Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xotira va diqqat

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .3 I BOB.X OTI RA ............................................................................................... ..........5 1.1. X ot ira haqida t ushuncha...............................................................................5 1.2. X ot ira jaray onlari..........................................................................................9 1.3. X ot iraning psixologik nazariy alari............................................................11 II.BOB.Diqqat jaray onlarining umumiy qonuniy at lari… … … … … … … … ....14 2.1.Diqqat ning mohiy at i ....................................................................................14 2.2. Diqqat ning v azifalari v a t urlari, diqqat ning xossalari… … … … … … ...17 2.3. Diqqat k o’chuv chanligini t adqiq et ish (Shult e jadv ali)… … … … … … ..21 X ULOSA … … … … … … … … … .… … … … … … … … … … … … … … ...… … … … 29 FOY DA LA N ILA DIGA N A DA BIY OTLA R… … … … … … … … … … … ..… … 31 2 KIRISH Kursishimav zusiningdolzarbligiv azarurat i. Jamiyatimizdata’lim- tarbiya tizimini sog’lom insonparvarlik yo’nalishida qayta tashkil etish, uni zamon talablari darajasigako’tarish,barkamol, ma’naviydunyosi boy,axloqiypok, mard va jasur komil insonlarni tarbiyalash kechiktirib bo’lmaydigan, davlat ahamiyatiga molik vazifa bo’lib turibdi. «Psixologiya, degan edi L. S. Vigotskiy, – birinchidan, konkret,amaliybo’lib– ta’limvatarbiya,bolaningrivojlanishi,mehnatfaoliyati haqidagifanbo’lmog’ilozim.Faqatshuvazifaginapsixologiyanitirikvakerak li fangaaylantirishimumkin».Bizgama’lum,psixologiyafaniningmavzubaxs i- umumanruhiyatning,xususan,insonruhiyatiningnamoyonbo’lishi,rivojla nishini o’rganuvchisohadir.Psixologiyaonglisub’ekt– insonningichkidunyosini o’rganadi.Psixologiyaatamasi«psyuxe»– qalb(ruh),«logos»–taliymot(o’qish) so’zma’nosinibildiradi.Ammobuqisqajumlainsonruhiyatihaqidayetarli ma’lumotbermaydi.Psixologiyafaniningmavzubahsini,ruhiyatnito’laroq tasavvur qilish uchun ruhiy jarayonl arning kechish mohiyati ni, ichki kechinmalarning(sezgilar,fikrlar,hissiyotlar)namoyonbo’lishqonuniyatla rini tushunishlozim.Bizso’zyuritmoqchibo’lganmavzu– bu,insontafakkuriva muloqotjarayoninio’rganish.Insonatrof- olam(narsa,hodisalar,insonlarni)va o’ziniturlixilfaoliyatlarnibajarishvabuob’ektlargata’sirko’rsatganholda ma’lumbirijtimoiyvashaxsiyahamiyatgamolikmaqsadlargaerishishuchu n o’rganadi. Sezgi, idrok va tasavvurlar ixtiyorsiz diqqat va ko’rgazma- obrazli xotira bilanhamkorlikdainsongaaniqbirob’ektlarvaularningbevositao’rganiladi gan xossalarihaqidama’lumotberadilar.Psixikaksettirishningbushakllariinso n tomonidan ob’ektiv reallikni bilishning hissiyotli asoslaridir. Lekin alohida jismlar varealolamhodisalarinibilishistalganamaliyvazifanihaletishdayuzaga keladigan uch ahamiyatgaegabo’lgan savolgajavobtopish uchun etarli emas.Bu savollar:«yuagakelganvaziyatdanimani,qaytarzdabajarishmumkin,vabu harakatnatijasidanimahosilbo’ladi?»daniborat.Busavollargajavobizlash da bizlargatafakkuryordamberadi.Avvalambor,tafakkuryuksakdarajadagib ilish psixikjarayonihisoblanadi.Ushbujarayonningmohiyatiinsontomonidan 3 voqelikningfaolijodiyaksettirishvao’zgartirishdaniborat.Tafakkurbevosit a idrokdaanglaymaydiganlarniochibberadi;uolamniahamiyatlialoqalarva munosabatlarda,uningturlixildagivositalaridaaksettiradi.Tafakkurninga sosiy vazifasirealbog’liqliklargaasoslanganzaruraloqalarnivaqtvafazodagitas odifiy moskelishlardanajratganholda aniqlashdaniborat.Tafakkurjarayonida tasodifiydan zaruratga, ayrimlikdan umumiylikka o’tish sodir bo’ladi. Kursishiningo’rganilganlik darajasi .Xotiravadiqqatbo’yichaxorij psixologiyasidakengdoiradatadqiqqilingan.NemisfaylasufiMartinXayde ger, K.L.Megreli dze, Akademik A.I.Berg, Germaniya da Vyursburg psixologiy a maktabiningyirikvakillariX.Kyulpe,K.Byuller,A.Messer,Ax.Narsisdiqqat jarayoninio’rganishborasidagiolibborilganilmiytadqiqotlari,o’zbekolimi professor E.G’oziyev ning tafakkur boyicha nazariy asoslari tadqiqot ning metodologik asosi bo’lib xizmat qiladi. Kursishiningmaqsadi .Xotiravadiqqatpsixologiko’rganishnimaqsad qilibqo’ydik.Maqsadniamalgaoshirishuchunoldimizgaquyidagivazifalar ni qo’ydik:1. Xotira va diqqat bo’yicha olib borilgan tadqiqotlarni tahlil etish. 2Xotira vadiqqatning rivojlantirishninazariyjihatdanasoslash.3.Xotiravadiqqat borasida olimlarning ilmiy tadqiqot ishlari Kurs ishinin g ilmiy y angilig i. Olimlarn ing xotiraga oid ilmiy tadqiqotlarinikursishidarajasidao’rganilishitadqiqotningilmiyyangiligi.K urs ishiningpredmeti.Xotiraning motor nazariyasi .Olimlarning ilmiy tadqiqotlari Kurs ishining nazariy va diqqatn ilmiy tadqiqotla rini ilmiy- nazariy asoslanish i orqali Umumiy psixologiy a, Psixologiya,Yoshdavrlarpsixologiyasi,Eksperimentalpsixologiyakabifanl arni ilmiy boyishiga xizmat qiladi . Kurs ishining amaliy ahamiy at i . Xotira va diqqatnirivojlanishinio’ziga xosxususiyatlariborasidaolinganma’lumotlarnitarbiyachilar,psixologlar, ota-onalar faoliyatida qo’llanishi mumkin. Kursishiningt uzulishi .Kursishikirishqism,ikkibob,oltitaparagraf, xulosa, tavsiya taklif hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat . 4 I BOB.X ot ira 1.1.X ot ira haqida t ushuncha Xotira biz ilgari idrok qilgan, boshdan kechirgan va bajargan ishlarimizni yoddasaqlash,keyinchalikularnieslashyokixotirlashjarayonidir.Bizharku ni yanginarsalarnibilamiz,kunsayinbilimlarimizboyibboradi.Xotirafaoliyati da shaxsning g’oyaviyyo’nalishikattao’rinegallaydi. Buyo’nalishuningfaoliyatini hayotsharoitita’siridashakllantiradi.Kishio’ziningshufaoliyatiuchunmuhi m bo’lganvoqyeahodisalarniyaxshieslabqoladi.Aksincha,kishiuchunham ahamiyatga ega bo’lgan narsalar yomon esda qoldiriladi va tezda unutib yuboriladi. Shuo’rindaxotiraborasidagita’riflargaqaytsak,ularniko’pginaadabiyotlar da xotiratushunchasiganisbatan«Indvidningo’ztajribasidaesdaolibqolishie sda saqlashi vakeyinchalikuni yanaesga tushirishi xotira deb ataladi».Lekin mazkur ta’riflarnitahlil qilganprofessor E.o’oziyevtomonidanquyidagichata’rifberiladi.