Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 76.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xotiraning motor nazariyasi

Купить
KURS ISHI MAVZU: “ XOTIRANING MOTOR NAZARIYASI” 1 MUNDARIJA : Kirish …………………………………………………………… …………. 3 I BOB. Xotira va uning psixologik asoslari …………………………………….. 4 1.1. Xotira haqida umumiy tushuncha …………………… 4 1.2. Xotira turlarining tasnifi …………………………………………………… 5 II BOB. Motor xotira va uning nazariy asoslari …………….8 2.1. Motor xotira tushunchasi va xususiyatlari ……… 8 2.2. Xotiraning motor nazariyasi ……………………… 9 2.3. Motor xotiraning fiziologik asoslari ……………………………………..... 11 III BOB. Motor xotiraning rivojlanishi va amaliy ahamiyati … 14 3.1. Motor xotiraning rivojlanish bosqichlari ………… 14 3.2. Motor xotira va o‘rganish jarayoni, pedagogik ahamiyati … 15 3.3. Motor xotiraning sport va kasbiy faoliyatdagi o‘rni ……………………… 20 Xulosa ………………………………………………………… 26 Foydalanilgan adabiyotlar ……………………………………………… 27 2 Kirish Xotira inson psixikasining eng muhim va ajralmas jarayonlaridan biri hisoblanadi. U orqali shaxs o‘zining o‘tmish tajribasini to‘playdi, saqlaydi, qayta tiklaydi va kundalik faoliyatida undan samarali foydalanadi. Xotira inson ongining asosiy tayanchi bo‘lib, u holda na bilim olish, na tajriba orttirish, na shaxs sifatida rivojlanish mumkin bo‘ladi. Shu sababli xotira barcha psixik jarayonlar — idrok, tafakkur, diqqat, nutq bilan chambarchas bog‘liq holda faoliyat yuritadi. Inson hayotining har bir bosqichida xotiraning o‘rni beqiyosdir. Bolalik davridan boshlab inson atrof-muhitni o‘rganadi, turli harakat va ko‘nikmalarni egallaydi, bilim va tajriba orttiradi. Bu jarayonlarning barchasi aynan xotira yordamida amalga oshadi. Motor nazariyaga ko‘ra, inson har qanday bilimni faqat eshitish yoki ko‘rish orqali emas, balki bevosita bajarish, ya’ni harakat orqali yanada samaraliroq o‘zlashtiradi. Harakat jarayonida mushaklar, nerv tizimi va bosh miya o‘rtasida murakkab aloqalar shakllanadi va bu esa xotiraning mustahkamlanishiga olib keladi. Shu sababli motor xotira insonning ko‘nikma va malakalarni egallashida, ayniqsa amaliy faoliyat bilan bog‘liq jarayonlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi zamon ta’lim tizimida ham aynan “amaliyot orqali o‘rganish” tamoyili keng qo‘llanilmoqda. Bu esa motor nazariyaning dolzarbligini yanada oshiradi. Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, bugungi kunda ta’lim samaradorligini oshirish, ko‘nikma va malakalarni tez va mustahkam shakllantirish masalasi dolzarb hisoblanadi. Bu esa o‘z navbatida xotiraning, ayniqsa motor xotiraning chuqur o‘rganilishini talab etadi. Mazkur kurs ishining maqsadi — xotiraning motor nazariyasini chuqur o‘rganish, uning nazariy asoslari, fiziologik mexanizmlari va amaliy ahamiyatini keng tahlil qilishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: xotira tushunchasi va uning asosiy xususiyatlarini o‘rganish, xotira turlarini tahlil qilish, motor xotiraning mohiyatini ochib berish, motor nazariyaning ilmiy asoslarini o‘rganish, motor xotiraning amaliy ahamiyatini yoritish. 3 I BOB. Xotira va uning psixologik asoslari Xotira — bu tajribamizga aloqador har qanday ma'lumotni eslab qolish, esda saqlash, esga tushirish va unutish bilan bog liq murakkab jarayondir. Xotira harʻ qanday tajribamizga aloqador ma'lumotlarning ongimizdagi aksidir. 1 U bilish jarayonlarining asosiy bo‘g‘ini bo‘lib insonning aqliy rivojlanishida muhim ro`l o`ynaydi. Xotira inson ongidagi eng muhim bosqichlardan biridir. Inson atrof- muhitni idrok etadi, bilim va tajriba orttiradi hamda ushbu bilimlardan keying faoliyatida ham foydalanadi. 2 Xotira barcha psixik jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq. Jumladan, idrok orqali qabul qilingan ma’lumotlar xotirada mustahkamlanadi, tafakkur esa ushbu ma’lumotlarni qayta ishlaydi, diqqat esa ularni saralash va muhimlarini ajratib olishga yordam beradi. Shu bois xotirani boshqa psixik jarayonlardan ajratgan holda tasavvur qilish mumkin emas. Xotira inson faoliyatining barcha sohalarida muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, ta’lim jarayonida o‘quvchi yangi bilimlarni eslab qoladi, ularni saqlaydi va zarur paytda qayta tiklaydi. Mehnat faoliyatida esa oldin o‘rganilgan ko‘nikmalar va tajribalar asosida ish olib boradi. Kundalik hayotda esa inson turli vaziyatlarda ilgari boshdan kechirgan tajribasiga tayangan holda qaror qabul qiladi. Psixologiyada xotira murakkab tizim sifatida qaraladi va u bir nechta asosiy jarayonlardan tashkil topadi. Esda olib qolish nerv tizimining egiluvchan, ya'ni o’zgaruvchanlik, qo’zqatuvchilar ta'sirida o’zida go’yo bir iz qoldirish, saqlash imkoniyati tufayli yuzaga keladi. Har qanday insonning miyasi egiluvchanlik xususiyatiga ega bo’lib, uning darajasi har xil bo’ladi. Shaxs xotirasining sifati miyaning faolligi va turli faoliyatga to’g’ridan-to’g’ri bog’liq ravishda rivojlanadi. Atrofni o’rab olgan borliqni faol biluvchi kishi o’z miyasi faoliyatini to’xtovsiz kuchaytiradi. Shu bilan birga uning egiluvchanlik darajasini oshiradi. Miya egiluvchanligi vaqtincha pasayishi, xotira samarasining susayishi, ba'zi paytda odamning toliqishiga sabab bo’ladi. Dam olgandan keyin yana tiklanadi. Odatda miya egiluvchanligi yosh o’tishi bilan susayadi. Masalan, keksa kishilar gaplaridan 1 V. Karimova, “Psixologiya” Toshkent-2002. 2 Qo'shnazarova M, “Xotira – inson ongidagi asosiy jarayonlardan biri”, Innovative Academy “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli ilmiy masofaviy onlayn konferensiya. 4 adashib ketadi, ilgari gapirganlari esdan chiqib, o’sha gapni takrorlayveradilar. Miya egiluvchanligining ko’rsatkichi bosh miya po’stlog’ida muvaqqat nerv aloqalarini tezlikda vujudga kelishi, davomli saqlanishi va ularning tez, oson jonlantirilishi hisoblanadi. 3 Esda qoldirish ikki xil bo‘ladi: Ixtiyoriy esda qoldirish — maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lib, inson ongli ravishda ma’lumotni eslab qolishga harakat qiladi (masalan, dars yodlash). Ixtiyorsiz esda qoldirish — maxsus maqsadsiz, o‘z-o‘zidan yuzaga keladi (masalan, qiziqarli voqeani eslab qolish). Saqlash — bu esda qoldirilgan ma’lumotlarning vaqt davomida xotirada saqlanib turish jarayonidir. Bu jarayon qisqa yoki uzoq muddatli bo‘lishi mumkin. Saqlash jarayonida ma’lumotlar qayta ishlanadi, tizimlashtiriladi va mustahkamlanadi. Saqlash samaradorligi quyidagilarga bog‘liq: takrorlash darajasi, materialning tushunilganligi, uni amaliyotda qo‘llash. Qayta tiklash — bu avval esda qoldirilgan ma’lumotlarni ongga qaytarish jarayonidir. Bu jarayon ikki xil shaklda namoyon bo‘ladi: Eslash (reproduktsiya) — ma’lumotni mustaqil ravishda qayta tiklash, Tanib olish (recognitsiya) — ma’lumotni qayta ko‘rgan yoki eshitgan paytda tanish Qayta tiklash jarayoni ko‘pincha vaziyatga, muhitga va insonning psixologik holatiga bog‘liq bo‘ladi. Unutish — bu ma’lumotlarning xotiradan yo‘qolishi yoki ularni qayta tiklashning qiyinlashuvi jarayonidir. Unutish tabiiy jarayon bo‘lib, u ortiqcha yoki kam foydalaniladigan ma’lumotlarning yo‘qolishiga olib keladi. Unutishning asosiy sabablari: ma’lumotdan foydalanmaslik, vaqt o‘tishi, yangi ma’lumotlarning aralashuvi, charchoq va stress. Shu bilan birga, unutish har doim ham salbiy jarayon emas. U inson ongini ortiqcha axborotdan tozalaydi va muhim ma’lumotlarga e’tibor qaratishga yordam beradi. 