutlik dars mashg uloti davomida 16 ta ʻ ʻ bolaga bilim va tarbiya bera olish imkoniyatiga ega ekanligii inobatga olgan holda prezident qarori bilan ta'lim muassasalaridagi guruhlarda o quvchilar soni 16 nafar ʻ etib belgilangan. Adabiyotlar: Rahbariy adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –Toshkent, O‘zbekiston, 2011. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun . 2020 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: Ma’naiyat, - 2008. Asosiy adabiyotlar. 1. Mavlonova R. va boshqalar. “Pedagogika”, -Toshkent, “ Fan va texnologiya ”, 2018. 2. Devid Kluster. Tanqidiy fikrlash nima? K.Ishmatov tarjimasi. «Tanqidiy fikrlash asoslari» dasturi. 3. Dayana Xalperi. Психология критического мышления. Сант -Петербург, 2000. 4. Ильин Е.П. Психология творчества, креативносити, одарённости. Питер. 5. Мahmudov М.Ta’limni didaktik loyihalash. T., 1999. 6. Хуторской А.В. Дидактическая эвристика. Теория ва технология креативного обечения. Москва. 2003.

Xalqaro baholash dasturlari asosida tanqidiy va kreativ fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish

Sotib olish