« Xotira atrof- muhitdagivoqyelik(narsa)nibevositavabilvosita,ixtiyoriyva ixtiyorsiz ravishda, passiv va faol holda, reproduktiv va produktiv tarzda, verbal va noverbalshaklda,mantiqiyvamexanikyo’lbilanaksettiruvchiesdaolibqolis h, esdasaqlash,qaytaesgatushirish,unutishhamdatanishxissidaniboratpsi xik jarayon.Alohidavaumumiyliknamoyonqiluvchiijtimoiyhodisabarcha taassurotlarniijobiyqaytaishlashgayo’naltirilganmnemikfaoliyatdir».Shu ni ta’kidlashjoizki,kelitirilganmazkurta’rifxotiraningmurakkabkengqamrov li jihatlarin i to’la ta’kidlas h imkoniya tiga ega. Shaxsnin g yo’nalish i uning qiziqishida ifodalanadi. Kishining qiziqishi xotiraga aniq va kuchli ta’sir ko’rsatadi, ya’niyaxshiesdaolibqolishnita’minlaydi.Bizko’pinchauyokibunarsava hodisalarniyomonesdaqoldiramizbuxotiraniyomonliginiemasbalkiularga qiziqishyo’qliginiko’rsatadi.Masalan,o’quvchilarhammafanlarnibirxil o’zlashtiraolmaydilar.Buularningharxilxotiragaegaekanliklariniemas,balk i o’qitilayotgan fanga qiziqishning har xilligi bilan tushuntiriladi. Esda olib qolishga kishiningemosionalmunosabatihamkattata’sirko’rsatadi.Kishiuchunyaqq ol xayajonli reaksiyavujudgakeltiruvchinarsalar ongdachuqur izqoldiribpuxtava uzoqyoddasaqlanadi.Bizbirnarsadanta’sirlansak,o’shauzoqvaqtesda 5 saqlanadi.Samaralixotirakishining irodasifatlarigahambog’liqdir.Kuchsiz, irodasiz,ishyoqmaskishilarhardoimyuzakiyomonxotirlaydilar.Aksincha, irodali,materialnio’zlashtirishgaastoydilkirishadigankishilarpuxtavachuq ur eslabqoladilar.Samaralix otira kishiningumumiymadan iyatigauning aqliy saviyasigabilimigao’quvigafikrlashqobiliyatiga,ko’nikmaavaodatlarigaha m bog’liqdir . Shunda y qilib, xotiraning tabiati va uning samaraliligishaxsningxususiyatlaribilan bog’liqdir.Shaxs o’zoldigaqo’yilgan maqsadvavazifalariasosidao’ziningxotirlashjarayoniniongliravishdatarti bga soladi vaboshqaradi.Xotirasohasidaquyidagiasosiyjarayonlar:esdaolibqolish, esda saqlash, esga tushirish va unutish bir-biridan farq qilinadi. Bu jarayonlar faoliyatdatarkibtopadivabelgilanadi.Ma’lummaterialniesdaolib qolishhayotfaoliyatidavomidaindividual,ya’nishaxsiytajribaniturlashbila n bog’liqdir.To’plangantajribadankeyingifaoliyatdafoydalanishqaytaesga tushirishnitalabqiladi.Ma’lummaterialningfaoliyatdaqatnashmayqolishi yoddanchiqarishgaolibkeladi.Esdaolibqolishnervtiziminingmiyaegiluvch an, ya’ni o’zgaruvchanlik qo’zg’atuvchilar ta’sirida o’zida go’yo bir iz tarzda qoldirish, saqlash imkoniyati tufayli yuzaga keladi. Har qanday insonning miyasi egiluvchanlik xususiyatigaegabo’lib,uningdarajasi harxilbo’ladi. Shaxs xotirasiningsifatimiyaningfaolligivaturlifaoliyatgato’Ђridan–to’Ђribog’liq ravishdarivojlanadi.Atrofnio’rabolganborliqnifaolbiluvchikishio’zmiyasi faoliyatinito’xtovsizkuchaytiradi.Shubilanbirgauningegiluvchanlikdaraja sini oshiradi. Miya egiluvcha nligi vaqtinch a pasayish iga xotira samarasi ning susayishigaba’zipaytdaodamningtoliqishisababbo’ladi.Damoldgandank eyin yanatiklanadi.Odatdamiyaegiluvchanligiyosho’tishibilansusayadi.Masala n, keksakishilargaplaridanadashibketadi,ilgarigapirganlariesdanchiqibo’sh a gapni takrorlayv eradilar. Miya egiluvcha nligining ko’rsatkic hi bosh miya po’stlog’ida muvaqqat nerv aloqalarini tezlikda vujudga kelishi davomli saqlanishi vaularningtez,osonjonlantirilishihisoblanadi.Muvaqqatnervaloqalari assosiasiyalarinihosilqiluvchifiziologikmexanizmdir.Assosiasiyabizning xotirami zda mustahk amlanga va ongimiz da qayd qilingan ayrim voqyea 6 hodisalarning o’zarobog’lanishidir. Birorbuyumniesdaolibqolish, boshqa buyumlar bilan bog’lash orqali amalga oshiriladi. Bu o’rinda akademik I.P.Pavlovningquyidagiso’zlarijudaxarakterlidir.«Muvaqqatnervbog’lani shlari – debyozadiI.P.Pavlovhayvonotolamidavabizningo’zimizdahambo’ladigan engumumiyfiziologikhodisadir.Shubilanbirgaupsixikhodisahamdir,turli tumanharakattaassurotyobo’lmasaharflar,so’zlarvafikrlaro’rtasidapayd o bo’ladiganbog’lanishlardiki,bubog’lanishlarnipsixologlarabssosiasiyade b ataydilar». Hozirgi paytda idrok qilinayotgan narsa bilan ilgari idrok qilingan narsa o’rtasidama’lumo’xshashliko’lsa,bunarsalaro’rtasidao’xshashlikassosiasi yasi hosilbo’ladi.Hozirgiidrokqilinayotgannarsalarbilanilgariidrokqilinayotga n narsalaro’rtasidaqaramaqarshibelgilarvaxususiyatlarbo’lsa,bundaynars alar o’rtasidaqarama-qarshilik assosiasiyasiyuzberadi.masalanyosh- qish,issiq- sovuqkabinarsalaro’rtasidaqarama-qarshilikassosiasiyalarihosilbo’ladi. Shundayqilibxotiralarningnerv-fizologikasosidaboshmiyapo’stidahosil bo’ladigan shartlireflekslar,turli assosiativbog’lanishlar yotadi.Lekinodam esdaolibqolishpaytidaassosiasiyalarnihosilbo’lganliginimutaqo sezmaydi.Har xil assosiasiyalarning hosil bo’lganini odam keyinchalk biror narsani esga tushirish paytidabo’ladi.Xotirainsonningholativafaoliyatiningbarchasohalarida qatnashishitufayliuningnamoyonbo’lishshakllari,holatlari,shart- sharoitlari, omillarihamxilma-xilko’rinishgaegadirlar.Odatdaxotiraningturlarigava ularningmuayyanturlargaajratishdaengmuhimasosqilibuningtavsifnom asini esdaolibqolish,esdasaqlash, esga tushirish,eslash singari jarayonlarningamalga oshiruvchifaoliyatiningxususiyatlarigabog’liqligiolinadi.Shuo’rindata’kid lash joizki,ayrimdarsliklardaxotiraturlariturlichaklassifikasiyaqilinadi.Jumlad an, A.V.Petrovskiytahririostidachiqqan«Umumiypsixologiya»darsligidaquyi dagi klassifikasiyauchraydi:1.Faoliyatdako’proqsezilibturadiganpsixikfaollikn ing xususiy atiga qarab: harakat , emosio nal, obrazli va so’z mantiq xotira. 2.Faoliyatningmaqsadlarigako’raixtiyorsizvaixtiyoriyxotira.3.Materialni qancha vaqt esda olib qolish va esda saqlash muddatiga ko’ra qisqa muddatli, uzoq muddatlivaoperativxotira.Harakatxotirasi– insonfaoliyatiningharbirturida 7 ruhiyfaollikninguyokibuko’rinishlariustunlikqilishikuzatiladi.Masalan, harakat hissiyot, idrok, aql-zakovat kabi ruhiy faoliyatningko’rinishlari mavjuddir. Anashuruhiyfaollikturlariningharbiritegishliharakatlardavaularning mahsulotlarida o’zifodasinitopib harakatlarda, hissiykechinmalarda, tuyg’ularda, obrazlarda, timsollarda, fikr va mulohazalardaaks etadi.His – tuyg’uyoki hissiyot xotira.Buxotiraxis- tuyg’ularruhiykechinmalar,hissiyotlar,ehtiyojlarimizva qiziqishlarimiz qanday qondirilayotganligidan, atrofimizdagi narsa va hodisalarning xususiyatiga nisbatan munosabatimiz qay tarzda amalga oshirilayotganligidandoimoxabarberibturishiimkoniyatigaega.Shuningu chun harbirkishininghayotivafaoliyatidahissiyxotiraturijudakattaahamiyatkas b etadi.Obrazlixotira.Obrazlixotiratasavvurlarvaturmushmanzaralari,shun ing bilan birga, tovushlar, ta’mlar ranglar shakllar bilanbog’liqbo’lgan xotira nuridir. Obraz xotirasidebyaqqolmazmunnibinobarinnarsa xodisalarninganiq