Xavotirning yosh o'quvchilarning bilim olishiga ta'siri
![31-bob. Yosh o'quvchilarning xavotiri psixologik va pedagogik muammo
sifatida
1.1-§. Psixologik adabiyotlarda xavotir tushunchasining turli xil ta'riflari
Psixologik adabiyotlarda xavotir tushunchasining turli xil ta'riflarini topish
mumkin, garchi ko'pchilik tadqiqotchilar uni o'tish holati va uning dinamikasini
hisobga olgan holda uni tabaqalashtirilgan - vaziyatli hodisa va shaxsiy xususiyat
sifatida ko'rib chiqish zarurligini tan olishga rozi bo'lishadi.
“ Xavotir ” tushunchasi ko'p qirrali.
Psixologik lug'atda “ xavotir ” shaxsning xavotirlanishni boshdan kechirishga
moyilligi sifatida qaraladi, bu xavotir reaktsiyasining paydo bo'lishining past
chegarasi bilan tavsiflanadi va individual farqlarning asosiy mezonlaridan biridir.
Shunday qilib, A.M.Parishionerning ta'kidlashicha, xavotir “ yaqinlashib
kelayotgan xavfni oldindan bilish bilan bog'liq muammolarni kutish bilan bog'liq
bo'lgan hissiy noqulaylik tajribasi ” [24, 28 - bet].
Xavotirni hissiy holat va barqaror xususiyat, shaxsiyat yoki temperament
xususiyati sifatida ajrating.
R.S.Nemovning ta'rifiga ko'ra: “ Xavotir - bu odamning doimiy yoki vaziyatli
ravishda namoyon bo'ladigan xususiyati, o'ziga xos ijtimoiy vaziyatlarda qo'rquv va
xavotirni boshdan kechirish, xavotir kuchayishi holatiga keladi ” [16, 97-bet].
L.A.Kitaev-Smik, o'z navbatida, so'nggi yillarda psixologik tadqiqotlarda
xavotirlanishning ikki turini tabaqalashtirilgan ta'rifidan foydalanish keng
tarqalganligini ta'kidlaydi: “ xarakter xavotiri ” va Spilberg tomonidan taklif qilingan
vaziyat xavotiri [13, 43-bet].](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_7.png?v=1)
![3A.V.Petrovskiy ta'rifiga ko'ra: “ Xavotir - bu odamning xavotirlanishni boshdan
kechirishga moyilligi, bu xavotir reaktsiyasining past chegarasi bilan tavsiflanadi;
individual farqlarning asosiy mezonlaridan biri. Xavotir odatda nöropsikiyatrik va
og'ir somatik kasalliklarda, shuningdek, psixotravma oqibatlarini boshdan
kechirayotgan sog'lom odamlarda, shaxsiyat buzilishining sub'ektiv namoyon bo'lishi
deviant bo'lgan ko'plab odamlarda kuchayadi ” [16, 76-bet].
V.V.Davidov xavotirni turli xil hayotiy vaziyatlarda, shu jumladan bunday
ijtimoiy xususiyatlarda xavotirni boshdan kechirish tendentsiyasining kuchayishidan
iborat bo'lgan individual psixologik xususiyat sifatida izohlaydi [15, 22-bet].
Tushunchalar ta'rifidan kelib chiqadiki, xavotirni quyidagicha ko'rish mumkin:
psixologik hodisa;
shaxsning individual psixologik xususiyati;
odamning xavotirni boshdan kechirishga moyilligi;
xavotirning kuchayishi holati.
Xavotir tarkibiga “ xavotir ” , “ qo'rquv ” , “ xavotir ” tushunchalari kiradi. Har
birining mohiyatini ko'rib chiqing.
Qo'rquv-inson ongida uning hayoti va farovonligiga ma'lum bir tahdidning
ta'sirchan (hissiy jihatdan keskin) aksi.
Xavotir-bu yaqinlashib kelayotgan tahdidning hissiy jihatdan o'tkir hissi.
Qo'rquvdan farqli o'laroq, xavotir har doim ham salbiy qabul qilingan tuyg'u emas,
chunki bu quvonchli hayajon, hayajonli kutish shaklida ham mumkin.
