Yangi axborot texnologiyalaridan foydalanib, kasb-hunar kollejlarida geometriya kursini o`qitish metodik tizimini yaratish - Алгебра - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	2.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Алгебра

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Yangi axborot texnologiyalaridan foydalanib, kasb-hunar kollejlarida geometriya kursini o`qitish metodik tizimini yaratish

Купить

Yangi axborot texnologiyalaridan foydalanib, kasb-
hunar kollejlarida geometriya kursini o`qitish
metodik tizimini yaratish
MUNDARIJA
KIRISH 3 -6
I -bob. KOMPYUTER VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI
O`QUV JARAYONIGA QO`LLASHNING NAZARIY
ASOSLARI . 7-32
1.1. Kompyuter va axborot texnologiyalari tushunchasi mazmun va
mohiyati . 7-12
1.2. Kompyuter texnologiyalarini o`quv jarayonida qo`llash
tamoyillari . 12-16
1.3. Geometriya kursini o`qitishda kompyuter va axborot
texnologiyalardan foydalanish muammolari . 16-20
1.4. Kompyuter texnologiyalarini o`quv jarayonida qo`llash
vositalari . 20-32
II- bob ELEKTRON O`Q UV QO` LLANMA ASOSIDA O`QUV
JARAYONINI TASHKIL QILISH . 33-54
2.1. Elektron o`quv qo`llanmadan o`quv jarayonida foydalanishning
pedagogik asoslari . 33-35
2.2. Elektron darsliklarga qo`yiladigan talablar. 35-41
2.3. Elektron darsliklar yaratishning metodik asoslari . 41-42
2.4. Geometriya kursi o qi tishning metodik tizimini yaratish 42-54
Xulosa 55
Foydalanilgan adabiyotlar 56

KIRISH
O`zbekiston Respublikasining «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»da o`quv
jarayonining moddiy-texnika va axborot bazasi yetarli emasligi, yuqori malakali
pedagog-kadrlarning yetishmasligi, sifatli o`quv-uslubiy va ilmiy adabiyot hamda
didaktik materiallarning kamligi, ta`lim tizimi, fan va ishlab chiqarish o`rtasida
puxta o`zaro hamkorlik va o`zaro foydali aloqadorlikning yo`qligi kadrlar
tayyorlashning mavjud tizimidagi jiddiy kamchiliklar sarasiga kiradi, deb ko`rsatib
o`tilgan. Shuning bilan bir qatorda, ilg`or pedagogik texnologiyalarni yaratish va
o`zlashtirish yuzasidan maqsadli inovatsiya loyihalarini shakllantirish hamda
amalga oshirish orqali ilm-fanning ta`lim amaliyoti bilan aloqasini ta`minlash
chora-tadbirlarini ishlab chiqish, ilg`or axborot va pedagogik texnologiyalarni
amalga oshirish uchun tajriba maydonchalari barpo etish orqali esa ilmiy
tadqiqotlar natijalarini ta`lim-tarbiya jarayoniga o`z vaqtida joriy etish
mexanizmini ro`yobga chiqarish, zamonaviy axborot texnologiyalari,
kompyuterlashtirish va kompyuterlar tarmoqlari negizida ta`lim jarayonini axborot
bilan ta`minlash rivojlanib borishi belgilab qo`yilgan.
Axborot texnologiyalarini rivojlantirish bo`yicha vazifalarni hal etish uchun
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002- yil 30-mayda chiqargan
“ Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish to`g`risida gi ” Farmoni va ushbu farmonning bajarilishi
yuzasidan Vazirlar Mahkamasining 2002-yil 6-iyunda qabul qilgan
“ 2002-2010
yillarda kompyuterlashtirish va axborot- kommunikatsiya texnologiyalarini
rivojlantirish dasturi
” to`g`risidagi qarorlarini keltirish mumkin Hozirgi axborot
texnologiyalari asosida ishlab chiqilgan pedagogik dasturiy vositalarda multimedia
elementlaridan foydalanib, elektron o`quv adabiyot, kurs, kitob va virtual stendlar
yaratish imkoniyatlari mavjud.
Ushbu bitiruv malakaviy ishimning mavzusi: Yangi axborot texnologiyalari
yordamida geometriya kursini o`qitishning metodik tizimini yaratish.

Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi: Ana`naviy o`qitish metodikasida
2

o`quv materiallari asosan matn va formulalar ko`rinishida berilib, o`quv
materiallarini namoyish qilish imkoniyati deyarli mavjud emas. Bunday ko`rinishda
berilayotgan o`quv materiallarini talaba tomonidan o`zlashtirish asosan ketma-ket
ravishda amalga oshiriladi, shu sababli ularni esda qoldirish va o`zlashtirish juda
sust bo`ladi. Axborot texnologiyalari asosida kollejlarda geometriya kursini
o`qitishning zamonaviy ko`rinishlarini yaratishning nazariy va amaliy masalalarini
hal etish bugungi kunda dolzarb deb hisoblayman.
Ishni maqsad va vazifalari: Kollejlarda foydalanishga mo`ljallangan
elektron o`quv qo`llanmalar yaratish tamoyillarini ishlab chiqish va shu asosda
zaruriy vazifalarni belgilab olish lozim. Bu quyidagilardan iborat:
1. O`quv jarayonida axborot texnologiyalaridan foydalanishga zamonaviy
yondoshuvlarni tahlil etish;
2. Kollejlarda foydalanishga yo`naltirilgan elektron o`quv adabiyotlarini
yaratishning asosiy tamoyillarini, hamda ularni o`quv jarayoniga samarali joriy
etish va foydalanish metodlarini ishlab chiqish;
3. Kollejlardagi geometriya kursida elektron o`quv qo`llanmalardan
foydalanish potensiallarini aniqlash;
4. Multimedia texnologiyasi asosida kollejlar geometriya kursini o`qitishga
ko`makchi o`quv dasturiy ta`minotini yaratish;
5. Multimedia texnologiyasi asosida elektron o`quv kurslari
texnologiyalaridan foydalanib kollej geometriya kursi bo`yicha dars o`tish uchun
metodik tizim yaratish;
Zamonaviy axborot texnologiyalarini ta`lim tizimiga tadbiq etish, iqtisodiy
samara berishi bilan bir qatorda, o`quv jarayonida yangi o`qitish uslublarini
qo`llashga keng imkoniyatlar ochadi. Ta`lim tizimida axborot texnologiyalarini
qo`llash, asosan, shaxsiy kompyuterlar va axborot texnologiyalarining pedagogik-
dasturiy vositalari yaratilishi bilan bog`liq.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy amaliy ahamiyati . Axborot
texnologiyalarining multimedia vositalari asosida o`quv-materiallarini obrazli
ko`rinishda ifodalashdek muhim imkoniyat mavjud. Ma`lumotlarni matn sifatida
3

emas, balki obrazlar vositasida taqdim etish axborot texnologiyalarining ta`lim
tizimida o`ziga xos inqilobiy jarayon ekanligidan dalolat beradi. Obrazlar
ko`rinishida ma`lumotlarni taqdim etish o`qitishga va fikrlashga keskin ravishda
ta`sir etishi mumkin. Buning sababi, obrazlar ko`rinishida berilayotgan o`quv
materiallari matn ko`rinishidagiga nisbatan inson tomonidan oson o`zlashtirilishi
(chunki bilimlarning 65-70 foizi ko`rish orqali olinadi) va unga ijobiy ta`sir
etishidir. Obrazlar ko`rinishida ma`lumotlarni taqdim etish matn ko`rinishidagiga
nisbatan prinsipial jihatdan farq qilib, insonning fikrlashi uchun juda muhim vosita
sifatida ishlatilishi mumkin. Dars jarayonini obrazlar asosida tashkil etish, bir
tomondan, diqqatni maksimal darajada jalb qilishga olib kelsa, ikkinchi tomondan,
matn ko`rinishida berilayotgan o`quv materiallaridan tubdan farq qi ladi. Bu esa
axborot texnologiyalari asosida o`quv jarayonini yangi o`qitish metodikasi asosida
tashkil qilish bugungi kunda dolzarb ekanligidan dalolat beradi.
Zamonaviy axborot texnologiyalari asosida ma`lumotlarni obrazlar
ko`rinishida taqdim etish va fikrlash jarayonini tashkil etish talabalarning aqliy
rivojlanish darajasini yuqoriga ko`taribgina qolmasdan, an`anaviy o`qitish
o`rtasidagi nisbatni o`zgartirishga ham olib keladi. Ehtimol bunday o`qitish
an`anaviy metodikaga nisbatan ma`lumotlarni inson aqliy rivojlanishining yangi
shahobchasiga mos keladigan obrazli ko`rinishda taqdim etishi, muloqot tillari bilan
bog`liq muammolarni yechishga va jahondagi kommunikativ jarayonlarining
rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Yangi o`qitish metodikasida talabalarga berilayotgan materiallarni qayta
kodlashtirish va o`zlarining modelini yaratish masalalari yuklanmaydi. Bu o`qitish
metodikasida o`quv materiallari matn va formula ko`rinishi bilan bir qatorda,
obrazlar ko`rinishida ham taqdim etiladi. Bu axborot texnologiyalari asosida o`quv
materiallarini obrazli ko`rinishda taqdim etishda ularga har xil ko`rinishdagi
ranglar, harakat, ovoz kabi elementlarni kiritish talabalarning o`quv materiallarini
qabul qilish jarayoni samaradorligini oshirish bilan birga, berilayotgan
materiallarni tahlil qilish, taqqoslash hamda abstraksiyalash kabi muhim sifatlarni
rivojlantiradi. O`quv materiallarini obrazlar ko`rinishida taqdim etish uchun ularni
4

axborot texnologiyalaridan foydalanib, elektron-didaktika asosida elektron kitob,
darslik, kurs va virtual stend ko`rinishida yaratish yuqorida qo`yilgan masalalarni
ijobiy hal etishga olib keladi.
Kollejlarda geometriya kursini o`qitish jarayoniga ko`maklashishga
yo`naltirilgan elektron o`quv adabiyotlarni yaratish tamoyillari ishlab chiqilib,
multimedia texnologiyasi asosida elektron o`quv kurslarini rivojlantirish
istiqbollari tahlil etilgan va ularning ta`lim jarayonidagi roli o`rganilgan.
Bitiruv malakaviy ish kirish va xulosadan tashqari ikkita bobdan tarkib
topgan, birinchi bob “ Kompyuter va axborot texnologiyalarini o`quv jarayoniga
qo`llashning nazariy asoslari deb nomlanib, ” kompyuter va axborot texnologiyalari
tushunchasi mazmun va mohiyati, kompyuter texnologiyalarini o`quv jarayonida
qo`llash tamoyillari, geometriya kursini o`qitishda kompyuter va axborot
texnologiyalardan foydalanish muammolari, kompyuter texnologiyalarini o`quv
jarayonida qo`llash vositalari haqidagi 4 ta bо`limni, ikkinchi bob esa “ Elektron
o`quv qo`llanma asosida o`quv jarayonini tashkil qilish ” deb nomlanib, unda
elektron o`quv qo`llanmadan o`quv jarayonida foydalanishning pedagogik asoslari,
elektron darsliklarga qo`yiladigan talablar, elektron darsliklar yaratishning metodik
asoslari, geometriya kursi oqitishning metodik tizimini yaratish haqidagi 4 ta
bо`limni о`z ichiga oladi.
I BOB. KOMPYUTER VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI O`QUV
5

JARAYONIGA QO`LLASHNING NAZARIY ASOSLARI .
1.1. Kompyuter va axborot texnologiyalari tushunchasi mazmun va mohiyati.
Kompyuter texnologiyalari to`g`risida so`z yuritilganda, odatda ko`z
oldimizda axborot texnologiyalari mujassamlanadi. Buning sababi, shaxsiy
kompyuterlarning ixtiro etilishi axborot texnologiyalarining ommaviylashishiga va
uni keng miqyosda tadbiq etilishiga olib kelinganligidadir. Chunki shaxsiy
kompyuterlarning paydo bo`lishi natijasida axborot texnologiyalarining mahsuli
bo`lgan dasturiy vositalarga zaruriyat ortib, kundalik ehtiyojga aylanib bormoqda.
Shaxsiy kompyuterni tadbiq etish bo`yicha erishilgan muhim yutuqlardan biri bu
multimedia vositalarining yaratilishidir. Shaxsiy kompyuterlar multimedia
vositalaridan, ya`ni ovoz, grafika, animatsiya, video vositalaridan keng k o` lamda
foydalanish sari y o` l ochdi. Ta`lim tizimida axborot texnologiyalarining multimedia
vositalari yordamida o`quv jarayonini tashkil etish imkoniyatlari paydo bo`la
boshladi. Bular sirasiga virtual kutubxona, virtual o`qitish texnologiyalarini kiritish
mumkin. Virtual kutubxona - bu o`quv materiallari elektron nusxada chop etilgan
yagona katalog tizimiga ega bo`lgan elektron kutubxonadir. Elektron
kutubxonadagi o`quv materiallarini tarmoq tizimi imkoniyatlaridan foydalanib
o`qish mumkin. Elektron kutubxonadan yoki boshqa manbalardan tarmoq tizimi
yordamida materiallarni olib o` q ish-virtual o`qi sh deb yuritiladi. Yangi axborot
texnologiyalari asosida boshqarishni avtomatlashtirish, ish yuritish, moliya
ishlarini avtomatlashtirilgan holda boshqarishni ta`minlash kabi ishlarni bajarish
imkoniyatlari tu g` ildi. Bundan tashqari yangi axborot texnologiyalari tufayli
yuzaga kelgan juda katta imkoniyatga ega bo`lgan muharrirlarni, tarjima qiluvchi
dasturiy vositalarni keltirish mumkinki, ularning yaratilishi ta`lim tizimida ham o` z
samarasini bermo q da. Shu o`rinda olamshumul ahamiyatga ega bo`lgan
telekommunikatsi on (kabelli, shisha tolali, sputnikli) aloqa vositalari asosida
tashkil etilgan Internet tizimining insoniyatga juda keng imkoniyatlar
yaratganligini ta`kidlash lozim. Internet h ozirgi kunda butun insoniyat bilimlarini
birlashtirish, ularning aqliy qo biliyatlaridan unumli foydalanish kabi masalalarni
6