obrazlariniularningxususiyatlari,vabog’lanishlariesdaqoldirish, ongda mustahkamlashhamdazaruriyattuqilganidaesgatushirishdanidoratxotir aturiga aytiladiSo’z,mantiqxotirasimazmuninifikrvamulohazalar,aniqhukmham da xulosachiqarishlartashkiletadi.Insondafikrvamulohazaturlixilshakllar yordamid a ifodalang anligi tufayli ularni irodalash faqat o’zlashtiri layotgan materiallarningasosiyma’nosiniizohlash,talqinqilibberishyokiularniso’z ma- so’zifodalanishiniaynanaytibberishgaqaratilganbo’lishimumkin.Agar ma’lumot,axborotxabarmaterialma’nojihatidanqaytaishlanmasauholda materialni so’zma- so’z o’zlashtiris h, mantiqiy o’rganish bo’lmasda n, balki aksinchamexanikesdaolibqolishgaaylanibqoladi.Ixtiyotiyxotiradeganda ma’lummaqsadniro’yobgchiqarishuchunmuayyandavrlarda,aqliyharak atlarga suyangan holda amalga oshirishdan iborat xotira jarayoni tushuniladi. Bu faoliyatni odamongibevositaboshqaradi.Ko’pinchapsixologiyafanidaixtiyoriyxotir aga ixtiyorsizesdaolibqolishqarshiqo’yiladi.Bujarayonma’lumkeraklitopshiri q yokivazifaqo’ysaesdaolibqolishgayetaklovchifaoliyatbiron- birmaqsadni ro’yobgachiqarishgayo’naltirilgantaqdirdayuzagakeladi.Bizmatematika topshiriqlarniyechayotganimizdamasaladagisonlarniesdaolibqolishnio’ z 8 oldimizgamaqsadqilibqo’yganmiz.Mazkurso’zmantiqholatdaasosiymaq sad faqat masala yechishga qaratiladi. Buning natijasida sonlarni esda saqlashga, hyech qandayo’rinhamqolmaydi.Shungaqaramaybizularniqisqamuddatbo’lsa da esdasaqlashgaintilamiz.Buholatfaoliyatyakunlangungaqadardavometa di. Operativxotirainsontomonidanbevositaamalgaoshirilayotganfaoltezkor harakatlar,usullaruchunxizmatqiluvchijarayonnianglatuvchilenilekholat operativ xotira deb ataladi. Hozirgi zamon psixologiyasida ushbu holatni namoyon qilishuchunushbumisol keltiriladi.Matematikamalnibajarishgakirishar ekanmizbizunimuayyanbo’laklargaajratibhalqilishnimaqsadqilibqo’yam iz. Shu boisdan oraliq natijalarni yodda saqlashga intilamiz,nihoyasiga yaqinlashgan sari ayrim materiallar esdan chiqa boshlaydi. 1.2. X ot ira jaray onlari Xotirafaoliyatiesdaqoldirishdanboshlanadi.Esdaqoldirishidrokqilin gan narsavahodisalarinimiyapo’stidaizhosilqilishdir.Uningfiziologikasosimiy a po’stida qoldirish muvaqqat nerv bog’lanish ining vujudga kelishidir. Esda o’ziningo’ziningfaolligijihatidanikkigabo’linadi:a)ixtiyoriyesda qoldirish;b)ixtiyorsizesdaqoldirish.Ixtiyorsizesdaqoldirisholdindanmaqs ad quyilmaydi, mavzutanlanmaydi va iroda kuchi sarflanmaydi. O’zining go’zalligi, hissiyta’sirchanligihajmini,harakatchanligi,tezligi,shaklivaboshqaxossal ari bilanfarqqiladigannarsavahodisalarixtiyorsizesdaqoladi.Masalan,tasodi fiy hodisalar,karnay- surnayovoziixtiyorsizesdaqoladi.Ixtiyoriyesdaqoldirishda esaoldindanmaqsadqo’yibmavzubelgilanadi.Masalan,darsmateriallarini esda olibqolish,imtihongatayyorlanishixtiyoriyesdaqoldirishdaquyidagiturli usullardanfoydalaniladi:1.maqsadqo’yish,masalan,institutgakirisholdid agi maqsad;2.o’quvmateriallarinitushunibesdaqoldirish;3.esdaqoldirishnin g rasional usullaridan foydalanishi, masalan, esga tushirish yo’li bilan esda qoldirish. Beixtiyor esdaqoldirishdaqiziqishkattarolbo’ynaydi. Bizningoldingitajribamiz bilan bog’liq narsa va hodisalar beixtiyor oson qoladi. Biz ba’zi bir faktlarni bilsak, ularhaqidatushunchabo’lsa,shufaktlargategishlibo’lganhammanarsalar oson esdaqoladi.Ixtiyorsizesdaqoldirishinsonhayotidakattaahamiyatgaegab o’lib, 9 undanortiqchaharakattalabqilmaganholdauninghayotiy tajribalarni kengaytiradiva boyitadi. Biroq ixtiyorsiz esda qoldirish tez bo’lsa ham ko’pincha noaniqbo’ladi,bunday esdaolibqolingannarsavahodisalarkeyinchalikyanglish esgatushiriladi.Ixtiyoriyesdaqoldirishko’zdatutilganmaqsadgamuvofiq tanlanganmaterialniesdaqoldirishdir.Kishiixtiyoriyesdaqoldirishuchune sda saqlashningmaxsususullarini saqlaganholdamaterialnipuxtaesdaqoldirish uchun o’ziningkeraklikuchinisarfqiladi.Ammomexanikesdasaqlanishni ma’noliesdasaqlashbilanqo’llanilishifoydalidir.Esgatushirishvauningturl ari. O’tmishdaidrokqilingannarsalarninghis-tuyg’u,fikrvaish- harakatlarning ongimizdaqaytadantiklanishiesgatushirishdeyiladi.Esgatushirishningne rs fiziologikasoslariboshmiyapo’stidailgarihosilbo’lgannervbog’lanishlarni ng qo’zg’alishidir.Esgatushurishningtanisheslashbevositaeslashoradanma’ lum vaqto’tkazibeslashixtiyorsizvaixtiyoriyturlarimavjud.Tanishilgariidrok qilingan narsa va hodisalarningtakror idrok qilish natijasida u yoki bu hodisaning esga tushirishidir. Tanish aniq va noaniq bo’lishi mumkin.Noaniq tanishdabiz bu narsani notanish emasliginihisqilamizxolos.Masalan,bir odam ko’zimizgaissiq ko’rinadi,lekinuniqayerdakurganimiznieslayqolmaymiz.To’liqaniqtanish da esaidrokqilinayotgannarsaningnomikattarolo’ynaydi.Masalan,bizbir kishining ko’rib uni taniy olmasak, uning familiyasini yoki ismini eshitsak, darrov kimekanliginibilamiz.Esdasaqlashdeyilgandailgarituqilgantaassurotfikr, his- tuyЂu va ish- harakatl takrorla nishiga moyillik paydo qilishi va mustahkamlanishitushiniladi.Bungasababasabtiziminingegiluvchanligi dir. Shuninguchunasabtizimiilgaribo’libo’tgantaassurotlarnitakrorlashgatay yor turadi.Faqatesgatushirishuchunqulaysharoitbo’lsaginaesgatushadi.Bu nday sharoit bo’lmagan zarur materialniixtiyoriy eslash jarayoni qiyinlashadi. Shunday qilibesgatushirishdaanashutariqaqiynalibqolizarurbo’lgannarsanishuo nda esga tushiraolmaymiz. G.Ebbingauz unitishning vaqtga bog’liqligin tajribaorqali aniqlangan. To’plangan natijalarning ko’rsatishicha materialni yod olgandan so’ng unitishsur’atitezkeyinchalikubirmunchasekinlashadi.Buqonuniyatma’no siz ayrimbo’Ђinlarni unitishustidaolibborganishlaridatasdiqlangan.Tajribalarning 10 ko’rsatishiga qaraganda o’rganilgan narsalar bir soatdan keyin unitiladi. Materialni o’zlashtirishjarayonimaboynidaxotirlashnatijasidaunitishsekinlashibbor adi. Muvaqqat asab boЂlanishlari susayishi natijasida qachonlardir sodir bo’lgan narsa va hodisalarningo’zaroaloqalarixotiradaasta- sekinyo’qolibboradi.Vaqtning o’tishibilanbirmuncha unitilibketilayotganvaqtni,boЂlanishlarniya’ni assosiasiyalarniqaytadantiklashjarayonikuch-quvvat,xatti- harakatlarnitalab qiladi. Unitishning tezligi esda olib qolingan materialning mustahkamligiga teskari proporsi onal xususiya t kasb etadi. Demak, esda olib qolishn ing mustahkamligio’zlashtirilayotganmaterialningma’nogaegayokiegaemas ligiga bog’liqlikdan tashqariyanabirnechtaomillaro’zta’siriniko’rsatadivauning faoliyatmazmunigaaylanishigahambog’liq.Shuningdek,ularkimningshax siy, yakkahol xususiyatlariga ham bevosita bog’liqdir. 