1.2. Xotira turlarining tasnifi. Xotira murakkab psixik jarayon bo‘lib, u turli mezonlarga ko‘ra tasniflanadi. Psixologiyada xotira turlarini tasniflash uning qanday sharoitda, qanday faoliyatda va qanday mexanizmlar asosida ishlashini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Xotira turlari odatda faoliyatiga, davomiyligiga hamda ixtiyoriyligiga ko‘ra 3 F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova, “Umumiy psixologiya” darslik, b-170, Toshkent-2009. 5 ajratiladi. Faoliyatiga ko‘ra xotira insonning qaysi psixik faoliyati ustunligiga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi: Harakat (motor) xotirasi. Harakat xotirasi — bu insonning turli harakatlarni eslab qolish, saqlash va qayta bajarish qobiliyatidir. Bu xotira turi ayniqsa jismoniy faoliyat, mehnat va sport jarayonlarida muhim ahamiyat kasb etadi. Harakat xotirasi orqali inson turli ko‘nikma va malakalarni egallaydi va ularni avtomatlashtiradi. Masalan: yozishni o‘rganish, velosiped haydash, musiqa asbobida chalish. Bu turdagi xotira ko‘p takrorlash natijasida shakllanadi va uzoq muddat saqlanadi. Emotsional xotira — bu inson boshidan kechirgan his-tuyg‘ularni eslab qolish qobiliyatidir. Inson hayotida muhim bo‘lgan voqealar ko‘pincha aynan his-tuyg‘ular bilan birga xotirada saqlanadi. Masalan: quvonchli voqealar, qo‘rquv yoki stress holatlari. Emotsional xotira kuchli bo‘lib, u uzoq vaqt davomida saqlanishi mumkin. Obrazli xotira - tasavvurlar va turmush manzaralari, shuning bilan birga, tovushlar, ta'mlar, ranglar shakllar, bilan bog’liq bo’lgan xotira turidir. Obraz xotirasi deb yaqqol mazmunni, binobarin, narsa, hodisalarning aniq obrazlarini, ularning xususiyatlari va bog’lanishlarini esda qoldirish, ongda mustahkamlash hamda zaruriyat tug’ilganida esga tushirishdan iborat xotira turiga aytiladi. 4 So‘z-mantiqiy xotira — bu so‘zlar, tushunchalar va mantiqiy bog‘lanishlarni eslab qolish bilan bog‘liq xotira turidir. Bu xotira insonning tafakkuri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, asosan o‘qish va o‘rganish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Masalan: dars materiallarini o‘zlashtirish, matnni yodlash, ilmiy tushunchalarni anglash. Davomiyligiga ko‘ra xotira turlari. Xotira saqlanish muddati bo‘yicha ham farqlanadi: Qisqa muddatli xotira. Qisqa muddatli xotira ma’lumotni qisqa vaqt davomida (odatda 20–30 soniya) saqlaydi. Bu xotira turi tezkor axborotni qayta ishlashda muhim ahamiyatga ega. Masalan: telefon raqamini vaqtincha eslab qolish, qisqa ko‘rsatmalarni bajarish. Uzoq muddatli xotira. Uzoq muddatli xotira ma’lumotlarni uzoq vaqt davomida, hatto butun umr saqlash imkonini beradi. Bu xotira inson bilimlarining asosiy ombori hisoblanadi. Bu turdagi xotira mustahkam 4 F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova, “Umumiy psixologiya” darslik, b-174, Toshkent-2009. 6 bo‘lishi uchun: takrorlash, tushunish, amaliy qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Operativ xotira. Operativ xotira — bu faoliyat jarayonida vaqtinchalik ishlatiladigan xotira turidir. U qisqa muddatli xotira bilan bog‘liq bo‘lib, muayyan vazifani bajarish davomida ishlaydi. Masalan: matematik masalani yechish, murakkab topshiriqni bajarish. Ixtiyoriyligiga ko‘ra xotira turlari. Xotira ixtiyoriylik darajasiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: Ixtiyoriy xotira. Ixtiyoriy xotira — bu insonning maqsadga yo‘naltirilgan holda ma’lumotni eslab qolish jarayonidir. Bu jarayonda inson ongli ravishda harakat qiladi va ma’lumotni yodlashga intiladi. Masalan: dars yodlash, she’r o‘rganish. Ixtiyorsiz xotira. Ixtiyorsiz xotira — bu maxsus maqsadsiz, o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan esda qoldirish jarayonidir. Bu turdagi xotira ko‘pincha qiziqarli yoki emotsional jihatdan muhim bo‘lgan voqealar bilan bog‘liq bo‘ladi. 5 5 N. Boymurodov “Amaliy psixologiya”. Toshkent – 2008 y. 7 II BOB. Motor xotira va uning nazariy asoslari 2.1. Motor xotira tushunchasi va xususiyatlari Motor xotira — bu insonning turli harakatlarni eslab qolish, saqlash va zarur paytda aniq hamda to‘g‘ri tarzda qayta bajarish qobiliyatidir. Ushbu xotira turi insonning jismoniy faoliyati, amaliy harakatlari va turli ko‘nikmalarni egallashi bilan bevosita bog‘liqdir. Motor xotira orqali inson nafaqat oddiy harakatlarni, balki murakkab va muvofiqlashtirilgan harakat tizimlarini ham o‘zlashtiradi. Motor xotira inson hayotida juda muhim o‘rin tutadi, chunki kundalik faoliyatning aksariyati aynan harakatlar bilan bog‘liq. Inson yurish, yozish, ovqatlanish, ish faoliyatini bajarish kabi ko‘plab harakatlarni motor xotira yordamida amalga oshiradi. Dastlab bu harakatlar ongli ravishda bajariladi, ammo vaqt o‘tishi va takrorlash natijasida ular avtomatik darajaga yetadi. Motor xotiraning asosiy mohiyati shundan iboratki, u mushaklar, nerv tizimi va bosh miya o‘rtasidagi murakkab o‘zaro aloqalar asosida shakllanadi. Har bir takroriy harakat natijasida nerv tizimida ma’lum izlar hosil bo‘ladi va bu izlar vaqt o‘tishi bilan mustahkamlanadi. Natijada harakatlar tez, aniq va kam kuch sarflangan holda bajariladi. Motor xotiraning quyidagi asosiy xususiyatlari mavjud. Amaliy xarakterga egaligi. Motor xotira nazariy bilimlardan farqli ravishda bevosita amaliy faoliyat bilan bog‘liq. Ya’ni inson biror harakatni faqat eshitish yoki ko‘rish orqali emas, balki uni bajarish orqali o‘rganadi. Bu esa o‘rganilgan ko‘nikmalarning mustahkam bo‘lishini ta’minlaydi. Takrorlash orqali mustahkamlanishi. Motor xotira takrorlash orqali rivojlanadi. Harakat qancha ko‘p takrorlansa, u shunchalik aniq va barqaror bo‘ladi. Takrorlash natijasida harakatlar asta-sekin mukammallashadi va xatolar kamayadi. Avtomatlashtirish xususiyati. Motor xotiraning eng muhim xususiyatlaridan biri — harakatlarning avtomatlashtirilishidir. Dastlab ongli ravishda bajarilgan harakatlar keyinchalik ong nazoratisiz, avtomatik tarzda bajarila boshlaydi. Bu esa inson faoliyatini yengillashtiradi va tezlashtiradi. 