Qo'rquv va xavotirning birlashtiruvchi boshlanishi xavotir hissidir. Bu keraksiz
harakatlar yoki aksincha, harakatsizlik mavjudligida namoyon bo'ladi. Biror kishi
yo'qoladi, tint ovoz bilan gapiradi yoki butunlay jim bo'ladi.](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_8.png?v=1)
![3Xavotirning ta'rif bilan bir qatorda, tadqiqotchilar xavotirlanishning har xil
turlari va darajalarini aniqlaganlar.
Ch.Spilberger xavotirning ikki turini aniqladi: shaxsiy va vaziyatli (reaktiv)
[22, 87-bet].
Shaxsiy xavotir tahdidni o'z ichiga olgan ob'ektiv xavfsiz holatlarning keng
doirasini nazarda tutadi (xavotir shaxsiy xususiyat sifatida).
Vaziyatli xavotir, odatda, odamga ob'ektiv tahdid soladigan muayyan vaziyatga
qisqa muddatli reaktsiya sifatida yuzaga keladi.
A.I.Zaxarov katta maktabgacha yoshda xavotir hali barqaror xarakter xususiyati
emasligiga, vaziyatli namoyon bo'lishiga e'tibor qaratadi, chunki bola maktabgacha
bolalik davrida shaxsning shakllanishiga ega deb aytgan [15, 51-bet].
A. M. Parishioner quyidagi holatlarga asoslanib xavotir turlarini aniqlaydi:
o'quv jarayoni bilan-o'quv xavotiri;
o'z - o'zini tasavvur qilish bilan-o'z-o'zini anglash xavotiri;
aloqa bilan-shaxslararo xavotir [15, 93-bet].
Xavotir turlaridan tashqari, uning darajadagi tuzilishi ham ko'rib chiqiladi.
I.V.Imedadze xavotirlanishning ikki darajasini aniqladi: past va yuqori. Atrof-
muhitga normal moslashish uchun past daraja talab qilinadi va yuqori daraja atrofdagi
jamiyatda odamga noqulaylik tug'diradi [17, 33-bet].
B.I.Kochubey, E.V.Novikova faoliyat bilan bog'liq uchta xavotir darajasini
ajratdi: halokatli, etarli bolmagan va konstruktiv [14, 56-bet].
Psixologik xususiyat sifatida xavotir turli shakllarga ega bo'lishi mumkin.
A.M.Parishionerlarning fikriga ko'ra, xavotir shakli deganda tajriba xarakterining
o'ziga xos kombinatsiyasi, xulq-atvor, aloqa va faoliyat xususiyatlarida og'zaki va](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_9.png?v=1)
![3og'zaki bo'lmagan ifodadan xabardorlik tushuniladi. U xavotirlanishning ochiq va
yopiq shakllarini korsatib bergan.
Ochiq shakllar: o'tkir, tartibga solinmagan xavotir; tartibga solinadigan va
kompensatsion xavotir; madaniy xavotir.
Xavotirning yopiq (niqoblangan) shakllari u tomonidan “ niqoblar ” deb
nomlangan. Bunday niqoblar: tajovuzkorlik; haddan tashqari qaramlik; befarqlik;
yolg'on; dangasalik; haddan tashqari xayolparastlik [18, 120-bet].
Xavotirning kuchayishi bola ruhiyatining barcha sohalariga ta'sir qiladi:
affektiv-hissiy, kommunikativ, axloqiy-ixtiyoriy, kognitiv.
V.V.Lebedinskiyning tadqiqotlari, xavotirga tushgan bolalar nevroz,
qo'shimcha xatti-harakatlar, hissiy shaxsiyat buzilishi uchun xavf guruhlariga tegishli
ekanligini ko'rsatadi [41, 39-bet].
Xavotir bo'yicha zamonaviy tadqiqotlar ma'lum bir tashqi vaziyat bilan bog'liq
vaziyat xavotirini va shaxsning barqaror xususiyati bo'lgan shaxsiy xavotirni
farqlashga, shuningdek, shaxs va uning atrof-muhitining o'zaro ta'siri natijasida
xavotirlarni tahlil qilish metodlarini ishlab chiqishga qaratilgan [32, 25-bet].