1.3. X ot iraning psixologik nazariy alari Xotiragategishlibo’lgan,kimyviy,biokimyoviy,,axborotli- kibernetikaviynazariyalar,,psixologiknazariyalriimavjud. Bundaynazariyalarichidaoliyatiqonuniyatlarinitushunishvauni boshqarishusullariniishlabchiqishdafoydalibo’lganpsixologiknazariyalarn i ko’ribchiqamiz.XotiraningilkpsixologiknazariyalaridanbiriXVIIasrdayuzag a kelgan,birinchibo’libXVIII- XIXasrlardaAngliyavachiqilgan assotsiativnazariya hisoblanadi.Ushbunazar iyadannoyteoriilejitponyatieassotsiatsiya–G.,G.Myuller,A.Pilseker vaboshqalartomonidanB.Titchenervabogfikrigako’ra,xotirani belgilab beradi. Bu nazariya tarafdorlarining asosif fikri shundan iboratki, esda olib qolish va eslashda ma’lumot, ishlab chiqilgan psixikaning alohida noyob hodisalari o’rtasidagialoqatushunchasiyotadi.Bunazariyagaasosanxotirao’xshashlig i, vaqtvafazoviyyaqinligibo’yichabarqarorbo’lganqisqavauzoqmuddatli assotsiatsiyalarning murakkab tizimi sifatida tushuniladi. Ushbu nazariyaga binoan, ko’plab,xususan,G.Ebbingauzningunutishqonunikashfetilgan. Dastlabkivomidaqabulqilinganma’lumotning60%gachabo’lganqismi unutiladi,oltikundanso’ngesabirinchimartayodlabolinganmatnning20%d an 11 kamroqqismisaqlanibqoladi.Vaqto’tishibilanassotsiativnazariyabirqator hal etilishizarurbo’lganmuammolarbilanto’qnashdi,ulardanasosiysiinson xotirasin ing tanlab o’tkazish xususiya tini tushunti rib berish edi. XIX asrning geshtaltnazariyasi bilanalmashindi.Bu nazariya,asosidaxotiraning noyobhodisalarinitushuntirishtamoyilsifatida birlamchielementlarningassotsiatsiyasiemas,balki,,yaxlit tashkiloti– geshtaltnamoyonbo’ldi.Aynan,geshtaltnonunlari ushbunazariyavakillari(V.Vundt,E.odatda,assotsiativasosdatarkibtopga n elementlarningtasodifiyto’plamiemas,balki,yaxlittuzilmasifatidanamoy on bo’ladi.Keyinchalikgeshtaltnazariyasi,xususan,inson xotirasiningfilo- vaontogenezdashainingmurakkab muammosibilanto’qnashkeldi.Gapshundaki,odamdagixotirajarayonlari ni ajratuvc hi motivats ion holatlar va geshtaltl arning o’zlari ham tarafdo rlari tomonidanoldindanbelgilanganvarivojlanmaydiganhosilalarsifatidaqab ul qilinganedi.Bubilanxotiragenezisihaqidagimasalaustidagibahslaro’z nihoyasigaetdi.Bixeviorizmva psixoanaliz vakillarihamxotiragenezisihaqi da qoniqarlijavobtopaolmadilar.Bixeviorizmchilarningxotirayuzasidanqara shlari assotsianistchilarning qarashlari bilan mos kelgan edi. Ular o’rtasidagi yagona farq bixeviorizmchilarningmaterialni yordam ningo’rninialohida ta’kidlab,o’rganishjarayonlarido’rganishgakattae’tibor qaratgan edilar (D. Uotson, E. Torndayk). Lekin bixeviorizmchilar insondagi ongli faoliyatvashaxsxususiyatlariningyordamgabog’liqliginichetlabo’tdilar. Xotira hodisalarining shaxsga bog’liqligi Z.Freyd tomonidan ko’rsatib o’tilgan edi. Uningfikrigako’ra,insonningongostimayllarigaimkonbermaydiganbarc ha narsalarxotiradansiqibchiqariladi,va,aksincha,uninguchunyoqimlibo’lg anlar saqlanibqoladi.Bubog’liqliktajribadao’ztasdig’initopmadi., Z.Freydvaizdoshlariningxizmatlariinsonxotirasinio’rganishdaa unutish xotira jarayonl aridagi ijobiy va salbiy emotsiy alar, motivla r va ehtiyojlarningahamiyatininaniqlashdaniboratbo’ldi.Psixoanalizyordami da 12 insonning motivatsion sohasi bilan bog’liq bo’lgan ong osti unutishning psixologik mexaniz mlari aniqland i va ta’rif berildi. XX asrning boshlar ida xotiraning mantiqiy si yuzaga keldi, unga asosan, mos keluvchi jarayonlar faoliyatiesdaolibarurbo’lganmaterialniuyokibudarajadakengroq ma’nolituzilmalargabirlashtiradiganmazmunbog’lovchilariningmavjudli giyoki mavjud emasligiga bevosita bog’liq holatda bo’ladi (A. Bine, K. Byuler). Esda olib qolishvaeslashdamatnningma’noga egabo’lganmazmuniifodalanadi. Hozirgizamonpsixologiyasidaasosiytushunchao’rnida shaxs niuning barcha psixik jarayonlari,sh uningdek, xotira jarayonlarini ngshakllanis bog’lovchiomilsifatidao’rganadigan nazariya tanolinmoqda.asosan,esda olibqolish,saqlashvaeslashjarayonlariningkechisob’ektfaoliyatidatutga no’rnigaqarabbelgilanadi.Ma’lumotfaoliyatmaqsadi sifatidanamoyonbo’lganvaziyatlardaaloqalaryanadasamaraliroqtarzda hosil bo’lishivadolzarblashtirilishitajribaaniqlandivao’ztasdig’initopdi.Bu aloqalarnin g xususiyatlar i, masalan, mustahkam ligi va harakatch anligi ma’lumotningsub’ektkeyingifaoliyatidagi,bualoqalarning ko’zlanga n maqsadla rga erishishda gi ahamiyati bilan belgilana di. Faoliyat nazariyasiningasosiyfikriqisqachaquyidagichata’riflanadi:turlitasavvurl ar o’rtasidagi aloqalar, avvalambor, sub’ektning ulardan qay tarzda foydalanishi bilan belgilanadi.Insonxotirasiningfaoliyatsifatidao’rganilishigadastlabolimla rning,xususan,P.Janeningishlarisababbo’ldi.Ubirinchilardxotiranimateri alniesdaolibqolish,qaytaishlashvasaqlashgayo’naltirilgan harakatlartizimisifatidata’rifladi.JahonpsixologiyasidabukonsepsiyaL.S. Vigotski y tomoni dan ishlab chiqilga n inson oliy psixik vazifala ri kelib chiqishiningmadaniy- tarixiynazariyasidarivojlantirildi.So’ngrauA.N.Leontev, A.R. Luriya, P.I. Zinchenko, A.A. Smirnov va boshqalar kabi mashhur psixologlar tomonidan ishlab chiqildi. 13 II.BOB. Diqqat jaray onlarining umumiy qonuniy at lari 2.1. Diqqat ning mohiy at i Diqqatpsixologiknoyobhodisabo’lib,hozirgacharuhshunoslaruhaqda yagonafikrgaegaemaslar.ba’zibirmualliflarningfikrigako’ra,diqqatistalga n psixikjarayondauyokibudarajadaishtiroketganligisababli,mustaqilhodis a sifatida o’rganilishi mumkin emas. boshqalar esa diqqatning psixik jarayon sifatida mustaqilliginiyoqlaydilar.Bundantashqari,diqqatningpsixikhodisalarnin gqaysi sinfiga tegishliligi haqida ham turli fikrlar mavjud. ba’zilarning ta’kidlashiga ko’ra, diqqat – bu psixik bilish jarayoni. boshqalar diqqat har bir faoliyatning zarur sharti ekanligiga,diqqatningo’ziesama’lumirodakuchlariningifodalanishinitala b etishigaasoslanganholda, diqqatniirodavainsonningfaoliyati bilanbog’laydilar. Diqqat hodisasini tushuntiri shning murakkab ligi, uning «toza» ko’rinishd a uchramasligidaniboazmunigaegaemas,ufaqat boshqabilishjarayonlarifaoliyatigaxizmatko’rsatadi.shuninguchundiqqa tni bilishjarayonlariningo’sishxususiyatlarinixarakterlovchiholat,psixofiziol ogik jarayonsifatidao’rganishzarur.diqqat o’zinima?Diqqat–bu psixikfaoliyatning biror-bir ma’lum narsaga yo’nalga nligi va jamlang anligi. bu hayvonl ar, shuningdek, inson diqqatlarining umumiy ta’rifi. insonga nisbatan diqqatni