8 Barqarorlik va uzoq muddat saqlanishi. Motor xotira orqali o‘zlashtirilgan ko‘nikmalar uzoq vaqt davomida saqlanadi. Hatto uzoq muddat mashq qilinmagan taqdirda ham, bu ko‘nikmalar tezda tiklanishi mumkin. Kompleks harakatlarni qamrab olishi. Motor xotira oddiy harakatlar bilan birga murakkab, bir nechta elementlardan iborat bo‘lgan harakat tizimlarini ham o‘z ichiga oladi. Masalan, sport mashqlari yoki musiqa asbobida chalish bir nechta harakatlarning uyg‘unligini talab qiladi. Motor xotiraning shakllanish jarayoni bosqichma-bosqich amalga oshadi. Dastlab inson yangi harakat bilan tanishadi, keyin uni takrorlaydi va asta-sekin bu harakatni mukammallashtiradi. Natijada harakat avtomatik darajaga yetadi va kam energiya sarfi bilan bajariladi. Motor xotiraga oid oddiy misollar quyidagilar bo‘lishi mumkin: velosiped haydash — bir marta o‘rganilgandan so‘ng uzoq vaqt unutilmaydi, klaviaturada tez yozish — mashq orqali avtomatlashtiriladi, sport harakatlari — muntazam mashq orqali mukammallashadi, avtomobil boshqarish — vaqt o‘tishi bilan avtomatik darajaga yetadi. Shuningdek, motor xotira kasbiy faoliyatda ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, jarrohlar murakkab operatsiyalarni, haydovchilar transport vositasini boshqarishni, tikuvchilar esa aniq harakatlarni motor xotira yordamida bajaradilar. 2.2. Xotiraning motor nazariyasi. Xotiraning motor nazariyasi psixologiya fanida muhim o‘rin egallovchi yondashuvlardan biri bo‘lib, u insonning eslab qolish jarayonini harakat faoliyati bilan uzviy bog‘liq holda tushuntiradi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, inson tomonidan o‘zlashtirilgan bilimlar va ko‘nikmalar faqat passiv qabul qilish orqali emas, balki faol harakatlar, amaliy mashg‘ulotlar va bevosita bajarish orqali yanada mustahkam shakllanadi. 6 Motor nazariya shuni ta’kidlaydiki, inson organizmida har qanday o‘rganish jarayoni nafaqat psixik, balki fiziologik jarayonlar bilan ham bog‘liq. Ya’ni o‘rganish davomida bosh miya, nerv tizimi va mushaklar o‘rtasida murakkab o‘zaro ta’sir yuzaga keladi. Bu o‘zaro ta’sir natijasida harakatlarga oid 6 F. N. Ganobolin “Psixologiya”. Toshkent – 1976y . 9 barqaror nerv aloqalari hosil bo‘ladi va bu aloqalar xotiraning asosini tashkil etadi. Mazkur nazariyaning mohiyatini yanada chuqurroq tushunish uchun uning asosiy g‘oyalarini batafsil ko‘rib chiqish lozim. Harakat va xotiraning o‘zaro bog‘liqligi. Motor nazariyaning eng muhim jihatlaridan biri — harakat va xotira o‘rtasidagi chambarchas bog‘liqlikdir. Inson biror ma’lumotni qabul qilganda, u faqat idrok orqali emas, balki harakatlar orqali ham mustahkamlanadi. Masalan, o‘quvchi darsni faqat o‘qib chiqish bilan cheklanib qolsa, ma’lumot tezroq unutilishi mumkin. Ammo u ushbu bilimni amalda qo‘llasa, yozsa yoki tajriba o‘tkazsa, bu ma’lumot xotirada mustahkamroq saqlanadi. Shu sababli zamonaviy pedagogikada “faol o‘rganish” va “amaliy mashg‘ulotlar”ga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu yondashuv aynan motor nazariyaga asoslanadi. Mushak (motor) xotirasining mavjudligi. Motor nazariya insonda mushak xotirasi mavjudligini asoslaydi. Mushak xotirasi — bu harakatlarning mushaklar darajasida eslab qolinishidir. Ya’ni inson ma’lum bir harakatni ko‘p marotaba takrorlash orqali uni avtomatik ravishda bajaradigan darajaga yetadi. Masalan: pianino chalishda barmoqlar harakati, sport mashqlarini bajarish, tez yozish. Bu jarayonda inson harakatni ongli ravishda boshqarmaydi, balki u avtomatik tarzda amalga oshadi. Bu esa nerv tizimi va mushaklar o‘rtasidagi mustahkam aloqalarning shakllanganligini ko‘rsatadi. Takrorlashning asosiy omil sifatidagi roli. Motor nazariyada takrorlash asosiy o‘rin tutadi. Har qanday harakat yoki ko‘nikma muntazam takrorlash orqali mustahkamlanadi. Takrorlash jarayonida nerv tizimida barqaror aloqalar hosil bo‘ladi va bu aloqalar vaqt o‘tishi bilan kuchayadi. Takrorlashning ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: harakatlarning aniqligi oshadi, tezligi ortadi, xatolar kamayadi, avtomatlashtirish yuzaga keladi. Masalan, sportchi bir xil mashqni muntazam takrorlash orqali mukammal natijaga erishadi. Xuddi shuningdek, o‘quvchi yozishni ko‘p mashq qilish orqali tez va xatosiz yozishga o‘rganadi. Motor nazariyaning fiziologik asoslari. Motor nazariya fiziologik jihatdan shartli reflekslar nazariyasi bilan ham bog‘liqdir. Harakatlar takrorlangan sari bosh 10 miyada muayyan nerv yo‘llari shakllanadi. Bu jarayon natijasida harakatlar avtomatik tarzda bajarila boshlaydi. Bosh miya po‘stlog‘idagi harakat markazlari, miyacha (serebellum) va nerv tolalari motor xotiraning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, koordinatsiya va muvozanatni ta’minlashda miyachaning ahamiyati katta. Nazariyaning amaliy ahamiyati. Motor nazariya nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. U quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi: ta’lim tizimida (amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘qitish), sport faoliyatida (harakatlarni avtomatlashtirish), kasbiy tayyorgarlikda (malakalarni shakllantirish). Masalan, tibbiyot sohasida talabalar amaliy mashg‘ulotlar orqali jarrohlik ko‘nikmalarini egallaydilar. Bu esa motor xotiraning amaliy qo‘llanilishiga yaqqol misoldir. Shunday qilib, xotiraning motor nazariyasi insonning o‘rganish jarayonini chuqur tushuntirib beruvchi muhim nazariyalardan biri hisoblanadi. U harakat, takrorlash va amaliy faoliyatning xotira shakllanishidagi hal qiluvchi rolini asoslab beradi. 2.3. Motor xotiraning fiziologik asoslari Motor xotira inson organizmidagi murakkab fiziologik jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uning shakllanishi va rivojlanishi markaziy nerv tizimi faoliyatiga asoslanadi. Har qanday harakatni o‘rganish va uni xotirada saqlash jarayonida bosh miya, nerv tolalari va mushaklar o‘rtasida o‘zaro muvofiqlashtirilgan faoliyat yuzaga keladi. Motor xotiraning fiziologik asoslarini tushunishda nerv tizimining tuzilishi va funksiyalarini bilish muhim ahamiyatga ega. Inson organizmida har bir harakat markaziy nerv tizimi orqali boshqariladi. Bosh miya po‘stlog‘ida joylashgan harakat markazlari turli mushak guruhlariga impulslar yuboradi va natijada muayyan harakat amalga oshadi. Bosh miya va motor xotira. Motor xotiraning shakllanishida bosh miyaning turli qismlari ishtirok etadi. Ayniqsa: bosh miya po‘stlog‘i (korteks), miyacha (serebellum), bazal yadrolar muhim rol o‘ynaydi. Bosh miya po‘stlog‘idagi harakat zonalari ixtiyoriy harakatlarni boshqaradi. Inson yangi harakatni o‘rganayotganda aynan shu hudud faol ishlaydi. Vaqt o‘tishi bilan harakatlar 11 avtomatlashtiriladi va ularni boshqarishda boshqa tuzilmalar, xususan miyacha faolroq ishtirok eta boshlaydi. Miyacha harakatlarning aniqligi, muvozanati va muvofiqligini ta’minlaydi. Agar miyacha faoliyati buzilsa, inson harakatlari noaniq va muvofiqlashmagan bo‘lib qoladi. Bu esa motor xotiraning buzilishiga olib keladi. Bazal yadrolar esa harakatlarni avtomatlashtirish va odatga aylantirish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli motor xotira shakllanishida ushbu tuzilmalar o‘zaro hamkorlikda ishlaydi. Neyron aloqalar va sinaptik plastiklik. Motor xotiraning fiziologik asosini neyronlar o‘rtasidagi aloqalar tashkil etadi. Har bir harakat takrorlanganda neyronlar o‘rtasida yangi bog‘lanishlar hosil bo‘ladi yoki mavjud aloqalar mustahkamlanadi. Bu jarayon “sinaptik plastiklik” deb ataladi. 