Xavotir-shaxsning o'ziga xos xususiyati sifatida insonning ishlaydigan
miyasining genetik jihatdan aniqlangan xususiyatlari bilan bog'liq bo'lib, ular doimiy
ravishda hissiy qo'zg'alish, xavotir hissiyotlarini kuchayishiga olib keladi [12, 16-21-
betlar].
Mahalliy psixologlarning fikriga ko'ra, bolalarda o'zini o'zi qadrlashning etarli
emasligi noto'g'ri tarbiya, bolaning muvaffaqiyatini kattalar tomonidan haddan
tashqari oshirib yuborish, maqtash, uning yutuqlarini bo'rttirib ko'rsatish natijasida
rivojlanadi va ustunlikka tug'ma intilishning namoyon bo'lishi sifatida emas.](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_10.png?v=1)
![3M.Z.Neymark buni “ etishmovchilikning ta'siri ” deb ataydi - o'zini zaifligidan
himoya qilish, har qanday yo'l bilan o'ziga bo'lgan ishonchsizlikni, haqiqatni chetga
surishni, hamma narsaga va barchaga qarshi g'azab va g'azabni oldini olish uchun
o'tkir hissiy istak. Bunday holat surunkali holatga o'tishi va oylar va yillar davom
etishi mumkin. O'z-ozini tasdiqlashga bo'lgan kuchli ehtiyoj bu bolalarning
manfaatlarini faqat o'zlariga yo'naltirishga olib keladi [27, 83-bet].
Bunday holat bolada xavotirlanishni keltirib chiqarishi mumkin emas. Dastlab-
xavotir asosli. Bu bola uchun haqiqiy qiyinchiliklar tufayli yuzaga keladi, ammo
bolaning o'ziga, uning imkoniyatlariga, odamlarga bo'lgan munosabati etarli emasligi
sababli, etishmovchilik uning dunyoga bo'lgan munosabatining barqaror xususiyatiga
aylanadi. Keyin-ishonchsizlik, shubha va boshqa shunga o'xshash xususiyatlar
shunday ta'sir qiladiki, bola har qanday holatda muammolarni kutganda, u uchun
ob'ektiv ravishda salbiy bo'lsa, haqiqiy xavotir xavotirga aylanadi.
T.V.Dragunova, E.S.Makslak, M.Z.Neymark, L.S.Slavina shuni ko'rsatadiki,
ta'sir shaxsning to'g'ri shakllanishiga to'sqinlik qiladi, shuning uchun uni engish juda
muhimdir.
Ushbu mualliflarning asarlari shuni ko'rsatadiki, etishmovchilik ta'sirini engish
juda qiyin. Asosiy vazifa-bu bolaning ehtiyojlari va imkoniyatlarini haqiqatan ham
moslashtirish, yoki unga haqiqiy imkoniyatlarini o'z qadr-qimmati darajasiga
ko'tarishga yordam berish yoki o'z qadr-qimmatini pasaytirishdir. Ammo eng haqiqiy
yo'l-bu bolaning qiziqishlari va da'volarini bola muvaffaqiyatga erishishi va o'zini
tasdiqlashi mumkin bo'lgan sohaga o'tkazish.
Shunday qilib, L.S.Slavinaning affektiv xulq-atvori bo'lgan bolalarni
o'rganishga bag'ishlangan tadqiqotlari shuni ko'rsatdiki, bolalardagi murakkab hissiy
tajribalar etishmovchilik ta'siri bilan bog'liq [24, 27-bet].](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_11.png?v=1)
![3Bundan tashqari, mahalliy psixologlarning tadqiqotlari shuni ko'rsatadiki,
bolalarning xatti-harakatlaridagi qiyinchiliklarga olib keladigan salbiy tajribalar
"ozodlikni kutayotgan" va butun hayotini insonga yuklaydigan tug'ma tajovuzkor yoki
jinsiy instinktlarning natijasi emas.
Ushbu tadqiqotlar xavotirni tushunish uchun nazariy asos sifatida, bola
hayotidagi muayyan noqulay sharoitlarda yuzaga keladigan haqiqiy xavotir natijasida,
uning faoliyati va aloqasi jarayonida yuzaga keladigan ta'lim sifatida qaralishi
mumkin. Boshqacha qilib aytganda, bu hodisa biologik emas, balki ijtimoiy.
Xavotir muammosining yana bir psixofiziologik jihati ham bor.
Xavotir va uni o'rganishda ikkinchi yo'nalish ushbu holatning darajasini
belgilaydigan shaxsning fiziologik va psixologik xususiyatlarini o'rganish yo'nalishi
bo'yicha amalga oshiriladi.
Ko'p sonli mualliflar xavotir kuchli ruhiy stress - “ stress ” holatining ajralmas
qismi deb hisoblashadi.
Stress holatini o'rgangan mahalliy psixologlar uning ta'rifiga turli xil talqinlarni
kiritdilar.
Shunday qilib, V.V.Suvorova laboratoriya sharoitida olingan stressni o'rganib
chiqdi. U stressni o'ta og'ir sharoitlarda yuzaga keladigan, odamlar uchun juda qiyin
va yoqimsiz holat sifatida belgilaydi [17,34].
V.S.Merlin stressni “ o'ta qiyin vaziyatda ” yuzaga keladigan asabiy taranglik
emas, balki psixologik deb ta'riflaydi [30, 117-bet].
“ Stress ” tushunchasini talqin qilishdagi barcha farqlar bilan barcha mualliflar
stress juda qiyin vaziyatlarda yuzaga keladigan asab tizimining haddan tashqari
kuchlanishi ekanligiga qo'shilishadi. Shubhasiz, chunki stressni xavotir bilan hech
qanday tarzda aniqlash mumkin emas, agar stress har doim haqiqiy qiyinchiliklardan](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_12.png?v=1)
![3kelib chiqsa, xavotir ularning yo'qligida namoyon bo'lishi mumkin. Va kuch jihatidan
stress va xavotir har xil holatlardir. Agar stress asab tizimining haddan tashqari
kuchlanishi bo'lsa, unda xavotir uchun bunday kuchlanish kuchi odatiy emas.
Stress holatida xavotirlanishning mavjudligi xavf yoki muammoni kutish, uni
oldindan sezish bilan bog'liq deb taxmin qilish mumkin. Shuning uchun xavotir
to'g'ridan-to'g'ri stress holatida paydo bo'lmasligi mumkin, ammo bu holatlar
boshlanishidan oldin, ulardan oldinda. Vaziyat sifatida xavotir-bu muammoni kutish.
Biroq, xavotir mavzu kimdan muammo kutayotganiga qarab farq qilishi mumkin:
o'zidan (uning to'lovga layoqatsizligi), ob'ektiv sharoitlardan yoki boshqa odamlardan.
Muhim fakt: birinchidan, stress bilan ham, umidsizlik bilan ham mualliflar
sub'ektda xavotir, tashvish, qarama-qarshilik, qo'rquv, ishonchsizlik bilan
ifodalanadigan hissiy muammolarni qayd etadilar. Ammo bu xavotir har doim haqiqiy
qiyinchiliklar bilan bog'liq. Shunday qilib, I.V.Imedadze xavotir holatini umidsizlikni
oldindan aytib berish bilan bevosita bog'laydi. Uning fikriga ko'ra, xavotir dolzarb
ehtiyojning umidsizligi xavfini o'z ichiga olgan vaziyatni kutayotganda paydo bo'ladi.
Shunday qilib, stress va umidsizlik, har qanday tushuncha bilan, xavotirlanishni
o'z ichiga oladi.
Biz mahalliy psixologlarda asab tizimining xususiyatlarining fiziologik
xususiyatlari nuqtai nazaridan xavotirga moyillikni tushuntirishga yondashuvni
topamiz. Shunday qilib, I.P.Pavlovning laboratoriyasida, ehtimol, tashqi stimullar
ta'sirida asabiy buzilish zaif turda, keyin qo'zg'aluvchan turda sodir bo'lishi va yaxshi
harakatchanlikka ega kuchli muvozanatli turga ega hayvonlar buzilishlarga eng kam
moyil ekanligi aniqlandi.
B.M.Teplov ma'lumotlarida, xavotir holatining asab tizimining kuchi bilan
bog'liqligini ko'rsatadi. Asab tizimining kuchi va sezgirligining teskari korrelyatsiyasi
to'g'risida u tomonidan bildirilgan taxminlar V.D.Nebilitsin [33, 32-34-betlar]](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_13.png?v=1)
![3tadqiqotlarida eksperimental tasdigini topdi. U asab tizimining zaif turi bilan yuqori
darajadagi xavotir haqida taxmin qiladi. Va nihoyat, xavotir belgilari majmuasi
masalasini o'rgangan V.S.Merlinning ishida to'xtashingiz kerak. V.V.Belous xavotir
eksperimentini ikki yo'l bilan o'tkazdi - fiziologik va psixologik [22, 38-bet].
V.A.Bakeevning A.V.Petrovskiy rahbarligida olib borgan tadqiqotlari alohida
qiziqish uyg'otadi, bu erda xavotir taklifning psixologik mexanizmlarini o'rganish
bilan bog'liq holda ko'rib chiqilgan [33, 81-bet]. Mavzulardagi xavotir darajasi
V.V.Belous ishlatgan metodlar bilan o'lchandi.
Shunday qilib, salbiy xulq-atvor shakllari quyidagilarga asoslangan degan
xulosaga kelishimiz mumkin: hissiy tajriba, bezovtalik, noqulaylik va o'z farovonligi
uchun ishonchsizlik, bu xavotirlarning namoyon bo'lishi sifatida qaralishi mumkin.](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_14.png?v=1)
![3ishlab chiqdi: “ siz do'stingiz bilan muammoga duch kelishingiz kerak, chunki u
haqdir ” . Ongda buyruq stimuli “ kerak ” , va ongsiz munosabat: “ kerak emas, xavfli ” —
kabi xayollar bolani chalkashtirib tyboradi. Yoki, aksincha, ongsiz ravishda, otaning
ilhomlantirgan munosabati eshitiladi: “ o'rtoq har qanday holatda ham muammolardan
xalos qilishi kerak ” . Va u aql bilan qaror qilib, chetda qoladi, aralashmaydi, lekin
otasi tomonidan ilhomlantirilgan munosabat uni hayajonlantiradi. Va bola
pushaymonlik oqibatida azoblanadi. Shunday qilib, qat'iyatsizlik, xavotir tug'iladi.
Bola xato qilishdan qo'rqadi, u o'ziga ishonmaydi. Ichki ziddiyat uning xavotiri va
tushkunligini keltirib chiqaradi.
Xavotirlik o'ziga, boshqa odamlarga va haqiqatga bo'lgan munosabatni
qorong'u ohanglarga aylantiradi. Bola endi nafaqat o'ziga ishonchsiz, balki barchaga
va barchaga ishonchsiz. O'zi uchun xavotirli bola yaxshi narsa kutmaydi. Va
bularning barchasi yuqori va kasal qadr-qimmat hissi bilan. Endi u hamma narsani
xavotir, shubha prizmasi orqali sinadi. Maktab koridoridagi uchta tengdoshlar o'zlari
haqida gapirishadi, ammo xavotirga tushgan bola u haqida gaplashayotganiga
ishonadi va, albatta, faqat yomon narsalar. U keladi, o'jarlik bilan turadi, yigitlarni
hayratda qoldiradi va uyat tuyg'usini his qiladi. Ammo u chetga chiqa olmaydi,
xavotirli shubhadan voz kecha olmaydi. Xavotirga tushgan odam uchun eng muhimi,
agar u ham uning xavfsizligiga tahdid soladigan ma'lumotni sog'insa [16, 168 - bet].
Akademik ko'rsatkichlar-bu maktab haqiqatining murakkab va ko'p qirrali
hodisasi bo'lib, uni o'rganishda ko'p qirrali yondashuvlarni talab qiladi.
Maktabdagi muvaffaqiyatsizlik har doim bir qator sabablarga asoslanadi. Ular
orasida quyidagilarni ta'kidlash mumkin: o'qitish metodlarining nomukammalligi,
o'qituvchi bilan ijobiy aloqaning yo'qligi, boshqa o'quvchilarga qaraganda yaxshiroq
bo'lish qo'rquvi, har qanday sohada yuqori iqtidorlilik, fikrlash jarayonlarining
shakllanmaganligi.](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_16.png?v=1)
![3L.A.Kitaev-Smik, o'z navbatida, so'nggi yillarda psixologik tadqiqotlarda
xavotirlanishning ikki turini tabaqalashtirilgan ta'rifidan foydalanish keng
tarqalganligini ta'kidlaydi.
A.V.Petrovskiy ta'rifiga ko'ra: “ Xavotir - bu odamning xavotirlanishni boshdan
kechirishga moyilligi, bu xavotir reaktsiyasining past chegarasi bilan tavsiflanadi;
individual farqlarning asosiy mezonlaridan biri.
V.V.Davidov xavotirni turli xil hayotiy vaziyatlarda, shu jumladan bunday
ijtimoiy xususiyatlarda xavotirni boshdan kechirish tendentsiyasining kuchayishidan
iborat bo'lgan individual psixologik xususiyat sifatida izohlaydi.
Xavotir-bu yaqinlashib kelayotgan tahdidning hissiy jihatdan o'tkir hissi.
Ch.Spilberger xavotirning ikki turini aniqladi: shaxsiy va vaziyatli.
A.I.Zaxarov katta maktabgacha yoshda xavotir hali barqaror xarakter xususiyati
emasligiga, vaziyatli namoyon bo'lishiga e'tibor qaratadi, chunki bola maktabgacha
bolalik davrida shaxsning shakllanishiga ega deb aytgan [15, 51-bet].
B.I.Kochubey, E.V.Novikova faoliyat bilan bog'liq uchta xavotir darajasini
ajratdi: halokatli, etarli bolmagan va konstruktiv.
V.V.Lebedinskiyning tadqiqotlari, xavotirga tushgan bolalar nevroz,
qo'shimcha xatti-harakatlar, hissiy shaxsiyat buzilishi uchun xavf guruhlariga tegishli
ekanligini ko'rsatadi [41, 39-bet].
T.V.Dragunova, E.S.Makslak, M.Z.Neymark, L.S.Slavina shuni ko'rsatadiki,
ta'sir shaxsning to'g'ri shakllanishiga to'sqinlik qiladi, shuning uchun uni engish juda
muhimdir.
L.S.Slavinaning affektiv xulq-atvori bo'lgan bolalarni o'rganishga bag'ishlangan
tadqiqotlari shuni ko'rsatdiki, bolalardagi murakkab hissiy tajribalar etishmovchilik
ta'siri bilan bog'liq.](https://docx.uz/documents/5f31b4de-a3e1-4266-a905-29e74a29afb3/page_20.png?v=1)
Xavotirning yosh o'quvchilarning bilim olishiga ta'siri Yosh o'quvchilarning xavotiri psixologik va pedagogik muammo sifatida Psixologik adabiyotlarda xavotir tushunchasining turli xil ta'riflari Yosh o'quvchilarning xavotiri va akademik ko'rsatkichlari o'rtasidagi bog'liqlik Yosh o'quvchilarning xavotir darajasini o'rganish Boshlang'ich maktab o'quvchilarining xavotir darajasini o'rganishni tashkil etish
-
Похожие документы
- Diqqatning psixologik nazariyalari
- “Trening”, “Guruhiy psixologik faoliyat”, “Guruhiy psixoterapiya”, “Psixoterapevtik guruh” tushunchalarining mazmuni va bog‘liqligi
- Психолого-педагогические средства развития эмоционального интеллекта у подростков
- Психолого-педагогические средства развития эмоционального интеллекта у подростков
- Vaqtning psixologik idroki