ma’lum ob’ektlargainsondiqqatining,birvaqtningo’zidaboshqaob’ektlardanchal g’igan holda,yo’nalganligivajamlanganligisifatidao’rganishmumkin.buta’rifdan diqqatningahamiyatgamolikbelgilariuningyo’nalganligivajamlanganligi dan iborat ekanligi kelib chiqadi. Psixikfaoliyatningyo’nalganligiostidauningtanlashxususiyati,ya’ni, sub’ektuchunahamiyatlibo’lgan,hodisalarniatrof-muhitdanajratib olishyotadi.yo’nalganliktushununingdek,ma’lumvaqtoralig’ida psixikfaoliyatnisaqlabqolishhamkiritiladi.Diqqatningboshqaxususiyatiu ning faoliyatg a u yoki bu darajada chuqurlas hganligini tushunti rib beruvchijamlanganligidir.vazifaqanchalikmurakkabbo’lsa,diqqatningja dalligi va zo’riqishi shunchalik kuchli bo’lishi kerak, ya’ni, bunda faoliyatga chuqur kirib borishtalabetiladi.ikkinchitomondan,jamlanganlikboshqayotnarsalarda n 14 chalg’ishbilanbog’liq.aksholda,yotnarsalardanchalg’iyolmayqolsangiz, vazifanibajarishingizqiyinlashadi.Yo’nalganlikvajamlanganlikbir- biribilan o’zaro uzviy bog’liq. diqqatingizni biror-bir narsaga yo’naltiradigan bo’lsangiz, bir vaqtningo’zidadiqqatingizniundajamlaganbo’lasiz.vaaksincha,narsadaj amlansangiz,o’zruhiyfaoliyatingizniungayo’naltirgandiqqatning yo’nalganligi bir mashg’ulotdan ikkinchisiga o’tish bilan, jamlash esa – mashg’ulotdachuqurlashishbilanbog’liqDiqqatninginsonpsixikfaoliyatid a tutgan o’rnini tushunish uchun o’zingizni biror-bir jismlar guruhiga qarayotgandek tasavvurqiling.ko’rishmaydoningizningmarkazidajoylashganba’zibirjis mlar aniqroq,ko’rishmaydoningizningchetidaturganlariesaaksinchaidroketil adi. shungao’xshashhodisaniongimizganisbatanhamtuzishmumkin:faoliyati miz mohiyati ongimizni ng markazini egallagan bo’ladi; ahamiyat ga molik bo’lmaganlariesaongimizdanchetgasurilibqoladi.lekinboshqachahamb o’lishi mumkin:sizqandaydirjismgaqaraganholda,umuman,boshqanarsahaqi dao’y surasiz.bundaongingizning«markaziymaydoni»ko’rayotganingizbilane mas, o’ylayotganingizbilanbandbo’ladi.Ongimiznigrafiktarzdatasvirlaydigan bo’lsak,biriikkinchisigajoylashganikkiaylanako’rinishidachizishzarur.katt a aylanaaniqbo’lmaganong,kichikaylanaesa,– aniqongyokidiqqatdebataladi. Psixikbilishjarayonlariningyo’nalganligivatanlashxususiyatidiqqatbilan bog’liq.diqqatbilanidrokninganiqligivaizchilligi,xotiraningmustahkamlig iva tanlashxususiyati,aqliyfaoliyatningyo’nalganligi,qisqasi, umumanbilishfaolliginingsifativanatijalarianiqlanarqarorligi degandabirorfaoliyatustidauzoqroqvaqtushlanibturishliginitushinamiz. Diqqatningbarqarorligiuningkuchibilanchambarcharsbog`langandir.Od atda kuchlidiqqato`znavbatidabarqarorhambo`ladi.Diqqattebranishxususiya tiga hamegadir.Agarjudakuchsiz,zo`rgaeshitiladiganovozgakuloksoladigan bo`lsak, masalan, soatning chikqillashiga kulok solsak, diqqatimiz jiddiy karatilgan bo`lishigaqaramay,buovozgoxbaland,goxpasteshitiladi.Bir– birigayaqin bo`lganyorug`likfarqiniajratishdahamxuddishundayxodisayuzberadi. Diqqatningbundaytebranishdavrlarixisoblabchiqilgan.Ma’lumbo`lishich a, 15 diqqattebranishningdavomiyligiunc ha sekundgacha etadi. kattabo`lmay,1,5sekunddan2,5 Diqqatning bo`linishi – psixik faoliyatning shunday tashkil qilinishiki, bunda aynanbirvaqtningo`zidadiqqatimizikkitavaundanortiknarsalargakaratila di. Diqqatxakikatanhambo`linadimi? BusoxadaKo`plabtajribalarutkazilgan. Natijada,ayrimTadqiqotchilardiqqatbo`linadidesalar,boshqalariubo`lin maydi, aksinch a bir faoliyat dan ikkinchi faolyaig a tez kuchadi degan xulosa ga kelganlar.Albatta,diqqatningbo`linishiuchunbajarayotganishlarimizma’l um darajadaavtomatlashganbo`lishilozim.Masalan,rulgayangiutirganshofy or tormoznibosamandebgaznibosibyuboradiyokimashinaniboshqarishga diqqat qilgan xoldayuldagi chuqurlikni kurmaykoladi. Diqqat xususiyatlaridan yanabiri uningko`chishidir. Diqqatningko`chishi degandauningbirfaoliyatdanikkin chi faoliyatg a tez o`tishini tushuna miz. Masalan, talabani ng diqqati ma’ro`z a tinglashdanuniyozishga,sungyozganinitushunishga,yanama’ro`zatingla shga tezkuchibturadi.Diqqatningkuchishiniolimlarkomplikao`iyadeganasbob bilan ulchaydilar. Parishonxotirlik–budiqqatningkerakbo`lganidaboshqaob’ektgatez kuchmasligidir.Parishonxotirlikdiqqatningsalbiyxususiyatibo`libxisoblan adi. Uniikkixilma’nodatushinishmumkin:birikerakbo`lganidadiqqatning kuchmasligibo`lsa, ikkinchisi,aksincha,uningbirfaoliyatustidatuxtab turmasdan chalg`ib ketaverishidir. Birinchi xil parishonlik ko`proq yozuvchilarda, olimlarda uchraydi. Masalan, yozuvchifikrgaastoydilberilganligisababliatrofidaginarsalarni,xattoyonid agi odam murojaat qilayotganini ham sezmaydi. Ikkinchixilparishonxotirlikdaodambirornarsaustidadiqqatinio`zok to`play olmaydi, bir narsadan ikkinchi narsaga, bir xodisadan ikkinchi xodisaga tez o`tib turadi. Bu xolat yosh bolalarda tez uchrab turadi, ya’ni ular aytilgan gapni tez uno`tib quyadi. Diqqatning salbiy xususiyatlaridan yana biri uning chalg`ishidir. Diqqatningchalg`ishidegandauningasosiyfaoliyatdanikkinchidaraj ali narsalarga o`tib ketaverishi tushuniladi. Masalan, sinfda utirgan o`quvchi diqqatini 16 kuldantushibketgankalamtovushiham,derazaorkasidaeshitilayotganod am tovushi ham chalgitishi mumkin. Diqqatningxususityalarigauningko`laminihamqo`shishmumkin. Di qqat ko`lami jixatdan tor va keng bo`lishi mumkin. Buni biz taxistoskop degan asbobda o`lchab bilishimiz mumkin. Perseptiv jarayonlar uchun diqqat tasvirlar chizgilarini farqlashimkoniniberuvchio’zigaxoskuchaytirgichbo’libhisoblanadi,inso n xotirasiuchundiqqatqisqamuddatlivaoperativxotiradakeraklima’lumotn i saqlab turuvchi omil, yodda saqlangan ma’lumotni uzoq muddatli xotira zahirasiga o’tkazishining zarur sharti, tafakkur uchun esa masalani tushungan holda echimini topishningshartliomilisifatidanamoyonbo’ladi.Insonlararomunosabatla r tizimida diqqat o’zaro hamfikrlik , odamlarni ng bir- birlariga moslashi shi, shaxslararo nizolilarning oldini olish va o’z vaqtida hal etishga yordam beradi. 