7 Sinaptik plastiklik quyidagilarni o‘z ichiga oladi: yangi sinapslarning hosil bo‘lishi, mavjud aloqalarning kuchayishi, nerv impulslarining tezlashuvi. Natijada harakatlar tezroq va aniqroq bajarila boshlaydi. Bu esa motor xotiraning mustahkamlanishiga olib keladi. Shartli reflekslar va motor xotira. Motor xotira shartli reflekslar nazariyasi bilan bevosita bog‘liq. Shartli reflekslar — bu organizmning takroriy ta’sirlar natijasida shakllangan javob reaksiyalaridir. Harakatlar ko‘p marotaba takrorlanganda ular reflektor darajaga o‘tadi. Masalan: avtomobil boshqarishda pedallarni bosish, klaviaturada ko‘rmasdan yozish. Bunday harakatlar dastlab ongli bajariladi, keyinchalik esa reflektor xarakter kasb etadi. Bu esa motor xotiraning fiziologik asosini tashkil etadi. Nerv impulslari va mushak faoliyati. Motor xotiraning amalga oshishida nerv impulslari muhim rol o‘ynaydi. Bosh miya tomonidan yuborilgan signallar nerv tolalari orqali mushaklarga yetkaziladi. Mushaklar esa ushbu impulslar asosida qisqaradi yoki bo‘shashadi. Harakat takrorlangan sari nerv impulslarining o‘tish tezligi ortadi va mushaklar faoliyati yanada muvofiqlashadi. Bu esa harakatlarning aniqligi va tezligini oshiradi. 7 Q. Daminov “Psixologik atamalar izohi”. Samarqand – 1994y. 12 Avtomatlashtirish jarayonining fiziologik asoslari. Motor xotiraning muhim jihatlaridan biri — harakatlarning avtomatlashtirilishidir. Fiziologik nuqtai nazardan, avtomatlashtirish bosh miya faoliyatining soddalashuvi bilan izohlanadi. Ya’ni dastlab murakkab bo‘lgan harakatlar vaqt o‘tishi bilan kamroq energiya talab qiladi va tez bajariladi. Bu jarayon quyidagilar orqali amalga oshadi: ortiqcha nerv aloqalarining qisqarishi, muhim aloqalarning mustahkamlanishi, harakatlarning soddalashuvi. Natijada inson bir vaqtning o‘zida bir nechta faoliyatni bajarish imkoniga ega bo‘ladi. Charchoq va stressning ta’siri. Motor xotira faoliyatiga organizmning umumiy holati ham ta’sir ko‘rsatadi. Charchoq, stress yoki kasallik holatlarida nerv tizimi faoliyati susayadi, bu esa harakatlarning aniqligiga salbiy ta’sir qiladi. Shu sababli motor xotirani rivojlantirishda: yetarli dam olish, muntazam mashq, sog‘lom turmush tarsi, muhim ahamiyatga ega. 13 III BOB. Motor xotiraning rivojlanishi va amaliy ahamiyati 3.1. Motor xotiraning rivojlanish bosqichlari Motor xotiraning shakllanishi va rivojlanishi bosqichma-bosqich amalga oshadigan murakkab jarayon hisoblanadi. Inson har qanday yangi harakatni o‘zlashtirish jarayonida ma’lum ketma-ket bosqichlardan o‘tadi. Ushbu bosqichlar orqali harakatlar asta-sekin mukammallashadi, aniqlashadi va oxir-oqibat avtomatlashtiriladi. Psixologiyada motor xotiraning rivojlanishi odatda bir necha asosiy bosqichlarga ajratiladi. Har bir bosqich o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanadi. 1. Boshlang‘ich o‘rganish bosqichi. Bu bosqichda inson yangi harakat bilan ilk bor tanishadi. Harakatni bajarish jarayoni ongli ravishda amalga oshiriladi va ko‘pincha qiyinchiliklar bilan kechadi. Inson har bir elementni alohida nazorat qiladi, diqqatini to‘liq jamlashga majbur bo‘ladi. Bu bosqichning asosiy xususiyatlari: harakatlar sekin va noaniq bajariladi, xatolar ko‘p uchraydi, diqqat maksimal darajada jalb qilinadi, harakatlar hali tizimli emas. Masalan, bola yozishni o‘rganayotganda har bir harfni alohida e’tibor bilan yozadi yoki yangi sport mashqini bajarayotgan kishi harakatlarni to‘liq nazorat qiladi. 2. Takrorlash va mashq qilish bosqichi. Ushbu bosqichda inson o‘rganilgan harakatni ko‘p marotaba takrorlaydi. Takrorlash orqali harakatlar asta-sekin yaxshilanadi, aniqlashadi va muvofiqlashadi. Nerv tizimida barqaror aloqalar shakllana boshlaydi. Bu bosqichning asosiy jihatlari: harakatlar asta-sekin tezlashadi, xatolar kamayadi, koordinatsiya yaxshilanadi, harakatlar tizimlashadi. Takrorlash jarayoni motor xotira rivojlanishining eng muhim omillaridan biri hisoblanadi. Aynan shu bosqichda ko‘nikma shakllanishining asosi yaratiladi. 3. Mustahkamlash bosqichi. Bu bosqichda harakatlar ancha barqarorlashadi va xotirada mustahkam o‘rin egallaydi. Inson harakatni nisbatan ishonch bilan bajaradi, xatolar kamdan-kam uchraydi. Asosiy xususiyatlari: harakatlar barqaror va aniq bajariladi, diqqat kamroq talab qilinadi, harakatlar tez va muvofiqlashtirilgan bo‘ladi. Bu bosqichda harakatlar turli sharoitlarda ham 14 bajarilishi mumkin bo‘ladi, ya’ni inson o‘zlashtirgan ko‘nikmani turli vaziyatlarga moslashtira oladi. 4. Avtomatlashtirish bosqichi. Motor xotiraning eng yuqori rivojlanish bosqichi — bu avtomatlashtirishdir. Bu bosqichda harakatlar deyarli ong nazoratisiz, avtomatik tarzda bajariladi. Inson harakatni bajarishda deyarli o‘ylab o‘tirmaydi. Bu bosqichning asosiy xususiyatlari: harakatlar tez va aniq bajariladi, ongli nazorat minimal darajaga tushadi, harakatlar reflektor xarakter kasb etadi. Bir vaqtning o‘zida boshqa faoliyatni ham bajarish mumkin bo‘ladi. Motor xotira rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar. Motor xotiraning rivojlanishi quyidagi omillarga ham bog‘liq: mashq qilishning muntazamligi, motivatsiya darajasi, diqqat va qiziqish, yosh va individual xususiyatlar, o‘qitish usullari. Agar mashq muntazam va to‘g‘ri tashkil etilsa, motor xotira tezroq va samaraliroq rivojlanadi. 3.2. Motor xotira va o‘rganish jarayoni, pedagogik ahamiyati. Motor xotiraning shakllanishi va rivojlanishi ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, ular harakatlarni o‘zlashtirish jarayonining tezligi va sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu omillar psixologik, fiziologik va ijtimoiy jihatlarni o‘z ichiga oladi. Motor xotira samarali rivojlanishi uchun bu omillarni hisobga olish muhim ahamiyatga ega. 1. Mashq qilish va takrorlash darajasi. Motor xotiraning rivojlanishidagi eng muhim omillardan biri — bu mashq qilishdir. Har qanday harakat ko‘nikmasi takrorlash orqali mustahkamlanadi. Qancha ko‘p va sifatli mashq qilinsa, harakatlar shunchalik tez va aniq bajarila boshlaydi. Muntazam mashq qilish quyidagilarga olib keladi: nerv aloqalarining mustahkamlanishi, harakatlar tezligi va aniqligining oshishi, xatolar sonining kamayishi. Shu sababli motor xotirani rivojlantirishda mashqlar tizimli va izchil tashkil etilishi lozim. 2. Motivatsiya va qiziqish. Insonning ichki qiziqishi va motivatsiyasi motor xotiraning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Agar inson bajarilayotgan faoliyatga qiziqsa, u harakatlarni tezroq o‘zlashtiradi va ko‘proq mashq qilishga intiladi. 