Xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash jarayoni hisobi - Metallurgiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	1.3MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	14 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Metallurgiya

Sotuvchi

Diyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 14 Oktyabr 2024

25 Sotish

Xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash jarayoni hisobi

Sotib olish

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashinuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
Кurs ishi
Меt guruhi talabasi: __ ___________
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
1. Кurs ishi nomi: Xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash jarayoni
hisobi. Xomaki mis massasi- 200 t ; Cu-99%, elektroliz sexidan qaytadigan
skrab 16%; shlak chiqishi 1.4%; Brak holidagi anod 0.4%
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси. — Тошкент:
Ўзбекистон, 2022. — 416 б.
2. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. — New Jersey: Wiley-VCH,
2021. — 684 p.
3. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper, Nickel and
Cobalt. — London: CRC Press, 2020. — 590 p.
4. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. — New York: McGraw-Hill
Education, 2021. — 544 p.
5. Ahmadjonov Q., Rasulov A. Rangli metallar metallurgiyasi. — Toshkent: Fan
va texnologiya, 2022. — 356 b.
6. Қодиров Ё . Қ . Рангли металлургия жараёнлари ва қурилмалари . —
Тошкент : Ўқитувчи , 2021. — 388 б .
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20267. Набойченко С.С. Металлургия тяжелых цветных металлов. —
Екатеринбург: УрФУ, 2020. — 472 б.
8. Павлов Н.Н. Металлургия меди и никеля. — Москва: Инфра-М, 2021. —
410 б.
9. Mark E. Schlesinger. Copper Production and Processing. — Elsevier, 2023. —
615 p.
10. Takashi Nakamura. Modern Non-Ferrous Extractive Metallurgy. — Tokyo:
Springer, 2022. — 508 p.
11. Igor Wilkomirsky, Roberto Parra. Copper Smelting and Converting
Technologies. — Chile: Minerals Engineering International, 2021. — 367 p.
Internet manbalar
12. https://www.sciencedirect.com — mis metallurgiyasi, pirometallurgiya va anod
mis ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy maqolalar bazasi.
13. https://link.springer.com — rangli metallurgiya va ekologik texnologiyalar
bo‘yicha zamonaviy ilmiy manbalar.
14. https://www.asminternational.org — metallurgik materiallar va sanoat
texnologiyalari bo‘yicha xalqaro ilmiy platforma.
15. https://www.agmk.uz — mis eritish texnologiyasi va ishlab chiqarish
ko‘rsatkichlariga oid ma’lumotlar.
16. https://www.isasmelt.com — zamonaviy eritish texnologiyalari va metallurgik
agregatlar haqida ma’lumotlar.
17. https://www.sciencedirect.com/journal/minerals-engineering — metallurgik
jarayonlar va chiqindilarni qayta ishlash bo‘yicha ilmiy maqolalar.
5. Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi:
М undarija
К irish
I. Jarayonning nazariy asoslari
I.1. Jarayonning nazariy asoslari
I.2. Jarayonning kimyoviy reaktsiyalari
II. Тех nologik hisoblashlar
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II.1. Dastlabki ma’lumotlar tahlili
II.2. Texnologik tarkib hisobi,
II.3.Material balans hisobi,
II.4.Boshqa hisoblar
II.5. Issiqlik balansi hisobi
II.6. Asosiy dastgoh hisobi
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish
haqida belgi va
muddati
1 Titul varag’i
2 Mundarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 Тех nika havfsizligi
7 Х ulosa
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
9 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………………..6
I BOB. NAZARIY QISM…………………………………………………………..8
1.1. Xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash jarayonining nazariy asoslari…8
1.2. Xomaki misni olovda tozalash va anod mis olish jarayonining kimyoviy
mohiyati…………………………………………………………………………...13
1.3. Statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash texnologiyasi va amaliyoti…
15
II BOB. TEXNOLOGIK
QISM…………………………………………………...22
2.1. Xomaki mis tarkibi va dastlabki ma’lumotlar
tahlili………………………….22
2.2. Xomaki misni qayta ishlash jarayonining texnologik balans
hisobi………….24
2.3. Material balans hisobi………………………………………………………...27
2.4. Shlak chiqishi, qaytuvchi skrap va brak anod miqdorlarini hisoblash……….29
2.5. Issiqlik balansi hisobi…………………………………………………………
34
2.6. Statsionar pechning asosiy dastgoh balansi xisobi……………………………
37
III BOB. TEXNIKA
XAVFSIZLIGI……………………………………………...39
3.1. Xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash jarayonida texnika xavfsizligi,
mehnat muhofazasi va ekologik himoya
choralari………………………………...39
XULOSA………………………………………………………………………….43
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………….45
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Bugungi kunda rangli metallurgiya sanoati dunyo iqtisodiyotining strategik
tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa mis ishlab chiqarish sanoat, energetika,
mashinasozlik, elektrotexnika, elektronika va qurilish sohalarining rivojlanishida
muhim ahamiyat kasb etadi. Mis yuqori elektr va issiqlik o‘tkazuvchanligi,
korroziyaga chidamliligi hamda mexanik mustahkamligi sababli sanoatda keng
qo‘llaniladi. Shu sababli misga bo‘lgan talab yildan-yilga ortib bormoqda. Jahon
bozorida mis ishlab chiqarish hajmining oshishi esa metallurgiya korxonalarida
texnologik jarayonlarni takomillashtirish, energiya tejamkor usullarni joriy etish va
metall yo‘qotilishlarini kamaytirishni talab etmoqda.
Hozirgi davrda qayta ishlanayotgan mis rudalari tarkibidagi foydali
komponentlar miqdorining kamayishi va rudalar tarkibidagi keraksiz jinslar
ulushining ortishi metallurgiya sanoati oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Past
navli rudalarni qayta ishlash jarayonida katta miqdorda shlak, gaz va texnologik
chiqindilar hosil bo‘ladi. Bu esa ishlab chiqarish tannarxining oshishiga, energiya
sarfining ortishiga va ekologik muammolarning kuchayishiga olib keladi. Shu
sababli mis ishlab chiqarishda mavjud texnologik agregatlarni modernizatsiya
qilish hamda xomashyoni kompleks qayta ishlash dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi.
Mis metallurgiyasida xomaki misni qayta ishlashning asosiy bosqichlaridan
biri statsionar pechlarda Oqartirish va qaytarish jarayonlarini amalga oshirish
hisoblanadi. Statsionar reverberator pechlar uzoq yillar davomida rangli
metallurgiyada keng qo‘llanilib kelinmoqda. Ushbu agregatlar yordamida xomaki
mis tarkibidagi zararli aralashmalar oksidlanib shlakka yoki gaz fazasiga
o‘tkaziladi hamda yuqori sifatli anod mis olinadi. Oqartirish va qaytarish
jarayonlarining to‘g‘ri tashkil etilishi anod mis sifatiga, metall chiqish darajasiga
va texnologik samaradorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Statsionar pechlarning asosiy afzalliklari sifatida katta hajmdagi metallni
qayta ishlash imkoniyati, texnologik jarayonning nisbatan sodda tashkil etilishi va
agregatning uzoq muddat xizmat qilishi keltiriladi. Shu bilan birga, ushbu
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026pechlarda issiqlik yo‘qotilishining yuqoriligi, yoqilg‘i sarfining katta bo‘lishi
hamda gaz va chang chiqindilarining hosil bo‘lishi ularning asosiy kamchiliklari
hisoblanadi. Shuning uchun zamonaviy metallurgiya sanoatida statsionar
pechlarning texnologik ko‘rsatkichlarini yaxshilash, issiqlik samaradorligini
oshirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
Kurs ishining maqsadi: Xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash
jarayonini o‘rganish, texnologik jarayonlarning nazariy asoslarini tahlil qilish
hamda asosiy texnologik va balans hisoblarini bajarishdan iboratdir.
Kurs ishining vazifalari:
1. statsionar pechlarning ishlash prinsipi va texnologik xususiyatlarini
o‘rganish;
2. xomaki misni Oqartirish va qaytarish jarayonlarining fizik-kimyoviy
mohiyatini tahlil qilish;
3. xomaki misni qayta ishlashning moddiy va ratsional balans hisoblarini
bajarish;
4. shlak chiqishi va metall yo‘qotilishlarini aniqlash;
5. statsionar pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlarini hisoblash;
6. ishlab chiqarish quvvatini aniqlash
7. texnika xavfsizligi, mehnat muhofazasi va ekologik himoya choralarini
o‘rganish.
Kurs ishining predmeti: Xomaki misni statsionar pechlarda qayta ishlash
texnologiyasi, Oqartirish va qaytarish jarayonlari hamda anod mis ishlab chiqarish
jarayonlari olindi.
Kurs ishining obyekti: Rangli metallurgiya sanoatida qo‘llaniladigan
statsionar reverberator pechlar va ularda amalga oshiriladigan texnologik
jarayonlar qabul qilindi.
Kurs ishining hajmi : kirish, 3 ta bob, 10 ta reja, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, unda xomaki misni statsionar pechda qayta
ishlash texnologiyasi, moddiy va issiqlik balanslari, asosiy dastgoh hisoblari
hamda texnika xavfsizligi masalalari yoritilgan.
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash jarayonining nazariy
asoslari
Rangli metallurgiya sanoatida mis ishlab chiqarish jarayoni bir necha
texnologik bosqichlardan iborat bo‘lib, ulardan eng muhimlaridan biri xomaki
misni qayta ishlash hisoblanadi. Xomaki mis tarkibida odatda 98–99,5 % gacha
mis mavjud bo‘lsa-da, uning tarkibida temir, oltingugurt, kislorod, qo‘rg‘oshin,
rux, mishyak, surma, vismut hamda qimmatbaho metallarning ma’lum miqdori
saqlanib qoladi. Shu sababli bunday mis to‘g‘ridan-to‘g‘ri sanoatda ishlatilmaydi
va uni rafinatsiya qilish zarur bo‘ladi.
Xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash jarayoni pirometallurgik
rafinatsiya usullaridan biri bo‘lib, u yuqori harorat ta’sirida metall tarkibidagi
zararli aralashmalarni oksidlash va shlakka o‘tkazishga asoslanadi. Ushbu
jarayonning asosiy maqsadi elektrolitik tozalash uchun yaroqli anod mis olishdan
iboratdir. Statsionar pechlarda qayta ishlash jarayoni uzoq yillardan buyon mis
metallurgiyasida keng qo‘llanilib kelinmoqda va bugungi kunda ham yuqori
samaradorligi bilan ajralib turadi.
Statsionar pech — bu gorizontal joylashgan, olovbardosh g‘ishtlar bilan
qoplangan metallurgik agregat bo‘lib, unda eritish, oksidlash va qaytarish
jarayonlari ketma-ket amalga oshiriladi. Pechning ichki qismi yuqori haroratga
chidamli xromomagnezit yoki shamot g‘ishtlari bilan qoplanadi. Harorat odatda
1150–1250 °C oralig‘ida ushlab turiladi. Jarayon davomida xomaki mis pechga
yuklanadi va suyuq holatga kelguncha qizdiriladi.
Jarayonning birinchi bosqichi oksidlash davri hisoblanadi. Bu bosqichda
eritmaga havo yoki kislorod boyitilgan havo purkaladi. Natijada temir, oltingugurt
va boshqa oksidlanishga moyil elementlar oksidlanadi. Temir oksidi kremnezem
bilan birikib shlak hosil qiladi:
FeO+SiO
2 =FeO× SiO
2 (1.1)
Oltingugurt esa gaz fazasiga oltingugurt dioksidi shaklida ajralib chiqadi:
S+O
2 = SO
2 (1.2)
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ayrim zararli aralashmalar ham oksidlanib shlakka yoki gaz fazasiga o‘tadi.
Natijada misning tozaligi ortib boradi. Jarayon davomida hosil bo‘lgan shlak pech
yuzasiga chiqadi va maxsus moslamalar yordamida chiqarib tashlanadi.
Oksidlash bosqichida misning bir qismi ham oksidlanib Cu O hosil qiladi:₂
2Cu+ 1
2 O
2 =Cu
2 O (1.3)
Bu holat misning mo‘rtlashishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli
keyingi bosqich — qaytarish jarayoni amalga oshiriladi. Qaytarish davrida
eritmaga tabiiy gaz, mazut yoki yog‘och singari qaytaruvchilar yuboriladi. Natijada
mis oksidi yana metall holatiga qaytariladi:
Cu
2 O+CO=2Cu+ CO
2 (1.4)
Qaytarish jarayonidan so‘ng olinadigan mahsulot anod mis deb ataladi.
Uning tarkibida odatda 99–99,5 % mis bo‘ladi. Keyinchalik ushbu anod mis
elektroliz sexiga yuborilib, elektrolitik rafinatsiya orqali yuqori tozalikdagi katod
mis olinadi.
Statsionar pechlarda qayta ishlash jarayonining afzalliklaridan biri
texnologik jarayonning nisbatan sodda va ishonchli ekanligidir. Bundan tashqari,
pechda katta hajmdagi eritmalarni qayta ishlash mumkin bo‘lib, issiqlik rejimini
boshqarish qulay hisoblanadi. Jarayon davomida hosil bo‘ladigan issiqlikning bir