2.2. Diqqat ning v azifalari v a t urlari, diqqat ning xossalari Diqqat inson hayoti va faoliyatida ko’plab turli xil vazifalarni bajaradi. U zarurbo’lganpsixologikvafiziologikjarayonlarnifaollashtiradi,qolganlarin iesa susaytiradi,organizmgaetkazilayotganaxborotninguningdolzarbehtiyojl ariga muvofiq holda tashkil etilishi va maqsadga yo’nalganlik bilan tanlab o’tkazilishiga yordam beradi, ruhiy faollikning biror ob’ekt yoki faoliyat turida tanlab va davomli tarzda jamlanishini ta’minlaydi Diqqatning asosiy turlarini ko’rib chiqamiz.Bulargatabiiyvaijtimoiybelgilangan,bevositavabilvositadiqqat, ixtiyorsiz,ixtiyoriyvaixtiyoriydankeyingidiqqat,hissiyvaintellektualdiqqat kiradi.Diqqatnitashkiletishdainsonningfaolligigako’radiqqatniuchturga bo’lishmumkin:ixtiyorsiz,ixtiyoriyvaixtiyoriydankeyingidiqqatlar.Ixtiyors iz diqqat– buongningseskantiruvchisifatidagialohidaxususiyatigamuvofiqholda ob’ektdajamlanganligi.Ixtiyoriydiqqat– buob’ektdafaoliyattalablarigako’ra yo’naltirilgan,ongliboshqariladiganjamlanganlik.Ixtiyorsizdiqqatmaqsa d qo’yishvairodaqatnashuvibilanbog’liqemas,ixtiyoriydiqqatuchunesairod a boshqar uvi va maqsad ning mavjud bo’lishi shart. Odatda, ixtiyorsi z diqqatning,psixofizikvaruhiysabablarningyaxlit to’plamibilladi.Ularbir- biribilano’zarobog’langan 17 bo’lsada,shartliravishdaquyidagito’rtdarajagabo’lishmumkin.Sabablarni ng birinchi guruhi tashqi qo’zg’atuv chi xususiyati bilan, avvalam bor, seskantiruvchiningkuchiyokijadalligibilanbog’liq.Masalan,sizbirorishni ishtiyoqbilanbajarayotganingizdan,qo’shnixonadagiyokiko’chadagiengi l shovqinnieshitmaysiz.Lekinto’satdanoldingizdapolgatushganog’irjismn ing balandtovushieshitiladi,bubeixtiyordiqqatingiznijalbqiladi.Ixtiyorsizdiq qat uchunseskantiruvchilaro’rtasidagikeskinfarq,shuningdek,seskantiruvch i ta’siriningdavomiyligi,uningo’lchamlarivashakli,yangiligi,noodatiyligika bi sifatlarihammuhimahamiyatgaega.Ixtiyorsizdiqqatniyuzagakeltiruvchi sabablarn ing ikkinchi guruhi tashqi seskantiru vchilarnin odamning ichki holatigamuvofiqligi,,uningehtiyojlarigamoskelishibilan bog’liq.Masalan,qoochiqqanodamlarovqatto’g’risidagi suhbatga turlicha munosab at bildiradila r. Sabablarn ing uchinchi guruhi shaxsningumumiyyo’nalganligibilanbog’liq.Bizniko’proqqiziqtiradiganv a qiziqishlarsohamizni,shuningdek,kasbiyqiziqishlarimiznitashkiletuvchil ar, qoidagako’ra,tasodifanduchkelibqolganbo’lsakham,e’tiborimiznio’ziga tortadi.Vanihoyat,ixtiyorsizdiqqatniyuzagakeltiradigansabablarningto’r tinchi guruhini ta’sir etuvchi seskantir uvchi hosil qiladiga n his- tuyg’ular tashkil etadi. Biz uchun qiziqarli bo’lgan, ma’lum emotsional reaksiyani hosil qiladiganlar ixtiyorsizdiqqatningmuhimsababibo’libhisoblanadi.Ixtiyorsizdiqqatdanf arqli ravishdaixtiyoriydiqqatningasosiyxususiyati,uningonglimaqsadtomoni dan boshqarilishivairodakuchibilanbog’liqligidir.Ixtiyoriydiqqatningasosiy vazifasipsixikjarayonlarkechishinifaolboshqarishhisoblanadi.Ixtiyoriydi qqat ixtiyorsizdiqqatdansifatjihatidanfarqqilishigaqaramay,ixtiyoriydiqqat, shuningdek,his- tuyg’ular,qiziqishlar,odamningavvalorttirilgantajribasibilan bog’liq. Lekin ixtiyoriy diqqatda bularnin g ko’rsata digan ta’siri bevosit a emas,,bilvositadir.Diqqatningyanabirturimavjud.Ixtiyoriydiqqatga o’xshaadgayo’nalganlik xususiyatigaega bo’lib, va dastlab iroda kuchini talab etadi, lekin keyinchalik odam ishga «kirib boradi»: faoliyatning natijasi emas, balki,uningmazmunivajarayonihamqiziqarlibo’lib,ahamiyatkasbeta 18 boshlaydi.BundaydiqqatN.F.Dobrinintomonidanixtiyoriydankeyingidiq qat debnomlandi.Masalan,o’quvchiqiyinarifmetikmasalaniechaturib,dastla b, ungama’lumkuchsarfetadi.Masalamurakkab,o’quvchichalg’iyboshlaydi. U o’zini,irodasiniishgasolganholda,masalaniechishgamajburlaydi.Mana, masalaniechishgabirinchiurinishnatijaberdi,echishningto’g’riusulibelgil ab olindi.Masalaoydinlashaboradi.Masalao’quvchiningishtiyoqinibandeta boshlaydi.Uendichalg’imasdan,qiziqarlimasalagakirishibketadi.Diqqat ixtiyoriy dan ixtiyorsiz ga aylandi. Haqiqiy ixtiyorsiz diqqatda n farq qilib, ixtiyoriydankeyingidiqqatonglimaqsadlarbilanbog’langanholatdaqoladi va ongli qiziqishlar tomonidan quvvatlab turiladi. SHu bilan birga, ixtiyoriy diqqatdan farqliravishdabundairodakuchideyarlibo’lmaydiyokiumumanmavjudem as. Diqqatning bir joyga to`planishi deganda mazkur , unga ozmiko`pmichuqure’tiborberishtushuniladi.atning muximshartidir.Diqqatsizxattoengoddiyishlarnihambajarishmumkine mas. Diqqat,ijodiyfaoliyatda,o`qishdaayniqsakatta ahamiyaatruxiyxayotimizningeshigidirki,ongizgizgakiradigannarsalarni ngbarchasishukiradi», - deb yozgan edi. O’quvchilardiqqatinijalbqilishqiyinliginiharqandaypedagogbila di. Buning uchun maxsus pedagog ik usullard an foydalan ish zarur bo’ladi. Diqqatdapsixikfaoliyatningyo’naltirilishibilanbirgauningto’planishimazk ur faoliyatga hech qanday aloqasi bo’lmagan boshqa narsalardek, hammafaoliyatdan diqqatnichalg’itishdemakdir.Diqqatningbirjoygato’planishidegandamaz kur faoliyatgabutunlayberilish,ungaozmi- ko’pmichuqure’tiborberishtushuniladi. Qandaydirbirsuratlikitobnitezko’ribchiqishmaqsadidaunivaraqlabchiqis h mumkin.Bundayholdadiqqatningto’planishikuchlibo’lmaydi.Birortaqiyi nroq kitobniundagiharbirbayonqilinganfikrnitushunibolishgaintilibvaundagi murakkabmasalaniboshidanoxirigachatushunibolishhartomonlamao’z aro munosabatlarniqarabchiqishmaqsadidao’qishmumkin.Buholatdagidiq qatning to’planishi juda kuchli bo’ladi. 19 Masalan: Uyga topshiriq berilgan inshoni yozib o’tirgan o’quvchi ba’zan uydaboshqalarninggapini,radioningovozinieshitmaydi.Undadiqqatniin g to’planishikuchlibo’ladi.Diqqatningko’ribchiqilganuchxilturiinsonfaoliya ti amaliyotidao’zarobir-birigao’tishlarbilanuzviychatishibketadivabiri ikkinchisigatayanadi.Tabiiydiqqato’zidaaxborotyangiligiunsurinitashuvc hi,u yokibutashqivaichkirag’batlarganisbatantanlabjavobqaytarishningtug’ ma qobiliyati ko’rinishidaodamgatug’ilishi bilanoqberiladi. Tabiiydiqqatfaoliyatini ta’minlovchiasosiymexanizmtaxminiyrefleksdebataladi.Ijtimoiybelgilan gan diqqathayotdavomidata’limva,hulq-atvorning irodatomonidanboshqarilishi,ob’javobqaytarish bilan bog’liq bo’ladi. Bevosit a diqqat odamni ng ehtiyojl ari va dolzar b qiziqishlarigamoskeladiganvao’ziyo’naltirilganob’ektdantashqari,hechb ir narsa tomonidan boshqarilmaydi. Bilvosita diqqat maxsus vositalar, masalan, imo- ishoralar,so’zlar,ko’rsatkichbelgilar,jismlaryordamidaboshqariladi.Hissi y diqqatafzalligigako’ra,hissiyotlarvahis-tuyg’uorganlariningtanlabta’sir ko’rsatishfaoliyatibilanbog’liq.Intellektualdiqqatfikrningyo’nalganligiva jamlanganligibilanbog’liq.Hissiydiqqatdaongmarkazidabiror-birhissiy taassurot joylashgan bo’ladi, intellektual diqqatda esa qiziqish ob’ekti bo’lib g’oya xizmatqiladi.Diqqat,unimustaqilpsixikhodisasifatidaxarakterlovchiqator xossalarga ega. Diqqatning asosiy xossalariga barqarorlik,jamlash,taqsimlash,bo’linish,chalg’ishvadiqqathajmikiradi. Diqqatningbarqarorligima’lumvaqtdavomidabirxilob’ektdafikrnijamlay olishlikqobiliyatidaniborat.Tajribatadqiqotlaridiqqatningixtiyorsizdavriy tebranishlargamoyilliginiko’rsatdi. BundaytebranishlarningdavrlariN.N. Langebo’yicha,odatda,2-3soniyaga,ortig’ibilanesa12soniyagateng bo’ladi.Masalan,agarsoatningchiqillashigaquloqtutib,undafikrnijamlayd igan bo’lsak,uholdaubireshitiladi,bireshitilmayqoladi.Diqqattebranishiqonun ga asoslanganbo’lib,fluktuatsiyadebataladi.Masalan,diqqatfluktuatsiyasini oddiy tajribada namoyish qilish mumkin: kesik piramida beriladi: agar unga ma’lum vaqt davomida tikilib turilsa, , yo qavariq, yo botiq bo’lib ko’rinadi . 