15 Motivatsiya quyidagilar orqali namoyon bo‘ladi: faoliyatga bo‘lgan ijobiy munosabat, maqsadning aniq qo‘yilishi, natijaga erishishga intilish. Motivatsiya yuqori bo‘lgan sharoitda motor xotira samaraliroq rivojlanadi. 3. Diqqat va konsentratsiya. Harakatlarni o‘rganish jarayonida diqqat muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, boshlang‘ich bosqichda inson harakatning har bir elementiga e’tibor qaratishi zarur. Diqqatning ahamiyati: harakatlarni to‘g‘ri bajarishni ta’minlaydi, xatolarni kamaytiradi, o‘rganish jarayonini tezlashtiradi. Agar diqqat yetarli darajada bo‘lmasa, harakatlar noto‘g‘ri shakllanishi mumkin. 4. Yosh va individual xususiyatlar. Motor xotiraning rivojlanishi insonning yoshiga va individual xususiyatlariga ham bog‘liq. Bolalik davrida nerv tizimi yuqori darajada plastiklikka ega bo‘lgani sababli motor ko‘nikmalar tezroq shakllanadi. Individual farqlar quyidagilarda namoyon bo‘ladi: harakat tezligi, koordinatsiya darajasi, o‘rganish qobiliyati. Shu sababli har bir insonda motor xotira rivojlanish sur’ati turlicha bo‘ladi. 5. O‘qitish usullari va metodlari. Motor xotiraning samarali rivojlanishi o‘qitish usullariga ham bog‘liq. To‘g‘ri tanlangan pedagogik metodlar o‘rganish jarayonini sezilarli darajada tezlashtiradi. Samarali usullar: ko‘rsatib berish (demonstratsiya), bosqichma-bosqich o‘rgatish , amaliy mashg‘ulotlar, mustaqil mashq qilish. O‘qituvchi tomonidan berilgan aniq ko‘rsatmalar va muntazam nazorat ham muhim ahamiyatga ega. 6. Emotsional holat. Insonning ruhiy holati ham motor xotira rivojlanishiga ta’sir qiladi. Ijobiy emotsiyalar o‘rganish jarayonini yengillashtiradi, salbiy holatlar esa aksincha, uni qiyinlashtiradi. Masalan: ishonch va qiziqish o‘rganishni tezlashtiradi, stress va qo‘rquv harakatlarni buzadi. Shu sababli o‘rganish jarayonida qulay psixologik muhit yaratish muhimdir. 7. Sog‘liq va fiziologik holat. Motor xotira organizmning umumiy holatiga ham bog‘liq. Charchoq, uyqusizlik yoki kasalliklar nerv tizimi faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Muhim omillar: yetarli dam olish, sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik. Bu omillar motor xotiraning samarali ishlashini ta’minlaydi. 16 8. Tashqi muhit va sharoit. O‘rganish jarayoni kechayotgan muhit ham muhim rol o‘ynaydi. Tinch, qulay va tartibli muhitda harakatlarni o‘rganish samaraliroq bo‘ladi. Masalan: shovqinsiz muhit, qulay jihozlar, xavfsiz sharoit. Motor xotira va o‘rganish jarayoni. Motor xotira o‘rganish jarayonining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Inson har qanday yangi bilim yoki ko‘nikmani egallash jarayonida nafaqat nazariy ma’lumotlarni qabul qiladi, balki ularni amaliy faoliyat orqali mustahkamlaydi. Aynan shu jihat motor xotiraning o‘rganish jarayonidagi o‘rni va ahamiyatini belgilaydi. Zamonaviy psixologiya va pedagogika fanlarida o‘rganish jarayoni faol jarayon sifatida qaraladi. Ya’ni, inson bilimni passiv qabul qiluvchi emas, balki faol o‘zlashtiruvchi subyekt hisoblanadi. Motor xotira esa aynan shu faol o‘rganishning asosiy mexanizmlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Motor xotiraning o‘rganishdagi roli. Motor xotira orqali inson o‘rganilayotgan ma’lumotni amaliyot bilan bog‘laydi. Bu esa bilimning chuqurroq o‘zlashtirilishiga olib keladi. Agar inson faqat eshitish yoki o‘qish orqali bilim olsa, bu ma’lumot tezroq unutilishi mumkin. Ammo u ushbu bilimni amalda qo‘llasa, yozsa, bajarsa yoki tajriba o‘tkazsa, xotirada mustahkamroq saqlanadi. Shu sababli motor xotira quyidagi funksiyalarni bajaradi: bilimni mustahkamlash, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, o‘rganish jarayonini tezlashtirish, xatolarni kamaytirish. “Qilish orqali o‘rganish” tamoyili. Motor xotira bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan muhim pedagogik tamoyillardan biri — bu “qilish orqali o‘rganish” tamoyilidir. Ushbu yondashuvga ko‘ra, inson bilimni amaliy faoliyat orqali yanada samaraliroq o‘zlashtiradi. Bu tamoyil quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi: o‘quvchi mustaqil faoliyat yuritadi, tajriba asosida bilim hosil qiladi, nazariya amaliyot bilan bog‘lanadi. Masalan: laboratoriya ishlari,amaliy mashg‘ulotlar, trening va mashqlar. Bu usullar motor xotirani faollashtiradi va o‘rganishni samaraliroq qiladi. Motor xotira va ko‘nikma shakllanishi. O‘rganish jarayonida motor xotira ko‘nikma va malakalarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ko‘nikma — bu takrorlash orqali avtomatlashtirilgan harakatlar tizimidir. Ko‘nikma shakllanish jarayoni 17 quyidagicha kechadi: harakat bilan tanishish, uni bajarishga urinish, takrorlash va mashq qilish, avtomatlashtirish. Motor xotira aynan shu jarayonning asosiy mexanizmi hisoblanadi. Nazariya va amaliyot birligi. Motor xotira o‘rganish jarayonida nazariya va amaliyotning birligini ta’minlaydi. Agar bilim faqat nazariy darajada qolib ketsa, u yetarli darajada mustahkam bo‘lmaydi. Amaliy faoliyat esa bu bilimni real vaziyatlarda qo‘llash imkonini beradi. Masalan: matematika nazariyasini masalalar yechish orqali mustahkamlash, til o‘rganishda gapirish va yozish orqali mashq qilish, texnik fanlarda qurilmalarni amalda ishlatish. Bu jarayonlarda motor xotira faol ishtirok etadi. Motor xotiraning ta’lim samaradorligiga ta’siri. Motor xotira o‘rganish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inson: faqat o‘qigan ma’lumotning kichik qismini eslab qoladi, ko‘rgan va eshitgan ma’lumotni yaxshiroq eslab qoladi , bajargan faoliyatini esa eng yaxshi eslab qoladi. Shu sababli ta’lim jarayonida quyidagilar muhim hisoblanadi: interaktiv metodlar, amaliy mashg‘ulotlar, mustaqil ishlash. Motor xotira va mustaqil o‘rganish. Motor xotira mustaqil o‘rganish jarayonida ham katta ahamiyatga ega. Inson mustaqil ravishda mashq qilgan sari uning ko‘nikmalari rivojlanadi va mustahkamlanadi. Mustaqil o‘rganishning afzalliklari: individual rivojlanish, mas’uliyat hissining ortishi, bilimlarning chuqurlashuvi. Zamonaviy ta’limda motor xotiraning o‘rni. Hozirgi zamon ta’lim tizimida motor xotira asosida o‘qitish keng qo‘llanilmoqda. Interaktiv metodlar, amaliy mashg‘ulotlar, loyiha ishlari va treninglar aynan shu nazariyaga asoslanadi. Bu yondashuv: o‘quvchilarning faolligini oshiradi, bilimlarni mustahkamlaydi, ijodiy fikrlashni rivojlantiradi. Motor xotiraning pedagogik ahamiyati. Motor xotira ta’lim jarayonida muhim o‘rin egallaydi, chunki u o‘quvchilarda bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishning asosiy mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Pedagogik faoliyatda o‘quv materialini samarali o‘zlashtirish nafaqat nazariy tushuntirish, balki amaliy faoliyat bilan ham bevosita bog‘liqdir. Shu jihatdan motor xotira ta’lim samaradorligini oshirishda muhim omil sifatida qaraladi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar o‘quvchini passiv tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi sifatida 18 ko‘radi. Bu esa o‘quv jarayonida motor xotiraning rolini yanada oshiradi. Chunki o‘quvchi bilimni nafaqat eshitadi yoki ko‘radi, balki uni bajaradi, tajriba qiladi va shu orqali mustahkam o‘zlashtiradi. 