yechish bilan bir qatorda, yangi adabiyotlar t o` g`risida ma`lumot olish, masofadan
turib o`qitish texnologiyasini amalga oshirish, musiqa eshitish, kino va boshqa
sohalardagi mashhur kishilarning (yulduzlarning) rasmlarini ko`rish, ular haqida
ma`lumotlar olish, kundalik gazetani o`qi b borish, ob-havo t o` g`risida ma`lumot
olish, kompyuter o` yinlari o` ynash, yangi ish joyi topish, magazindan x arid qilish
va hatto keng miqyosdagi biznes ishlarini amalga oshirish mumkin. Uchinchi ming
yillikning boshlarida 120 mln. kompyuter yagona dunyo tarmog`iga ulangan, ulardan
1 mlrd. dan ziyod odamlar foydalanmo q da. Keyingi vaqtda internetdan o` spirin
yo shlarning va xotin- q izlarning foydalanish sur`ati o` sib borayotganligini q ayd
etish mumkin. Uchinchi ming yillikning boshida axborot texnologiyalarini tadbiq
etishda tub o` zgarishlar r o` y berishi kutilmo q da. Bularga y o` ldosh kanali or qa li
internet elektron kitoblar, dunyo internet kutubxonasi, internet video-telefonlar,
mulo qo tli tarjimonlar va nut q ni hamda harakatni tushunadigan kompyuterlarning
yaratilishi kutilmo q da. Bulardan k o` rinib turibdiki, ta`lim tizimida yangi axborot
texnologiyalarini tadbiq etish masalalariga tubdan bosh q acha k o` z bilan q aramo q
lozim. Yuqorida q ayd etilgan masalalar ta`lim tizimida ham yangi axborot
texnologiyalari ni tadbiq, etishning istiqbolli yo`nalishlarini belgilash bilan bir
qatorda, ularning yechimini kechiktirmasdan h al etish uchun chora-tadbirlar
ko`rish zaruratini ham yuzaga keltiradi. Shu o`rinda aytish lozimki, ta`lim tizimida
yangi axborot texnologiyalari ni tadbiq etishning bugungi kundagi dolzarb
masalalaridan biri multimedia vositalari negizida virtual o`qitish tizimini yaratishdir.
Axborot texnologiyalaridan o`quv jarayonini boshqarishda foydalanish
ta`limning samaradorligini oshirishga olib keladi. Buning sababi, o`quv jarayonini
to`liq nazorat qilish va uni yangilab borish imkoniyatlarining yaratilishidir.
Masalan, ta`lim muassasasida lokal kompyuter tarmog`ining mavjudligi q o g` ozda
berilayotgan ma`lumotlar, hujjatlar hajmining qisqarishiga olib keladi, bu esa o` z
navbatida, ta`lim jarayonida qabul qilinayotgan boshqaruvga do i r qarorlarni qabul
qilishda vaqtni tejash imkoniyatini beradi. Axborot texnologiyalarini o`quv
jarayoniga tadbiq etish natijasida yangi ma`lumotlar bazasi vujudga keladi, unda
pedagogik texnologiyalar, tahliliy materiallar kabi ma`lumotlar t o` planadi. Shuning
7

bilan bir q atorda, video-konferensiya o`tkazish, h ar xil ko`rinishdagi taqdimotlarni
namoyish eti sh va eng yaxshi tadqiq o t ishlar haqida ma`lumot berish, seminarlar va
turli mashg`ulotlarni o`tkazish uchun juda ko`p imkoniyatlar paydo bo`ladi.
Hozirgi davr axborot-kommunikatsiyalar asri sifatida x arakterlanmo q da. Shu
sababli mehnat ka pi tali va tovarlar qatorida aqliy kapitaldan foydalanish muhimligi
jihatidan kam ahamiyatga ega bo`lmagan omillardan biridir.
Bugungi kunda mamlakatimiz taraqqiyoti y o` lidagi ustuvor vazifalardan biri
bilimli milliy kadrlarni tayyorlash uchun ta`lim tizimini investitsiyalash va axborot-
kompyuter texnologiyalarining rivojlanishini ta`minlashdan iborat ekanligi
“ Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi ” da belgilab qo`yilgan.
Axborot texnologiyalarini o`quv jarayoniga tadbiq etishning muhim
yo`nalishlaridan biri elektron o`quv adabiyotlar, qo` llanmalar va kurslar
yaratishdir. Elektron o`quv adabiyotlar va qo` llanmalar ma`ruza mazmunini
boyitish, yangi materiallar bilan t o` ldirishga imkoniyat yaratadi. Elektron o`quv
adabiyotlar va qo` llanmalarning yaratilishi, ularning o`quv jarayoniga qo`llanilishi
ta`lim muassasalarida elektron kutubxonalar yaratishni ta q ozo etadi. Bundan
k o` rinib turibdiki, ta`lim muassalarida yagona katalog tizimiga ega bo`lgan
kutubxonalarning paydo bo`lishi va lokal tarmoqning yaratilishi kutubxonalarga
bog`liq muammolarni yechishga olib kelishi bilan bir qatorda, ular faoliyatining
samaradorligini oshirishga va muvofi q lashtirishga imkon beradi.
Masofali ta`lim tizimining asosini kompyuter, axborot va pedagogik
texnologiyalar tashkil etishi shub h asiz. Ta`limda axborot texnologiyalari haqida
gapirganimizda, birinchi navbatda, masofali ta`lim, interaktiv pedagogika va turli
o`quv shakllari ko`rinishidagi didaktik tizimlarni nazarda tutamiz.
Ta`limda texnologik yondoshuvning mohiyatini tushunish uchun, avvalo,
“ texnologiya ” so`zi va tushunchasining mazmunini aniqlash zarur. Texnologiya
yunoncha so`z bo`lib, texne-mahorat, san`at, logos-tushuncha, fan, ta`limot
ma`nolarini anglatadi. Ta`limda texnologiya tushunchasi o`quv rejasiga asosan
beriladigan bilimlar tizimini talabalarga yetkazib berish va shu asosda ularni
bugungi kun talablariga to`li q javob beradigan kadrlar qilib tarbiyalashga
8

y o` naltirilgan shunday usul va tajribalarni ishlab chi q uvchi, takomillashtiruvchi va
tar g`i b qiluvchi zamonaviy fan sifatida ta`riflanadi.
Ta`lim jarayoniga texnologik yondoshuvda u qayta takrorlanadigan jarayon
sifatida tashkil etiladi, undan k u tiladigan natija ham mufassal tavsiflanadi va ani q
q ayd etiladi. O`quv materiali diagnostik ifodalangan o`quv maqsadlariga mos qayta
tuzilib, ishlab chi q iladi, ayrim bo`laklarga ajratiladi. O`quv materialini talabalarga
yetkazib berishning mu qo bil y o` llari nazarda tutiladi. H ar bir bo`lakni o`rganish test
yordamida nazorat etilib, xato- kamchiliklar shu paytning o`zida tuzatilib,
t o` g`rilanib boriladi.
Pedagogik texnologiya ta`lim jarayoniga noan`anaviy shaklda, o`ziga xos
belgilar va xususiyatlarga ega bo`lgan tizimli, texnologik yondoshuvlarga
asoslanadigan holda kirib keldi. U pedagogikada ijtimoiy-mu h andislik
tafakkurining m ahs uli, texnokrati k ilmiy fikr (ong) ning ta`lim sohasidagi loyi h asi,
ta`lim jarayonini ma`lum darajada standartlashtirish, ya`ni takrorlanadigan
jarayonga aylantirishdir.
Pedagogikada qayta takrorlanadigan ta`lim-tarbiya jarayonini yaratish oson
ish emas. Bunga o`quv-tarbiya vazifalarining turli-tumanligi, ta`lim mazmuni va
o`quv materiallarining har xilli gi, talaba va talabalarning o`zlashtirish qobiliyatlari,
xotira xususiyatlari bir emasligi kabi qator faktorlar sabab bo`ladi. Shunga
qaramay, olimlar rivojlangan mamlakatlarda pedagogik texnologiya usulini ishlab
chiqdilar, ular yaratgan pedagogik texnologiya usuli qayta takrorlanadigan
pedagogik sikl bo`lib, ta`lim olishda rejalashtirilgan natijalarni kafolatlaydi.
Pedagogik texnologiyalarni ta`limda qo` llashda o`qitishning boshqa
usullaridan farqini k o` z oldiga keltirish uchun uning muhim belgilarini aniq
ko`rsatish talab etiladi. Mamlakatimizda va chet ellarda chop etilgan pedagogik
adabiyotlarni o`rganish va tahlil etish shuni ko`rsatadiki, pedagogik texnologiya
usulining muhim xususiyatlari, belgilari qatorida umumlashtirilgan holda,
quyidagilarni ko`rsatish lozim:
- ta`lim jarayonini oldindan reja asosida loyihalash va auditoriyada
talabalar bilan mazkur loyihani q a y ta ishlab chiqish, tizimli, texnologik
9

yondoshuvlar asosida talabalarning o`quv, bilish faoliyatini o` stiradigan ta`lim
jarayonining loyihasini tuzish;
- ta`limning maqsadi to`li q va aniq, tashxislovchi bo`lishi, talabalar
bilimlarining o`quv rejasi bo`yicha holisona, ob`yektiv ba ho lanishi, ta`lim
maqsadlarini k o` zlagan andoza asosida talabaning kuzatishlari, o` lchashlari,
harakatlari shaklida oydinlashtirilishi, o`quv jarayonining talabaning faolligiga
tayanib tashkil etilishi;
- ta`lim shakllarini muvofi ql ashtirilishi, ta`lim jarayonining tuzilishi va
mazmunining yaxlitligi, o`zaro aloqadorligi va pedagogikaning muhim nazariy va
amaliy masalalari negizida o`zaro ta`sirda bo`lishi;
- ta`lim jarayonida texnika vositalari va inson salohiyatining o`zaro
ta`sirini h isobga olinishi;
- ta`limning rejalashtirilgan natijasiga erishishning kafolatlanganligi;
- ta`lim tizimini axborot-pedagogik texnologiyalar asosida tashkil qilish
va uning samaradorligini oshirish mumkinligi kabilar shular jumlasiga kiradi.
Q ayd etilgan bandlarning har birining ta`lim tizimida o` z o`rni bor va bu
masalalarni yechish falsafa, sotsiologiya, fiziologiya, matematika, axborot,
pedagogika va kompyuter tex n ologiyalari hamda boshqa fanlarning
qonuniyatlaridan foydalanishni taqozo etadi .
Ta`lim tizimida ATlarining qo`llanilishi o`quv jarayonini pedagogik dasturiy
vositalar yordamida amalga oshirishdek muhim imkoniyatni yaratdi. Bunday
yondoshish o`quv jarayoni didaktik kategoriyalarining o`zaro aloqasini va
bog`liqligini o`rganishga olib kelishi bilan bir qatorda, o`quv jarayonini to`liq
darajada o`rganishga imkoniyat yaratadi.
Shu o`rinda ATlarining multimediali vositalaridan foydalanib o`qitishning
an`anaviy uslub bilan o`qitishga ko`ra farqini tahlil qilganda quyidagi asosiy:
- dar s o`tish da ma`ruzachining o`quv materiallarini tushuntirish
jarayonining yengillashtirilishi;
- o`quv jarayonida berilayotgan materiallarni takroriy holda berish
imkoniyatining mavjudligi;
10

- kompyuter texnologiyalari asosida o`tkazilayotgan darslarni
o`zlashtirish darajasining yuqoriligiga erishilishi;
- multimediali vositalar bazasida virtual stendlar tashkil qilish
imkoniyatining yaratilishi;
- virtual stendlarning Maxsus ji h ozlangan xonalar talab qilmasligi;
- o`quv jarayonining video va audio animatsiyalar bilan boyitilib
borilishi hamda talabalarning dars jarayoniga bo`lgan qiziqishini kuchaytirishi;
- ommaviy tarzda foydalanish, ya`ni bitta ma`lumotlar bazasidan bir
yoki bir nechta auditoriyada va guruhlarda foydalanish imkoniyatining borligi;
- ma`lumotlar bazasini tezkor ravishda o` zgartirib, zamon talabiga
moslashtirib borilishi;
- o`quv jarayonida talabalarning yakka tartibda bilimini nazorat qilish
kabi afzallik tomonlarini ko`ramiz.
Shuni ta`kidlash lozimki, o`quv jarayonini AT asosida tashkil qilishdan asosiy
maqsad o`qish sifatini va samaradorligini oshirish bilan bir qatorda, kompyuter va
axborot texnologiyalarini o`qituvchi-talabalarning kundalik ish q uroliga
aylantirishga erishishdan iborat.
1.2. Kompyuter texnologiyalarini o`quv jarayonida qo`llash tamoyillari.
“Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi ning birinchi ” bosqichida kadrlar
tayyorlash tizimi salohiyatini saqlab q olish, uning rivojlanishi uchun huquqiy-
me`yoriy, ilmiy-uslubiy, moliyaviy-moddiy shart-sharoitlarni yaratish, o`quv
uslubiy majmualar hamda ta`lim jarayoni didaktik va axborot ta`minotining yangi
avlodini ishlab chiqish va joriy etish ko`zda tutilgan. Uning ikkinchi bosqichida
milliy dasturni keng miqyosda to`liq amalga oshirishga erishish, ta`lim
faoliyatining samaradorligini ta`minlash, zamonaviy axborot texnologiyalaridan
unumli foydalanishni yo`lga qo`yish, shuningdek, kompyuterlashtirish va
kompyuterlar tarmoqlari negizida ta`lim jarayonini rivojlantirish dasturini ro`yobga
chiqarish va shu asosda o`quv-tarbiya jarayonini yuqori sifatli o`quv adabiyotlari va
11

ilg`or pedagogik texnologiyalar bilan ta`minlash amalga oshiriladi, ta`lim
jarayonini axborotlashtirish, uzluksiz ta`lim tizimi jahon axborot tarmog`iga
ulanadigan kompyuter axborot tarmog`i bilan to`liq qamrab olinadi, deb
ko`rsatilgan.
O`quv jarayonida axborot va pedagogik texnologiyalarni uzviy bog`langan
holda olib borish bu jarayonning samaradorligini oshirishga olib keladi.
Multimedia vositalari asosida o`qitish jarayonida aniq predmetni kompyuter
asosida to`liq o`qitish, ma`ruza matnlarini tahrirlash, talabalar topshirgan nazorat
natijalarining tahlili asosida ma`ruza matnlarini bayon etish uslubini yaxshilash,
talabalar axborot texnologiyalarini multimedia vositalari asosida yaratilgan
animatsiya elementlarini dars jarayonida ko`rishi, eshitishi va mulohaza qilish
imkoniyatlariga ega bo`ladi.
Axborot texnologiyalarining multimedia vositalari bilan ishlaydigan
talabalar quyidagi vazifalarni amalga oshirishlari kerak:
- ma`ruza matnlari, amaliyot bilan bog`liq topshiriqlarni tayyorlash;
- uslubiy ko`rsatmalarni, nazorat savollarini, to`g`ri javoblar variantini
tuzish;
- ishchi dastur va texnologik x aritani tuzish;
- bilimni nazorat qilish natijasini ta hl il qilish;
- har bir mavzu bo`yicha dinamik ko`rinishda aks etuvchi
jarayonlarning animatsiyalarini tasavvur qilish;
- o`zlashtirilishi murakkab bo`lgan mavzular bo`yicha talabalar bilan
su h bat o`tkazish kabi talablar qo`yiladi.
Qo`yilgan ushbu talablar bo`yicha axborot texnologiyalarining multimedia
vositalari asosida dars jarayonini tashkil qilish pedagog-o`qituvchilarning
yumushini osonlashtirib, o`quv jarayonini boshqarish, uning samaradorligini
yanada ko`tarishga erishiladi. Shu bilan bir qatorda ta`lim muassasasi rahbariyatiga
talaba, guruh, mutaxassisliklar bo`yicha test natijalarini ko`rib borish va ularning
o`zlashtirish darajasiga baho berish, o`qituvchilarning ma`ruza matnlari va boshqa
mustaqil ishlarga mo`ljallangan materiallarining tayyorlash sifatiga baho berish,
12

multimedia vositalari asosida laboratoriya ishlarini bajarish uchun kompyuterda
modellashtirilgan virtual stendlar joriy etish, kursni o`zlashtirish bo`yicha uslubiy
materiallarni tayyorlash uchun takliflar ishlab chiqish kabilarni amalga oshirish
imkoniyatini beradi.
O`qitish nazariyasi va bu sohaga tegishli bir qator ilmiy tadqiqotlar natijalari
shuni ko`rsatadiki, o`qitish asosan an`anaviy tushuntirish usullariga asoslangan. Shu
bois ma`lum bir fanning o`qitish usullarini o`rganish va izlanishlar hamda yuqori
saviyali pedagog va o`qituvchilarning bu boradagi tajribasi bugungi kunda emperik
ko`rinishdagi o`qitishdan, boshqa turdagi, ya`ni isbot qilish, namoyish qilish va
ularni zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan foydalanib, noan`anaviy darslarni
amalga oshirishi dolzarb masala ekanligini ko`rsatmoqda. Gipermatn, grafik va
kompyuterning ovoz dasturlarining yaratilishi kompyuter texnologiyalaridan ta`lim
tizimida samarali foydalanish bilan bir qatorda noan`anaviy darslarni tashkil
etishga asos bo`lmoqda. Taraqqiy etgan xorijiy davlatlar va respublikamizdagi
yetakchi ta`lim muassasalarida kompyuter texnologiyalari asosida o`qitish
dasturlari tahlili VDV sifat jihatidan yangi o`qitish vositalari bo`lib, ular an`anaviy
o`qitish metodlaridan tubdan farq qilishini ko`rsatmoqda. Bunday yondoshishning
asosiy vositalaridan biri sifatida, bizning fikrimizcha, kompyuterda modellashtirish
nazariyasini ko`rsatish mumkin. Bu sohadagi natijalar tahlil qilinganda bir nechta
yo`nalishlarni ko`rish mumkin:
1) Gnoseologiya yo`nalish. Bu yo`nalishda kompyuter modeli asosan
materialni tushunib yetish uchun oraliq ob`yekt sifatida qaraladi va ayrim
elementlar orasida mavjud bo`lgan umumiy xossalarni ifoda etmasdan, balki har
xil sohalarning birlashmasini ifoda etadi.
2) Original o`rnida kompyuter modelidan foydalanish . Bu yo`nalish
o`qitilayotgan fanlarning ob`yektlarini natural ko`rinishida olish mumkin
bo`lmagan ma`lumotlarini ifoda etish imkoniyatini yaratadi. Bu esa o` z navbatida
originalning tabiatini aniqlash, uning ichki, tashqi xossalarini va rivojlanish
jarayonini kuzatish imkoniyatini yaratadi.
3) Analitik yo`nalish. Bu yo`nalish son va sifat ko`rsatkichlari asosida
13

talabalarni tayyorlashga oid jarayonning ma`lum bir qismini tasvirlash
imkoniyatini yaratadi va u ma`lumotlarni uzatish, tushunish, ko`nikish va
o`zlashtirishni nazorat qilish kabi funksional vazifalarga yo`naltiriladi.
4) Umummetodologik yo`nalish. Bu yo`nalish o`qitilayotgan fanlarning
talabalar va talabalar dunyoqarashining shakllanishiga bog`liqlik tomonlarini
baholashga qaratilgan.
5) Psixologik yo`nalish. Bu yo`nalish kompyuter texnikasi va texnologiyasi
yordamida o`qiyotgan talabalarning sotsial, psixologik, biologik xususiyatlarini
o`rganish uchun qo`llaniladi.
6) Pedagogik yo`nalish. Bu yo`nalish ilg`or texnologik vositalar yordamida
talabalarning tarbiyalanganlik darajasini, bilim saviyasini aniqlash va uning
kelgusidagi ahvolini bashorat qilish uchun qo`llaniladi.
Hozirgi vaqtda bir soha bo`yicha ishlab chiqilgan pedagogik texnologiyalar
bo`yicha izlanishlarni va ularni tadbiq etish uslublarini boshqa sohalarga tarqatish
hamda ulardan samarali foydalanish masalalari qaralmoqda. Bunga misol tariqasida
kompyuter texnologiyasidan foydalangan holda o`qitishni keltirish mumkin.
Kompyuter-axborot texnologiyalari modelidan foydalanish masalasi
o`qitilayotgan fanning xususiyatlaridan kelib chiqqan holda dars jarayonida
namoyish qilinishi kerak bo`lgan ob`yektning ichki, tashqi xossalarini ko`rsata
olishdek muhim vazifani amalga oshirish imkoniyatini yaratadi.
Axborot texnologiya larining multimedia vositalari o`quv jarayonida quyidagi
eng muhim jihatlari bilan alohida ahamiyatga egadir:
- differensial va individual o`qitish jarayonini tashkil qilishi;
- o`qish jarayonini baholash, teskari ( q arshi) aloqa bo g` lashi;
- o` zini- o` zi nazorat qilish va tuzatib borishi;
- o` rganilayotgan fanlarni namoyish etishi va ularning dinamik jarayonini
ko`rsatishi.
- fan mavzularida animatsiya, grafika, multiplikatsiya, ovoz kabi
komp yu ter va axborot texnologiyalardan foydalanishi;
- talabalarga fanni o`zlashtirish uchun strategik k o` nikmalar hosil
14

qilishi va h okazo.
Shuningdek, multimedia vositalarining amaliy tomoni ulardan o`quv
jarayonida pedagogik dasturiy vositalar yordamida foydalanish va kelgusida ta`lim
tizimida o`quv jarayoni uchun ma`lumotlar bazasini va virtual stendlar yaratishdek
muhim vazifani amalga oshirishga zamin h ozirlaydi.
1.3. Geometriya kursini o`qitishda kompyuter va axborot
texnologiyalardan foydalanish muammolari.
O`qitish vositalariga ko`rgazmali qo`llanmalar, o`qitishning texnik
vositalari, didaktik materiallar va h okazolar kiradi. Keyingi yillarda o`qitish
vositalari tubdan o`zgardi. Shaxsiy kompyuterlarning paydo bo`lishi bilan
muammoli o`qitish jarayonining yangi ko`rinishi muammoli kompyuterli– –
o`qitish vujudga keldi. Pedagogik tizimda yangi element - kompyuterning paydo
bo`lishi uning funksiyalarini o`zgartirishi va yangi pedagogik samaraga erishishga
imkon yaratishi mumkin.
Boshqa har qanday o`qitish vositasini qo`llash kabi o`quv
jarayonida
kompyuterdan foydalanish ham psixologik pedagogik sharoitlar bilan b
– og`liq
bo`lgan qator muammolarni keltirib chiqaradi. Shu bilan birga kompyuter shu
paytgacha mavjud bo`lmagan o`quv jarayonining misli ko`rilmagan informatsion
ta`minoti imkoniyatlarini yaratadi. O`quv jarayonida kompyuter va uning barcha
imkoniyatlaridan foydalanish, pedagogik jarayon sifatiga ta`sir qiluvchi
yo`qotishlarning oldini olishga imkon beradigan strategiyani tanlash bo`yicha
jiddiy, ko`p qirrali muammo hosil bo`ladi. Shuning uchun o`qitish jarayonini EHM
asosida loyihalashdan oldin o`qituvchi kompyuter asosida o`qitish metodikasini
bilishi lozim. Darhaqiqat, kompyuter olish va unda ishlash ko`nikmalarini
o`rganishga ketgan xarajatlarni qoplaydigan, ustunlikka ega bo`lgan yangi o`qitish
texnologiyasi haqida savol qo`yish to`g`riroq bo`ladi. Buning uchun kompyuterdan
o`qitishning samarali vositasi sifatida foydalanish bo`yicha yangi, istiqbolli
yechimlarni izlash kerak bo`ladi. Ilmiy bilimlarni tahlil qilish, o`qitishda
15

kompyuterning quyidagi funksiyalarini ajratish va tizimlashtirishga imkon beradi:
-texnik pedagogik (o`qituvchi va boshqaruvchi dasturlar, diagnostik,–
modellashtiruvchi, ekspert, muloqotli, maslahatchi, mantiqiy);
-didaktik (kompyuter trenajor sifatida, repetitor sifatida, assistent sifatida,
aniq vaziyatlarni modellashtiruvchi qurilma sifatida, kompyuter o`quv faoliyatni
jadallashtirish, o`qituvchi faoliyatini optimallashtirish vositasi sifatida, kompyuter
quyidagi funksiyalarni bajaruvchi vosita sifatida: o`quv axborotini tezkor
yangilash, talabalarning yakka xususiyatlari to`g`risida tezkor axborot olish, uning
faoliyatini baholash, nazorat qilish, tuzatish, uni faollashtirish va rag`batlantirish
vositasi sifatida.
Bunday vaziyatda pedagogikaning vazifasi belgilangan funksiyalar
bajariladigan shart-sharoitlarni aniqlash va ta`minlashdan iborat. Bular
quyidagicha:
- kompyuterni qo`llash bilan o`qitish maqsadlari, mazmuni, shakli va
usullarining o`zaro aloqasi, bog`liqligi;
- o`qituvchi so`zi bilan kompyuterning bog`lanishi;
- kompyuterli mashg`ulotning didaktik strukturas i ;
- kompyuterli mashg`ulotning motivatsion ta`minoti;
- kompyuter bilan o`qitishning texnik vositalari u yg` unligi.
Bunday ajratishdan maqsad EHM ishining mantig`i bilan o`quv faoliyatning
mantig`i orasidagi didaktik asoslangan oqilona moslikni topishdir. Hozirgi vaqtda
ikkinchi mantiq birinchining qurboni bo`lmoqda. Shuning uchun o`qitishni
kompyuterlashtirish yetarli samara bermayapti. Maktab sinfiga yoki oliy o`quv
yurti auditoriyasiga kompyuterni o`rnatish kompyuterlashtirishning tugashi emas,
balki kompyuterli o`qitishning boshlanishidir.
Kompyuterni pedagogik jarayonning asosiy qismlari bilan aloqasini ko`rib
chiqamiz. Bunda kompyuterni qo`llashning maqsadga muvofiqligini va uni
o`qitish mazmuni, shakli, usullari bilan qanday bog`lanishini ochib berish kerak.
Bugungi kunda kompyuterli o`qitishning quyidagi maqsadlari ajratilgan: vaqt omili
bo`yicha: talabalarni nazorat qilish va ularni tashxisdan o`tkazishda vaqtdan yutish,
16

talabalarga mustaqil, nazorat ishlarini berish va ularni ko`paytirishdan yutish,
natijalarni qayta ishlash va ularni tezkor ravishda har bir o`rganuvchiga yetkazish
va hokazo.
O`quv jarayoniga talabalarni qamrab olish darajasi bo`yicha tayanch“ ”
bilimlarni va faoliyat usullarini faollashtirish, reproduktiv o`quv va malakalarni
shakllantirish bosqichida yoppasiga o`qitish imkoniyati; o`rganuvchilarga yakka
holda yondoshuvni qo`llash bo`yicha: har bir talaba kompyuterda o`zining
imkoniyatlari va ishlash tezligini hisobga olgan holda ishlaydi; pedagogik
amallarni mexanizatsiyalash darajasiga ko`ra: laboratoriya va amaliy ishlarni
“ ”
tayyorlashda o`rganuvchi ishining jadallashuvi, kompyuterning trenajor rejimida
ishlashi, kompyuter bilan ma`ruza materiali ustida, laboratoriya - amaliy
mashg`ulotlarda ishlash.
Keltirilgan maqsadlar ro`yxatidan ko`rinib turibdiki, kompyuterli
o`qitishning faqat bir tomoni dasturlashtirilgan o`qitishdan foydalanilmoqda.
–
Dasturlash tizimidan foydalanish tajribasi amaliy o`quv va ko`nikmalarni
shakllantirish masalasini yechishda bunday maqsadlar to`plamining maqsadga
muvofiqligini ko`rsatadi. Biroq dasturlashtirilgan o`qitish texnologiyasi o`z
mohiyatiga ko`ra an`anaviy o`qitish usullarini takrorlaydi: talabalar faoliyatini
boshqarishning tezkor va yo`naltiruvchi jihatlarini optimallashtirib, uning boshqa
elementlarini (intellektual, motivatsion, emotsional) zaiflashtiradi yoki butunlay
yo`qotib yuboradi. Shuning uchun dasturlashtirilgan o`qitish maqsadlaridan
foydalanish zarur, lekin yetarli emas: u faqatgina ko`nikmalarni shakllantirish bilan
bog`liq bo`lgan tor pedagogik vaziyatlar ko`lamida yetarli, lekin insonning asosiy
sohalarini rivojlantirishda yetarli emas.
Bu o`qituvchi mehnatini ancha yengillashtirishni ko`zda tutadi, lekin
faoliyat sub`yekti bo`lgan talabani rivojlantirishga qaratilmagan, bunda o`quv
faoliyatini tashkil qilish muammosi tahlil nazaridan chetda qoladi. Bularni hisobga
olgan holda kompyuterli o`qitish psixologik pedagogik ta`minotining istiqbolli
–
chizig`i sifatida kompyuterni qo`llaganda ham insonning asosiy sohalarini
shakllantirish va rivojlantirish imkoniyatlarini saqlab qoladigan o`quv faoliyatning
17

yaxlit tizimini yaratishdan iborat bo`ladi. Boshqacha qilib aytganda, o`qitishning
shaxsga qaratilgan va yakka holda faoliyat yondoshuvni, yangi pedagogik—
konsepsiyalarni hisobga oluvchi maqsadlar to`plami zarur. Bundan yuqoridagi
maqsadlar ro`yxatini quyidagicha to`ldirish zaruriyati kelib chiqadi:
Intellektual sohani rivojlantirish: fikrlashni (bilishni, ijodni), xotira, diqqatni,
aql sifatlarini (teranlik, intiluvchanlik, tejamkorlik, mustaqillik), fikrlash
ko`nikmalarini (ajratish, qo`shish, tahlil va h.k), bilish o`quvlarini (qarama -
qarshilik va muammolarni ko`rish, savollar qo`yish, farazlarni ilgari surish va
h.k.), o`rganishni bilishni rivojlantirish, predmetga oid bilim, o`quv va
ko`nikmalarni shakllantirish;
Motivatsia sohani rivojlantirish: inellektual bilimlarga, tabiatni anglashga,
jamiyatga, insonga, fikrlash va bilish qonuniyatlariga, o`qish motivlarini
tarbiyalashga bo`lgan ehtiyojlarni shakllantirish;
Emotsional sohani rivojlantirish: o`z hissiyoti va ruhiy holatlarini boshqarish
bo`yicha zaruriy ko`nikmalarni shakllantirish, ortiqcha xavotirni yengish, o`zini
holisona baholashni tarbiyalash;
Iroda sohasini rivojlantirish: maqsadga intilishni shakllantirish, asab va
muskullarning zo`riqishini yenga olish, tashabbuskorlik, o`z kuchiga ishonish,
o`zini boshqara olishni rivojlantirish, bilimlarga o`qitish qanday faoliyat
—
ko`rsatish, faoliyatni qanday rejalashtirish, uni qanday amalga oshirish va
nazoratni tashqi ko`maksiz olib borish;
O`quv faoliyatni va uning asosiy qismlarini yaxlit shakllantirish:
talabalarning diqqatini boshqarish, ularga bajariladigan ishlarni tushuntirish,
zaruriy ehtiyoj - motivatsion holatlarni faollashtirish, faoliyatga yordam berish,
tuzatish kiritish, jarayonni va talabalarning o`quv faoliyatining natijasini baholash.
Kompyuterning o`qitish mazmuni, shakli va usullari bilan qanday
bog`lanishini ko`rib chiqamiz. Rivojlangan davlatlar maktab va oliy o`quv
yurtlarining tajribasi kompyuterni har qanday predmetda qo`llash bo`yicha chegara
yo`qligini ko`rsatdi. Biroq, kompyuterli mashg`ulot mazmuni albatta masala
shartlarini tahlil qilish, uni yechish usullarini izlash, yechimning to`g`riligini
18

nazorat qilish usullari to`g`risidagi ma`lumotlarni o`z ichiga olishi kerak. Ya`ni
mazmunga refleksiyaning hamma turlari intelektual, shaxsiy va shaxslararo—
kiritilishi zarur, Kompyuterni qo`llashda o`qitishning mavjud shakllarini hisobga
olish kerak. Zamonaviy o`qitish shakllari o`quv yurtining turidan qat`iy nazar
quyidagi strukturaga ega:
tayanch bil
– i mlarni va faoliyat usullarini faollashtirish;
– yangi tushunchalarni va faoliyat usullarini shakllantirish;
bilimlarni qo`llash, o`quvlarni shakllantirish.
–
Ko`p narsa o`quv predmetining xususiyatiga bog`liq: ijtimoiy fanlar
bo`yicha bilimlarni formallashtirish juda qiyin (hozircha), shu bilan birga
kompyuter yordamida ijodiy fikrlashni rivojlantirish ham mushkul. Shuning uchun
mashg`ulotning ikkinchi bosqichi (yangi tushunchalar va faoliyat usullarini
shakllantirish) ko`pincha an`anaviy (verbal) usullar asosida olib borilgani ma`qul.
O`quv jarayonining birinchi va uchinchi bosqichlari esa tadqiqotlarning
ko`rsatishicha to`liq kompyuterlashtirilishi mumkin.
Faollashtirish bosqichida kompyuter talabalarda yetishmayotgan bilimlarni
to`ldiradi, ularga zarur bo`lgan tayanch bilim va faoliyat usullarini eslashga
yordam beradi. O`qituvchi barcha talabalar bilimlarining faollashtirilish darajasi
haqida axborot oladi. Bularning hammasi keyingi bosqichlarda ma`lum yutuqlarga
erishishni ta`minlaydi. Qo`llash bosqichida talabalar kompyuterli o`qitish
yordamida bemalol mustaqil faoliyatni amalga oshirishlari mumkin.
1.4. Kompyuter texnologiyalarini o`quv jarayonida qo`llash vositalari .
Kompyuter texnologiyalarining juda katta imkoniyatga ega bo`lgan matn
muharrirlari, bir tildan ikkinchi tilga tarjima qiluvchi dasturini vositalarining
yaratilishi ta`lim tizimida ham o`z samarasini bermoqda. Bular sirasiga
Macromedia DreamWeaver, Microsoft FrontPage, HTML muh a rrirlari va
Microsoft Word, Adobe Photoshop, CorelDraw, Macromedia Flash kabilarni
kiritish mumkin.
19

HTML-(HayperText Markup Language-gipermatnni belgilovchi til), (Web-
muharrir) matnli va grafikli xossalarini o` z ichiga mujassamlashtirgan dastur l i
vositalar bo`lib, u web-hujjatlarni yaratish va tahrir qilish uchun m o` ljallangan.
Web-hujjat - bu elektron ko`rinishdagi hujjat bo`lib, undan Internet tizimida
ma`lumotlarni u zatish va qabul qilish uchun foydalaniladi . Shu sababli bu dastur l i
vositaning imkoniyatlariga kengro q to` xtalamiz.
Oddiy HTML-hujjatlarni yaratish.
HTML-hujjatlari (ASCII q o i d a larida yozilgan) oddiy matnli fayllar bo`lib,
ular maxsus belgilangan q o i dalarni o` z ichiga oladi. HTML-hujjatlarni yaratish va
tahrir qilish uchun maxsus uskunaviy vositalar ishlatiladi. Web-sahifani q uyidagi
oddiy uskunaviy vositalardan foydalanib ham yaratish mumkin:
- bloknot ko`rinishida tiqilgan (vstroyenniy) Microsoft Windows
Notepad tahrirlagichi (redaktor), DOS, Windows Write tahrirlagichlari, Macintosh
uchun TeachText/SimpleText tahrirlagichi yoki EMACS Unix uchun yoki
VAX/VMS uchun tahrirlagich;
- hammaga ma`lum va mashhur Microsoft Word tahrirlagichi, Word
Perfect yoki ASCII kodi va boshqa matn rejimida ishlaydigan ixtiyoriy
tahrirlagichlar.
Bundan k o` rinib turibdiki, HTML-hujjatni yaratish uchun q andaydir bir
matnli tahrirlagich kerak.
HTML-matnni maxsus dastur yordamida tahrirlash uchun bu matnni HTML-
hujjatiga aylantirish imkoniyatlaridan foydalanish mumkin. HTML-hujjatlarni
sa q lashda .html yoki .htm kengaytmani ishlatish ma q sadga muvofi q dir. Bu holda
keyinchalik qi ynalmaslik uchun hujjatning q aysi turga tegishli ekanligini aniq l ab
olish kerak. Maxsus kodlarda yozilgan HTML-hujjatning natijasini ko`rish brauzer
(browser) deb nomlanuvchi dastur orqali amalga oshiriladi (brauzer web-
hujjatlarni ko`rish vositasi). Bu kategoriyadagi dasturiy vositalarga HTML
formatdagi elektron hujjatlarni ko`rish uchun m o` ljallangan vositalar kiradi.
Zamonaviy brauzerlar nafaqat matn va grafikani balki musiqani, insonning nut q ini,
internetda radio t o` l q inlarini eshitishni, videokonferensiyalarni ko`rishni, elektron
20

aloqa xizmati bilan ishlashni, telekonferensiyalar xizmati bilan tanishish va shunga
o`xshash ko`pgina imkoniyatlarni yaratadi. HTML hujjatlar uchun eng ko`p
qo`llaniladigan brauzerlarga Internet Explorer va Netscape Navigator larni misol
keltirish mumkin. Brauzerda HTML hujjatni tahrirlash imkoniyati y o`q bo`lib, u
faqatgina namoyish etadi. Brauzerdan chi q masdan turib, undagi buyruqlardan
foydalanib, Microsoft Windows Notepad uskunaviy vositasi yordamida HTML-
hujjatni tahrirlash mumkin. Yana muhim tomoni shundaki, Web-brauzer
tomonidan bu hujjatni ochish paytida u oddiy matn sifatida emas, balki Web-sahifa
sifatida qabul qilinadi va cha q iriladi.
Oddiy matnli fayldan HTML-hujjat belgilar kodi (teglar) bilan farqlanadi. Bu
kodlar hujjatning tarkibiga kiradi va ular hujjatni formatlash, tayyor maketni
aniq l a sh , boshqa hujjatlarga taallu q li murojaatlarni ifodalash kabi ko`pgina
amallarni bajaradi.
Shu narsani ta`kidla sh lozimki, HTML-kodlar, odatda bosh harflar bilan
yoziladi. Bu esa o` z navbatida ularni asosiy matndan oson farqlashni va
tahrirlashni osonlashtiradi.
Oddiy HTML-hujjatlarni yaratish uchun ishlatiladigan vositalar .
Dastlab asosiy bo`lgan teglarni qaraymiz. Bularga matn (hujjat) ni HTML-
hujjat ekanligini ko`rsatuvchi, sarlavhani belgilovchi va hujjatlarni mantiqiy
bo`laklarga ajratuvchi teglar kiradi.
<HTML> tegi .
Har bir HTML-hujjat <HTML> tegidan boshlanib, u bilan tugallanishi kerak.
Bu teglar hujjatning mazmuniga bog`liq bo`lmagan holda, albatta, hujjatda bo`lishi
kerak. <HTML> teglar jufti quyidagicha ishlatiladi:
<HTML>
Mening birinchi HTML hujjatim
</HTML>
Hamma vaqt hujjatni ochiladigan va yopiladigan <HTML> (teg-konteyner)
teglar bilan boshlash va tugatish kerak.
<HEAD> va <BODY> teglari .
21

Hamma HTML-hujjatlari ikki mantiqiy kiyimga - sarlavha va tana (telo) ga
b o` linadi. Ushbu hujjatni Web- brauzer to`g`ri talqin qilishi uchun uning ikki
kiyimdan iborat ekanligini farqlay bilishi kerak. Umuman HTML-h ujjatning
sarlavhasida u h a q ida asosiy ma`lumotlar aks ettiriladi. Tanasida bo`lsa, uning
mazmuni ifoda ettiriladi. Masalan,
<HTML> <HEAD>
bu yerda sarlavha joylashadi
</HEAD>
Mening birinchi HTML hujjatim
</HTML> Hujjatning mantiqiy bo`linishini tugallash uchun yana <BODY>
tegini qo`shish kerak, u holda hamma HTML-h ujjatlar o`zining sarlavha (head) va
tana (body) siga ega bo`lishi kerak. Masalan,
<HTML> <HEAD>
Bu yerda sarlavha joylashadi </HEAD> <BODY> Mening birinchi HTML
hujjatim </BODY></HTML>
Bu yerda, e`tibor bergan bo`lsangiz hujjat ochilgan va yopilgan <HTML>
teglar hamda <HEAD> va <BODY> teglari bilan niqoblashtirilganligiga e`tibor
qaratish zarur. Bu teglarning har biri o`zining jufti bilan ishlatilgan, ya`ni
<HTML> va </HTML>, <HEAD> va </ HEAD>, <BODY> va </BODY>.
<TITLE> tegi.
<TITLE> tegi ham albatta ishlatilishi kerak bo`lgan teglar ro`yxatiga kiradi.
Tarmoqda ishlash jarayonida e`tibor bergan bo`lsangiz HTML-hujjatlarining
sar l av h asida shu h ujjatning nomi akslantiriladi. Ana shu nom <TITLE> tegidan
olinadi. Bu tegni h ujjatning sarlavhasiga qo` shmasangiz h ech q anday ta`sir etmaydi.
Ammo h ujjat nomi o`rniga sa h ifaning URL-adresi ko`rsatiladi. <TITLE> tegi h am
juft holda ishlatilib, ular <HEAD> teglarining orasida joylashtiriladi.
Masalan,
<HTML><HEAD><TITLE> H ujjatning nomi </TITLE>
</HEAD><BODY>
Mening birinchi HTML hujjatim
22

</BODY></HTML>
Bu kichkinagina HTML-hujjat tugallangan ko`rinishni oldi, chunki u hamma
kerakli “ teg ” larni o` z ichiga olgan.
HTML-hujjatni matn formatida sa q lashni esdan chi qa rmang. Faylning nomi
sifatida ixtiyoriy nomni .htm yoki .html kengaytma bilan ishlatishingiz mumkin.
(Bundan tash qa ri, juft h o ld a ishlatilmaydigan bir qancha teglar ham mavjud).
HTML-hujjatni ko`rish.
Web-brauzer Internet bo`yicha tar q algan hujjatlarni ishlatishi mumkin.
Bundan tash qa ri, brauzer yordamida yaratilgan Web-hujjatni hamda kompyuterdagi
hujjatlarni ko`rish mumkin.
Lokal HTML-hujjatni Web-brauzerda ko`rish uchun quyidagi amallarni
bajarish kerak:
Sarlavhani yaratish.
Maxsus teglar yordamida har xil o ` lchamdagi sarlavhalarni yaratish mumkin .
HTML tili 6 pogonali sarlavhani tashkil qilish imkoniyatiga ega . Bu teglar <N1>
dan <N6> gacha nomerlanadi.
Sarlavha odatda juda oddiy yaratiladi.
Masalan,
<N1> Bu birinchi pogonali sarlavha </N1>.
Ochilgan va yopilgan teglar orasida sarlavhaning matni yoziladi. Sarlavhani
23

yaratish uchun ishlatiladigan quyi pog ` onali teglar, odatda mayda shriftlar bilan
yoziladi. Sarlavhani mayda shriftlar bilan yozmo q chi bo`lsangiz, <N2> yoki <N5>
teglarini ishlatishingiz zarur.
Sarlavhalarni markazlashtirish imkoniyati mavjud. Buning uchun teglar
bilan bir qatorda qo` shimcha parametrlar ishlatiladi. Sarlavhani markazga
t o` g`rilash uchun tegni quyidagi atribut bilan ishlatish lozim:
<N1 ALIGN "CENTER"> Bu birinchi po g` ona l i sarlavha </N1>
1. Brauzer da File (Fayl) menyusini oching va Open Page ( Открыт
страницу ) komandasini tanlang. Ekranda faylning ismi ko`rsatilgan mulo qo t
darchasi paydo bo`ladi. Rasmda Internet Explorer da ishlatilishi kerak bo`lgan
mulo qo t darchasi ko`rsatilgan.
2. Kiritish maydonida HTML-hujjat nomini yozish yoki faylni ko`rish
vositalarini ishlatish va kerakli faylni tanlash lozim.
3. «Ok», «Open» yoki «Открыт» tugmalarini ishlatib, ushbu amallarni
bajargandan keyin Web-brauzer HTML-hujjatni ochadi.
Agarda yuqorida ko`rsatilgan misollarga o`xshash Web-hujjat yaratilgan
bo`lsa, u holda brauzer rasmda ko`rsatilgandek uni akslantiradi.
Sarlavhani markazga to`g`rilash uchun quyidagi konstruksiyadan
foydalanish kerak:
24

<CENTER><Hl>By birinchi po g` onali sarlavha </N1></ CENTER>
<CENTER> tegi Opera brauzerida va Internet Ex plorer da ham ishlatiladi.
Oddiy matnli fayldan HTML hujjatlar maxsus belgilar kodi (teglar) bilan
far ql anadi. Bu kodlar hujjatni formatlash, tayyor maketni aniqlash, boshqa
hujjatlarga taallu ql i murojaatlarni ifodalash va boshqa ko`pgina amallarni bajaradi.
HTML-kod l ar, odatda bosh harflar bilan yoziladi. Bu esa o` z navbatida ularni
asosiy matndan oson far ql ashni va ta h rirlashni osonlashtiradi.
HTML hujjatlarni oddiy uskunaviy vositalar (Microsoft Windows Notepad,
Microsoft Write va shun g a o`xshash oddiy matn muharrirlari) yordamida maxsus
belgilar kodlarini kiritib yaratish uchun ko`p vaqt sarflanadi va ularni juda yaxshi
bilish zarur. Uning yana bir qiyinchilik tomoni shundaki, HTML hujjatning
dizaynini chiroyli va ob`yektlarni optimal joylashtirish uchun juda ko`p mehnat talab
qiladi.
HTML hujjatni Microsoft Word tahrirlagichi yordamida yaratish uchun
maxsus belgilar kodini qo` lda yozish shart emas. Maxsus belgilar kodini Word da
yozganda ham, u oddiy matn sifatida qabul qilinadi. Chunki Word HTML
hujjatning kodini kiritish uchun mo ` ljallanmagan. HTML hujjatni Microsoft Word
tahrirlagichi yordamida yaratishning qulay tomonlaridan biri faqat natijaviy
k o` ri n ish yasaladi. Microsoft Word tahrirlagichida HTML hujjatni yaratish uchun
uning natijaviy ko`rinishini, ya`ni brauzer namoyish etadigan ko`rinishini yasash va
xotiraga html formatida sa q lash kerak.
Maxsus belgilar kodini unga mos ravi shd a Microsoft Word ning o` zi
yaratadi. HTML hujjatni Microsoft Word tahrirlagichi yordamida yaratishning
noqulay tomonlaridan biri - bu uning diskda egallaydigan hajmining kattaro q
bo`lishidadir.
Maxsus dasturiy vositalar yordamida HTML-hujjatni yaratish yoki tahrirlash
katta imkoniyatlarga ega. Chunki maxsus dasturiy vositalar bir vaqtning o`zida
HTML- hujjatning maxsus belgilar kodi va natijaviy ko`rinishi bilan ishlash
imkoniyatini beradi. Maxsus dasturiy vositalar ham bir-biridan imkoniyatlari bilan
farq qiladi. Maxsus dasturiy vositalar yordamida yaratilgan HTML hujjatning
25

diskda egallaydigan hajmi birmuncha kichik bo`ladi, bu esa uni brauzerda
namoyish etish uchun qulaydir. Unda tashkil qilingan ichma-ich gipermurojaatlar
boshqa papkalarga k o` chirilgan vaqtda be h ato ishlaydi. Yuqorida HTML dasturiy
vositasining imkoniyatlari batafsil bayon qilindi. HTML dasturiy vositasi asosida
yaratilgan elektron o`quv adabiyotlar keng imkoniyatlarga ega bo`lib, u talaba,
talabalarga ishlash uchun qulay va osondir. Buning sababi HTML dasturiy vositasi
asosida yaratilgan elektron kitobda boblar, mavzular va ularga tegishli matnlar
bilan ishlash juda qulaydir. Buni quyidagi strukturadan ko`rish mumkin.
Axborot texnologiyalari asosida o`quv materiallarini elektron nusxada chop
etish, ularga kerakli o`zgartirishlarni o` z vaqtida kiritib, yangilab borishni va tezkor
ravishda chop qilish, hamda tarmoq tizimida ommaviy ravishda foydalanish
imkoniyatlarini yaratadiki, ular shubhasiz ta`lim samaradorligini oshirishda muhim
rol o`ynaydi.
HTML hujjatni chiroyli ko`rinishda rasmiylashtirish uchun animatsiya
(tasvirga kiritilgan harakat) lardan foydalaniladi. Anima t siyalar har xil formatlarga
ega bo`lib, hozirda ko`p qo`llaniladiganlaridan biri GIF (Grafic Interchange Format)
formatli animatsiyadir. Ma`lumki, animatsiya kadrlarning ketma-ketligidan hosil
bo`ladi. Kadrlarda tasvirlar joylashtiriladi. GIF formatli animatsiyaning kadrlaridagi
tasvirlar GIF formatida bo`ladi. Demak, GIF formatli animatsiyalar kichik hajmga
26Elektron o quv adabiyoti’
I BOB
Mavzular
II BOB
Mavzular
.
.
.
Adabiyotlar
Nazorat Mavzu matni
Tayanch iboralar
Nazorat
savollari
To plagan ball
’Foydalanilgan
adabiyotlar ro yxati
’

egadir. GIF animatsiyalarni yaratish uchun bir qancha maxsus dasturiy vositalar
mavjud. Masalan, Ulead Cool3D, Ulead Gif Animator, Macromedia Flash va
boshqalar. Animatsiyalarni yaratishda bu dasturiy vositalarning har birini o`ziga xos
o`rni bor. Matnlarni animatsiya qilishda Ulead CooBD, Ulead Gif Animator
dasturiy vositalari katta imkoniyatlarga ega bo`lib, bu dasturiy vositalarda barcha
animatsiyalarning namunasi va ularning matn kiritish maydoni beriladi. Matnni
kiritgandan so`ng kerakli animatsiya tanlanadi.
Tasvirlarni animatsiya qilishda Macromedia Flash eng yaxshi dasturi y
vositalardan biridir.
Flash texnologiya yoki uni bo shqacha nom - mulo qo tli faol veb-
animatsiyalar deb h am atashadi. Bu dasturi y vosita Macromedia kompaniyasi
tomonidan yaratilgan bo`lib, u ma`lumotlarni multimedia ko`rinishida taqdim eta
oladigan juda muhim texnologik jarayonlarni o` z ichiga olgan dasturi y vositadir.
Flash dasturi y vositasining asosiy uskunavi y vositasi sifatida vektorli grafika
qo`llanilib, uning asosida (yordamida) multimedianing hamma elementlarini, ya`ni
ovoz, harakat, ob`yektlar bilan mulo q otni amalga oshiradigan imkoniyatlari
mavjud. Flash texnologiyada yaratiladigan dasturlarning o` lchami minimal
darajada bo`lib, ular kompyuter ekranining o` lchamiga bog`liq emas, bu esa
internet-loyiha yaratish uchun asosiy talablardan biridir. Ya q inda paydo bo`lgan
Flash texnologiya vebdizaynerlar orasida keng tar q ala boshladi. Buning asosiy
sabablaridan biri Flash texnologiya Web-saytlarga ovoz va grafika elemetlaridan
foydalanish imkoniyatini yaratib, ularning dinamik ko`rinish olishiga imkon
yaratishidir. Shu sababli Flash tahrirlagichining uskunavi y vositasitalari va ularning
vazifalariga batafsil to`xtalamiz.
Ma c romedia Flash tahrirlagichining asosiy uskunaviy vositalari .
Macromedia Flash dasturiy vositasining bir qator uskunaviy vositalari
mavjudki ular jadvalda ko`rsatilgan.
Yuqoridagi jadvalda qayd etilgan uskunaviy vositalarni o`rnatish, odatda
katta qiyinchiliklar tug`dirmaydi. Imkoniyat darajasida instalyatsiya variantini“ ”
27

tanlash maqsadga muvofiqdir, chunki bu rejimda o`rnatilitshi kerak bo`lgan
komponentalarni ko`rsatish mumkin.
Bundan so`ng ko`rsatilgan katalogda tanlangan paketlar o` rnatiladi. Flash
filmni yaratishdan oldin, dastlab yechilayotgan masalaga q arab ta h rirlagichning
muhitini sozlash lozim. Ko`p hollarda tayyor namunalardan foydalanadilar.
Namuna bu nima va nima uchun ishlatiladi? Yuqorida ko`rsatganimizdek,
Flash-rolik HTML-hujjat bilan ishlay oladi, ikkinchidan Flash-rolikning ishlash
sohasida (ya`ni yaratilgan kadrlarni aks etuvchi soha) HTML-hujjat rangining
gamma foni Flash-rolikning foni bilan mos tushishi mumkin. Film yaratishda uni
monitorda ko`rish uchun ekran si g` imi 800x600 bo`lgan monitorda elektron o`quv
adabiyot 0X400 o` lchamli ishchi soha tavsiya etiladi. Macromedia Flash5
paketining asosiy elementlarini q arashdan oldin birinchi shablonni yaratish kerak.
Buning uchun berilgan: HTML- hujjatning foni q ora, ekran si g` imi 800x600,
modeli -chizi q li-iyerarxik.
Berilganlardan kelib chi qq an holda ishchi sohani yaratishga kirishamiz.
Flash8 dasturiy vositasini ishga tushiramiz va ekranda quyidagi shablonni
ko`ramiz.
Ishchi sohaning o`lchamini aniqlash. Sichqoncha tugmasining o`ng
tomonini bosib, paydo bo`lgan menyudan Movie Properties bandi tanlanadi. Bu
yerda kadrning chastotasini bir sekundda 12 ta deb qabul qilish tavsiya etiladi.
Ishchi sohaning o`lchami piksellarda, fon rangi bizning misolda qora, vertikal va
28

gorizontal lineyka uchun o`lchov birliklarida beriladi. Hamma o`zgartirishlar
kiritilgandan so`ng Save Default tugmasi yordamida uni saqlashni tavsiya etamiz.
Ishchi muhitni yuklash. Ishchi muhitni yuklash View va Windows
menyularining bandlarida mujassamlashgan.
Oddiy Flash-filmlarni yaratish.
Hamma pa ke tlar yuklangandan keyin Flash-filmni yaratishga kirishish
mumkin. Bu filmni badiiylashtirish ko`p h ollarda dizaynerli ma h orat va
g` oyalaringizga bo g`l i q. Macromedia Flash dasturiy vositasining grafik
imkoniyatlarini o`rganish g a bir necha bobni ba g` ishlash mumkin. Bu dasturiy
vosita bilan qiziquvchi talabalarga D.Ye.Gribovning "Macromedia Flash:
interaktivnaya WEB animatsiya" kitobini tavsiya etamiz.
Biz bundan keyin foydalanuvchilarning biron-bir ta h rirlagichlardan: Paint,
Imaging, Photoshop, Corel Photo Paint yoki ulardan ham yaxshiro q Corel Draw,
Corel Xara, Adobe Illustrator lardan foydalanishni biladilar degan fikr bilan ish
yuritamiz.
Tajribali talaba Macromedia Flash dasturiy vositasining uskunaviy panellari bilan
tezda ishlay boshlaydi va oddiy Flash-rolikni tuzishga kirishadi. Flash- sayt
yaratishning asosini kompozitsiya tashkil qiladi. HTML-sahifaga qo`yiladigan
Flash-rolikning fon rangi mos tushmasa, uni gradiyent uskunaviy vositasi
yo rdamida almashtirish mumkin. "Oval" uskunaviy vositasi yordamida ishchi
sohaning o`rtasida "Oval" chizamiz hamda chapdan va o` ngdan 20 tadan piksel
q oldirib, uni q izil rang bilan t o` ldiramiz. Align (t o` g`rilash) uskunaviy vositasi
yordamida uni markazlashtiramiz.
Shunday qilib, biz "zastavka" uchun fayl yaratdik. Endi hamma
o`zgarishlarni alohida faylda saqlash lozim, chunki oldin yaratilgan shablonlarni
o`zgartirmasdan qoldirish uchun biz yaratgan sayt jimlik qoidasi bo`yicha (o`z-
o`zidan ishga tushiriladigan ) ishga tushirilsa-da, unga index deb nom beramiz,
keyinchalik generatsiya qilingan fayl *.swf va HTML-fayl bu nomga ega
bo`ladi.Zastavkaning kelgusidagi fonini yaratib, uni alohida qatlamda (sloy)
saqlash lozim. Bu amalga batafsilroq to`xtaymiz. Flash texnologiyaning yutug`i
29

uning qatlamlar bilan ishlash imkoniyatining kengligidadir. Bir qatlamni ikkinchi
qatlam ustiga qo`yish, qatlamlarning ko`rinishi darajasini o`zgartirish, har xil
qatlamlardagi harakatlarni amalga oshirish, multimediali filmlarni yaratishga imkon
yaratadi. Q atlamlar bilan ishlash uchun xronometrik lineykadan tashkil topgan
uskunalar panelidan foydalanadilar .
Bu n da eng quyi q atlam bu bizning fon joylashtirilgan q atlam hi soblanadi.
Qa tlamlar bilan ishlashda ularni:
1) k o` rinmaydigan (sich q oncha tugmasini ikki marta bosish bilan);
2) tahrirlash uchun yopish (qulfga ikki marta sichqoncha tugmasini
bosish);
3) konturli (piktogramma kvadratga sichqoncha tugmasini bosish) kabi
amallarini bajarish rasmda ko`rsatilgan. Biz fon qatlamini yaratdik. Endi Flash-
rolik ishga tushirilganda qancha vaqt namoyishga ketishi haqida qayg`urishimiz
lozim. Yuqorida biz kadrlarning o`zgarish chastotasini sekundiga 10 yoki 12 ta deb
qabul qildik. Endi esa, bizning rolik necha sekund davom etishi kerak va u qancha
kadrlarni o`zida saqlashi mumkinligini aniqlashimiz lozim. Har bir harakatni 5
sekunddan deb tanlaymiz. Bir sekundda 10 ta kadr to`g`ri keladi deb hisoblasak, 5
sekundga 50 ta kadr to`g`ri keladi.
30

II BOB. ELEKTRON O`QUV QO`LLANMA ASOSIDA O`QUV
JARAYONINI TASHKIL QILISH.
2.1. Elektron o`quv qo`llanmadan o`quv jarayonida f oydalanishning
pedagogik asoslari.
“Uzluksiz ta`lim tizimi uchun o`quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish
konsepsiyasi”da milliy istiqlol g`oyasiga sodiq yetarli intellektual salohiyatga ega,
ilm- fanning zamonaviy yutuqlari asosida mustaqil fikr va mushohada yurita
oladigan shaxslarni tarbiyalash hamda raqobatbardosh, yuqori malakali kadrlarni
tayyorlash masalasi o`quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratishni va mafkuraviy
hamda mazmun va mohiyati jihatidan eskirgan, to`liq an`anaviy (bosma) usulda
nashr etilayotgan darsliklarning ma`lum qismi yangi ta`lim tizimining talab va
ehtiyojlariga javob bera olmay qolishi ko`rsatilgan .
Ilm-fan jadal taraqqiy etayotgan zamonaviy axborot- kommunikatsiya
tizimlari vositalari keng joriy etilgan jamiyatda turli fan sohalarida bilimlarning tez
yangilanib borishi, ta`lim oluvchilar oldiga ularni jadal egallash bilan bir qatorda,
muntazam va mustaqil ravishda bilim izlash vazifasini qo`ymoqda. O`quv
adabiyotlarining yangi avlodini yaratish, ularni tayyorlash borasidagi ilmiy-
uslubiy, tashkiliy (shu jumladan, lotin alifbosiga o`tish) va moliyaviy masalalarni
hal qilish, uzluksiz ta`lim tizimida Kadrlar tayyorlash milliy dasturi maqsadlariga“ ”
erishishni ta`minlashga qaratilgan choralarni ishlab chiqishni talab qiladi.
Konsepsiyaning maqsadi uzluksiz ta`lim tizimining barcha ta`lim turlari
uchun o`quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish tamoyillari va ularni
tayyorlash mexanizmlarini belgilashdan iboratdir.
Ushbu konsepsiyaning asosiy vazifalariga o`quv adabiyotlarining yangi
31

avlodini yaratish uchun ilmiy-goyaviy, uslubiy-didaktik, psixologik-pedagogik,
sanitariya-gigiyenik talablarni ishlab chiqish, o`quv adabiyotlaridan to`g`ri va
ratsional foydalanish maqsadida ularning mavjud shakllari va turlariga aniq ta`riflar
berish, hamda mamlakatimiz miqyosida zamonaviy o`quv adabiyotlarini tayyorlash
bo`yicha dasturlarni amalga oshirish uchun strategik masalalar k o` lamini aniqlash
kiritilgan.
O`quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratishga qo` yiladigan asosiy
talablar.
Uzluksiz ta`lim tizimi uchun o`quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish
konsepsiyasida kadrlar tayyorlash milliy modeliga muvofiq uzluksiz ta`lim tizimida
o`quv adabiyotlari ta`lim turlari uchun tasdiqlangan davlat ta`lim standartlari (yoki
davlat talablari) va fanlar bo`yicha uzviy bog`langan o`quv dasturlari asosida
tayyorlanadi. Bunda muayyan fanning o`quv adabiyotlari mazkur ta`lim turida
o`qitiladigan boshqa fanlar bilan bog`liqligini, boshqa ta`lim turlarida ushbu
fanning o`quv dasturlaridagi uzviylikni ta`minlashi lozim. O`quv adabiyotlarini
belgilangan tartibda har tomonlama ekspertizadan o`tkazilishi nazarda tutilgan.
Ma`lumki, uzluksiz ta`lim tizimining barcha turlarida fundamental bilimlar
bo`yicha o`quv adabiyotlari asosan an`anaviy bosma shaklda tayyorlanadi.
Konsepsiyada elektron o`quv adabiyotlari esa bilim oluvchilarning
tasavvurini kengaytirishga, dastlabki bilimlarini rivojlantirishga va
chuqurlashtirishga, qo`shimcha ma`lumotlar bilan ta`minlashga mo`ljallangan
bo`lib, ular ko`proq chuqurlashtirib o`qitiladigan fanlar bo`yicha yaratilishi
maqsadga muvofiq deb ko`rsatilgan. Bizning nazarimizda, uzluksiz ta`lim tizimida
fan va texnologiyalarning jadal rivojlanganligini e`tiborga olgan holda, mazmuni tez
o`zgaruvchan, chuqurlashib o`qitiladigan, kasbiy va maxsus fanlar bo`yicha
elektron o`quv adabiyotlarini tayyorlash maqsadga muvofiq.
O`quv adabiyotlarining mazmuni bilim oluvchilarda mustaqil va erkin
fikrlash, olingan bilimlarni bosqichma- bosqich boyitish, mukammallashtirib borish,
mustaqil ta`lim olish, yangi bilimlarni o`quv adabiyotlaridan izlab topish
ko`nikmalarini hosil qilishni ta`minlashi kerak.
32

O`quv adabiyotlarining shakllari.
Uzluksiz ta`lim tizimi uchun o`quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish
konsepsiyasida ularning ta`rifi va shakllari ko`rsatilgan.
O`quv adabiyotlari - muayyan ta`lim turi (yo`nalishi yoki mutaxassisligi)
o`quv rejasida qayd etilgan fanlar bo`yicha tegishli o`quv dasturlari asosida zarur
bilimlar majmuasi keltirilgan, o`zlashtirish uslublari va didaktikasi yoritilgan (shu
jumladan, xorijiy tarjimalar) manba bo`lib, ikki xil shaklda tayyorlanadi.
1. An`anaviy (bosma) o`quv adabiyotlari - ta`lim oluvchilarning yoshi
va psixo-fiziologik xususiyatlari, ma`lumotlar hajmi, shriftlari, qog`oz sifati,
muqova turi va boshqa ko`rsatkichlarni hisobga olgan holda qog`ozda chop
etiladigan manba.
2. Elektron o`quv adabiyotlari - zamonaviy axborot texnologiyalari
asosida ma`lumotlarni jamlash, tasvirlash, yangilash, saqlash, bilimlarni muloqot
usulida taqdim etish va nazorat qilish imkoniyatlariga ega bo`lgan manba.
Elektron o`quv adabiyot (elektron o`quv adabiyot )ning o`quv jarayonida
o`quv-materiallaridan foydalanish uchun keng imkoniyatlar yaratadigan o`quv
vositasi sifatida alohida o`rni bor.
Tajribadan ma`lumki, inson eshitish a`zolariga nisbatan ko`rish a`zolari
yordamida olingan ma`lumotlarni 5 marotaba ortiq eslab qolishi mumkin. Eshitish
a`zolaridan farqli ravishda ko`rish a`zolaridan olinayotgan ma`lumotlar qancha
kodlashtirilmay, to`g`ridan-to`g`ri xotiraga o`tadi va uzoq saqlanadi.
Elektron o`quv adabiyot an`anaviy darslikka qaraganda o`quv materiallarini
namoyish qilish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. elektron o`quv adabiyot
talabalarning ko`proq mustaqil ishlashlari uchun mo ` ljallangan didaktik
funksiyalarni bajarish bilan bir qatorda, o`quv jarayoniga qo`yilgan barcha
talablarga javob berishi kerak.
Shunday qilib, elektron o`quv adabiyotlarni ta`lim jarayoniga tadbiq etishda
ularning pedagogik tomonlaridan tashqari, psixologik va gigiyenik tomonlarini
ham e`tiborga olish talabalarning intellektual qobiliyatlarini va ularning bu
jarayonda faol ishtirok etishini ta`minlaydi.
33

2.2. Elektron o`quv adabiyotlarga qo`yiladigan talablar.
Ana`naviy darslikdan elektron o`quv adabiyotning afzalligi uning
“ intellektual ” kuchga ega bo`lishi bilan bir qatorda ma`lumotlarni o` z vaqtida va
kerakli joyda taqdim etish imkoniyatga ega ekanligidadir. Elektron o`quv adabiyot
ma`lum bir predmet bo`yicha barcha tegishli o`quv materiallarini o`zida ifoda etgan
bo`lishi kerak. Uning intellektual darajada bo`lishi esa o ` z navbatida oddiy
darslikka nisbatan bir qator afzalliklarni tu g` diradi. Masalan, ma`lumotlarni tez
izlab topish, mavzularni o`zlashtirish darajasini multimedia va grafika elementlari
yordamida amalga oshirish va h okazo.
Har bir elektron o`quv adabiyot alohida ko`rinishda bo`lishi va ma`lum bir
standart talabiga javob berishi lozim. Elektron o`quv adabiyot - kompyuterli o`quv
uslubini qo`llashga va fanga oid o`quv materialining har tomonlama samarador
o`zlashtirilishiga asoslangan o`quv adabiyoti bo`lib, t o` rt toifaga b o` linishi
mumkin:
1-toifa: o`quv materialini faqat verbal (matn) ko`rinishida taqdim etadigan;
2-toifa: o`quv materialini verbal (matn) ikki o` lchamli grafik shaklida
taqdim etadigan;
3-toifa: «multimedia» (multimedia - ko`p uslubli) darsligi, ya`ni ma`lumot
uch o` lchamli grafik ko`rinishda, ovozli, video, animatsiya va qisman verbal (matn)
shaklida taqdim etiladigan multimediali elektron o`quv adabiyot;
4-toifa: material ovozli va uch o`lchamli fazoviy ko`rinishda bo`lib
qolmasdan, taktik (his qilinuvchi, seziladigan) xususiyatli ma`lumotlar vositasida
bayon qilinib, o`rganuvchini "ekran olamida" stereo nusxasi tasvirlangan real
olamga kirish va undagi ob`yektlarga nisbatan harakatlanish tasavvurini
yaratadigan elektron o`quv adabiyot .
Barcha toifadagi elektron o`quv adabiyotlar o`quv jarayonining
34

samaradorligini oshirishda va talabalarning mustaqil bilim olishlari hamda
masofadan o`qitishni tashkil qilish uchun katta imkoniyatlar yaratadi.
Elektron o`quv adabiyotlaridan foydalanishdan asosiy maqsad yangi axborot
- ta`lim uslubini shakllantirish, zamonaviy axborot-pedagogik, axborot va
kompyuter texnologiyalarini qo`llash orqali ta`lim jarayonining samaradorligi, sifati
va unumdorligini oshirish, uzluksiz ta`lim tizimida zamonaviy o`quv manbalari
elektron - o`quv adabiyot larini keng qo`llash, ularning ma`lum ma`noda
kutubxonalarini tashkil etish, ta`limning masofadan o`qitish usullarini amalda joriy
etish va umumjahon elektron o`quv tizimiga kirishdan iborat.
Elektron o`quv adabiyotning xususiyatlariga quyidagilar kiradi:
- o`quv materialini multimedia, ya`ni ma`lumot berishning vizual,
gipermatn, ovoz shakllaridan foydalangan holda taqdim etilishi;
- turli o`quv adabiyotlari - darslik, lug`at, masalalar to`plami va amaliy -
laboratoriya mashg`ulotlari uchun tegishli barcha o`quv qo`llanmalarining bir
joyda jamlanishi;
- o`rganuvchi va o ` rgatuvchi o`rtasida o`zaro bevosita aloqa
o`rnatilishi;
- o`qituvchining o`quv jarayonini boshqarish va nazorat qilish
vazifalarining ma`lum qismini kompyuterli o`quv vositalari zimmasiga yuklash
imkoniyati;
- talaba tomonidan qabul qilinadigan - maslahat, tushuntirish,
ma`lumotni izlash bo`yicha savol- javob va bilimni o`zlashtirish darajasini nazorat
qilishni tezkor uslubiga o`tish imkoniyati;
- kompyuter vizualizatsiyasi orqali o`rganilayotgan ob`yektning
kompyuterdagi imitasiya modellaridan foydalanish;
- o`quv materialiga nisbatan yengil o`zgartirishlar kiritilishi va
takomillashtirish imkoniyatlarining yaratilishi;
- o`quv materiali yaratish va adadlashning arzonligi;
- talaba faolligining oshirilishi;
- ta`limda masofadan o`qitish uslubini tashkil qilish imkoniyati;
35

- an`anaviy o`quv adabiyotlari (masalan, qog`ozli) bilan birgalikda
kompleks holda foydalanish imkoniyati va uning afzalligi.
Elektron o`quv adabiyot i ga qo`yiladigan didaktik, pedagogik va
psixologik talablar.
Didaktik talablarga ilmiylik, o`zlashtirishning te ngligi, muammoni qo ` yish
va har tomonlama asosli tarzda bilim olishlik, o`qish jarayonida talabaning faol va
ongli ishtiroki, bilim olishning tizimli va bosqichma bosqich– amalga
oshirilishi, bilimni mustahkam o`zlashtirilishining ta`min etilishi, ta`lim
tizimida bilimni o`zlashtiruvchi, rivojlantiruvchi, mutaxassis
– xodim va
tarbiyalovchilar vazifalarining yaxlitligi, o`rganuvchi uchun o`qish mustaqil holda
bo`lishligining ta`minlanishi, o`qitishning interaktivligi, o`qitishning uy g` unligini
ta`minlash, o`quv materialini taqdim etishda tizimli yondoshishlar kiradi.
Psi x ologik talablar: elektron o`quv adabiyot haqida gapirilganda, ularn in g
psixologik, estetik, gigiyenik va tibbiy-psixologik tomonlarini ham e`tiborga olish
lozim bo`ladi. Buning sababi, inson organizmi elektron ko`rinishdagi
ma`lumotlarni qabul qilishning o`ziga xos xususiyatlarini talab qiladi. Ammo
shunday psixologik to`siqlar bo`lishi mumkinki, talabalar kompyuter ekranidagi
ma`lumotlarni to`g`ridan-to`g`ri qabul qila olmasliklari mumkin.
Ma`lumotlarni qabul qilishda uning faqat mazmuni emas, balki o`lchami,
h arflarning ko`rinishi, rangi va tasvirning harakati kabi faktorlar ham muhim rol
o`ynashi mumkin. Shuning uchun elektron o`quv qo`llanma ning matni o` zining
xususiyatlariga ega bo`lishi kerak. Talabalarning ma`lumotlarni qabul qilishi
uchun elektron o`quv qo`llanma dagi o`ziga xos xususiyatlar, ya`ni o` chib-yonish,
rangni ajratib ko`rsatish, tagiga chizib q o ` yish, ovoz kabi vositalar ta`sir etishi
mumkin.
Shu narsani esdan chiqarmaslik lozimki, bunday vositalarning ko`p
miqdorda bo`lishi insonning so g` li g` iga ta`sir ko`rsatishi mumkin. Elektron o`quv
adabiyotni yaratishda yana bir muhim muammo - bu foydalanuvchilarga qancha
miqdorda ma`lumot berish mumkinligi bilan bog`liqdir. Odatda, inson organizmi
36

tashqaridan kelayotgan ma`lumotlarga nisbatan moslashishini talab etadi. Shu
sababli bu sohadagi izlanishlar shuni ko`rsatadiki, elektron o`quv adabiyotlar bilan
ishlashda mashq qilish rejimida yoki ko`pro q mustaqil ishlash soatlarida
foydalanish maqsadga muvofi q . Ma`lumki, ma`lumotlarni orti q darajada qabul
qilinishi ularning di qq atini jalb q ilmaydi.
Bu muammolarni yechish uchun berilayotgan ma`lumotlarning sifatini
oshirish va bundan tash qa ri, elektron o`quv adabiyotda bir qator imkoniyatlar
yaratish lozimki, ular yordamida ko`pgina parametrlarni o`zgartirish mumkin
bo`lsin. Masalan, ovozni o`chirib qo ` yish, pasaytirish, ko`tarish, ranglarni
o`zgartirish va hokazo.
Elektron o`quv adabiyotlarning samaradorligiga erishish kompyuter bilan
o`zaro muloqotning psixologik tomonlarini hisobga olish asosida amalga oshirilib,
ularga: - elektron o`quv adabiyotlardagi o`quv materialini taqdim etish , anglash
(kognitiv) jarayonining verbal - mantisiy, sensor - perseptiv ( h is qilish , sezish) va
ifodalanish darajasiga mos kelishi kerak. Shuningdek, anglash bilan bog`liq
psixologik jarayonlarga axborotni qabul qilish (asosan, ko`rish hamda eshitish, h is
qilish ), e`tibor qilish (uning turg`unligi, jamlanishi, bir narsadan ikkinchisiga
o`tishi, ta q simlash va e`tibor darajasi), fikrlash (nazariy tushuncha, amaliy-
ko ` rgazmali va amaliy - h arakatli), tasavvur qilish, xotira (oniy, q is q a va uzoq
muddatli, qisqa muddatli, qisqa muddatli xotirada ma`lumotni joylashtirish xodisasi)
va boshqalar;
- elektron o`quv adabiyot undan foydalanuvchi uchun qulay, fanni
o`zlashtirishga ijodiy yondoshish va sihat- salomatligi uchun ma q bul me h nat
sharoitlarini yaratish kabi asosiy talablar kiradi.
Elektron o`quv adabiyotning tuzilishi. Ta`lim tizimiga axborot
texnologiyalarini qo`llashda mavjud gapermatn, gipermedia, grafika, animatsiya va
ovoz dasturlarining mavjudligi katta samara bermoqda. Chet ellar va
respublikamizda to`plangan tajribalar ta hl il q ilinganda axborot texnologiyalarining
pedagogik dasturiy vositalari o`qitishda yangi vositalar sifatida o`quv jarayonini
jadallashtirish uchun keng imkoniyatlarga ega bo`lib, an`anaviy o`qitish
37

vositalari d an tubdan farqlanadi. Uzluksiz ta`lim tizimi uchun o`quv adabiyotlarning
yangi avlodini yaratish konsepsiyasiga amal qilgan holda axborot texnologiyalari
asosida ishlab chi qi layotgan elektron o`quv adabiyotlarning (elektron o`quv
adabiyot) strukturasi quyidagi elementlarni o`zida ifoda etishi lozim;
- mu qo va;
- mundarija;
- q is q acha annota t siyasi;
-elektron o`quv adabiyot ning «to`liq bayoni»;
-elektron o`quv adabiyotning qisqacha bayoni (masalan, sxema ko`rinishda);
- asosiy adabiyotlar va qo` shimcha adabiyotlar ro`yxati;
- bilimni nazorat qilish mexanizmi;
- matn fragmenti bo`yicha izlash amalini bajarish;
- mualliflar ro`yxati va ular h a q ida ma`lumot;
- atamalar ro`yxati;
- elektron o`quv adabiyot bilan ishlash uchun ma`lumotlar tizimi.
Elektron o`quv adabiyotning mu q ovasi imkoniyat darajsida chiroyli bo`lishi
maqsadga muvofi q dir. Buning uchun uni grafika va multimedia, animatsiya kabi
elementlar bilan boyitish zarur. E lektron o`quv adabiyotning mu qo vasida
darslikning nomi, yuqori tashkilot h a q ida ma`lumot (masalan vazirlik), mualliflik
huquqi, yaratilgan vaqti, elektron o`quv adabiyotni yaratgan tashkilotning nomi,
mualliflari haqi da qi s q acha ma`lumot olish imkoniyati mavjud. Bu ma`lumotlarning
ma`lum bir qi smi (mualliflar xa qi da ma`lumot, elektron o`quv adabiyotni yaratgan
tashkilot, mualliflik huquqi) kabilar maxsus tugmalar yordamida amalga oshiriladi.
Mundarija elektron o`quv adabiyotning juda mu h im tarkibiy elementi h isoblanadi.
Mundarija bir tomondan yetarli darajada mavzular ketma-ketligini sa ql ab, kerakli
mavzularga tezkor ravishda murojaat qilishni ta`minlay oladigan darajada, ya`ni
gipermurojaatlar bilan boyitilgan bo`lishi va ekranning bir qismida joylashishi
kerak.
Bundan tashqari, mundarijada tegishli amallarni bajarish uchun imkoniyat
yaratilgan bo`lishi kerak. Bularga bilimni nazorat qilish mexanizmi, elektron o`quv
38

adabiyotning ma`lum matni bo`yicha izlash amalini bajarish, asosiy va qo`shimcha
adabiyotlar ro`yxati, darslikning ixtiyoriy qismiga o`tish, darslik bilan ishlashni
tugatish, darslikning muqovasiga q aytish imkoniyatining bo`lishi undan
foydalanishni osonlashtiradi.
Bilimni nazorat qilish tizimi. Bilimni nazorat qilish mexanizmiga elektron
o`quv adabiyotga alohida o` rin ajratilgan. Bilimni nazorat qilish mexanizmida
elektron o`quv adabiyotning h amma mavzulari bo`yicha nazorat qilishni ta`minlash
nazarda tutilgan. Buning uchun elektron o`quv adabiyot ma`lumotlar bazasidagi
barcha mavzularga oid savollarning ha mmasi talabalarga qulay ko`rinishda taqdim
etilishi zarur.
Elektron o`quv adabiyotda berilgan matn bo`yicha uni izlab topish
funksiyasining bo`lishi elektron o`quv adabiyotning imkoniyatlarini yanada
kengaytiradi. Bu funksiyaga qo`yiladigan qo` shimcha talablardan biri uning satriga
yetarli darajada uzun matnni kiritish imkoniyatining bo`lishini ta`minlashdan iborat.
Elektron o`quv adabiyotda atamalar lu g` atining bo`lishi undan samarali
foydalanish darajasini oshiradi. Shuning uchun atamalar va ular bilan bog`liq,
ta`riflarni alo hid a ro`yxat bila n berib, ularni gipermurojaatlar bilan bo g` lash
qulaydir. Bu yerda atamalar lug`atidan asosiy matnga q aytish tugmalari bo`lishi
kerak. Elektron o`quv adabiyot bilan ishlashni bosh qa rish tizimida matn bilan
ishlashni ta`minlaydigan va ekranga qo`yilgan bir q a t or tugmalar mavjudki, ular
mundarijadan mavzuga o`tish, sahifadan sahifaga, oldinga, orqaga siljitish,
mundarijaga qaytish, yordam olish, ekranga rasmlarni, animatsiyalarni va h ar xil
ko`rinishdagi jadval g rafiklarni cha q iradigan gipermurojaat tugmalaridan iboratdir.
2.3. Elektron darsliklar yaratishning metodik asoslari.
O`qitishning interaktivligini ta`minlash, o`quv fanlarini o`qitishning o`ziga
xos tomonlarini inobatga olgan holda, ma`lum bir tartibda bajarilishi kerak.
Elektron o`quv adabiyot o`rganuvchiga takroriy o`quv - mashq amallarini bajarish
va nazorat qilishning turli xil imkoniyatlarini yaratishi lozim.
39

Faol o`quv muloqoti asoslarini tashkil etish, bunda muloqot ishtirokchilari
o`rtasidagi o`zaro bevosita aloqani, bog`liqlikni hisobga olgan holda, darslik
tayyorlanishi maqsadga muvofiq.
Interaktiv o`quv muloqotning asosiy tashkil qiluvchisi o`qitish ta`siri, unga
mos holda, o`rganuvchi faoliyatining turi, mazkur faoliyat bajarilishining nazorat
va uning natijasiga ko`ra o`qitish jarayoniga tegishli o`zgartirishlar kiritish - aks
ta`sirini amalga oshirish kerak bo`ladi.
Elektron o`quv adabiyot yordamida amalga oshiriladigan elektron muloqotni
tashkil etish tadbirlariga asosan amaliy mashg`ulot shaklida o`qitish jarayonini
shakllantirish, o`rganuvchining o`qish faoliyatini shakllantirish, nazorat qilish,
tanlangan javoblarning ma`qulligini tekshirish, matematik hisob javoblarning
to`g`riligini tekshirish, grafik ma`lumotlarning kiritilishini nazorat qilish,
cheklanmagan shaklda analitik ifoda kiritilishining nazorati kabilar kiradi.
Elektron o`quv adabiyot yaratishning asosiy tamoyillari.
- Elektron o`quv adabiyot yaratishning yaxlit - ilmiy uslubiy asoslari va
texnikaviy talablarni ishlab chiqish;
- elektron o`quv adabiyot yaratilitshi zarur bo`lgan birinchi galdagi
ustuvor fanlarni aniqlash;
- ta`lim muassasalarini zamonaviy kompyuter texnikasi bilan jihozlash,
ularni Internet/ Intranet kompyuter tarmog`iga kiritish;
- ta`lim muassasalarida elektron o`quv adabiyotlar yaratish bo`yicha
jamoalar tashkil etish;
- elektron o`quv adabiyotlar yaratuvchilarning mualliflik huquq larini
muhofazalash mexanizmini ishlab chiqish;
- elektron o`quv adabiyotlar mualliflari, elektron darsliklarni o`quv
jarayoniga tadbiq qiluvchi professor - o`qituvchilar, mutaxassis - xodimlarni
moddiy rag`batlantirish mexanizmlarini yaratish;
- elektron o`quv adabiyotni standartlash va sertifikatsiyalashning
tashkiliy-huquqiy asoslarini barpo etish;
- eng yaxshi elektron o`quv adabiyotlarni yaratish va qo`llash bo`yicha
40

tanlovlar uyushtirish, mavjud muammolar bo`yicha ilmiy - amaliy seminar,
konferensiya va boshqa anjumanlar uyushtirish;
- elektron o`quv adabiyotlarni yaratishda rivojlangan mamlakatlar
tajribalaridan foydalanish;
- butun dunyo virtual universitetlariga kirib borish va birgalikda faoliyat
ko`rsatish.
2.4. Geometriya kursi bo`yicha elektron o`quv qo`llanma yaratish .
Geometriya kursida o`rganiladigan o`quv materiallarini elektron o`quv
qo`llanma shaklida ko`rishni avtomatlashtirishga i x tisoslashgan GEOM“ ETRIYA ”
dasturiy majmuasi ishlab chiqildi. Mazkur dasturiy majmuaning arxitekturasi
quyidagicha:
Elektron o`quv qo`llanma tuzilishini tahrirlashda yangi elektron o`quv
qo`llanma yaratilayotganda, mavjudlarini o`zgartirishda va elektron o`quv
qo`llanmani ishlab chiqilayotganda foydalaniladi. Bunda tuzilishi va shakllantirish
kabi funksiyalarni bajaradi. Uning tarkibiga: tuzilma shabloni va elektron o`quv
qo`llanma strukturasini tahrirlash kiradi. Tuzilma shablonidan yangi elektron o`quv
qo`llanmalarni yaratishda foydalaniladi.
Elektron o`quv qo`llanma materiallarini tahrirlashda elektron o`quv GEOM
“ ETRIYA ”
INTERFEYSI
EO Q hususiyatlarini tahrirlovchi qism tizimi
’
(material va tuzilishini tahrirlaydi)
Tashqi ko rinishini sozlovchi qism tizimi
’
( Elektron o quv qo llanma bezovchi paremetrlarni sozlash)
’ ’
Testlashtirish qism tizimi
(test savollarini tahrirlash)
Konvertasiya qism tizimi
(Elektron o quv qo llanma
’ ’ HTML formatga eksport)
GEOM
“ ETRIYA ” dasturiy majmuasining arxitekturasi
41

qo`llanmani materiallar bilan to`ldirish va tarkibini matnli, rasmli, jadvalli va
gipermurojaatli axborotlar bilan boyitish mumkin. GEOMETRIYA da elektron“ ”
o`quv qo`llanma tashqi ko`rinishini sozlovchi qism tizimi mavjud bo`lib, elektron
o`quv qo`llanmani tashqi ko`rinishi parametrlarini sozlashni ta`minlaydi.
Test sinovini amalga oshiruvchi qism tizimi test savollarini tahrirlash va
yaratishdan iborat. Ushbu modul elektron o`quv qo`llanmaga test savollari va
javoblarini kiritish muhitini tashkil etadi. Bu yerda savol va javoblarni kiritish,
o`chirish, joylashtirish, savolga beriladigan har bir javob balini belgilash va
ko`rsatmalar berish kabi amallarni bajaradi. Test savollari va javoblarida rasm,
jadval va gipermurojaatlardan foydalanish mumkin.
Konvertatsiya qism tizimi elektron o`quv qo`llanma n i HTML formatga
o`tkazadi.
Masofadan o`qitish tizimda kursga kirmasdan o`zini sinab ko ` ruvchi
foydalanuvchilar ham uchrab turadi. Bunday hollarda TBDB (talabalar bilimini
dasturli baholash) dasturi qo`l keladi. Ushbu dastur kurs ichida va alohida ishlash
imkoniyatiga ega bo`lib, keng foydalanuvchilar ommasini kursda mavjud
predmetlar bo`yicha bilim darajalarini sinab ko`rishlari uchun mo`ljallangan.
Mazkur dastur ma`lumotlar bazasini (ma`lumotlar bazasi) predmetlar bo`yicha
yangi test savollari bilan boyitadi.
GEOMETRIYA
“ ” dasturi yordamida yaratilgan elektron o`quv qo`llanma
masofadan o`qitish tizimlarida, Internet va Intranet tarmoqlarida, shuningdek
yakka tartibda kompyuterlarda foydalanish mumkin.
GEOMETRIYA dasturi quyidagi komponentalardan tashkil topgan:
“ ”
• ijro etuvchi modul dasturiy majmuani ishga tushuradi;
• elektron o`quv qo`llanmada ishlashni ta`minlovchi xizmatchi fayllar
mavjud bo`lib, ular avtomatik tarzda ishga tushadi;
• elektron o`quv qo`llanmani mundarijasini shakllantirish va bezash
uchun zarur bo`lgan fayllarni biriktiradi. Bu fayllar nusxasi ham yaratilgan.
Yuqorida keltirilgan barcha komponentalar GEOMETRIYA dasturining
“ ”
distributivi hisoblanadi. Agar mazkur komponentalardan birortasi yo`qolsa yoki
42

buzilsa elektron o`quv qo`llanma qaytadan yuklanadi.
Test sinovi tashkil etish, o`tkazishning funksional tuzilmasi quyidagicha:

GEOMETRIYA” dasturi komponentalarini BOga direktoriyaga ko`chirish“
yoki o`chirish ta`qiqlanadi. Aks holda dasturni ishlamay qolishiga sabab bo`ladi.
Bunday holat yuz berganda dastur qayta o`rnatiladi. Avtomatlashtiril
gan kirish
Ro yxatdan
’
o tish
’ Foydalanuvchi
oynasi Administrator
sahifasi
Test sinovi
natijalari Test sinovini
yangidan
topshirish Sayt ishini sozlash va
tahrirlash
Test dasturiTest
sinov
i
proto
koli
Foyd
alanu
vchi
huqu
qiFoyd
alanu
vchi
lar M
B
Foydalanuvchilar
ro yxati
’
Foydalanuvchilar
ro yxatini
’
ko rish va
’
tahrirlash Test sinovidan olingan
natijalar
(umumiy qisman)Yangi dasturiy
ta minotni
’
yuklash
MO Tda test sinovini o tkazishning funksional
’ ’
tuz i lmasi
43

GEOMETRIYA dasturining Vositalari paneli”ni qarab o`tamiz“ ” “ .
“ Fayl ” vositalar paneli:
Yaratish . Bu buyruq joriy loyihadan tozalab, yangi loyihani
“ ”
shakllantirishga imkon beradi.
Ochish . Avval yaratilgan loyihani ochadi.
“ ”

“ Sa q lash ” . Joriy loyihani saqlaydi (material paragraf yoki test
savollaridan iborat).
Tozalash . Joriy loyihani tozalash.
“ ”
Har qanday formatga o`tkazish.
Har qanday formatda saqlangan x ususiy faylni.
Har bitta test savoliga vaqt berish.
Testni xavfsizligi (parol) ni o`rnatish.
Test savollarni yoki javoblarni qo`shish.
Nusxa ko`chirish (testdan yoki javoblardan)
Test savollarining boshiga o`tish.
44

Test savollarining oxiriga o`tish.
Bitta test yoki bitta javobni ortiga o`tish.
Bitta test yoki bitta javobni keyiniga o`tish.
Tahrirlagich - elektron o`quv qo`llanmani materiallar bilan to`ldirish va
tahrirlash rejimi. Oldingi qadamda elektron o`quv qo`llanma tayyorlangan kartasi
materiallari bilan to`ldiriladi. Ya`ni bu materiallar matnli, rasmli, grafikli, jadvalli
va gipermurojaatli ma`lumotlardan iborat bo`ladi. Ushbu rejimning barcha
vositalari dasturni asosiy bo`lgan Fayl , Qo`yish , Matn va Jadval vositalar“ ” “ ” “ ” “ ”
panellarida keltirilgan. Bu panellarda joylashgan vositalarni amalga oshishi
yuqorida foydalanuvchi uchun keltirilgan bayonnomada o`z aksini topgan.
Bezash - ishlab chiqilayotgan elektron o`quv qo`llanmani ko`rinishini sozlash
rejimi. Bunda elektron o`quv qo`llanma bosh sahifasi va mundarijasining ko`rinish
parametrlari belgilanadi. Bu parametrlar elektron o`quv qo`llanma bilan ishlashda,
ya`ni WEB-brauzer oynasida foydalaniladi. Rasmda mundarija ko`rinishini
rasmiylashtirishni sozlovchi parametrlar keltirilgan bo`lib, uni punktlarida aks
etuvchi shriftni, shrift o`lchamini va shrift rangi tanlanadi. Shuningdek , besh xil
ko`rinish bilan mundarija punktlarini belgilash imkoniyati mavjud.
Kerakli parametrlarni tanlagandan so`ng , dastur avtomatik ravishda barcha
o`zgartirilgan ko`rinishlarni qabul qiladi. Shuningdek, elektron o`quv qo`llanma
mundarijasi oynasi va bosh sahifa fonlarini ham o`zgartirish imkoniyati mavjud.
Fonga ixtiyoriy rasm yoki rang qo`yish mumkin.
Testlashtirish
— test savollari majmuasini tashkil etish rejimi. Bu rejimda
elektron o`quv qo`llanmadan foydalanuvchi materiallarni o`zlashtirish darajasini
tekshirish uchun elektron o`quv qo`llanma test savollari tuzish mumkin. Javoblar
soni savollar tuzishdan oldin tanlanadi. Javoblar sonini 2 tadan 9 tagacha tanlash
mumkin.
45

Oynani 1-sohasida test savollari tartibi keltirilgan. Ushbu sohaning tepa
qismida t o` r t ta tugmali vositalar paneli bo`lib, tugmalar mos ravishda qo`shish,
o`chirish, test s avolini yuqori va p astki qismga siljitish uchun xizmat qiladi.
2-sohadagi oyna o`zida javoblar va ularning to`g`rilik koeffisiyentini
mujassamlashtiradi. Shu bilan birga bu yerda talab qilinsa, javoblarga izohlar kiritish
mumkin. Mazkur izohlar test natijalari bilan foydalanuvchi tanishishi uchun
chiqariladi
Topshiriqni bajarish vaqti bitta savolga 1 minutdan ko`rsatilgan. Test
savollari murakkabligiga qarab o`qituvchi test savollariga javob berish vaqtini
belgilashi mumkin.
Test savol va javoblari tarkibida matematik formula, rasm, jadval hamda
grafiklardan erkin foydalanish mumkin.
Dastur bilan ishlash jarayonini ayrim namunalari 1-10 rasmlarda keltirilgan.
1- rasm. Elektron o`quv qo`llanmaning ishga tushishi.
46

2-3-rasm. Elektron o`quv qo`llanmaning mundarija qismi.
47

4-5-6-rasm. Elektron o`quv qo`llanma mavzusining ko`rinishi.
49

7-8-9-rasm. Elektron o`quv qo`llanmada chizmaning animatsion ko`rinishi.
50

12-13-14-rasm. Elektron o`quv qo`llanmada test olish va test natijasining
ko`rinishi.
15-rasm. Test kiritish yoki testni tahrirlash dasturining ko`rinishi.
52

16-rasm. Test kiritish olish dasturining 1-qadami.
17-rasm. Test olish dasturining ko`rinishi.
53

X U L O S A
Ushbu bitiruv ma lakaviy ish ni bajarish jarayonida :
1. Kompyuter va axborot texnologiyalari tushunchalarining mazmun va
mohiyati aniqlandi.
2. Kompyuter texnologiyalari o`quv jarayoniga qo`llash tamoyillari ishlab
chiqildi.
3. Kollejlarda geometriya kursini o`qitishda axborot texnologiyalaridan
foydalanishdagi asosiy muammolar aniqlandi va ularni bartaraf etish yo`llari
belgilab olindi.
4. Geometriya kursi bo`yicha elektron o`quv adabiyoti yaratish uchun
HTML hujjatlaridan foydalanish asoslandi va HTMLda elektron o`quv–
adabiyotini yaratish strukturasi ishlab chiqildi.
5. Elektron o`quv adabiyotidan o`quv adabiyotiga qo`yilgan didaktik,
pedagogik va psixologik talablar aniqlangan.
6. Elektron o`quv adabiyot yaratish uchun GEOM
“ ETRIYA nomli dastur ”
ishlab chiqilgan.
Geometriya kursini o`qitishda kompyuterlardan o`qitishning texnik vositasi
sifatida foydalanish bo`yicha mavjud tajribalar tahlili shuni ko`rsatadiki,
Respublikamiz kollejlarida geometriya kursini kompyuterlashtirish sohasida
muayyan tajribalar to`plangan, nazariy va amaliy xarakterga ega bo`lgan bir qator
ijobiy natijalar qo`lga kiritilgan. Ammo shu bilan bir qatorda bu sohada o`z
yechimini kutayotgan bir qator muammolar mavjudligi ham aniqlandi. Jamiyatni
axborotlashtirish jarayoni bilan bog`liq holda geometrik ta`lim mazmunida ro`y
beradigan o`zgarishlar hisobiga talabalarning geometrik tayyorgarligini
ta`minlashga ko`maklashuvchi metodik tizim yaratish ana shunday muammolardan
biri hisoblanadi.
54

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. I.A.Karimov O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida T.: 2011yil.“ ”
2. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
3. Asosiy vazifamiz Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada
–
yuksaltirishdir.
– Prezident I.Karimovning 2009 yilning asosiy yakunlari va 2010
yilda O`zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustuvor
yo`nalishlariga bag`ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma`ruzasi //
Xalq so`zi, 2010 yil 30 yanvar.
4. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish
ustuvor maqsadimizdir. Prezident I.Karimovning O`zbekiston Respublikasi
– –
Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisidagi ma`ruzasi //
Xalq so`zi, 2010 yil 28 yanvar.
5. A.S.Atanasyan va boshqalar. Geometriya.- T.: O`qituvchi, 1993
6. V.Dranov Macromedia Flash MX. Sank-Peterburg 2003-yil. 620-628-s.
“
7 . M.Oripov Internet va E-mailda ishlash .
“ “ Universitet nashriyoti 2006-yil 203-
210 s.
8 . I.Isroilov, Z.Pashayev Geometriyadan masalalar to`plami. Akademik litseylar
“ “
va kasb-hunar kollejlari uchun sinov darsligi. Toshkent “O`qituvchi” 2000-yil 35-
38-bet.
9. H.M.Sayfullayeva “Geometriya” kasb-hunar kollejlari uchun. Toshkent
“O`qituvchi” 2000-yil 62-64-bet.
10. С.С.Гуламов, А.Х.Абдуллаев Виртуальные стенды для имитации функций
учебных мастерских и лабораторных установок. МВИССО. Ташкент, 2002
11. M.X.Lutfillayev Multimediali elektron o`quv adabiyotlarda o`qitish metodikasi
// «Uzluksiz ta`lim» jurnali. 4-son. Toshkent, 2002. 79-82 betlar.
12 . http:// www.internet.uz Internet axborotlari uchun maxsus sayt
–
13 . http:// www . dic.teic.uz Masofaviy ta`lim uchun maxsus sayt
–
14. http:// www.intuit.ru
– Axborot texnologiyalari Internet universiteti sayt i
15. http://www.google.u z
– O`zbekistondagi google ma`lumotlar qidiruv serveri
16. www.ziyo.net.uz Internet axborotlari uchun maxsus sayt
–
55

Купить