20 2.3. Diqqat k o’chuv chanligini t adqiq et ish (Shult e jadv ali) Tadqiqot ningmaqsadi. DiqqatningkoʻchuvchanliginiShultejadvali asosidaoʻrganish.Ushbumetodikanipsixiktempni,koʻruvoriyentir-qidiruv tezligini,koʻruvqoʻzgʻatuvchilariuchundiqqatkoʻlaminianiqlashuchunqoʻll ash mumkin. Zaruriy anjomlar: sekundome r va Shultening modifikatsi yalangan jadvallari Agardiqqatkoʻchuvchanligi“0”gatengyokiundankichikboʻlsa,tadqiqotni qaytaamalgaoshirishlozim.Sababisinaluvchibirinchivaikkinchiseriyalard a yoʻriqnomani tinglamagan. Xullas, miqdoriy natijalar tahlili asosida uchta tadqiqot seriyalari vaqti, yoʻl qoʻyilgan xatolar, sinaluvchining ogʻzaki xisoboti, tadqiqotchi vaprotokolistkuzatuvlari,diqqatningkoʻchishivadiqqatkonsentratsiyasi xarakteri,diqqatnirivojlantirishboʻyichatavsiyalartayyorlashzarur.Oʻspiri nlik davridatalabalardiqqatningkoʻchuvchanliginiturlifanlardanmustaqiltaʼli m jarayonidafaoliyatshakllarinioʻzgartirishorqaliamalgaoshirishimkoniyati mavjud.Mazkurtopshiriqqaadekvatmashqsifatidabittakuzatuvobʼektida n boshqasiga koʻchishini misol qilsa boʻladi.Bir-biridan farq qiluvchi topshiriqlarni bajarish. Natijalarnitahlilidasinaluvchilarraqamlarnitopishspetsifikasini,raqam larni topaolmaganlaridaqiyinchiliklarnibartarafetishusullarinikuzatibborishd arkor. Ayrimsinaluvchilardaqidirilayotganraqamyaqindatopilganraqamningol dida boʻlsa, boshqal arida esa topilgan raqamda n uzoqroq da joylashg an boʻlsa qiynaladilar. Sinaluvchilarda topshiriqlarni bajarish xususiyatini aniqlash zarur: - topshiriqni bajarish xarakteri /ishtiyoq, formalizm, pedantlik/; - emotsional soha /apatiya, sovuqqonlik, noadekvatlik, oʻzidan qoniqish, jizzakilik, yigʻloqilik, distansiyani yoʻqotish hissi/; - nutq /nutqning kuchayishi yoki susayishi, pichirlash, sukunat, oxlash, ingillash. 1-jadv al 21 Tadqiqot ning o’t k azilish joy i haqida ma’lumot Soni Foizi 414-DMTT 28 46,7 417-DMTT 32 53,3 Tadqiqotimizda 60 nafar sinaluvchi DMTT tarbiyalanuvchilari ishtirok etdi. DMTTlar negizida 414-DMTTdan 28 nafar, 417-DMTTdan 32 nafar sinaluvchilar ishtirok etdi. 1-rasm. Tadqiqot o’tkazilish joyi haqida ma’lumot 2-jadv al Sinaluv chilar y oshi haqida ma’lumot Yoshi Soni % 5,00 23 38,3 6,00 37 61,7 Jami 60 100,0 22 Biz diqqat ko'chuvc hanligi darajasi ni aniqlash maqsadi da Shulte jadvali metodikasidanfoydalanibtadqiqoto’tkazdik.Tadqiqotda60nafarsinaluvc hilar ishtiroketdi.Tadqiqot5va6yoshlibolalarniqamraboldi.Tadqiqotdaaniq bo’ldiki,sinaluvchilarorasida5yoshli23nafarbolava6yoshli3nafarbola ishtirok etdi. 2-rasm. Sinaluvchilarning yoshi haqida ma’lumot 3- jadv al Sinaluv chilar jinsi haqida ma’lumot Jinsi Soni % O'gil bolalar 31 51,7 Qiz bolalar 29 48,3 Jami 60 100,0 Tadqiqotdajinstafovutlarigako’ra,o’g’ilbolalarsoni31nafarni,qizbolalarso ni 23 29 nafarni tashkil etdi.Jins tafovutlari bo’yicha sinaluvchilarning 51,7 foizi o’g’il bolalar,48,3foiziesaqizbolalar.Sinaluvchilarningko’pqisminio’g’ilbolalar tashkil etdi. Kolmogorov Smirnov mezoni bo’y icha shk alalarni normal t aqsimlanishga moslik ni t ek shirish Ma’lumotlarni tahlil qilish vaqtida biz qaysi me’zonda ishlatishimizni aniqlabolishimizzarur.Agarma’lumotlarnormaltaqsimlanishqonunigamo s kelsa,bizparametrikme’zonlardanfoydalanamiz,agarnormaltaqsimlanish qonunigamoskelmasa,noparametrikmezonlardanfoydalanamiz. Natijalar tahlilidaShultemetodikasibirinchi bosqich(D=0,992;p>0,05),Shultemetodikasi ikkinchi bosqich (D=0,960; p>0,05), Shulte metodikasi uchinchi bosqich (D=1,004; p>0,05), Shulte metodik asi to’rtinchi bosqich (D=1,795 ; p<0,01), Shulte metodikasibeshinchibosqich(D=0,722;p>0,05)shkalalaribo’yichanormal taqsimlanishqonunigamoslikkuzatildi.Demak,bushkalalarbilanishlagan da parametrik mezondan foydalaniladi. 5- jadv al Sinaluv chilarning Shult e met odik asi bo’y icha jins t afov ut lari (St y udent me’zoni) Ko’rsatkic hlar Jinsi № O’rtach a qiymat Standar t og’ish t p Shulte metodikas i 1 bosqich O'gil bolala r 31 27,322 6 4,74965 -,711 ,480 Qiz bolalar 29 28,241 4 5,22121 Shulte metodikas i 2 bosqich O'gil bolala r 31 28,645 2 5,06326 ,139 ,890 Qiz bolalar 29 28,448 3 5,82842 Shulte metodikas O'gil 31 29,580 5,04496 ,301 ,764 24 bosqich bolalar 6 Qiz bolalar 29 29,137 9 6,23197 Shulte metodikas i 4 bosqich O'gil bolala r 31 29,032 3 7,44528 -,401 ,690 Qiz bolalar 29 29,724 1 5,72524 Shulte metodikas i 5 bosqich O'gil bolala r 31 31,096 8 7,66966 -,003 ,997 Qiz bolalar 29 31,103 4 7,36471 TadqiqotdoirasidaShultemetodikasi1bosqich(t=-0,711;p>0,05),Shulte metodikasi2bosqich(t=0,139;p>0,05),Shultemetodikasi3bosqich(t=0,301 ; p>0,05),Shultemetodikasi4bosqich(t=- 0,401;p>0,05),Shultemetodikasi5 bosqich(t=- 0.003;p>0,05)bo’yichao’g’ilbolalarvaqizlarorasidaishonchli farqlarkuzatilmadi.Buningsababidiqqatko’chuvchanlikdarajasiqizlarvao’ g’il bolalar orasida bir xil tarzda namoyon b’lishi deb hisoblash mumkin. 