8 Motor xotiraning ta’lim jarayonidagi o‘rni. Motor xotira o‘quvchilarning bilimlarni mustahkamlashida va amaliyotga tatbiq etishida muhim rol o‘ynaydi. Har qanday o‘quv materiali amaliy faoliyat bilan bog‘langan holda berilsa, u samaraliroq o‘zlashtiriladi. Motor xotira orqali: o‘quvchilar faol o‘rganishga jalb etiladi, bilimlar uzoq muddat saqlanadi, ko‘nikmalar tez shakllanadi, o‘rganish jarayoni qiziqarliroq bo‘ladi. Masalan, faqat nazariy tushuntirish bilan cheklanib qolgan darsga nisbatan amaliy mashg‘ulotlarga boy darslar samaraliroq bo‘ladi. Amaliy mashg‘ulotlarning ahamiyati. Pedagogik jarayonda amaliy mashg‘ulotlar motor xotirani rivojlantirishning asosiy vositalaridan biri hisoblanadi. O‘quvchilar o‘zlari bajaradigan faoliyat orqali bilimni chuqurroq o‘zlashtiradi. Amaliy mashg‘ulotlarga quyidagilar kiradi: laboratoriya ishlari, tajribalar, mashqlar va treninglar, loyiha ishlari. Bunday mashg‘ulotlar o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muammo yechish va ijodiy yondashuvni rivojlantiradi. Ko‘nikma va malaka shakllanishida motor xotira. Pedagogik faoliyatda asosiy maqsadlardan biri — o‘quvchilarda mustahkam ko‘nikma va malakalarni shakllantirishdir. Motor xotira aynan shu jarayonning markazida turadi. Ko‘nikma shakllanishi: takrorlash orqali yuzaga keladi, asta-sekin avtomatlashtiriladi, amaliy faoliyat orqali mustahkamlanadi. Masalan: yozish ko‘nikmasi, hisoblash malakasi, texnik amallarni bajarish. Bu ko‘nikmalar motor xotira yordamida rivojlanadi. Interaktiv metodlar va motor xotira. Zamonaviy ta’lim tizimida interaktiv metodlar keng qo‘llanilmoqda. Bu metodlar o‘quvchilarning faolligini oshiradi va motor xotirani rivojlantiradi. Interaktiv metodlarga misollar: rolli o‘yinlar, guruhli ishlash, muammoli vaziyatlar yechimi, treninglar. Bu usullar orqali o‘quvchilar faqat tinglovchi emas, balki faol ishtirokchiga aylanadi. O‘qituvchining roli. Motor xotirani rivojlantirishda o‘qituvchining roli juda muhimdir. O‘qituvchi: o‘quv 8 P. I. Ivanov “Umumiy psixologiya”. Toshkent – 1967y. 19 jarayonini to‘g‘ri tashkil etishi, amaliy mashg‘ulotlarni rejalashtirishi, o‘quvchilarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishi, ularni rag‘batlantirishi zarur. O‘qituvchi tomonidan yaratilgan qulay pedagogik muhit o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydi. Motor xotira va individual yondashuv.Har bir o‘quvchining qobiliyati va o‘zlashtirish darajasi turlicha bo‘ladi. Shu sababli ta’lim jarayonida individual yondashuv muhim hisoblanadi. Individual yondashuv: o‘quvchining imkoniyatlarini hisobga olish, mashqlarni moslashtirish, rivojlanish sur’atini nazorat qilish. Bu esa motor xotiraning samarali rivojlanishiga yordam beradi. Motor xotira ta’lim samaradorligini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. U orqali: - bilimlar mustahkamlanadi - o‘quvchilar faol bo‘ladi - natijalar yaxshilanadi Shu sababli zamonaviy ta’lim tizimida nazariya va amaliyot uyg‘unligiga alohida e’tibor qaratilmoqda. 3.3. Motor xotiraning sport va kasbiy faoliyatdagi o‘rni. Motor xotira inson faoliyatining ko‘plab sohalarida, ayniqsa sport va kasbiy faoliyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Har qanday murakkab harakatni tez, aniq va samarali bajarish uchun motor xotira yaxshi rivojlangan bo‘lishi zarur. Bu xotira turi orqali inson o‘z harakatlarini takomillashtiradi, ularni avtomatlashtiradi va yuqori natijalarga erishadi. Motor xotiraning sportdagi ahamiyati. Sport faoliyati bevosita harakatlar bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli, motor xotira bu sohada hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Har bir sport turi o‘ziga xos harakatlar majmuasidan iborat bo‘lib, sportchi ushbu harakatlarni mukammal darajada egallashi kerak. Motor xotira sportchiga quyidagi imkoniyatlarni beradi: murakkab harakatlarni tez o‘zlashtirish, harakatlarni aniq va muvofiqlashtirilgan holda bajarish, tezkor qaror qabul qilish, harakatlarni avtomatik darajada bajarish. Masalan, gimnastika, futbol, suzish yoki yengil atletika kabi sport turlarida sportchi harakatlarni takrorlash orqali mukammallashtiradi. Takroriy mashqlar natijasida harakatlar avtomatlashtiriladi va sportchi ularni ongli ravishda nazorat 20 qilmasdan bajaradi. Sportda motor xotiraning rivojlanishi quyidagi jarayonlar orqali amalga oshadi: muntazam mashg‘ulotlar, murakkab harakatlarni bosqichma- bosqich o‘rganish, texnikani takomillashtirish, xatolarni tahlil qilish va tuzatish. Shuningdek, sportchining muvaffaqiyati ko‘p jihatdan uning motor xotirasi qanchalik rivojlanganligiga bog‘liq. Kuchli motor xotiraga ega sportchi yangi harakatlarni tez o‘zlashtiradi va musobaqa sharoitida ularni ishonch bilan bajaradi. Motor xotiraning kasbiy faoliyatdagi o‘rni . Motor xotira nafaqat sportda, balki turli kasbiy faoliyat turlarida ham muhim ahamiyatga ega. Ko‘plab kasblar aniq, tez va muvofiqlashtirilgan harakatlarni talab qiladi. Bunday kasblarda motor xotira asosiy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Quyidagi kasblarda motor xotiraning roli ayniqsa muhimdir: Tibbiyot sohasida. Jarrohlar murakkab operatsiyalarni bajarishda yuqori darajada rivojlangan motor xotiraga ega bo‘lishi kerak. Operatsiya davomida har bir harakat aniq va tez bajarilishi zarur. Bu esa uzoq muddatli mashq va tajriba orqali shakllanadi. Transport sohasida. Haydovchilar transport vositasini boshqarishda motor xotiradan keng foydalanadi. Tajribali haydovchi avtomobilni deyarli avtomatik tarzda boshqaradi, bu esa uning e’tiborini yo‘l harakatiga qaratish imkonini beradi. Ishlab chiqarish va hunarmandchilikda. Tikuvchilar, ustalar, mexaniklar o‘z ish faoliyatida ko‘plab aniq harakatlarni bajaradilar. Bu harakatlar motor xotira orqali avtomatlashtiriladi va ish unumdorligini oshiradi. Axborot texnologiyalarida. Kompyuterda tez yozish (klaviaturada “blind typing”) ham motor xotiraning yorqin misolidir. Tajribali foydalanuvchi klaviaturaga qaramasdan tez va xatosiz yozadi. Motor xotiraning samaradorlikka ta’siri. Motor xotira rivojlangan shaxs: ishni tez bajaradi, kam xato qiladi, kam energiya sarflaydi, murakkab vazifalarni oson bajaradi. Bu esa nafaqat individual samaradorlikni, balki umumiy mehnat unumdorligini ham oshiradi. Motor xotira va tajriba. Kasbiy mahorat ko‘p jihatdan tajriba bilan bog‘liq. Tajriba orttirish jarayonida harakatlar takrorlanadi va motor xotirada mustahkamlanadi. Shu sababli tajribali mutaxassis yangi boshlovchiga nisbatan harakatlarni tez va aniq bajaradi. Zamonaviy sharoitda motor xotiraning 21 ahamiyati. Hozirgi zamon texnologiyalari rivojlanayotgan bir paytda ham motor xotiraning ahamiyati kamaymayapti, aksincha ortib bormoqda. Chunki murakkab texnik qurilmalar bilan ishlash, aniq harakatlarni bajarish va tezkor qaror qabul qilish hali ham inson omiliga bog‘liq. Motor xotira va reflekslar, ilmiy tadqiqotlar. Motor xotiraning shakllanishi va rivojlanishi reflektor faoliyat hamda ilmiy tadqiqotlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Inson organizmida har qanday harakat muayyan fiziologik mexanizmlar asosida amalga oshadi va bu jarayonlar reflekslar orqali boshqariladi. Shu sababli motor xotirani chuqur tushunish uchun reflekslar nazariyasi va ilmiy tadqiqotlarga murojaat qilish muhimdir. Motor xotira va reflekslar o‘rtasidagi bog‘liqlik. Refleks - organizmning tashqi va ichki ta'sirotlarga markaziy nerv tizimi orqali bergan javob reaksiyasidir. I.M.Sechenov (1829-1905) tomonidan amalga oshirilgan bu tushunchaning rivojlantirilishi va bu mexanizimning barcha psixik jarayonlarga tegishli ekanligi shunga olib keladi-ki, ilmiy psixologiyada determenizm tamoyili uzil-kesil o’z tasdig’ini topdi. 