qismi qayta foydalaniladi, bu esa energiya sarfini kamaytiradi.
Statsionar pechlarning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Jumladan, yoqilg‘i
sarfining nisbatan yuqoriligi, gaz va chang chiqindilarining hosil bo‘lishi hamda
jarayonning uzoq davom etishi shular jumlasidandir. Hozirgi vaqtda ekologik
talablarning kuchayishi sababli chiqayotgan SO gazlarini ushlab qolish va ulardan
₂
sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Xomaki misni statsionar pechlarda qayta ishlash jarayoni metallurgik ishlab
chiqarishda muhim texnologik bosqich hisoblanadi. Jarayon davomida metall
tarkibidagi zararli aralashmalar kamaytiriladi, misning tozaligi oshiriladi hamda
keyingi elektrolitik tozalash uchun sifatli anod mis olinadi. Shu sababli ushbu
texnologiya zamonaviy rangli metallurgiyada o‘zining muhim o‘rniga ega.
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Statsionar pech rangli metallurgiya sanoatida eng qadimiy va keng tarqalgan
pirometallurgik agregatlardan biri hisoblanadi. Ushbu pech asosan mis,
qo‘rg‘oshin, qalay va boshqa rangli metallarni eritish hamda rafinatsiya qilish
jarayonlarida qo‘llaniladi. Mis metallurgiyasida statsionar pechlar xomaki misni
qayta ishlash, olovli rafinatsiya qilish va anod mis olish jarayonlarida muhim o‘rin
egallaydi. Pechning asosiy vazifasi metallni yuqori harorat ta’sirida eritish,
tarkibidagi zararli aralashmalarni oksidlash va ularni shlak yoki gaz fazasiga
o‘tkazishdan iboratdir. Ushbu agregat uzoq vaqt davomida mis ishlab
chiqarishning asosiy texnologik uskunasi bo‘lib xizmat qilgan.
Statsionar pechning ishlash prinsipi “reverberatsiya” hodisasiga asoslanadi.
“Reverberator pech” nomi ham aynan shundan kelib chiqqan. Bunda yoqilg‘ining
yonishidan hosil bo‘lgan issiqlik va alanga pech tomidan qaytib metall vannasi
yuzasiga tushadi. Natijada metall to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoqilg‘i bilan aloqaga
kirishmaydi. Bu esa metallning qo‘shimcha ifloslanishini kamaytiradi va sifatli
mahsulot olish imkonini beradi. Pechning ichki qismi yuqori haroratga chidamli
olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplanadi. Odatda xromomagnezit, dinas yoki shamot
g‘ishtlari ishlatiladi. Pech ichidagi harorat 1100–1300 °C oralig‘ida bo‘lib,
metallning suyuq holatda saqlanishini ta’minlaydi.
Statsionar pechlarning dastlabki ko‘rinishlari juda qadim zamonlarda
ma’lum bo‘lgan. Ammo sanoat metallurgiyasida keng qo‘llanilgan zamonaviy
reverberator pechlarni yaratish XVII asr oxiriga to‘g‘ri keladi. Ingliz metallurgi va
tadbirkori Clement Clerke o‘g‘li Talbot Clerke bilan birgalikda 1678-yilda
Angliyaning Bristol shahri yaqinida dastlabki ko‘mir yoqiladigan reverberator
pechlarni yaratgan. Ularning asosiy maqsadi yog‘och ko‘miri o‘rniga oddiy
toshko‘mirdan foydalanish orqali metall eritishni arzonlashtirish edi. Chunki o‘sha
davrda yog‘och ko‘mir zaxiralari kamayib borayotgan edi. Yangi pech
konstruktsiyasi yoqilg‘i va metallni bir-biridan ajratib turishga imkon berdi.
Natijada metall tarkibiga zararli aralashmalar kam tushadigan bo‘ldi.
1687-yildan boshlab ushbu pechlar mis metallurgiyasida qo‘llanila
boshlandi. Ayniqsa Angliyaning Uels hududidagi Svonsi metallurgiya markazida
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026reverberator pechlar keng rivojlantirildi. Keyinchalik ushbu texnologiya “Welsh
Process” nomi bilan mashhur bo‘ldi. XVIII–XIX asrlarda reverberator pechlar
Yevropa va Amerikadagi deyarli barcha yirik mis eritish zavodlarida ishlatildi. Bu
pechlar metallurgiya sanoatining rivojlanishida muhim burilish yasadi. Chunki ular
yordamida katta hajmdagi metallni uzluksiz qayta ishlash imkoniyati paydo bo‘ldi.
1-rasm. Statsionar reverberator pechi. 1-Pech gumbazi (svod), 2-Ichki ishchi
devor, 3-Olov qaytaruvchi qism, 4-Yonish kamerasi, 5-Havo berish kanali, 6-Havo
rostlagichi, 7-Yoqilg‘i berish quvuri, 8-Burnyer, 9-Gaz-havo aralashish qismi, 10-
Mo‘ri, (tutun chiqarish trubasi), 11-Tutun chiqarish eshigi, 12-Shlak chiqarish
teshigi, 13-Pech tubi (podina), 14-Eritilgan metall vannasi, 15-Pech poydevori.
-havo yo‘nalishi, -Yoqilg’i yo’nalishi (gaz/mazut).
XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida statsionar pechlarning
konstruktsiyasi yanada takomillashtirildi. Pechlarning hajmi kattalashtirildi, gaz
chiqarish tizimlari yaxshilandi hamda yoqilg‘i sarfi kamaytirildi. AQSHning
Montana va Kolorado shtatlaridagi yirik mis zavodlarida uzunligi 30–40 metr
bo‘lgan gigant reverberator pechlar qurildi. Bunday pechlarda bir sutkada minglab
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026tonna xomashyo qayta ishlangan. Ayniqsa, flotatsion boyitish usuli rivojlangandan
keyin mayda mis konsentratlarini eritishda reverberator pechlarning ahamiyati
yanada oshdi.
Statsionar pechlarning asosiy afzalliklaridan biri ularning katta hajmli
eritmalar bilan ishlash imkoniyatiga ega ekanligidir. Bundan tashqari, pechda
issiqlik rejimini boshqarish nisbatan oson hisoblanadi. Jarayonning texnologik
sxemasi oddiy bo‘lib, agregat uzoq muddat ishlashi mumkin. Pechlarda xomaki
misni olovli rafinatsiya qilish jarayonida avval oksidlash bosqichi amalga
oshiriladi. Bunda eritmaga havo yoki kislorod yuboriladi va temir, oltingugurt, rux,
qo‘rg‘oshin kabi aralashmalar oksidlanadi. Hosil bo‘lgan oksidlar flyuslar bilan
birikib shlak hosil qiladi. Oltingugurt esa SO gazi holida ajralib chiqadi. Keyingi₂
bosqichda mis tarkibidagi ortiqcha kislorod qaytariladi va anod mis olinadi.
Statsionar pechlarning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Eng asosiy
kamchiligi yoqilg‘i sarfining yuqoriligidir. Bundan tashqari, pechlarda issiqlik
yo‘qotilishi katta bo‘ladi. Jarayon davomida ko‘p miqdorda chang va SO gazlari
₂
hosil bo‘ladi. Bu esa ekologik muammolarni keltirib chiqaradi. XX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab ekologik talablarning kuchayishi va energiya tejamkor
texnologiyalarga ehtiyoj ortishi sababli statsionar pechlar asta-sekin zamonaviy
avtogen agregatlar bilan almashtirila boshlandi. Jumladan, Vanyukov pechi,
Noranda jarayoni, Mitsubishi jarayoni va flash-smelting texnologiyalari yuqori
samaradorligi bilan ajralib turadi.
Hozirgi vaqtda klassik statsionar pechlar avvalgidek keng qo‘llanilmasa-da,
ayrim davlatlarda ular hanuzgacha ishlatilmoqda. Ayniqsa ikkilamchi mis
xomashyolarini qayta ishlash, mis chiqindilarini eritish hamda anod mis olish
jarayonlarida ularning ahamiyati saqlanib qolgan. Xitoy, Hindiston, Rossiya,
Qozog‘iston va Chili kabi davlatlarning ayrim metallurgiya korxonalarida
modernizatsiya qilingan statsionar pechlar mavjud. Shuningdek, ko‘plab tarixiy
reverberator pechlar sanoat yodgorligi sifatida saqlanmoqda.
Statsionar pech metallurgiya tarixida juda muhim o‘rin tutadi. Aynan ushbu
agregat rangli metallurgiya sanoatining yirik sanoat tarmog‘iga aylanishiga katta
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026hissa qo‘shgan. U metall ishlab chiqarish hajmini bir necha barobarga oshirish,
yoqilg‘idan samarali foydalanish va yirik metallurgiya zavodlarini tashkil etish
imkonini yaratdi. Shu sababli statsionar pechlar zamonaviy metallurgik
texnologiyalarning rivojlanishida asosiy bosqichlardan biri hisoblanadi.
1.2. Xomaki misni olovda tozalash va anod mis olish jarayonining kimyoviy
mohiyati
Xomaki misni statsionar pechlarda qayta ishlash jarayonining asosiy
maqsadi metall tarkibidagi zararli aralashmalarni kamaytirish va elektrolitik
rafinatsiya uchun yaroqli anod mis olishdan iboratdir. Ushbu jarayon
pirometallurgik rafinatsiya deb ataladi va yuqori harorat sharoitida kechadigan
murakkab fizik-kimyoviy reaksiyalar majmuasiga asoslanadi. Jarayon davomida
metall tarkibidagi temir, oltingugurt, rux, qo‘rg‘oshin, mishyak, surma va boshqa
qo‘shimcha elementlar oksidlanadi hamda shlak yoki gaz fazasiga o‘tadi.
Xomaki mis tarkibida odatda 98–99 % gacha mis bo‘ladi. Qolgan qismini
esa turli zararli va foydali qo‘shimchalar tashkil qiladi. Metallurgik nuqtai
nazardan ushbu aralashmalar ikki guruhga bo‘linadi: birinchi guruhga kislorod
bilan oson oksidlanadigan elementlar (Fe, S, Zn, Pb va boshqalar), ikkinchi
guruhga esa qimmatbaho metallar va nisbatan kam oksidlanadigan elementlar (Au,
Ag, Pt, Se va boshqalar) kiradi. Oqartirish va rafinatsiya jarayonida birinchi guruh
elementlari chiqarib yuboriladi, ikkinchi guruh elementlari esa keyingi elektroliz
bosqichida anod shlamiga yig‘iladi.
Statsionar pechda qayta ishlash jarayoni asosan ikki asosiy bosqichdan
iborat bo‘ladi:
1. oksidlash davri;
2. qaytarish davri.
Jarayonning birinchi bosqichi — oksidlash davri hisoblanadi. Ushbu
bosqichda pechdagi suyuq mis vannasiga havo yoki kislorod boyitilgan havo
yuboriladi. Natijada metall tarkibidagi qo‘shimchalar kislorod bilan reaksiyaga
kirishadi. Eng avvalo temir oksidlanadi:
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262Fe+O
2 = 2FeO (1.5)
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus tarkibidagi kremniy dioksidi bilan birikib
shlak hosil qiladi:
FeO + SiO
2 =FeO×SiO
2 (1.6)
Mazkur reaksiya metall tarkibidan temirni chiqarib yuborishda katta
ahamiyatga ega. Shlakning zichligi misnikidan kichik bo‘lgani sababli u eritma
yuzasiga qalqib chiqadi va maxsus moslamalar yordamida pechdan chiqariladi.
Jarayon davomida oltingugurt ham faol oksidlanadi. Natijada oltingugurt
dioksidi gazi hosil bo‘ladi.
S+O
2 = SO
2 (1.7)
Hosil bo‘lgan SO gazlari gaz chiqarish tizimi orqali chiqarib yuboriladi.₂
Zamonaviy metallurgiya korxonalarida ushbu gazlardan sulfat kislota ishlab
chiqarishda foydalaniladi. Bu esa ekologik zararlarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Mis metallurgiyasida eng muhim reaksiyalardan biri misning
oksidlanishidir. Oksidlash bosqichining oxirida misning ma’lum qismi kislorod
bilan reaksiyaga kirishib mis(I)-oksid hosil qiladi:
4Cu+O=2Cu
2 O (1.8)
Hosil bo‘lgan Cu O eritmada erigan holda mavjud bo‘ladi. Agar mis
₂
tarkibida kislorod miqdori ortib ketsa, metall mo‘rtlashib qoladi. Shu sababli
keyingi bosqich — qaytarish davri amalga oshiriladi.
Qaytarish bosqichida pechga tabiiy gaz, mazut, yog‘och yoki boshqa
qaytaruvchi moddalar yuboriladi. Bu moddalar yonishi natijasida hosil bo‘lgan
uglerod oksidi mis oksidini qaytaradi:
Cu
2 O + CO = 2Cu + CO
2 (1.9)
Ba’zan qaytarish jarayonida uglerodning o‘zi ham ishtirok etadi:
2Cu
2 O + C = 4Cu + CO
2 (1.10)
Qaytarish natijasida metall tarkibidagi kislorod kamayadi va yuqori sifatli
anod mis hosil bo‘ladi. Odatda anod mis tarkibida 99–99,5 % mis mavjud bo‘ladi.
Ushbu mahsulot keyinchalik elektroliz sexiga yuboriladi va elektrolitik rafinatsiya
orqali 99,99 % tozalikka ega katod mis olinadi.
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Jarayon davomida ayrim elementlarning o‘zini tutishi alohida ahamiyatga
ega. Masalan, mishyak va surma qisman gaz fazasiga o‘tadi, qisman esa anod
tarkibida qoladi. Qimmatbaho metallar — oltin, kumush, platina va palladiy
deyarli to‘liq anod mis tarkibida saqlanib qoladi. Elektroliz jarayonida ular anod
shlamiga yig‘ilib, keyinchalik alohida ajratib olinadi
Statsionar pechdagi olovli rafinatsiya jarayoni murakkab issiqlik va massa
almashinuvi jarayonlari bilan birga kechadi. Eritma vannasining intensiv
aralashishi reaksiyalar tezligini oshiradi. Haroratning 1150–1250 °C oralig‘ida
ushlab turilishi oksidlanish va qaytarish reaksiyalarining to‘liq borishini
ta’minlaydi.
Agar harorat yetarli bo‘lmasa, shlakning qovushqoqligi ortadi va zararli
aralashmalar to‘liq ajralmaydi. Juda yuqori harorat esa metall yo‘qotilishlarini
oshiradi.
Jarayonning kimyoviy mohiyati shundan iboratki, metall tarkibidagi
qo‘shimchalar kislorod yordamida oksidlanadi, hosil bo‘lgan oksidlar esa shlakka
yoki gaz fazasiga o‘tadi. Keyinchalik ortiqcha kislorod qaytarish orqali chiqarib
yuboriladi. Natijada yuqori tozalikdagi anod mis olinadi. Shu sababli statsionar
pechdagi olovli rafinatsiya mis metallurgiyasining eng muhim bosqichlaridan biri
hisoblanadi.
1.3. Statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash texnologiyasi va
amaliyoti
Bugungi kunda qayta ishlanayotgan mis rudalari tarkibidagi metallar
miqdorining kamayishi olinayotgan mis kontsentratlari sifatining pasayishiga
hamda kontsentrat tarkibidagi keraksiz jinslar miqdorining ortishiga olib
kelmoqda. Bu holat eritish zavodlari faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ishlab
chiqarish hajmining oshishi va chiqindilar (shlak, gaz, eritma) miqdorining
ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda. Natijada konlardan rudani qazib olishdan tortib
metallurgiya zavodlarigacha bo‘lgan jarayonlarda resurslarni tejash, barqaror va
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026raqobatbardosh ishlab chiqarishni ta’minlash uchun xomashyoni qayta ishlashga
kompleks yondashuv zarurligi ta’kidlanmoqda.
Faqat bitta metall ajratib olinadigan zavodlarga nisbatan, bir vaqtning o‘zida
bir nechta metallarni ajratib oluvchi zamonaviy metallurgik majmualar rivojlanib
bormoqda. Ushbu korxonalarning asosiy maqsadi metallarni maksimal darajada
ajratib olish, chiqindilarni qayta ishlab chiqarishga jalb qilish hamda texnologik
eritmalar va oqava suvlarni samarali boshqarishdan iboratdir. Bu borada
Qozog‘istondagi Kaztsink Ust-Kamenogorsk metallurgiya majmuasi,
Shvetsiyadagi Boliden Rönnskär Smelter, shuningdek Yaponiya, Germaniya va
Koreyadagi integral metallurgik zavodlar yuqori natijalarga erishgan.
Og‘ir metall ionlari bilan ifloslangan chiqindi suvlarni tozalash muammosi
bugungi kunda ko‘plab sanoat tarmoqlarida dolzarb hisoblanadi. Jahon
hamjamiyati ekologik muammolar kuchayib borayotgan bir davrda ushbu
masalaga alohida e’tibor qaratmoqda. Chiqindi suvlar tarkibidan og‘ir metall
ionlarini ajratib olish uchun sorbentlardan foydalanish keng o‘rganilgan bo‘lib,
sellyuloza tarkibli sorbentlarning faol uglerod va kation almashuvchi qatronlarga
nisbatan afzalliklari aniqlangan.
Agrosanoat majmuasi chiqindilari sanoat oqava suvlari, tabiiy suvlar hamda
oziq-ovqat sanoatida hosil bo‘ladigan turli tarkibli eritmalardan og‘ir metall
ionlarini ajratib olishda istiqbolli va iqtisodiy jihatdan samarali sorbent
hisoblanadi. Ko‘plab sanoat korxonalari faoliyati natijasida tarkibida zararli
moddalar bo‘lgan oqava suvlar hosil bo‘lib, ular atrof-muhit hamda inson
salomatligiga jiddiy zarar yetkazadi. Ayniqsa, og‘ir metall ionlari va ularning
birikmalari juda xavfli toksik moddalar hisoblanadi. Ular galvanik sexlar,
mashinasozlik, metallga ishlov berish korxonalari, qora va rangli metallurgiya,
kimyo va neft-kimyo sanoati oqava suvlarida uchraydi.
Ekologik xavfsiz va samarali sorbentlar yaratish polisaxaridli polimerlarda
og‘ir metall ionlarini mustahkam bog‘lovchi yangi funksional guruhlarni hosil
qilish orqali amalga oshiriladi. Bu esa sorbentlarning selektivligini va sorbsiya
qobiliyatini oshirib, jarayon vaqtini qisqartiradi. Biopolimer sorbentlar ham shu
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026usulda olinadi. Og‘ir metall ionlarini sorbsiyalash uchun turli o‘simlik
xomashyolari — konuslar, yog‘och payraxalari, barglar, urug‘lar, mevalar,
po‘stloqlar, yong‘oq chig‘anoqlari, lavlagi xamiri, somon, suv o‘simliklari va
torfdan foydalaniladi. Bundan tashqari, loy, dengiz o‘tlari, bakterial biomassa,
xamirturush va qo‘ziqorinlardan ham foydalanish mumkin.
Eritmalardan metall ionlarini flotatsiyalash usuli suvli eritmalardagi
erimaydigan aralashmalarni ajratib olishda qo‘llaniladi. Mazkur usul metallarni
kollektiv ravishda ajratib olish imkonini beradi, biroq selektiv ajratish uchun
qo‘shimcha sharoitlar talab etiladi. Eritmalardan metallarni ajratishda
qo‘llaniladigan etil-2-aril(metil)sulfanilamino-4,5,6,7-tetragidrobenzotiofen-3-
karboksilatlar xossalari, eruvchanligi va kimyoviy barqarorligi o‘rganilgan.
Shuningdek, Cu(II), Co(II) va Ni(II) komplekslari sintez qilinib, ularning
eruvchanlik darajasi aniqlangan.
Metallurgik ishlab chiqarish oqava suvlarini tozalashda ozonlash usuli
boshqa texnologiyalarga nisbatan samaraliroq hisoblanadi. Tadqiqotlar natijasida
mis va rux ishlab chiqarishdagi tashlanma eritmalarni tozalash darajasi metall
ionlarining cho‘kma holatida to‘liq cho‘kishi uchun muhit pH ko‘rsatkichi, jarayon
davomiyligi, harorat va reagentlar sarfiga bog‘liq ekanligi aniqlangan.
Olmaliq kon-metallurgiya kombinati Mis eritish zavodining misni
elektrolizlash sexi elektrolitlari hamda oltin-kumush affinaj sexining
missizlantirish eritmalarini mis kuporosi sexida qayta ishlash jarayonida
qo‘shimchalar miqdorining ortishi kuzatilgan. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki,
texnologik eritmalar tarkibidagi nikel miqdori 15–25 g/l ga yetadi. Nikelning bir
qismi mis kuporosi tarkibiga o‘tishi natijasida tayyor mahsulot ayrim hollarda
standart talablariga javob bermaydi.
Bunday murakkab sulfatli eritmalarni tozalash elektrokimyoviy usullar,
cho‘ktiruvchi reagentlar, ion almashinuvi va boshqa texnologiyalar yordamida
amalga oshiriladi. Ayrim tadqiqotlarda ohaktosh (CaCO ) yordamida eritmani₃
pH=3,5–5,5 oralig‘ida neytrallab, mis va boshqa rangli metall ionlarini gidroksid
shaklida cho‘ktirish usuli taklif etilgan.
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Nikelni elektrolizlash jarayonida elektrolit tarkibidagi misni kamaytirish
uchun amorf MnS qo‘llanilishi ham tadqiq qilingan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
misni ajratib olish samaradorligiga MnS miqdori, eritma pH qiymati, harorat va
reaksiya davomiyligi ta’sir ko‘rsatadi. Optimal sharoitda — harorat 60–80°C, pH
3,5–4,5 bo‘lganda — elektrolit tarkibidagi mis miqdori 3 mg/l dan kam
qiymatgacha tushirilgan.
Shuningdek, nikel elektrolizida elektrolitdan misni ajratib olish uchun
nikeltiokarbonat (NiCS ) reaktivi qo‘llash taklif etilgan. Tadqiqotlar NiCS yuqori₃ ₃
reaktivlikka ega ekanligini va optimal sharoitlarda mis konsentratsiyasini 3 mg/l
dan past darajaga tushirish mumkinligini ko‘rsatgan.
Ni–Cu aralash rudalarini eritishdan hosil bo‘lgan sulfatli eritmalardan
metallarni elektrokimyoviy usullar bilan ajratish ham o‘rganilgan. Tadqiqotlarda
kislotali muhitda mis va nikel ionlarining elektrokimyoviy xatti-harakatlari tahlil
qilingan. Bundan tashqari, kobalt saqlovchi mis–nikel eritmalaridan N-(2-
gidroksipropil) pikolilamin smolasi yordamida mis va nikelni sorbsiyalash orqali
ajratib olish hamda keyinchalik mis, nikel va kobaltni alohida elyuat tarkibiga
o‘tkazish imkoniyati ko‘rsatib berilgan.
Sanoat oqava suvlari tarkibidagi og‘ir rangli metallarni tozalashda NaOH va
Na CO eritmalaridan foydalanish samarali usullardan biri hisoblanadi. Oqartirish
₂ ₃
va cho‘ktirish jarayonlarining samaradorligi esa eritma muhitining pH qiymatiga
bevosita bog‘liqdir.
Statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash jarayoni rangli
metallurgiyaning muhim texnologik bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
jarayonning asosiy vazifasi xomaki mis tarkibidagi zararli aralashmalarni
kamaytirish, metallning kimyoviy tarkibini me’yorlashtirish hamda elektrolitik
rafinatsiya uchun yaroqli anod mis olishdan iboratdir. Amaliy jihatdan ushbu
texnologiya yuqori haroratda kechadigan murakkab fizik-kimyoviy, issiqlik va
massa almashinuvi jarayonlariga asoslanadi. Statsionar pechlarda qayta ishlash
jarayoni uzoq yillar davomida mis metallurgiyasida asosiy usul sifatida qo‘llanilib
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026kelgan va hozirgi kunda ham ayrim metallurgiya korxonalarida o‘z ahamiyatini
saqlab qolgan.
Statsionar pechlar konstruksiyasi jihatidan katta hajmli gorizontal agregatlar
hisoblanadi. Pechning ichki qismi yuqori haroratga chidamli olovbardosh g‘ishtlar
bilan qoplanadi. Odatda xromomagnezit, shamot yoki dinas g‘ishtlardan
foydalaniladi. Pechning asosiy qismlariga eritma vannasi, yonish kamerasi, gaz
chiqarish tizimi, shlak chiqarish teshiklari va quyish moslamalari kiradi. Yoqilg‘i
sifatida tabiiy gaz, mazut yoki ko‘mir ishlatiladi. Yoqilg‘i yonishidan hosil bo‘lgan
issiqlik pech ichida qaytib metall yuzasiga tushadi va eritma vannasini qizdiradi.
Shu sababli bunday agregatlar “reverberator pech” deb ham ataladi.
Jarayon odatda xomaki misni pechga yuklashdan boshlanadi. Pechga suyuq
yoki qattiq holatdagi xomaki mis, elektroliz sexidan qaytgan skrap, brak holidagi
anodlar va boshqa misli materiallar yuklanadi. Metall pech ichida yuqori harorat
ta’sirida eritiladi va bir jinsli eritma hosil qilinadi. Eritish bosqichida pechdagi
harorat odatda 1150–1250 °C oralig‘ida bo‘ladi. Haroratning me’yoriy ushlab
turilishi texnologik jarayonning samarali borishida katta ahamiyatga ega.
Eritish tugagandan so‘ng oksidlash bosqichi boshlanadi. Bu bosqichda
eritmaga havo yoki kislorod boyitilgan havo yuboriladi. Natijada metall tarkibidagi
temir, oltingugurt, rux, qo‘rg‘oshin va boshqa aralashmalar oksidlanadi. Temir
oksidi kremnezem bilan birikib shlak hosil qiladi. Hosil bo‘lgan shlak eritma
yuzasiga qalqib chiqadi va maxsus moslamalar yordamida pechdan chiqariladi.
Oltingugurt esa SO gazi shaklida gaz fazasiga o‘tadi. Oqartirish jarayoni₂
davomida metall tarkibidagi zararli aralashmalar miqdori keskin kamayadi.
Statsionar pechlarda oksidlash jarayonining samaradorligi eritmaning
intensiv aralashishi bilan bog‘liqdir. Eritma ichida konveksiya oqimlari hosil
bo‘lishi natijasida kislorod metallning barcha qismiga bir tekis taqsimlanadi. Bu
esa kimyoviy reaksiyalarning tezligini oshiradi. Oqartirish davrida pech ichida
ko‘p miqdorda gazlar hosil bo‘ladi. Ushbu gazlar tarkibida asosan SO , CO , N
₂ ₂ ₂
va kislorod mavjud bo‘ladi. Zamonaviy metallurgiya korxonalarida gazlar chang
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026tutgich va gaz tozalash qurilmalaridan o‘tkaziladi. SO gazidan esa sulfat kislota₂
ishlab chiqarishda foydalaniladi.
Oksidlash jarayonining oxirida metall tarkibida ma’lum miqdorda mis oksidi
hosil bo‘ladi. Bu holat metallning mo‘rtlashishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli
keyingi bosqich — qaytarish davri amalga oshiriladi. Qaytarish jarayonida pechga
tabiiy gaz, mazut yoki yog‘och kabi qaytaruvchi moddalar yuboriladi. Natijada mis
oksidi yana metall holatiga qaytariladi va eritmadagi kislorod miqdori kamayadi.
Ushbu bosqich metallning mexanik xossalarini yaxshilashda muhim ahamiyatga
ega.
Qaytarish jarayonidan keyin tayyor anod mis olinadi. Odatda anod mis
tarkibida 99–99,5 % gacha mis mavjud bo‘ladi. Ushbu mahsulot maxsus quyish
mashinalarida anod plastinalari shaklida quyiladi. Tayyor anodlar keyinchalik
elektroliz sexiga yuboriladi. Elektrolitik rafinatsiya jarayonida anod misdan yuqori
tozalikdagi katod mis olinadi. Elektroliz jarayonida oltin, kumush, platina va
boshqa nodir metallar anod shlamiga yig‘iladi.
Statsionar pechlarda texnologik jarayonning samaradorligi ko‘plab omillarga
bog‘liq bo‘ladi. Jumladan, harorat rejimi, pechdagi eritma balandligi, kislorod
sarfi, flyus miqdori va shlak tarkibi katta ahamiyatga ega. Agar shlakning
qovushqoqligi yuqori bo‘lsa, zararli aralashmalar to‘liq ajralmaydi. Harorat juda
yuqori bo‘lsa, metall yo‘qotilishlari ortadi. Shu sababli pechning texnologik rejimi
doimiy nazorat ostida bo‘ladi.
Statsionar pechlarning afzalliklaridan biri katta hajmdagi metallni qayta
ishlash imkoniyatiga ega ekanligidir. Bundan tashqari, agregatning ishlash prinsipi
nisbatan sodda bo‘lib, pech uzoq muddat xizmat qilishi mumkin. Pechlarda turli xil
ikkilamchi mis materiallarini ham qayta ishlash mumkin. Ayniqsa, elektroliz
sexidan qaytadigan skrap va brak anodlarni qayta eritishda statsionar pechlar juda
qulay hisoblanadi.
Statsionar pechlarning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Eng asosiy
kamchiligi yoqilg‘i sarfining yuqoriligidir. Bundan tashqari, pechlarda issiqlik
yo‘qotilishi katta bo‘ladi va ko‘p miqdorda chang hamda gaz chiqindilari hosil
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026bo‘ladi. Ekologik talablarning kuchayishi sababli hozirgi vaqtda statsionar pechlar
asta-sekin zamonaviy avtogen agregatlar bilan almashtirilmoqda. Biroq ular hali
ham ko‘plab metallurgiya korxonalarida, ayniqsa anod mis ishlab chiqarish va
ikkilamchi xomashyoni qayta ishlash jarayonlarida keng qo‘llaniladi.
Hozirgi kunda statsionar pechlar Rossiya, Xitoy, Hindiston, Chili va
Qozog‘istonning ayrim metallurgiya korxonalarida ishlatilmoqda. Zamonaviy
pechlarda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, gaz tozalash qurilmalari va
energiya tejovchi texnologiyalar qo‘llaniladi. Bu esa agregatlarning
samaradorligini oshirish va atrof-muhitga zararli ta’sirni kamaytirishga xizmat
qiladi
Statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash texnologiyasi rangli
metallurgiyada muhim o‘rin egallaydi. Ushbu texnologiya yordamida metall
tarkibidagi zararli aralashmalar kamaytiriladi, yuqori sifatli anod mis olinadi va
keyingi elektrolitik rafinatsiya uchun zarur sharoit yaratiladi. Jarayonning fizik-
kimyoviy mohiyatini chuqur o‘rganish metallurgik ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va energiya resurslaridan oqilona foydalanishda muhim
ahamiyatga ega.
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Xomaki mis tarkibi va dastlabki ma’lumotlar tahlili
Mis metallurgiyasida xomaki misni qayta ishlash texnologik jarayonining
samaradorligi asosan dastlabki xomashyo tarkibiga bog‘liq bo‘ladi. Xomaki mis
tarkibidagi asosiy metall va qo‘shimcha aralashmalar miqdorini aniqlash moddiy
balans, issiqlik balansi hamda texnologik hisob-kitoblarni bajarishda muhim
ahamiyatga ega. Shu sababli statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash
jarayonini loyihalash va hisoblash ishlari avvalo dastlabki ma’lumotlarni tahlil
qilishdan boshlanadi.
Xomaki mis — bu konverter yoki eritish agregatlaridan olinadigan, tarkibida
yuqori miqdorda mis saqlovchi, ammo hali to‘liq tozalanmagan mahsulot
hisoblanadi. Odatda xomaki mis tarkibida 98–99,5 % gacha mis bo‘ladi. Qolgan
qismini temir, oltingugurt, kislorod, qo‘rg‘oshin, rux, mishyak, surma, vismut,
nikel hamda qimmatbaho metallar tashkil qiladi. Xomaki misning asosiy vazifasi
keyingi olovli va elektrolitik rafinatsiya jarayonlari uchun xomashyo bo‘lib xizmat
qilishdir.
Mazkur kurs ishida xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash jarayoni
uchun quyidagi dastlabki ma’lumotlar berilgan:
Xomaki mis massasi — 200 t;
Xomaki mis tarkibidagi Cu — 99 %;
Elektroliz sexidan qaytadigan skrap — 16 %;
Shlak chiqishi — 1,4 %;
Brak holidagi anod — 0,4 %.
Berilgan ma’lumotlarga ko‘ra dastlab xomaki mis tarkibidagi sof mis
miqdori aniqlanadi. Buning uchun umumiy massa metall tarkibidagi mis foiziga
ko‘paytiriladi:
m
Cu = 200 × 99
100 = 198 t
Demak, 200 tonna xomaki mis tarkibida 198 tonna sof mis mavjud bo‘lib,
qolgan 2 tonna qismi turli qo‘shimcha aralashmalardan iborat bo‘ladi. Ushbu
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026aralashmalar texnologik jarayon davomida oksidlanib shlakka yoki gaz fazasiga
o‘tadi.
Jarayonda elektroliz sexidan qaytadigan skrap ham qayta eritiladi. Skrap —
bu elektroliz jarayonida hosil bo‘ladigan metall qoldiqlari, singan anodlar va qayta
ishlashga yaroqli misli chiqindilar hisoblanadi. Berilgan ma’lumotga ko‘ra skrap
miqdori xomaki mis massasining 16 % ini tashkil qiladi:
m
skrab = 200 × 16
100 = 32 t
Demak, statsionar pechga qo‘shimcha ravishda 32 tonna skrap yuklanadi.
Odatda elektroliz sexidan qaytadigan skrap tarkibida mis miqdori juda yuqori
bo‘ladi va u deyarli sof metall sifatida qaraladi. Shu sababli skrap qayta eritilganda
umumiy metall chiqishini oshirishga xizmat qiladi.
Pechda qayta ishlash jarayonida ma’lum miqdorda shlak hosil bo‘ladi. Shlak
— bu metall tarkibidagi oksidlangan qo‘shimchalarning flyuslar bilan birikishidan
hosil bo‘ladigan silikatli eritma hisoblanadi. Shlak metallurgik jarayonda zararli
aralashmalarni chiqarib yuborish uchun zarur bo‘ladi. Berilgan ma’lumotlarga
ko‘ra shlak chiqishi umumiy metall massasining 1,4 % ini tashkil qiladi:
m
shlak = 200 × 1.4
100 = 2.8 t
Demak, jarayon davomida taxminan 2,8 tonna shlak hosil bo‘ladi. Ushbu
shlak tarkibida asosan temir oksidlari, kremniy birikmalari hamda juda oz
miqdorda mis mavjud bo‘ladi. Metallurgik amaliyotda shlak tarkibidagi mis
miqdorini minimal darajada ushlab turish muhim hisoblanadi, chunki misning
shlakka o‘tishi metall yo‘qotilishiga olib keladi.
Jarayonda brak holidagi anodlarning hosil bo‘lishi ham kuzatiladi. Brak
anodlar — bu quyish jarayonida nuqsonli hosil bo‘lgan yoki mexanik
shikastlangan anod plastinalardir. Bunday anodlar qayta eritishga yuboriladi.
Berilgan ma’lumotga ko‘ra brak anodlar miqdori quyidagiga teng:
m
brak = 200 × 0.4
100 = 0.8 t
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Demak, brak holidagi anodlar massasi 0,8 tonnani tashkil qiladi. Ushbu
material qayta eritilib texnologik jarayonga qaytariladi va metall yo‘qotilishlarini
kamaytirishga xizmat qiladi.
Statsionar pechga yuklanadigan umumiy metall massasi xomaki mis va
skrap yig‘indisidan iborat bo‘ladi:mumumiy = 200 +32 =232 t
Demak, pechga jami 232 tonna metall yuklanadi. Ushbu massa keyinchalik
anod mis, shlak, brak anod va gazsimon yo‘qotishlarga taqsimlanadi.
Xomaki mis tarkibini tahlil qilish texnologik jarayonning asosiy
parametrlarini aniqlashda katta ahamiyatga ega.
Ayniqsa misning boshlang‘ich miqdori, shlak hosil bo‘lish darajasi va
qaytuvchi materiallar miqdori pechning mahsuldorligiga bevosita ta’sir qiladi.
Agar xomaki mis tarkibida qo‘shimcha aralashmalar miqdori yuqori bo‘lsa,
oksidlash uchun ko‘proq kislorod va flyus talab qilinadi. Bu esa yoqilg‘i sarfining
ortishiga olib keladi.
Xomaki mis tarkibidagi asosiy qo‘shimchalardan biri temir hisoblanadi.
Oqartirish jarayonida temir oksidlanib shlak tarkibiga o‘tadi. Oltingugurt esa
asosan SO gazi shaklida ajralib chiqadi. Mishyak, surma va vismutning ma’lum
₂
qismi gaz fazasiga o‘tadi, qolgan qismi esa anod tarkibida qoladi. Oltin, kumush va
boshqa qimmatbaho metallar deyarli to‘liq anod mis tarkibida saqlanadi va
keyinchalik elektroliz jarayonida anod shlamiga yig‘iladi.
Dastlabki ma’lumotlar tahlili asosida statsionar pechning texnologik rejimi
tanlanadi. Harorat, kislorod sarfi, flyus miqdori va eritma vannasi hajmi aynan
xomashyo tarkibiga qarab belgilanadi. Shu sababli dastlabki ma’lumotlarni aniq
tahlil qilish metallurgik hisoblarning muhim bosqichi hisoblanadi.
2.2 Xomaki misni qayta ishlash jarayonining texnologik balans hisobi
Berilgan ma’lumotlar:
Xomaki mis massasi – 200
Xomaki mis tarkibidagi Cu – 99 %
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Elektroliz sexidan qaytadigan skrap – 16 %
Shlak chiqishi – 1,4 %
Brak holidagi anod – 0,4 %
1. Xomaki mis tarkibidagi sof mis miqdorini aniqlash
Xomaki mis tarkibidagi sof mis miqdori quyidagi formula orqali aniqlanadi:
m
Cu = m
xm × Cu
100
Hisoblaymiz:
m
Cu = 200 × 99
100 = 198 t
Demak, 200 tonna xomaki mis tarkibida 198 tonna sof mis mavjud.
2. Elektroliz sexidan qaytadigan skrap miqdori
Skrap miqdori xomaki mis massasining 16 % ini tashkil qiladi:msk=mxm× 16
100
m
sk = 200 × 16
100 = 32 t
Demak, qayta ishlab chiqarishga 32 tonna skrap qaytadi.
3. Pechga tushadigan umumiy massa
Jarayonga beriladigan umumiy massa:
m
um = m
xm + m
sk
mum= 200 +32 =232 t
Demak, pechga jami 232 tonna material yuklanadi.
4. Shlak chiqishini aniqlash
Shlak miqdori umumiy massaning 1,4 % ini tashkil qiladi:
m
sh = 232 × 1.4
100 = 3.248 t
Demak, eritish jarayonida 3,248 tonna shlak hosil bo‘ladi.
5. Brak anod miqdorini aniqlash
Brak anod umumiy massaning 0,4 % ini tashkil qiladi:
m
br = 232 × 0.4
100 = 0.928 t
Demak, 0,928 tonna brak anod hosil bo‘ladi.
6. Tayyor anod mis massasini aniqlash
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Tayyor anod mis umumiy massadan shlak va brak anod ayrilgandan keyin
aniqlanadi:
m
an = 232 − 3.248 − 0.928 = 227.824
Demak, tayyor anod mis miqdor
m
an =227.824 t
1-jadval
Texnologik balansi hisobi
No Ko‘rsatkichla r Miqdori, tonna
1 Xomaki mis massasi 200
2 Xomaki mis tarkibidagi sof Cu 198
3 Qaytuvchi skrap miqd ori 32
4 Pechga tushadigan umumiy massa 232
5 Shlak chiqishi 3.248
6 Brak anod miqdori 0.928
7 Tayyor anod mis miqdori 227.824
8 Anod mis chiqish darajasi 113.9 %
9 Umumiy texnologik yo‘qotish 3.248
10 Yo‘qotishlar ulushi 1.4 %
Hisoblash natijalariga ko‘ra, statsionar pechga jami 232 tonna metallik
zaryad yuklangan. Jarayon davomida 3,248 tonna shlak hamda 0,928 tonna brak
anod hosil bo‘lgan. Brak anod qayta ishlashga jo‘natilganligi sababli, umumiy
texnologik yo‘qotish 3,248 tonnani tashkil etdi.
Natijada 227,824 tonna tayyor anod mis olindi. Anod misning umumiy
chiqish darajasi:η= 227.824
200 ×100 =113.9 %
ga teng bo‘ldi.
Bu ko‘rsatkich statsionar pechda xomaki misni qayta ishlash jarayonining
samaradorligi yuqori ekanligini ko‘rsatadi. Jarayonda metall yo‘qotilishlari asosan
shlak va brak anod hisobiga yuz beradi. Oqartirish va qaytarish jarayonlarini
optimal olib borish orqali ushbu yo‘qotishlarni yanada kamaytirish mumkin.
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262.3. Material balans hisobi
Material balans metallurgik jarayonlarning asosiy texnologik hisoblaridan
biri hisoblanadi. Material balans yordamida texnologik jarayonga kirayotgan va
undan chiqayotgan mahsulotlar miqdori aniqlanadi. Statsionar pechda xomaki
misni qayta ishlash jarayonida material balansini tuzishdan asosiy maqsad metall
yo‘qotilishlarini aniqlash, anod mis chiqish darajasini baholash hamda texnologik
jarayon samaradorligini tahlil qilishdan iboratdir.
Material balans qonuniga ko‘ra texnologik jarayonga kirgan barcha
materiallar massasi undan chiqayotgan mahsulotlar massasiga teng bo‘lishi kerak.
Ushbu jarayonda kirim mahsulotlari sifatida xomaki mis va qaytuvchi skrap
olinadi. Chiqim mahsulotlari esa tayyor anod mis, shlak va brak anodlardan iborat
bo‘ladi.
Berilgan dastlabki ma’lumotlar:
Xomaki mis massasi — 200 t
Xomaki mis tarkibidagi Cu — 99 %
Elektroliz sexidan qaytadigan skrap — 16 %
Shlak chiqishi — 1,4 %
Brak anod — 0,4 %
Dastlab xomaki mis tarkibidagi sof mis miqdori aniqlanadi:
m
Cu = 200 × 99
100 = 198 t
Demak, xomaki mis tarkibida 198 tonna sof mis mavjud.
Keyingi bosqichda qaytuvchi skrap miqdori aniqlanadi:
m
sk = 200 × 16
100 = 32 t
Demak, jarayonga qo‘shimcha ravishda 32 tonna skrap qaytariladi.
Statsionar pechga tushadigan umumiy massa:
m
um = 200 + 32 = 232 t
Shunday qilib, pechga jami 232 tonna metallik zaryad yuklanadi.
Texnologik jarayonda hosil bo‘ladigan shlak miqdori:
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026m
sh = 232 × 1.4
100 = 3.248 t
Demak, eritish jarayonida 3,248 tonna shlak hosil bo‘ladi.
Brak anod miqdori:
m
br = 232 × 0.4
100 = 0.928 t
Demak, brak anod massasi 0,928 tonnaga teng.
Endi tayyor anod mis miqdori aniqlanadi:
m
an = 232 − 3.248 − 0.928 = 227.824
Demak, tayyor anod mis miqdori 227,824 tonnani tashkil qiladi.
2-jadval
Material balans hisobi
No Kirim mahsulotlari Massa, t Chiqim mahsulotlari Massa, t
1 Xomaki mis 200 Tayyor anod mis 227.824
2 Qaytuvchi skrap 32 Shlak 3.248
3 Brak anod 0.928
4 Jami kirim 232 Jami chiqim 232
Hisoblash natijalaridan ko‘rinib turibdiki, kirim va chiqim mahsulotlari
massalari o‘zaro teng. Bu esa material balansining to‘g‘ri tuzilganligini ko‘rsatadi.
Material balans natijalariga ko‘ra statsionar pechda xomaki misni qayta
ishlash jarayonida asosiy mahsulot sifatida 227,824 tonna anod mis olindi.
Jarayondagi umumiy yo‘qotishlar 4,176 tonnani tashkil etdi. Ushbu yo‘qotishlar
asosan shlak va brak anodlar hisobiga yuz beradi.
Material balans metallurgik agregatlarning texnologik samaradorligini
baholashda muhim ahamiyatga ega. Oqartirish va qaytarish jarayonlarini
optimallashtirish orqali metall yo‘qotilishlarini kamaytirish hamda anod mis
chiqishini oshirish mumkin.
2.4. Shlak chiqishi, qaytuvchi skrap va brak anod miqdorlarini
hisoblash
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Mis metallurgiyasida statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash
jarayonida ma’lum miqdorda metall yo‘qotilishlari yuz beradi. Ushbu
yo‘qotishlarning asosiy qismi shlak hosil bo‘lishi, chang chiqishi, gaz fazasiga
o‘tish va brak mahsulotlar hosil bo‘lishi bilan bog‘liqdir. Oqartirish jarayonida
metall tarkibidagi qo‘shimcha aralashmalar oksidlanib shlak tarkibiga o‘tadi. Shu
bilan birga, shlak tarkibiga ma’lum miqdorda mis ham o‘tadi. Metallurgik jarayon
samaradorligini baholashda shlak chiqishi va metall yo‘qotilishlarini aniqlash
muhim ahamiyatga ega.
Berilgan dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra:
Xomaki mis massasi — 200 t
Elektroliz sexidan qaytadigan skrap — 16 %
Shlak chiqishi — 1,4 %
Brak anod — 0,4 %
Statsionar pechga jami 232 tonna metall yuklanadi.
Shlak chiqishi umumiy yuklamaning 1,4 % ini tashkil qiladi. Shlak miqdori
quyidagi formula orqali aniqlanadi:
Texnologik jarayonda 3,248 tonna shlak hosil bo‘ladi.
Metallurgik jarayonda brak anodlar ham metall yo‘qotilishlarining bir qismi
hisoblanadi. Brak anodlar — quyish jarayonida nuqsonli hosil bo‘lgan anod
plastinalardir. Ularning miqdori quyidagicha aniqlanadi:
Brak anod miqdori 0,928 tonnani tashkil qiladi.
Jarayondagi umumiy metall yo‘qotilishi shlak va brak anod yig‘indisidan
iborat bo‘ladi:
m
yo‘q =3.248+0.928=4.176 t
Demak, umumiy metall yo‘qotilishi 4,176 tonnaga teng.
Endi yo‘qotishlarning umumiy yuklamaga nisbatan foizi aniqlanadi:nyo‘q= 4.176
232 ×100 =1.8 %
n
yo ‘ q =1.8 %
Demak, texnologik jarayondagi umumiy metall yo‘qotilishi 1,8 % ni tashkil
qiladi.
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 3 - jadvali
Shlak chiqishi va metall yo‘qotilishlari
No Ko‘rsatkichlar Miqdor
1 Xomaki mis massasi 200 t
2 Qaytuvchi skrap 32 t
3 Umumiy yuklama 232 t
4 Shlak chiqishi 3.248 t
5 Brak anod 0.928 t
6 Umumiy yo‘qotish 4.176 t
7 Yo‘qotishlar foizi 1.8 %
Hisoblash natijalaridan ko‘rinib turibdiki, statsionar pechda xomaki misni
qayta ishlash jarayonida asosiy metall yo‘qotilishi shlak hosil bo‘lishi hisobiga yuz
beradi. Oqartirish jarayonida misning bir qismi oksidlanib shlak tarkibiga o‘tadi.
Oqartirish va qaytarish jarayonlarini optimal rejimda olib borish orqali metall
yo‘qotilishlarini kamaytirish mumkin.
Metallurgik ishlab chiqarishda shlak tarkibidagi mis miqdorini kamaytirish
iqtisodiy jihatdan muhim hisoblanadi. Shu sababli zamonaviy korxonalarda
shlaklarni qayta boyitish va ulardan misni qayta ajratib olish texnologiyalari
qo‘llaniladi. Oqartirish jarayonida hosil bo‘ladigan gazlar va changlar ham maxsus
gaz tozalash qurilmalarida ushlab qolinadi. Bu esa metall yo‘qotilishlarini
kamaytirish bilan birga ekologik xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Elektroliz sexidan qaytadigan skrap miqdorini hisoblash
Mis metallurgiyasida elektroliz sexidan qaytadigan skraplar texnologik
jarayonning muhim ikkilamchi xomashyolaridan biri hisoblanadi. Skrap tarkibiga
singan anodlar, kesilgan anod qoldiqlari, nuqsonli anod plastinalar va boshqa misli
chiqindilar kiradi. Ushbu materiallar tarkibida mis miqdori yuqori bo‘lganligi
sababli ular qayta eritishga yuboriladi. Skraplarni qayta ishlash metall
yo‘qotilishlarini kamaytirish, xomashyo sarfini qisqartirish va ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishda katta ahamiyatga ega.
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash jarayonida elektroliz
sexidan qaytadigan skrap asosiy metallik yuklamaga qo‘shiladi. Oqartirish va
qaytarish jarayonlari davomida skrap tarkibidagi mis asosiy eritmaga o‘tadi va
anod mis tarkibiga qo‘shiladi. Shu sababli skrapni hisoblash moddiy va ratsional
balans tuzishda muhim bosqich hisoblanadi.
Berilgan dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra:
Xomaki mis massasi — 200 t
Elektroliz sexidan qaytadigan skrap — 16 %
Skrap miqdori xomaki mis massasiga nisbatan foizlarda berilgan. Elektroliz
sexidan qaytadigan skrap miqdori 32 tonnani tashkil qiladi.
Pechga jami 232 tonna metall yuklanadi.
Skrapning texnologik jarayondagi ahamiyati juda katta. Chunki elektroliz
sexidan qaytadigan materiallar tarkibida mis miqdori odatda 98–99 % gacha
bo‘ladi. Shu sababli ular yuqori qiymatli ikkilamchi xomashyo hisoblanadi.
Skraplarni qayta eritish orqali metallurgik korxonalarda mis yo‘qotilishlari
kamayadi va anod mis chiqishi ortadi.
Skraplarning qayta ishlatilishi iqtisodiy jihatdan ham samarali hisoblanadi.
Chunki yangi ruda qazib olish va boyitish xarajatlari kamayadi. Bundan tashqari,
chiqindilarni qayta ishlab chiqarishga jalb qilish ekologik jihatdan ham muhimdir.
Zamonaviy metallurgiya korxonalarida yopiq texnologik siklni tashkil etish orqali
qaytuvchi materiallardan maksimal darajada foydalanishga katta e’tibor qaratiladi.
Skrap tarkibida ba’zan oksidlangan qismlar, shlak qoldiqlari yoki mexanik
aralashmalar bo‘lishi mumkin. Shu sababli ularni pechga yuklashdan oldin saralash
va tayyorlash ishlari amalga oshiriladi. Oqartirish jarayonida skrap tarkibidagi
qo‘shimchalar ham oksidlanib shlak tarkibiga o‘tadi.
4-jadval
Elektroliz sexidan qaytadigan skrap hisobi
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026NO Ko‘rsatkichlar Miqdori
1 Xomaki mis massasi 200 t
2 Skrap foizi 16 %
3 Qaytuvchi skrap massasi 32 t
4 Umumiy metallik yuklama 232 t
Hisoblash natijalariga ko‘ra, elektroliz sexidan qaytadigan skrap miqdori 32
tonnani tashkil etdi. Ushbu skrap statsionar pechdagi asosiy metallik yuklamaga
qo‘shildi va anod mis ishlab chiqarish jarayonida qayta foydalanildi. Skraplarni
qayta ishlash metallurgik ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligini oshirish,
metall yo‘qotilishlarini kamaytirish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega.
Brak holidagi anod miqdori va uning qayta ishlanishini hisoblash
Mis metallurgiyasida anod mis olish jarayonida ma’lum miqdorda brak
holidagi anodlar hosil bo‘ladi. Brak anodlar — bu quyish jarayonida nuqsonli hosil
bo‘lgan, geometrik shakli buzilgan, mexanik shikastlangan yoki texnologik
talablarga javob bermaydigan anod plastinalardir. Bunday anodlar elektroliz
jarayonida ishlatishga yaroqsiz hisoblanadi va qayta eritishga yuboriladi.
Brak anodlarning hosil bo‘lishiga bir qator omillar sabab bo‘ladi. Ularga:
 metall haroratining me’yordan yuqori yoki past bo‘lishi;
 quyish tezligining noto‘g‘ri tanlanishi;
 qoliplardagi nuqsonlar;
 metall tarkibidagi kislorod miqdorining yuqoriligi;
 mexanik deformatsiyalar
kiradi.
Statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash jarayonida brak anodlar
texnologik yo‘qotishlarning bir qismi hisoblanadi. Biroq ular tarkibida mis miqdori
yuqori bo‘lganligi sababli qayta eritishga yuboriladi va texnologik jarayonga
qaytariladi. Shu sababli brak anodlarni hisoblash moddiy va ratsional balansning
muhim bosqichlaridan biridir.
Berilgan dastlabki ma’lumotlar:
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Xomaki mis massasi — 200 t
Elektroliz sexidan qaytadigan skrap — 16 %
Brak anod miqdori — 0,4 %
Statsionar pechga jami 232 tonna metall yuklanadi.
Brak anod miqdori umumiy yuklamaning 0,4 % ini tashkil qiladi. Brak
holidagi anod massasi 0,928 tonnani tashkil qiladi.
Brak anodlar tarkibida odatda 98–99 % gacha mis bo‘ladi. Shu sababli ular
qayta eritishga yuboriladi va texnologik siklga qaytariladi. Metallurgik
korxonalarda brak anodlarni qayta ishlash metall yo‘qotilishlarini kamaytirish
hamda ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Brak anodlarning qayta ishlanishi odatda quyidagi bosqichlarda amalga
oshiriladi:
 brak anodlarni yig‘ish;
 saralash;
 maydalash yoki kesish;
 statsionar pechga qayta yuklash;
 eritish va asosiy metallik vannaga qo‘shish.
Qayta eritish davomida brak anod tarkibidagi mis yana anod mis tarkibiga
o‘tadi. Oqartirish va qaytarish jarayonlarida esa undagi qo‘shimcha aralashmalar
oksidlanib shlakka o‘tadi.
Brak anodlarning miqdorini kamaytirish metallurgik ishlab chiqarishda
muhim texnologik vazifa hisoblanadi. Buning uchun:
 quyish mashinalarini avtomatlashtirish;
 qolip sifatini yaxshilash;
 metall haroratini barqaror ushlab turish;
 kislorod miqdorini nazorat qilish
kabi chora-tadbirlar qo‘llaniladi.
5-jadval
Brak anod hisobi
NO Ko‘rsatkichlar Miqdori
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Xomaki mis massasi 200 t
Qaytuvchi skrap 32 t
Umumiy metallik yuklama 232 t
Brak anod foizi 0.4 %
Brak anod massasi 0.928 t
Hisoblash natijalariga ko‘ra, statsionar pechda xomaki misni qayta ishlash
jarayonida 0,928 tonna brak anod hosil bo‘ladi. Ushbu material tarkibida mis
miqdori yuqori bo‘lganligi sababli u qayta eritishga yuboriladi va texnologik
jarayonda qayta foydalaniladi. Bu esa metall yo‘qotilishlarini kamaytirish hamda
ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
2.5. Issiqlik balansi hisobi
Statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash jarayonida issiqlik balansi
muhim texnologik hisob-kitoblardan biri hisoblanadi. Issiqlik balansi yordamida
pechga kirayotgan va undan chiqayotgan issiqlik miqdorlari aniqlanadi. Ushbu
hisoblash pechning issiqlik samaradorligini baholash, yoqilg‘i sarfini aniqlash
hamda issiqlik yo‘qotilishlarini kamaytirish uchun zarurdir.
Mis metallurgiyasida statsionar pechlar yuqori haroratda ishlovchi agregatlar
hisoblanadi. Oqartirish va qaytarish jarayonlari davomida pech ichidagi harorat
odatda 1150–1250 °C oralig‘ida bo‘ladi. Metallni eritish, shlak hosil qilish va
texnologik reaksiyalarni amalga oshirish uchun katta miqdorda issiqlik talab
etiladi.
Issiqlik balansi quyidagi asosiy qismlardan tashkil topadi:
 metallni qizdirish uchun sarflanadigan issiqlik;
 metallni eritish issiqligi;shlakni qizdirish uchun sarflanadigan issiqlik;
 gazlar bilan chiqib ketadigan issiqlik;
 pech devorlari orqali yo‘qotiladigan issiqlik;
 texnologik reaksiyalar issiqligi.
Berilgan dastlabki ma’lumotlar:
Umumiy metallik yuklama — 232 t;
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shlak miqdori — 3,248 t;
Oqartirish harorati — 1200 °C;
Boshlang‘ich harorat — 20 °C.
Hisoblashlarda soddalashtirilgan issiqlik balansi usuli qo‘llaniladi.
Dastlab metallni qizdirish uchun zarur issiqlik aniqlanadi. Issiqlik miqdori
quyidagi formula orqali hisoblanadi:Q=m×c×(t2−t1)
Bu yerda:
Q
— issiqlik miqdori, kJ;
m
— massa, kg;
c
— metallning issiqlik sig‘imi;
t1
— boshlang‘ich harorat;
t2
— oxirgi harorat.
Mis uchun o‘rtacha issiqlik sig‘imi:
c=0.39 kJ/(kg×°C)
Umumiy metall massasi:
m=232 t=232 000 kg
Harorat farqi:
∆ t = 1 200 − 20 = 1 180 ° C
Hisoblaymiz:
Q
met = 232000 × 0.39 × 1180 = 106 814 400 kJ
Metallni qizdirish uchun 106 814 400 kJ issiqlik talab qilinadi.
Keyingi bosqichda metallni eritish uchun zarur issiqlik aniqlanadi. Misning
erish yashirin issiqligi o‘rtacha: &
λ=205 kJ /kg
Eritish issiqligi:
Q
er = 232 000 × 205 = 47 560 000 kJ
Metallni eritish uchun 47 560 000 kJ issiqlik talab etiladi.
Endi shlakni qizdirish uchun sarflanadigan issiqlik aniqlanadi.
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shlakning issiqlik sig‘imi:
C
sh =1.0 kJ/(kg×°C)Shlak massasi:
m
sh =3.248 t=3248 kg
Hisoblaymiz:
Q
sh = 3248 × 1.0 × 1180 = 3 832 640 kJ
Shlakni qizdirish uchun 3 832 640 kJ issiqlik talab qilinadi.
Texnologik jarayonda pech devorlari, gazlar va changlar orqali ham issiqlik
yo‘qotiladi. Odatda statsionar pechlarda umumiy issiqlikning 10–15 % qismi
yo‘qotiladi. Hisoblashda 12 % issiqlik yo‘qotilishi qabul qilinadi.
Umumiy foydali issiqlik:
Q
f =106 814 400+47 560 000+3 832 640
Q
f =158 207 040 kJ
Issiqlik yo‘qotilishi:
Q
yo’q =158207040×0.12
Q
yo’q =18 984 844.8 kJ
Umumiy issiqlik yo‘qotilishi 18 984 844,8 kJ ni tashkil qiladi.
Pech uchun zarur umumiy issiqlik sarfi:
Q
um =158 207 040+18 984 844.8
Q
um =177 191 884.8 kJ
Statsionar pechda xomaki misni qayta ishlash uchun umumiy issiqlik sarfi
177 191 884,8 kJ ni tashkil qiladi.
Statsionar pechlarda asosiy issiqlik sarfi metallni qizdirish va eritishga
to‘g‘ri keladi. Oqartirish va qaytarish jarayonlarini optimal boshqarish, pechning
issiqlik izolyatsiyasini yaxshilash hamda gazlarning ikkilamchi issiqligidan
foydalanish orqali issiqlik yo‘qotilishlarini kamaytirish mumkin. Bu esa yoqilg‘i
sarfini kamaytirish va texnologik samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi.
6-jadval
Issiqlik balansi hisobi
37

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026No Issiqlik sarfi turlari Miqdori, kJ
1 Metallni qizdirish issiqligi 106 814 400
2 Metallni eritish issiqligi 47 560 000
3 Shlakni qizdirish issiqligi 3 832 640
4 Foydali issiqlik yig‘indisi 158 207 040
5 Issiqlik yo‘qotilishi 18 984 844.8
6 Umumiy issiqlik sarfi 177 191 884.8
2.6. Statsionar pechning asosiy dastgoh balansi xisobi
Soatlik ishlab chiqarish quvvati
Statsionar pechning soatlik ishlab chiqarish quvvati quyidagi formula orqali
aniqlanadi:Qsoat = 232
24 =9.67 t/soat
Pechning soatlik ishlab chiqarish quvvati 9,67 t/soatni tashkil qiladi.
Sutkalik ishlab chiqarish quvvati
Q
sut =9.67×24
Q
sut =232.08 t/sutka
Demak, pechning sutkalik ishlab chiqarish quvvati 232 tonna/sutkaga teng.
Yillik ishlab chiqarish quvvati
Metallurgiya korxonalarida statsionar pechlarning o‘rtacha ish kunlari soni
odatda 330 kun deb olinadi. Ta’mirlash va texnologik to‘xtashlar hisobga olinib,
yillik ishlab chiqarish quvvati quyidagicha aniqlanadi:
Q
yil =232×335
Q
yil =77 746.8 t/yil
Statsionar pechning yillik ishlab chiqarish quvvati 77 746.8 tonna/yilni
tashkil qiladi.
Pech vannasining hajmini aniqlash
Suyuq mis zichligi:
ρ = 8.9 t / m 3
Metall vannasining hajmi:
38

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026V= 232
8.9 =26.07 m3Pechning foydali to‘lish koeffitsienti:
φ=0.8
Pechning foydali hajmi:
V f= 26.07
0.8 =32.59 m3
Pechning foydali ishchi hajmi 32,59 m³ ni tashkil qiladi.
Pechning geometrik o‘lchamlarini aniqlash
Statsionar pechlarda:
L:B=3:1
Pech chuqurligi:
H=1.2 m
Vanna hajmi formulasi:
V=L×B×h
Bu yerda:
L=3B
Shunda:
32.59=3B×B×1.2
32.59=3.6B 2
B 2
=9.05
B=3
Pech uzunligi:
L=3×3=9
Demak:
pech uzunligi — 9 m;
pech kengligi — 3 m;
pech chuqurligi — 1,2 m.
39

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
3.1. Xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash jarayonida texnika
xavfsizligi, mehnat muhofazasi va ekologik himoya choralari
Mis metallurgiyasida statsionar pechlar yuqori haroratda ishlovchi murakkab
texnologik agregatlar hisoblanadi. Oqartirish va qaytarish jarayonlari davomida
pech ichidagi harorat 1200 °C gacha yetadi. Shu sababli statsionar pechlarda
ishlash yuqori xavfli ishlab chiqarish turiga kiradi. Metall eritmalari, yuqori
bosimli gazlar, chang va zaharli moddalar inson salomatligiga jiddiy xavf
tug‘dirishi mumkin. Shu sababli texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish
metallurgik ishlab chiqarishning muhim talabi hisoblanadi.
Statsionar pechlarda ishlovchi ishchilar maxsus himoya kiyimlari bilan
ta’minlanadi. Ularga issiqlikka chidamli kiyim, maxsus oyoq kiyim, himoya
ko‘zoynagi, qo‘lqop va respiratorlar kiradi. Oqartirish jarayonida pechdan yuqori
haroratli gazlar va uchqunlar chiqishi mumkinligi sababli yuz va ko‘zlarni
himoyalash juda muhimdir.
Pechga metall yuklash va eritmani quyish jarayonlari mexanizatsiyalashgan
holda amalga oshirilishi kerak. Metall eritmasining sachrashi kuyish va
jarohatlanishga olib kelishi mumkin. Shu sababli eritilgan metall bilan ishlashda
xavfsiz masofa saqlanishi zarur.
Statsionar pechlarda gaz yoqilg‘ilari qo‘llanilganligi sababli gaz tizimlari
doimiy nazorat qilinadi. Gaz sizib chiqishi portlash xavfini yuzaga keltiradi. Gaz
quvurlari va armaturalari muntazam ravishda texnik ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Oqartirish jarayonida ajralib chiqadigan SO gazi inson organizmi uchun zaharli₂
hisoblanadi. Shu sababli pechlar samarali shamollatish va gaz tozalash tizimlari
bilan jihozlanadi.
Ishlab chiqarish sexlarida favqulodda vaziyatlar uchun maxsus yong‘inga
qarshi vositalar, qum qutilari va ko‘chma o‘t o‘chirgichlar mavjud bo‘lishi kerak.
Elektr uskunalari yerga ulangan holda ishlatiladi va nam muhitda elektr xavfsizligi
qoidalariga qat’iy rioya qilinadi.
40

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Statsionar pechlarda ishlovchi barcha xodimlar muntazam ravishda texnika
xavfsizligi bo‘yicha yo‘riqnomadan o‘tkaziladi. Ishchilar favqulodda vaziyatlarda
harakat qilish qoidalarini yaxshi bilishi kerak. Bu esa ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalar va jarohatlanishlarning oldini olishga xizmat qiladi.
Metallurgiya sanoatida mehnat muhofazasi ishlab chiqarish xavfsizligini
ta’minlashning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Statsionar pechlar yuqori haroratli
agregatlar bo‘lgani sababli ishlab chiqarish sexlarida noqulay mikroiqlim
sharoitlari yuzaga keladi. Yuqori harorat, infraqizil nurlanish, chang va zaharli
gazlar ishchilarning sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Pech yaqinida haroratning yuqori bo‘lishi organizmning tez suvsizlanishiga
olib keladi. Shu sababli sexlarda samarali ventilyatsiya va sovitish tizimlari
o‘rnatiladi. Ishchilarning dam olish xonalari sovutilgan bo‘lishi va ichimlik suvi
bilan ta’minlanishi kerak.
Infraqizil nurlanish inson terisi va ko‘ziga zarar yetkazishi mumkin.
Oqartirish va eritish jarayonlarida ishchilar maxsus qoraytirilgan himoya
ko‘zoynaklaridan foydalanadilar. Metall eritmalari bilan ishlashda issiqlikdan
himoya qiluvchi maxsus kiyimlar qo‘llaniladi.
Metallurgiya sexlarida chang hosil bo‘lishi ham muhim muammolardan biri
hisoblanadi. Oqartirish jarayonida hosil bo‘ladigan chang tarkibida og‘ir metall
zarrachalari bo‘lishi mumkin. Changning inson organizmiga kirishi kasbiy
kasalliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli ishlab chiqarish sexlarida chang
ushlagichlar va aspiratsiya tizimlari qo‘llaniladi.
Mehnat muhofazasining muhim talablaridan biri ishlab chiqarishdagi
shovqin darajasini kamaytirishdir. Pech ventilyatorlari, nasoslar va mexanik
qurilmalar yuqori shovqin hosil qiladi. Bunday sharoitda ishchilar maxsus
shovqinga qarshi himoya vositalaridan foydalanadilar.
Metallurgiya korxonalarida xodimlar muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Ayniqsa yuqori haroratli sexlarda ishlovchi ishchilarning yurak-qon tomir tizimi,
nafas olish organlari va ko‘rish qobiliyati nazorat qilinadi. Mehnat muhofazasiga
41

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026rioya qilish ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va ishchilarning sog‘lig‘ini
saqlashda muhim ahamiyatga ega.
Statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash jarayonida ko‘p miqdorda
gaz va chang ajralib chiqadi. Oqartirish jarayonida oltingugurt dioksidi (SO ),₂
uglerod oksidlari, azot oksidlari va metall bug‘lari hosil bo‘ladi. Ushbu moddalar
atmosfera havosini ifloslantirib, inson salomatligiga zarar yetkazadi. Shu sababli
gaz va changlardan himoyalanish metallurgik ishlab chiqarishning muhim ekologik
va texnologik vazifasi hisoblanadi.
SO gazi rangsiz, o‘tkir hidli va zaharli gaz bo‘lib, nafas olish organlariga
₂
kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Oqartirish jarayonida hosil bo‘ladigan gazlar maxsus gaz
chiqarish tizimlari orqali gaz tozalash qurilmalariga yuboriladi. Zamonaviy
metallurgiya korxonalarida SO gazidan sulfat kislota ishlab chiqarishda
₂
foydalaniladi. Bu esa atmosfera ifloslanishini kamaytirishga xizmat qiladi.
Chang hosil bo‘lishining asosiy manbalari:
xomashyoni yuklash;
shlak chiqarish;
Oqartirish jarayoni;
eritma quyish jarayonlari hisoblanadi.
Chang tarkibida mis, qo‘rg‘oshin, mishyak va boshqa og‘ir metall
zarrachalari bo‘lishi mumkin. Shu sababli changni ushlab qolish uchun siklonlar,
elektrofiltrlar va yengli filtrlardan foydalaniladi.
Ishlab chiqarish sexlarida umumiy va mahalliy shamollatish tizimlari
o‘rnatiladi. Mahalliy aspiratsiya tizimlari gaz va changlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri hosil
bo‘layotgan joyidan ushlab qoladi. Bu esa ishchi hududida zararli moddalar
konsentratsiyasini kamaytiradi.
Gaz va changlardan himoyalanishda shaxsiy himoya vositalari ham katta
ahamiyatga ega. Ishchilar respiratorlar, gaz niqoblari va himoya ko‘zoynaklari
bilan ta’minlanadi. Oqartirish jarayonida gaz miqdori ortib ketganda ishchilar
xavfsiz hududga chiqariladi.
42

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Atrof-muhitni muhofaza qilish maqsadida metallurgiya korxonalarida
ekologik monitoring tizimlari joriy etiladi. Atmosferaga chiqarilayotgan gazlarning
tarkibi doimiy nazorat qilinadi. Oqartirish va eritish jarayonlarida hosil bo‘ladigan
chiqindilarni kamaytirish uchun zamonaviy energiya tejamkor texnologiyalar
qo‘llaniladi.
Gaz va changlardan samarali himoyalanish ishlab chiqarish xavfsizligini
ta’minlash, ishchilarning sog‘lig‘ini saqlash hamda atrof-muhitni muhofaza
qilishda muhim ahamiyatga ega.
43

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida xomaki misni statsionar pechda qayta ishlash texnologiyasi,
uning fizik-kimyoviy asoslari hamda asosiy texnologik hisoblari o‘rganildi.
Tadqiqotlar natijasida statsionar reverberator pechlar rangli metallurgiyada muhim
texnologik agregatlardan biri ekanligi va ular yordamida xomaki mis tarkibidagi
zararli aralashmalarni kamaytirib, yuqori sifatli anod mis olish mumkinligi
aniqlandi.
Kurs ishining nazariy qismida statsionar pechlarning ishlash prinsipi,
tuzilishi, rivojlanish tarixi hamda Oqartirish va qaytarish jarayonlarining kimyoviy
mohiyati tahlil qilindi. Oqartirish jarayonida temir, oltingugurt va boshqa
aralashmalar oksidlanib shlak hamda gaz fazasiga o‘tishi, qaytarish jarayonida esa
mis tarkibidagi ortiqcha kislorod kamaytirilishi o‘rganildi. Oqartirish va qaytarish
jarayonlarining to‘g‘ri tashkil etilishi anod mis sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi
aniqlandi.
Hisoblash qismida xomaki misni qayta ishlashning ratsional va moddiy
balanslari tuzildi. Hisoblashlarga ko‘ra 200 tonna xomaki mis va 32 tonna
qaytuvchi skrap asosida jami 232 tonna metallik yuklama hosil bo‘ldi. Texnologik
jarayon davomida 3,248 tonna shlak va 0,928 tonna brak anod hosil bo‘lishi
aniqlandi. Natijada 227,824 tonna tayyor anod mis olindi. Hisoblash natijalari
moddiy balans qonuniga to‘liq mos kelishi va texnologik jarayon samaradorligi
yuqori ekanligini ko‘rsatdi.
Kurs ishida statsionar pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlari ham
hisoblandi. Pechning soatlik mahsuldorligi 9,67 t/soatni, sutkalik ishlab chiqarish
quvvati esa 232 tonna/sutkani tashkil etdi. Oqartirish va qaytarish jarayonlarida
metall yo‘qotilishlari asosan shlak va brak anod hisobiga yuzaga kelishi hamda
umumiy yo‘qotishlar 1,8 % ga teng ekanligi aniqlandi.
Issiqlik balansi hisoblari natijasida statsionar pechda asosiy issiqlik sarfi
metallni qizdirish va eritishga to‘g‘ri kelishi aniqlandi. Shu bilan birga pech
devorlari va gazlar orqali sezilarli issiqlik yo‘qotilishi mavjudligi sababli issiqlik
44

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026samaradorligini oshirish uchun energiya tejovchi texnologiyalarni qo‘llash
zarurligi ko‘rsatib berildi.
Kurs ishining texnika xavfsizligi va mehnat muhofazasi qismida yuqori
haroratli metallurgik agregatlarda ishlashning xavfli omillari, gaz va changlardan
himoyalanish choralari hamda ekologik xavfsizlik masalalari yoritildi. Oqartirish
jarayonida hosil bo‘ladigan SO gazlari va changlarni samarali ushlab qolish atrof-₂
muhitni muhofaza qilishning muhim omillaridan biri ekanligi ta’kidlandi.
Statsionar pechlarda xomaki misni qayta ishlash texnologiyasi mis
metallurgiyasining muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Oqartirish va qaytarish
jarayonlarini optimal tashkil etish orqali anod mis chiqishini oshirish, metall
yo‘qotilishlarini kamaytirish hamda ishlab chiqarish samaradorligini yaxshilash
mumkin. Zamonaviy avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, energiya tejamkor
texnologiyalar va ekologik himoya choralarini qo‘llash statsionar pechlarning
samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiladi.
45

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Мирзиёев Ш . М . Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси . — Тошкент :
Ўзбекистон , 2022. — 416 б .
2. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. — New Jersey: Wiley-VCH,
2021. — 684 p.
3. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper, Nickel and
Cobalt. — London: CRC Press, 2020. — 590 p.
4. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. — New York: McGraw-Hill
Education, 2021. — 544 p.
5. Ahmadjonov Q., Rasulov A. Rangli metallar metallurgiyasi. — Toshkent: Fan
va texnologiya, 2022. — 356 b.
6. Қодиров Ё . Қ . Рангли металлургия жараёнлари ва қурилмалари . —
Тошкент : Ўқитувчи , 2021. — 388 б .
7. Набойченко С.С. Металлургия тяжелых цветных металлов. —
Екатеринбург: УрФУ, 2020. — 472 б.
8. Павлов Н.Н. Металлургия меди и никеля. — Москва: Инфра-М, 2021. —
410 б.
9. Mark E. Schlesinger. Copper Production and Processing. — Elsevier, 2023. —
615 p.
10. Takashi Nakamura. Modern Non-Ferrous Extractive Metallurgy. — Tokyo:
Springer, 2022. — 508 p.
11. Igor Wilkomirsky, Roberto Parra. Copper Smelting and Converting
Technologies. — Chile: Minerals Engineering International, 2021. — 367 p.
Internet manbalar
12. https://www.sciencedirect.com — mis metallurgiyasi, pirometallurgiya va anod
mis ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy maqolalar bazasi.
13. https://link.springer.com — rangli metallurgiya va ekologik texnologiyalar
bo‘yicha zamonaviy ilmiy manbalar.
14. https://www.asminternational.org — metallurgik materiallar va sanoat
texnologiyalari bo‘yicha xalqaro ilmiy platforma.
46

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202615. https://www.agmk.uz — mis eritish texnologiyasi va ishlab chiqarish
ko‘rsatkichlariga oid ma’lumotlar.
16. https://www.isasmelt.com — zamonaviy eritish texnologiyalari va metallurgik
agregatlar haqida ma’lumotlar.
17. https://www.sciencedirect.com/journal/minerals-engineering — metallurgik
jarayonlar va chiqindilarni qayta ishlash bo‘yicha ilmiy maqolalar.
47

Sotib olish