6- jadv al Sinaluv chilarning Shult e met odik asi bo’y icha y osh t afov ut lari (St y udent me’zoni) Ko’rsatkic hlar Yosh i № O’rtach a qiymat Standar t og’ish t p Shulte metodikas i 1 bosqich 5,00 23 32,782 6 3,38387 9,758 ,000*** 6,00 37 24,648 6 2,69996 25 Shulte metodikas i 2 bosqich 5,00 23 32,304 3 5,25214 4,753 ,000*** 6,00 37 26,216 2 4,04238 Shulte metodikas i 3 bosqich 5,00 23 33,391 3 5,02484 5,129 ,000*** 6,00 37 26,864 9 4,39167 Shulte metodikas i 4 bosqich 5,00 23 34,521 7 7,64478 5,019 ,000*** 6,00 37 26,162 2 2,93933 Shulte metodikas i 5 bosqich 5,00 23 35,304 3 8,31994 3,481 ,001*** 6,00 37 28,486 5 5,53083 TadqiqotdoirasidaShultemetodikasi1bosqich(t=9,758;p<0,001),Shult e metodikasi2bosqich(t=4,753;p<0,001),Shultemetodikasi3bosqich(t=5,12 9; p<0,001),Shultemetodikasi4bosqich(t=5,019;p<0,001),Shultemetodikasi 5 bosqich (t=3,481; p<0,001) bo’yicha5 yoshli va6 yoshli bolalar orasida ishonchli farqlarkuzatildi.6yoshlibolalarganisbatan5yoshlibolalarningdiqqat ko’chuvchanlik darajasi yuqori. Buning sababi 6 yoshli bolalarga nisbatan 5 yoshli bolalar juda serharakat, bir faoliyatdan ikkinchi bir faoliyatga o’tishlari tez bo’ladi. 26 4-rasm. Sinaluvchilarning shulte metodikasi bo’yicha yosh tafovutlari (student me’zoni) 7- jadv al Shult e met odik asi bosqichlari o’rt asidagi bog’liqlik bo’y icha nat ijalar (Pirsin mezoni bo’y icha) Shulte metodika si 1 bosqich Shulte metodika si 2 bosqich Shulte metodika si 3 bosqich Shulte metodika si 4 bosqich Shulte metodika si 5 bosqich Shulte metodika si 1 bosqich 1 ,610 ** ,577 ** ,663 ** ,390 ** ,000 ,000 ,000 ,002 60 60 60 60 Shulte metodika si 2 bosqich 1 ,490 ** ,601 ** ,572 ** ,000 ,000 ,000 60 60 60 Shulte metodika 1 ,637 ** ,497 ** ,000 ,000 27 si 3 bosqich 60 60 Shulte metodika si 4 bosqich 1 ,682 ** ,000 60 Shulte metodika si 5 bosqich 1 Metodik aning bosqichlari ni normal taqsimlanis h qonuniga mosligini tekshirganholdanormaltaqsimlanishqonunigamoskelganshkalalarniPir sin mezoniyordamidao’zarobog’liqyokibog’liqemasliginianiqladik.Natijalar tahliligako’ra,1-bosqichva2-bosqich(r=,610;p<0,01),1-bosqichva3- bosqich (r=,577; p<0,01) 1-bosqich va 4-bosqich (r=,663; p<0,01),1- bosqich va 5-bosqich (r=,390;p<0,01),2-bosqichva3- bosqich(r=,490;p<0,01), 2-bosqichva4-bosqich (r=,601; p<0,01), 2- bosqich va 5-bosqich (r=,572; p<0,01), 3-bosqich va 4- bosqich(r=,637;p<0,01),3-bosqichva5-bosqich(r=,497;p<0,01),3-bosqich va5-bosqich(r=,682;p<0,01) orasidabog’liqlikkuzatildi.Bog’liqlik kuzatilganliginingsababimetodikaningbirinchibosqichidayaxshinatijaqa yd etilsa,oxirgibosqichidahamshuijobiynatijasaqlanadi.Bundankelibchiqad iki, birinchibosqichdaqandaynatijakuzatilsa,oxirgibosqichdahamshunatija kuzatiladi. 28 X ULOSA Xotira mavzusida xulosam shundan iboratki. Takrorlash va materialbilan ishlashgako’proqvaqtajrating.Minimaldarajadatakrorlashbilanmurakka b materialnitezo’qish(yuzakiko’zyugurtirish)uningxotiradaqolishigayorda m bermaydi.,unitanqidiyanglashkattafoydakeltiradi.Faol mashq qilis)Materialni eslab qolish uchun uni o’zingizga qulay qilib tashkil eting. Keyin ularning mazmunini yaxshi eslab qolish konspekt qilib, ma’ruzalarni o’z so’zlaringiz bilan yozib oling. Axravishdatakrorlashdanma’noyo’q.YAxshisiassotsiativ(bog’lanishli)aloq alarni o’rnatib,ma’lumotlarni,yangimaterialnisizo’zingizbilganva boshingizdano’tkazganolishtiringhamdao’zfikringizbilanqayta hikoya qilib bering. Bularsiz siz noqulay vaziyatga tushib qolishingiz va agar savol sizrejalashtirmaganshakldaberilganpaytdaushbusavolnitushunmayqoli shingiz mumkin.Gaplarnieslabqolishningmufassalguruhinitashkiletishningko’pr oq tasavvurlarigaegabo’ling.2)Notanishtushunchalarniyoddasaqlabqolishu chun mnemoik(esgaolishniosonlashtiradigan),notanish so’zlarnitayan- so’zlarbilanbog’lang.Nomvurqilish uchunvaziyatlarnio’ylabtoping.Ma’lumotlarniakronimlargaajratibchiqing .•Assotsiativ(bog’lanishli)aloqalarorqalixotiradaaxbarotniyangilabturing. •Hayolaneslabqolishro’yberganvaziyatvakayfiyatnio’zingizdatasavvur qiling. Hayolanushajoylargaqaytibboring.Harbiraytmoqchibo’lganfikringizket ma-ketligi avvalgisining ortidan kelishiuchun qulaytarzdavaziyatlarni yodgaoling. •Voqealaryaxshiyoddasaqlanibturganidahamdasizularniesdanchiqibqoli shi darajasigaetkazmasdanesgaolishgaharakatqiling.•Turlixilma’lumotlarni ng aralashibketishehtimoliniminimumdarajagakeltiring.Birvaqtningo’zidab ir- birigao’xs hash mavzularn i, masalan ispan va fransuz tillarinibi rgalikda o’rganmang, chunchisiga halaqit qiladi. Diqqatningbarqarorlik,koʻchuvchanlik,boʻlinuvchilikkabixususiyatla ri, koʻlami bor. Diqqatning barqarorligi uning yagona, umumiy (masalan, kitob oʻqish, masalayechishkabi)ishgaxizmatqiluvchinarsayokihodisagauzoqmuddatj alb 29 boʻlaolishidaniborat.Bundaharakatobyektlari(masalan,kitobmatni,masa lada berilgan sonlar va shu kabilar) hamda harakatning oʻzi (masalan, masalani yechish yoʻllari) oʻzgarib turishi mumkin, lekin faoliyatning umumiy yoʻnalishi oʻzgarmay saqlani- shilozim.KoʻchuvchanDiqqatbirfaoli-yatdanyokinarsadanboshqa faoliyat yoki narsaga tez jalb boʻladi. Bu xususiyat Diqqatning avvalgi narsaga qay darajadaqaratilganligigavayangifaoliyatningxususiyatiga(uningDiqqatn i qanchalik qarata olishiga) bogʻliq. Diqqatning boʻlina olish xususiyati bir vaqtning oʻzida2yokiundanortiqish- harakatbajarishdaaksetib,koʻpkasbegalari (masalan,oʻqituvchi,shofyor,uchuvchi)uchunayniqsakattaahamiyatgaeg a.Bu xususiyatbirfaoliyatnibajarishxiylaavtomatlashib,ikkinchifaoliyatbirqad ar tanish boʻlib qolgandan ke-yin tarkib topadi. Diqqatkoʻlamiuningengqisqavaqtichida(goʻyobirdaniga)oʻzdoirasi ga sigʻdira olishi mumkin boʻlgan narsalar soni bilan belgilanadi. Shu jihatdan Diqqat kengyokitorboʻlishimumkin.Odatda,kengkoʻlamliDiqqatyaxshiDiqqat hisoblanadi.Diqqatkoʻlamiidrokqilinayotgannarsalarninghamdaularniid rok qilayotgan kishi faoliyatining vazifasi va xususiyatiga bogʻliq. Diqqatningaksiparishonxotirlikayar.BundaodamDiqqatinibirornar saga toʻplayolmay,hammavaqtboshqanarsalargachalgʻiyveradi. Shundayholatkishi qattiq charcha ganda, uning uchun ahamiya tsiz juda koʻp qoʻzgʻat uvchilar mavjudligidayoki,aksincha,bittahamqoʻzgʻatuvchiningodamuchunaham iyati boʻlmagandaroʻyberadi.Mashqqilishbilanparishonxotirlikkabarhamberi sh mumkin. Diqqatningturlarivaxususiyatlariodamningjudayoshlikdavridanboshlab rivojlanadi va hayoti davomida oʻzgarib, murakkablashib boradi. 30 Foy dalanilgan adabiy ot lar: 1.G’oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob. 2.A.X.Югай, Н.А.Мираширова“Общая психология” – Tашкент 2014. 3.Дружинина В.. “Психология “. Учебник. “Питер”, 2003. 4.Болотова А.К., Макарова И.В. Прикладная психология: учебник для вузов. –М., Аспект Пресс, 2002. – 383с. 5.Югай A.X., Mираширова Н.A. “Oбщaя психология” – Taшкент 2014 г. С.-163-178. 6. N. S. Safayev N.A. Mirashirova “Umumiy psixologiya nazariyasi va amaliyoti“TDPU, 2013 y, B.64-75. 7.D G. Myers “Psychology” Hope College Holland, Michigan2010 y. p.-412- 421 . 31

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Xotira

1.1. Xotira haqida tushuncha

1.2. Xotira jarayonlari

1.3. Xotiraning psixologik nazariyalari

II bob. Diqqat jarayonlarining umumiy qonuniyatlari

2.1. Diqqatning mohiyati

2.2. Diqqatning vazifalari va turlari, diqqatning xossalari

2.3. Diqqat ko’chuvchanligini tadqiq etish (Shulte jadvali)

Xulosa

Foydalaniladigan adabiyotlar

Купить