9 Reflekslar tug‘ma (shartsiz) va orttirilgan (shartli) turlarga bo‘linadi. Motor xotira aynan shartli reflekslar asosida shakllanadi. Dastlab inson har qanday yangi harakatni ongli ravishda bajaradi. Ammo ushbu harakat ko‘p marotaba takrorlangach, u asta-sekin reflektor darajaga o‘tadi. Ya’ni harakat avtomatik tarzda bajarila boshlaydi. Bu esa motor xotiraning shakllanganligini bildiradi. Masalan: yozishni o‘rganish, avtomobil boshqarish, sport mashqlarini bajarish. Bunday harakatlar dastlab ongli nazorat ostida bo‘ladi, keyinchalik esa reflektor xususiyat kasb etadi. Shartli reflekslar va ularning roli. Shartli reflekslar motor xotiraning fiziologik asosini tashkil etadi. Ular takrorlash natijasida hosil bo‘ladi va mustahkamlanadi. Harakatlar muntazam takrorlanganda bosh miya po‘stlog‘ida barqaror nerv aloqalari shakllanadi. Motor xotira bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar. Motor xotira masalasi ko‘plab psixolog va fiziolog olimlar tomonidan o‘rganilgan. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, harakat orqali o‘rganilgan bilimlar va ko‘nikmalar ancha mustahkam va uzoq muddat saqlanadi. Eksperimental tadqiqotlarda quyidagi natijalar 9 F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova, “Umumiy psixologiya” darslik, b-15, Toshkent-2009. 22 kuzatilgan: amaliy faoliyat orqali o‘rganilgan material tezroq o‘zlashtiriladi, takrorlash motor xotirani mustahkamlaydi, avtomatlashtirilgan harakatlar kam energiya talab qiladi. Shuningdek, ilmiy izlanishlar motor xotiraning bosh miya faoliyati bilan bevosita bog‘liqligini tasdiqlaydi. Eksperimental kuzatuvlar. Ko‘plab tajribalar shuni ko‘rsatadiki, inson biror harakatni takror-takror bajargan sari uning bajarilish sifati yaxshilanadi. Masalan, tajriba davomida ishtirokchilarga ma’lum bir harakatni muntazam bajarish topshiriladi. Natijada: harakat tezligi ortadi, aniqlik oshadi, xatolar kamayadi. Reflekslar va avtomatlashtirish jarayoni. Motor xotiraning rivojlanishida reflekslarning avtomatlashtirilishi muhim ahamiyatga ega. Harakatlar reflektor darajaga o‘tgan sari inson ularni ongli ravishda boshqarishga ehtiyoj sezmaydi. Avtomatlashtirish quyidagilarga olib keladi: harakatlar tezlashadi, energiya sarfi kamayadi, diqqat boshqa faoliyatga yo‘naltiriladi. Hozirgi zamon psixologiya va neyrofiziologiya fanlarida motor xotira zamonaviy texnologiyalar yordamida o‘rganilmoqda. Neyroximik jarayonlar, miya faoliyati va nerv tizimidagi o‘zgarishlar maxsus usullar orqali tahlil qilinmoqda. Zamonaviy tadqiqotlar quyidagilarni ko‘rsatmoqda: motor xotira miyada maxsus neyron tarmoqlar orqali saqlanadi, harakatlar takrorlanganda bu tarmoqlar mustahkamlanadi, miya plastiklik xususiyatiga ega bo‘lib, yangi harakatlarni o‘zlashtira oladi. Motor xotiraning afzalliklari va kamchiliklari. Motor xotira inson faoliyatining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u orqali turli harakatlar, ko‘nikmalar va malakalar shakllanadi. Ushbu xotira turi o‘zining bir qator afzalliklari bilan ajralib turadi, biroq ayrim cheklov va kamchiliklarga ham ega. Motor xotirani to‘liq baholash uchun uning ijobiy va salbiy tomonlarini har tomonlama tahlil qilish muhimdir. Motor xotiraning afzalliklari. Motor xotiraning eng muhim afzalliklaridan biri — bu uning mustahkamligidir. Harakat orqali o‘zlashtirilgan ko‘nikmalar uzoq vaqt davomida saqlanadi va kam hollarda unutiladi. 10 Masalan, velosiped haydash yoki suzishni o‘rganish bir marta egallangandan so‘ng uzoq vaqt davomida saqlanib qoladi. Mustahkamlik va 10 Luriya А. R . Лекции по обшей психологии. СП6. Питср. 2006 23 barqarorlik. Motor xotira orqali o‘zlashtirilgan harakatlar uzoq muddat davomida saqlanadi. Bu xotira turi boshqa xotira turlariga nisbatan barqarorroq hisoblanadi. Avtomatlashtirish imkoniyati. Motor xotira harakatlarni avtomatlashtirishga olib keladi. Natijada inson harakatlarni ongli ravishda boshqarmasdan, tez va aniq bajaradi. Bu esa vaqtni tejash va faoliyatni yengillashtiradi. Faoliyat samaradorligini oshiradi. Motor xotira rivojlangan shaxs harakatlarni tez, aniq va kam xato bilan bajaradi. Bu esa ish unumdorligini oshiradi. Amaliy ahamiyatga egaligi. Motor xotira kundalik hayot, sport va kasbiy faoliyatda bevosita qo‘llaniladi. U orqali inson turli amaliy vazifalarni muvaffaqiyatli bajaradi. O‘rganishni osonlashtiradi. Harakat orqali o‘rganish bilimni tezroq va chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Bu esa ta’lim jarayonini samaraliroq qiladi. Motor xotiraning kamchiliklari. Motor xotira ko‘plab ijobiy jihatlarga ega bo‘lishiga qaramay, ayrim kamchiliklardan ham xoli emas. 1. Ko‘p vaqt va mashq talab etadi. Motor xotira tez shakllanmaydi. Harakatlarni mukammal darajada o‘zlashtirish uchun uzoq muddatli va muntazam mashqlar zarur. 2. Noto‘g‘ri o‘rganilgan harakatlarni tuzatish qiyin. Agar harakat dastlab noto‘g‘ri o‘rganilgan bo‘lsa, uni keyinchalik to‘g‘rilash murakkab bo‘ladi. Chunki noto‘g‘ri harakat ham xotirada mustahkamlanib qoladi. 3. Moslashuvchanlikning pastligi. Ba’zi hollarda avtomatlashtirilgan harakatlar yangi sharoitlarga moslashishda qiyinchilik tug‘diradi. Inson odatlangan harakatdan chetga chiqishda qiynalishi mumkin. 4. Takrorlashsiz susayishi mumkin. Agar harakat uzoq vaqt davomida takrorlanmasa, uning aniqligi va tezligi pasayishi mumkin. Bu esa motor xotiraning faol saqlanishi uchun doimiy mashq zarurligini ko‘rsatadi. 