Yosh va pedagogik psixologiya faniga kirish - Психология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Психология

Yosh va pedagogik psixologiya faniga kirish

Купить

Yosh va pedagogik psixologiya faniga kirish .
Reja:
1. Yosh va pedagogik psixologiya fanining tadqiqot sohasi va muammolari.
2. Yosh va pedagogik psixologiya fanining predmeti, maqsad va vazifalari.
3. Yosh va pedagogik psixologiya fanining asosiy muammolari.
4. Yosh va pedagogik psixologiya faniga oid ilmiy bilimlarning vujudga kelish
tarixi.

Yosh va pedagogik psixologiya fanining mavzu bahsi turli yoshdagi
odamlarning (bolalar, o’quvchilar, kattalar, erkaklar, ayollarning) (ontogenezda)
tug’ilganidan to umrining oxirigacha psixik rivojlanish jarayonini, shaxsning
shakllanishi hamda o’zaro munosabati qonuniyatlarini o’rganishdan iboratdir.
Yosh va pedagogik psixologiya insonda turli psixik jarayonlar (sezgi, idrok,
xotira, tafakkur, xayol va hokazolar) rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlarini,
uning har xil faoliyatini (o’yin, o’qish, mehnat kabilar), er va ayolning jinsiy
tafovutlarini, shuningdek, inson shaxsining tarkib topishini ilmiy jihatdan tadqik
qiladi.
Inson psixikasining rivojlanish davrlarini aniqlash, shu sohadagi ma’lumotlarni
to’plash ham mazkur psixologiyaning mavzu bahsiga kiradi. Bolaning
tug’ilishidan to voyaga yetgunicha har tomonlama rivojlanishi, jamiyatning teng
huquqli a’zosi bo’lgunicha ulg’ayishi va shaxsining tarkib topishi muammolarini,
bularning psixologik mexanizmlarini aniqlash va sharhlash Yosh va pedagogik
psixologiya sohasining muhim jihatidir.
Bola jamiyatning a’zosi, mukammal shaxs sifatida muayyan ijtimoiy muhitda
kamol topar ekan, uning butun bilish jarayonlari, o’ziga xos xususiyatlari va ruhiy
holatlari, ongi rivojlanadi. Ana shu ri vojlanish natijasida uning psixikasi, ongi
go’dakning dastlabki oddiy aks ettirish (in’ikos) tarzidagi sodda ongidai balog’atga
yetgan insonlarga xos tevarak-atrofni, borliqni, odamlarni aniq, yaqqol, to’la va
anglab aks ettirish darajasigacha taraqqiy etadi.
Inson zotining turli jihatlarini o’rganish bilan bolalar anatomiyasi va
fiziologiyasi, oliy nerv faoliyati fiziologiyasi, gigiyena, pedagogika, etnografiya
kabi fanlar shug’ullangani kabi uning kamol topishidagi qonuniyatlarni, subyekt
psixikasini, ongining mantiqiy mexanizmlarini, umuman, odam zotining
tug’ilganidan to voyaga yetgunicha psixik rivojlanishini psixo logiya fanlari
sistemasining alohida sohasi - bolalar psixologiyasi fani o’rganadi va tadqiq
qiladi.
Bolaning psixik rivojlanishini kuzatgan psixologlar (L.S.Vigotskiy,
P.P.Blonskiy, A.Vallon, J.Piaje va boshqalar)ning aniqlashicha, mazkur kamol

topishning o’ziga xos xususiyatlarga asoslangan (senzitiv — qulay) davrlari
mavjud bo’lib, ular individning o’zi yashab turgan muhitda (bog’cha, oilada)
tutgan o’rni, bilish jarayonlari, o’ziga xos xususiyatlari, holatlari, shaxsi va
ongining o’sishi darajasi bilan bevosita bog’liqdir.
Tadqiqotchilarning uqtirishiga ko’ra, tabiat va jamiyatning qonunlari singari
kamol topayotgan bola shaxsi rivojlanishining ham o’z qonunlari bor. Bu qonunlar
psixologiya fanining maxsus tarmog’i — bolalar psixologiyasini n g predmetiga
kiradi. Yosh va pedagogik psixologiya sohasi inson psixikasi faqat miqdor
jihatdan emas, balki sifat jihatdan ham rivojlanishi, takomillashib borishi va
o’zgarishi haqidagi metodologik hamda fenomenologik qoidaga amal qiladi.
Har bir fanning o’z predmeti borligi singari bolalar psixologiyasining ham o’zi
tekshiradigan sohasi hamda tadqiqot metodlari bor.
Umumiy psixologiya psixika va uning zohir bo’lishi, rivojlanish qonuniyatlari
haqidagi fan bo’lsa, yosh davri yoki Yosh va pedagogik psixologiya turli yoshdagi
insonlarning (jinslarning) psixik taraqqiyoti, psixik xususiyat lari va bularning
o’ziga xos omillari, mezonlari hamda mexanizmlari haqidagi fandir. Shuningdek, u
muayyan yoshdagi insonlarning faqat o’ziga xos xususiyatlarini ham o’rganadi.
Shuning uchun ijtimoiy hayotda, ta’lim va tarbiyada, guruhlar hamda jamoalarda,
ishlab chiqarishda, oilaviy munosabatlarda Yosh va pedagogik psixologiya
alohida o’rin tutadi. Inson shaxsining tarkib topishi va bilish jarayonlarining
rivojla nishi muammosini shaxs psixikasining taraqqiyoti qonunlarini hisobga
olmay oqilona hal qilib bo’lmaydi. Shuning uchun XXI asrga kelib «inson omili»
masalasi dolzarb mavzuga aylandi.
Yosh va pedagogik psixologiya — inson psixikasining ri vojlanish qonuniyatlari
va xususiyatlari hamda shu taraqqiyotning bosqichlari to’g’risidagi fandir.
Yosh va pedagogik psixologiyaning asosiy vazifasi shaxsning kamol topishi
qonuniyatlari va turli yosh davridagi odamlarda vujudga keladigan psixik faoliyat,
holat va shart-sharoitlarning o’zaro ta’siri xususiyatlarini aniqlashdan iboratdir.
Yosh va pedagogik psixologiya ana shu vazifani hal etish bilan amaliy
maqsadlarni ro’yobga chiqaradi: ta’lim-tarbiya ishlarini takomillashtirishga

yordam beradi, moddiy ne’matlar ishlab chiqarishning samaradorligini oshirishga,
millatlararo munosabatlarni yaxshilashga, shaxslararo muloqotni to’g’ri
yo’naltirishga, jamoada ijobiy psixologik muhit yaratishga, uzoq umr ko’rish
sirlarini ochishga, oilaviy munosabatlarni mustahkamlashga, ajralishlarning oldini
olishga xizmat qiladi. Modomiki shunday ekan, kamolotning turli davrlarini
insonning yosh va jinsiy xususiyatlarini hisobga olmay turib , yuqoridagi
vazifalarni hal qilib bo’lmaydi.
Mazkur psixologiya fanining sohasi alohida pred met sifatida XIX asrning
boshlarida vujudga kelgan, lekin dastlabki ildizi qadimgi yunon madaniyatiga
borib taqaladi. Uning predmeti va qonuniyatlari to’g’risida jahon psixologiyasi
olamida turli qarashlar nazariyalar mavjud. Ularning juda keng tarqalganlari
biogenetik (I.Shtern), sosiogenetik (K.Le vin), bixevioristik (E.Torndayk),
psixoanalitik (3.Freyd) nazariyalaridir. Shuningdek, ilmiy metodlarga asoslanib
tadqiqotlar olib borgan olimlar ham juda ko’p. Ular to’g’risida keyingi sahifalarda
batafsil to’xtalgan.
Ilmiy psixologik adabiyotlar, empirik ma’lumotlar Yosh va pedagogik
psixologiyaning mustaqil fan sifatida ajralib chiqishiga qator omillar va holatlar
sabab bo’lgan, degan xulosaga keldik. Quyida ana shularni bayon qilamiz.
1. Barcha fanlar negiziga kirib borgai evolyusiya g’oyasining (Ch.Darvin) inson
psixikasining rivoj lanishi jarayonida o’rganish zarurligi.
2. Umuminsoniy, umumpsixik qonuniyatlar turli yoshdagi odamlar xatti-
harakatini, psixik xususiyatla rini va bolalarning o’sishiga biror faoliyatning
ta’sirini aniqlash uchun yetarli emasligini e’tirof etish.
3. Yosh va pedagogik psixologiya insonning (tug’ilganidan umrining
oxirigacha) kamoloti uchun metodologik va nazariy ahamiyatga ega ekanligi tan
olingani.
4. Turli yoshdagi odamlar (maktabgacha yoshdagi bolalar, maktab o’quvchilari,
o’rta va oliy o’quv yurtlarining talabalari, ishchilar, xodimlar, qariyalar har xil
psixologik xususiyatlarga ega ekanligi sababli tarbiya, ishlab chiqarish, ijtimoiy-
ta’minot muassasalari, mehribonlik uylari, koloniyalar, yordamchi maktablar,

internatlar, psixonevrologik dispanserlar, qariyalar uylari, shifoxonalar va
boshqalar)ning xodimlarida extiyojlar ortib borayotgani.
5. Tibbiyot fani va uning tarmoqlari rivojlanishi, psixiatriya, psixonevrologiya,
psixogigiyena, sangigiyena, bolalar va kattalar patologiyasi, neyroxirurgiya,
genetika, oliy nerv faoliyati va hokazolar bo’yicha kom pleks tadqiqotlarning
vujudga kelishi, psixologiya, biologiya, medisina, sosiologiya fanlarining
hamkorligida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilishi, ya’ni integrasiyaning amalga
oshishi.
6. Yuridik ( h uquqshunoslik) psixologiyasi va uning sohalari ijtimoiy
hayotimizda sezilarli o’rin egallayotgani hamda yoshlar o’rtasida
qonunbuzarlikning davom etayotgani (sud ishi psixologiyasi, kriminal psixologiya,
penitensiar yoki axloq tuzatish mehnati psixologiyasi; voyaga yetmagan
qonunbuzarlar muammosi va jinoyatning oldini olish masalalari).
7. Amaliy psixologiyaning ijtimoiy-siyosiy tus olayotgani va turmushning har
bir jabhasiga kirib borishi, shuningdek, o’z o’rnini topayotgani (psixologik
konsultasiyalar, maslahatlar, auto va sosial treninglar, ishbilarmonlik o’yinlari, art
va psixoterapiya, professiogramma, psi xodiagnostika va hokazolarga talab ortishi).
8. Psixologiya fani sohalarining inson ontogenezidagi o’zgarishlarga doir,
bilimlarga ehtiyoji va talabi ortayotgani (harbiy, sport, savdo, mehnat, kosmik,
muhandislik, ijod, aviasiya, reklama, menejment psixologiyalariga aniq materiallar
zarurligi).
9. Ekologiya muammolari, zoopsixologiya va etolo giya vazifalari, millatlararo
munosabatlarni barqarorlashtirish, insonparvarlik g’oyalarini turmush tarziga olib
kirish masalalarining dolzarbligi (ekologiya va inson, qiyosiy psixologiya, shaxs
psixologiyasi, etnik psixologiya va hokazolar).
10. Moddiy ishlab chiqarishni ko’paytirish, sanoatda va qishloq xo’jaligida
kishilarning haqiqiy xo’jayinlik tuyg’usini uyg’otish, aqliy va jismoniy
imkoniyatlarni qidirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, inson — inson,
inson — texnika, yer — inson, inson — iqlim munosabatlarini izchil o’rganish
za rurligi.

11. Oilaviy munosabatlarni yaxshilash, ajralishlarning oldini olish, inoq oila
yaratish, yoshlarni turmushga tayyorlash, o’z joniga qasd qilish hollarini bartaraf
etish, oilada tenghuquqlilikni qaror toptirish va bolalar tarbiyasini takomillashtirish
vazifalari.
12. Inson uzoq umr ko’rishining sirlarini — gerantopsixologik qonuniyatlarni
ochish va targ’ib qilish, davlat muassasalarida, nodavlat tashkilotlarida, psixologik
bilimlardan o’z o’rnida foydalanish, uzoq umr ko’rishga zamin tayyorlash,
qariyalar pansionatlarida ularning ruhiyatiga mos munosabatda, odilona muloqotda
bo’lish kerakligi Yosh va pedagogik psixologiya ni rivojlantirishni taqozo
etmoqda.
Turli yosh va har xil jinsdagi insonlar psixikasining rivojlanishi, o’zgarishi,
vatanimizda yashayotgan barcha millat va elatlarning axloqiy va jismoniy kamol
topishiga ijobiy ta’sir qiladigan omillar hamda shart-sharoitlarni bilish va ulardan
unumli foydalanish hozirgi davrda nihoyatda zarur masala bo’lib qoldi. Xalq
ta’limi xodimlari, ishlab chiqarish va ilmiy-tadqiqot muassasalarining, qishloq
xo’jalik jamoalarining, fan, adabiyot va madaniy-oqartuv tashkilotlarining
rahbarlari insonni har tomonlama kamol topgan, ma’lumotli, mahoratli, aql-
zakovatli, ijodiy izlanishga moyil shaxs sifatida kamol topish jarayoni qanday
sodir bo’lishini, keksayishning xususiyatlari va o’ziga xos jihatlarini bilishga
qiziqmoqdalar. Shunday ekan, tarbiya tizimi da va ishlab chiqarishda psixologiya
bo’yicha bilimsizlik va chalasavodlilikni yo’qotish uchun bolalar ruhiyatidan
qariyalar ma’naviyatigacha nazariy va amaliy bilimlarni egallash hozirgi
davrimizning muhim talabidir.
Endilikda insonni aks ettirish faoliyatining rivojlanishi qonuniyatlarini,
odamni ng bosh miya yarim sharlari po’stidan haqiqiy jism , obraz (timsol) sifatida
ro’yobga chiqishini, nima sababdan mazkur obraz o’zgarishini va bu o’zgarish
kishining ruhiyatiga ta’sir qilishini tushuntirish uchun dialektik materializmning
psixika tashqi dunyoni in’ikos ettiradi, degan ta’rifining o’zi yetarli emas. Mazkur
hodisaning chuqurligini — aks ettirish jarayonini genetik metod bilan o’rganish

orqaligina asoslab berish mumkin. Psixikaga nisbatan biosfera va neosfera nuqtai
nazaridan yondashish ijobiy natija sari yetaklaydi.
Ma’lumki, go’daklik davridagi oddiy sezishdan boshlab, mantiqiy fikr
yuritishgacha o’tadigan davr nisbatan uzundir. Endigina tug’ilgan chaqaloq ham
dastlabki soatlardan boshlab sezgi organlari yordamida atrof-muhitni aks ettirishga
kirishadi. Biroq uning tafakkuri bir necha oylar va, hatto, yillar davomida vujudga
keladi, nutq bilan tafakkurning birligi mazkur rivojlanishni amalga oshiradi.
Bunday holat o’ta murakkab hissiy bili щ dan mantiqiy tafakkurga o’tish jarayoni
bosqichini tadqiq etish imkonini beradi.
Hozir gi psixologiya fani individual ong o’sishining turli bosqichlarida amaliyot
bilan hissiy bilish o’rtasidagi, amaliyot va mavhum tafakkur orasidagi juda
murakkab, o’zgaruvchan ichki munosabatlar hamda mexanizmlarni ifodalay oladi.
Inson psixikasining vu judga kelishi va rivojlanishini, uning turli qirralarini
o’rganish odamning psixik o’sishi, uning obyektiv va subyektiv sabablari, omillari,
shart-sharoitlari to’g’risida ma’lumotlar to’plash imkonini bera oladi.
Mazkur muammoga ilmiy yondashish insonning hayot sharoitlari , shaxsiy
xususiyatlari, qobiliyatlari, sifatlari, qiziqish ko’lami, irodaviy fazilatlari, muayyan
his-tuyg’ularining mazmuni, to’laligi va hokazolarni yoritish demakdir. Ilmiy
ishlar olib borayotgan tadqiqotchi katta yoshdagi odamlardan hayot sharoitining
tayyor mahsulini o’rganadi, lekin bu bilan sinaluvchining psixikasi qanday vujudga
kelgani, kechishi, aks ettirish xususiyatlarini tushuntira olmaydi. Ana shu
murakkab jarayonni bilish uchun bolaning psixika si turmush hodisalari va
sharoitlari bilan bog’liqligini aniqlab olinmasa, tajriba o’tkazuvchi o’zi
o’rganayotgan nazariy masalalarni ishonarli darajada isbot qila olmaydi.
Inson psixikasining rivojlanishidagi sabab-oqibat va ularning variantlari,
invariantlari, modifikasiyalari, munosabatlarini bilish bola tarbiyasida eng qulay
shart-sharoitlarni vujudga keltirish uchun nihoyatda zarur.
Shunday qilib, Yosh va pedagogik psixologiya fanini o’rganish ham nazariy,
ham amaliy ahamiyatga ega. U ham boshqa fanlar qatorida rivojlandi, bunda
eksperimental biologiya va genetika, medisina, sosiologiya kabi fanlarning xizmati

kattadir. Ontogenez va differensial psixologiya fani dialektikaning prinsiplariga,
oliy nerv faoliyati qonunlariga, differensial psixofiziologiya qonuniyatlariga,
psixologlar to’plangan materiallarga tayanib, inson psixikasining kechishi,
rivojlanishi, o’zgarishi yuzasidan bahs yuritadi. Ijtimoiy turmushning barcha
jabhalaridagi amaliy masalalarni hal qilishda faol ishtirok etadi.
Adabiyotlar.
1. Oilaviy hayot etikasi va psixologiyasi. O.To’rayeva. Tosh-t. O’qit. - 1990.
2. Yusupov E., Ismoilov. Inson odobi bilan. -T., O’zb-n., 1983.
3. Mirtursunov.Z.F. O’zbek xalq pedagogikasi. -T., «Fan», 1973.
4. Oila pedagogikasi. A.Munavvarov. Xalq pedagogikasi va ma’naviy qadriyatlar tarbiya manbai.
Tosh-t. O’qit. - 1992.
5. Talabalar uchun psixologiyasidan topshiriqlar. L.P.Xoxlova. -T., O’qit. - 1992.
6. Mirzakalon Ismoiliy. Odamiylik qissasi. -T., «O’zbek-n»., 1975.
7. Psixologiya v semye. I.Plotniyeks. Moskva. «Pedagogika» 1991.
8. Oila tayanchi.Ilmiy maqolalar to’plami., Toshkent T.D.P.U. 1998.

Yosh va pedagogik psixologiya faniga kirish

Купить