5. Charchoq va stressga bog‘liqligi. Motor xotira faoliyati insonning umumiy holatiga bog‘liq. Charchoq, stress yoki kasallik harakatlarning aniqligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Afzallik va kamchiliklarning o‘zaro bog‘liqligi. Motor xotiraning afzallik va kamchiliklari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Masalan, avtomatlashtirish bir tomondan harakatlarni yengillashtirsa, boshqa 24 tomondan moslashuvchanlikni kamaytirishi mumkin. Shuningdek, mustahkamlik ijobiy jihat bo‘lsa-da, noto‘g‘ri o‘rganilgan harakatlarning saqlanib qolishiga ham olib keladi. Shu sababli motor xotirani rivojlantirish jarayonida: harakatlarni to‘g‘ri o‘rgatish, mashqlarni tizimli tashkil etish, xatolarni o‘z vaqtida tuzatish, muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy yondashuvlar va rivojlanish istiqbollari. Hozirgi zamon psixologiya va pedagogika fanlarida motor xotirani o‘rganish va rivojlantirish masalasi alohida e’tibor markazida turibdi. Ilm-fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida inson xotirasi, xususan motor xotirani tadqiq etishning yangi usullari va yondashuvlari paydo bo‘ldi. Bu esa motor xotiraning nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham keng imkoniyatlarini ochib bermoqda. Zamonaviy ilmiy yondashuvlar. Motor xotirani o‘rganishda zamonaviy fanlararo yondashuv keng qo‘llanilmoqda. Psixologiya, neyrofiziologiya, pedagogika va hatto axborot texnologiyalari o‘zaro integratsiyalashgan holda ushbu muammoni o‘rganmoqda. Zamonaviy tadqiqotlarda quyidagi yo‘nalishlar muhim hisoblanadi: miya faoliyatini o‘rganish (neyroilmiy tadqiqotlar), nerv tizimidagi plastiklik jarayonlarini tahlil qilish, harakatlarni modellashtirish va tahlil qilish, tajriba asosida o‘rganish. Bu yondashuvlar motor xotiraning chuqur mexanizmlarini aniqlash imkonini bermoqda. Neyrotexnologiyalar va motor xotira. So‘nggi yillarda neyrotexnologiyalar motor xotirani o‘rganishda muhim vositaga aylandi. Maxsus qurilmalar yordamida inson miyasi faoliyati o‘rganilib, harakatlarni bajarish jarayonidagi o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Bu texnologiyalar: miya faoliyatini aniq tahlil qilish, harakatlarni boshqarish mexanizmlarini tushunish, reabilitatsiya jarayonlarini takomillashtirish, imkonini beradi. Masalan, jarohat yoki kasallikdan so‘ng harakat qobiliyatini tiklashda motor xotira asosida maxsus mashqlar ishlab chiqilmoqda. Raqamli texnologiyalar va ta’lim. Zamonaviy ta’lim tizimida raqamli texnologiyalar motor xotirani rivojlantirishda keng qo‘llanilmoqda. Interaktiv dasturlar, simulyatsiyalar va virtual muhitlar o‘quvchilarning faol ishtirokini 25 ta’minlaydi. Raqamli vositalarning afzalliklari: o‘rganishni qiziqarli qilish, amaliy mashg‘ulotlarni ko‘paytirish, individual yondashuvni ta’minlash. Masalan, virtual laboratoriyalar yoki trening dasturlari orqali o‘quvchilar real sharoitga yaqin vaziyatlarda mashq qilish imkoniga ega bo‘ladi. Sport va reabilitatsiyada zamonaviy yondashuvlar. Motor xotira sport va tibbiyot sohalarida ham zamonaviy usullar orqali rivojlantirilmoqda. Sportchilarning harakatlari maxsus texnologiyalar yordamida tahlil qilinib, ularning texnikasi takomillashtiriladi. Reabilitatsiya sohasida esa: harakatlarni tiklash mashqlari, individual trening dasturlari, neyrorehabilitatsiya usullari, keng qo‘llanilmoqda. Bu yondashuvlar insonning motor xotirasini qayta tiklash va rivojlantirishga xizmat qiladi. XULOSA Xotira inson psixik faoliyatining eng muhim va murakkab jarayonlaridan biri bo‘lib, u shaxsning butun hayoti davomida to‘plagan tajribasini saqlash, qayta ishlash va undan foydalanish imkonini beradi. Xotirasiz insonning o‘rganishi, rivojlanishi va ijtimoiy faoliyati tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shu nuqtayi nazardan, xotira psixologiya fanining markaziy muammolaridan biri hisoblanadi. Ushbu kurs ishida xotiraning motor nazariyasi, uning fiziologik asoslari, rivojlanish bosqichlari, pedagogik va amaliy ahamiyati keng yoritildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, motor xotira insonning harakat ko‘nikmalarini shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Har qanday harakat dastlab ongli ravishda bajariladi, takrorlash natijasida esa u avtomatlashtiriladi va mustahkam ko‘nikmaga aylanadi. Motor xotira nafaqat oddiy kundalik faoliyatda, balki ta’lim, sport va kasbiy faoliyatda ham muhim ahamiyatga ega. Ta’lim jarayonida amaliy mashg‘ulotlar orqali bilimlarni mustahkamlash, sportda esa harakatlarni mukammallashtirish aynan motor xotira orqali amalga oshadi. Shuningdek, tibbiyot, texnika va boshqa kasbiy sohalarda ham motor xotiraning o‘rni beqiyosdir. Ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, motor xotira nerv tizimi, bosh miya faoliyati va mushaklar o‘rtasidagi murakkab fiziologik aloqalar asosida 26 shakllanadi. Takrorlash, mashq qilish va amaliy faoliyat bu jarayonning asosiy omillari hisoblanadi. Shuningdek, motor xotiraning afzalliklari bilan birga ayrim kamchiliklari ham mavjudligi aniqlandi. Xususan, noto‘g‘ri shakllangan harakatlarni qayta o‘zgartirish qiyinligi va doimiy mashq talab etilishi uning asosiy cheklovlaridan biridir. Biroq to‘g‘ri tashkil etilgan o‘quv va mashq jarayonlari bu kamchiliklarni bartaraf etish imkonini beradi. Xulosa qilib aytganda, motor xotira inson faoliyatining ajralmas qismi bo‘lib, u shaxsning amaliy ko‘nikmalarini shakllantirish, faoliyat samaradorligini oshirish va kasbiy mahoratini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli motor xotirani chuqur o‘rganish va uni rivojlantirish psixologiya va pedagogika fanlarining dolzarb vazifalaridan biri bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro yxatiʻ 1. V. Karimova, “Psixologiya” Toshkent-2002. 2. Qo'shnazarova M, “Xotira – inson ongidagi asosiy jarayonlardan biri”, Innovative Academy “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli ilmiy masofaviy onlayn konferensiya.2024y. 3. F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova, “Umumiy psixologiya” b-170, Toshkent-2009. 4. F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova, “Umumiy psixologiya” darslik, b-174, Toshkent- 2009 5. N. Boymurodov “Amaliy psixologiya”. Toshkent – 2008 y. 6. F. N. Ganobolin “Psixologiya”. Toshkent – 1976y. 7. Q. Daminov “Psixologik atamalar izohi”. Samarqand – 1994y. 8. P. I. Ivanov “Umumiy psixologiya”. Toshkent – 1967y. 9. F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova, “Umumiy psixologiya”, b-15, Toshkent-2009. . 10. Luriya А. R . Лекции по обшей психологии. СП6. Питср. 2006. 11. F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova, “Umumiy psixologiya”, b-15, Toshkent-2009. 27 28

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Xotira va uning psixologik asoslari

1.1. Xotira haqida umumiy tushuncha

1.2. Xotira turlarining tasnifi

II bob. Motor xotira va uning nazariy asoslari

2.1. Motor xotira tushunchasi va xususiyatlari

2.2. Xotiraning motor nazariyasi

2.3. Motor xotiraning fiziologik asoslari

III bob. Motor xotiraning rivojlanishi va amaliy ahamiyati

3.1. Motor xotiraning rivojlanish bosqichlari

3.2. Motor xotira va o‘rganish jarayoni, pedagogik ahamiyati

3.3. Motor xotiraning sport va kasbiy faoliyatdagi o‘rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить