Yoshlarda ahloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishning psixologik xususiyatlari - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	144.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Yoshlarda ahloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishning psixologik xususiyatlari

Купить

1 Yoshlarda ahloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishning psixologik xususiyatlari

2 Kirish………………………………………………………..……………...3 I- bob: Yoshlarda axloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishning psixologik xususiyatlarini nazariy tahlil etish.......................................................7 1.1.О‘rta Osiyo mutafakkirlarining axloq-odob haqidagi qarashlari…... …..7 1.2.Axloqiy va madaniy malakalar haqidagi tushuncha....................... ……17 II- bob: Yoshlarda axloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishning psixologik omillarini o`rganish……….................................................................27 2.1.Oilada axloqiy tarbiya va madaniy malakalarni shakllantirish ................27 2.2. Yoshlarda axloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishda xalq milliy urf-odatlarining va an’analarning roli.. ………….................…...............................46 2.3.

3 K i r i sh Jamiyatda kechayotgan ijtimoiy islohotlarning samaradorligi uning fuqarolari ega bо‘lgan ma’naviyatga bog‘liq. Shu bois mustaqillikning dastlabki yillarida О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov jamiyat rivojlanishining ma’naviy-axloqiy negizlarini aniq belgilab berdi. Bular: umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik, xalqimizning ma’naviy merosini mustahkamlash va rivojlantirish, insonning о‘z imkoniyatlarini erkin namoyon qilishi va vatanparvarlikdir. Zero, jamiyat rivojlanishi faqat uning iqtisodiy taraqqiyotinigina emas, balki ma’naviy yuksalishini ham taqozo etadi. Har qanday mafkura kabi О‘zbekiston Respublikasi milliy istiqlol mafkurasining asosiy g‘oyalaridan biri ham jamiyatda ma’naviy-axloqiy qarashlarning ustuvorligiga erishish sanaladi. Ijtimoiy tarbiyaning bosh

4 bilan g‘ururlana oladi, о‘z Vatani boyliklarini saqlaydi, uni yanada boyitadi, gо‘zalliklaridan bahramand bо‘ladi, har qanday zararli illatlarga qarashi kurashadi, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni avaylab asraydi. Mamlakatimiz erishgan istiqlolni mustahkamlashda va uni yanada rivojlantirishda ma’naviy sog‘lom avlodni voyaga yetkazish va ularda ma’naviy-axloqiy xulq-atvor shakllantirish bugungi kunning eng dolzab masalalaridan biridir. Ma’naviy-axloqiy tarbiya mohiyatiga kо‘ra inson ongining jamiyat bilan aloqadorligi, jamiyat oldida burchli ekanligi, о‘z xulq-atvorini jamiyat taraqqiyoti darajasiga bog‘liqligini tushunishi, jamiyat tomonidan tan olingan axloqiy meyor, ideal hamda talablarni bajarishda mas’uliyatni his etishi, ma’naviy-axloqiy bilimlarning e’tiqodga aylanishi va bu e’

5 6) Yoshlarda axloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishning psixologik omillari va mexanizmlarini tahlil qilish hamda uning barkamol shaxs shakllanishidagi ahamiyatini kо‘rsatish. Bitiruv malakaviy ishning obyekti: Qarshi pedagogika kolleji talaba yoshlari. Bitiruv malakaviy ishning predmeti: Yoshlarda axloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishning psixologik omillari va mexanizmlarini tahlil qilish hamda uning barkamol shaxs shakllanishidagi ahamiyatini kо‘rsatish jarayoni. Bitiruv malakaviy ishning asosiy metodlari: Yoshlarda axloqiy va madaniy malakalarni shakllantirish masalalari о‘rganilgan ilmiy, uslubiy adabiyotlar tahlili. Bitiruv malakaviy ishning metodologik asoslari: Umumiy psixologiya, yosh va pedagogik psixologiyaning asosiy prinsiplari, shaxsga taalluqli yondashuvlar

6 I- bob: Ilmiy adabiyotlarda axloq-odob va axloqiy tarbiya muammolarining о‘rganilishi 1.1.О‘rta Osiyo mutafakkirlarining axloq-odob va oila haqidagi qarashlari Jahon fani va madaniyatiga g‘oyat ulkan hissalar qо‘shgan О‘rta Osiyolik donishmandlar о‘zlarining keng qamrovli fikrlari bilan insonni qanday qilib baxtli hayotga yо‘llash mumkinligi borasida ham riyozat chekib izlaganlar, bu xususida odilona yо‘l topish uchun intilganlar. Ular о‘zlarining ana shu mazmunda yaratgan asarlarida axloqiy, odobli bо‘lish, fayz – barakali, totuv oila qurish baxt – iqbolga eltuvchi ishonchli yо‘llardan ekanligini kо‘rsatib berishgan. О‘rta Osiyodagi axloq, odob va oila haqidagi qarashlarning boshida xalqning о‘lmas dahosi yorqin nur sochib turadi. Sharqning buyuk faylasufi Abu Nasr Farobiy zabardast al

7 Farobiy baxt tushunchasini kishilarning turmushidagi saodatga erishuvi, deb tushunadi. Yaxshilik va yomonlik, burch va vijdon, nomus va adolat kabi kategoriyalaridan farqli о‘laroq, ya’ni umumiylashtirilgan baxt kategoriyasining yangi qirrasi maydonga chiqdi; u boshqa kategoriyalarni о‘z ichiga oladi. Uning fikricha, - “baxtga erishish uchun foydali bо‘lgan hamma narsa va baxtga erishilishida ishga solinadigan hamma narsa ... yaxshilikdir... va baxtga biron – bir darajada tо‘sqinlik qiladigan hamma narsa – mutlaqo yomonlik”dir. Farobiy axloqning bilim bilan mushtarakligini asoslab beradi. Uningcha, bilimlar insonni yaxshi axloqi, saxovatli va aql – idrokli qiladi. Inson bilimsiz о‘zi kо‘zlagan maqsadiga erisha olmaydi. Yaxshi inson bо‘lish uchun odamda imkoniyat bо‘lmog‘i zarurligi kо‘r

8 minerologiya, ijtimoiy sohalarning yirik bilimdoni edi. Uning kо‘pchilik asarlarida insonning ahloq va odob xususida mukammal fikrlar bayon etilgan. Mutafakkirning “Minerologiya”, “Geodeziya”, “Hindiston”, “О‘tgan avlodlar obidalari” nomli yirik asarlarida inson shaxsi, uning axloqiy kamoloti, aql – idroki, halovat va lazzat, sabr – toqat va kamtarlik, gо‘zallik va did, poklik va jо‘shqinlik kabi tushunchalarga tafakkur ilmining yetuk bilimdoni sifatida ta’rif beradi. О‘z zamonasining qomusiy bilimdoni bо‘lgan Beruniy: “inson jamiyatda о‘z qarindosh – urug‘lari bilan birlashib olishga majburdir, bundan maqsad bir – birini qо‘llab – quvvatlash hamda har bir kishining ham о‘zini, ham boshqalarni ta’minlash uchun ishlarni bajarishdir”, degan xulosaga keladi. Beruniy “О‘tgan avlodlar obidal

9 aylantirishga, uni ma’naviy shifokorlik bilan davolashga hamda asta-sekin, axloq haqidagi kitoblarda kо‘rsatilgan usullar bilan illatlarni bartaraf etishga qodirdir”. Ma’lumki, tabiatda, inson hayotida barcha narsalar muayyan о‘lchov asosiga qurilgan. Beruniyning fikricha, har bir odam ana shu о‘lchov, meyor qonuniyatlariga jiddiy amal qilib, maromida harakat qilsagina Ona tabiat in’om etgan imkoniyatlardan о‘z manfaati uchun oqilona foydalana oladi. Sharqda va jahon ilm-fanida Abu Ali ibn Sinoning nomi kо‘p tilga olinadi. U buyuk qomusiy olim sifatida tibbiyot, riyoziyot (matematika), falakiyot, fizika, kimyo, biologiya, dorishunoslik, ruhshunoslik, fiziologiya, filologiya, falsafa, axloq, estetika va badan tarbiya kabi kо‘plab fanlarning yetuk bilimdonidir. Mutafakkirning qalamiga man

10 Allomaning axloq-odob, poklik va salomatlik tо‘g‘risidagi qarashlarida juda katta ibratli fikrlar bor. Abu Ali ibn Sino tо‘g‘ri sо‘zlash va tо‘g‘ri ishlash, halollik,insofli va adolatli bо‘lish, xushmuomala va shirinsuxanlikni odat qilish, nafsga berilmaslik, fozillar suhbatidan bahramand bо‘lish; kattalarning izzatini joyiga qо‘yish, kichiklarga shafqatlilik, samimiy dо‘stlik, muhtojlarga yordam berish va in’om – ehson qilishni unutmaslik, nodonlarga nasihat, maslahat berish kabi fazilatlarni barcha ezgulikning asosi ekanligini ta’kidlaydi. Hayotda inson salomatligi oilaviy muammolar uchungina emas, balki ijtimoiy masalalarni sog‘lomlashtirishda ham muhim ekanligiga e’tibor qaratiladi. Olimning “Urjuza”, “Tib haqida she’riy asar” va “Yurak dorilari” asarlari esa insonning turmushidagi

11 “Bilim, zakovat sohibi bо‘lishning asosiy kaliti tildir. Til tufayli kishi о‘z ilmi, ahl-idroki, zakovatiga jilo bsradi, fikrini ravshan qiladi. Til, sо‘z kishining qadr-qimmatini oshiradi, ulug‘likka eltadi. Ammo sо‘zni о‘ylab, bilib, kezi kelgandagina sо‘zlash ksrak. Shundagina til va s о ‘zning nafi juda katta b о ‘ladi. О‘ ylamay s о ‘zlansa, s о ‘z kishi q adrini tushiradi, uni el e’tiboridan qoldiradi ” . Yusuf Xos Hojib Sharq xalqlarining turmush tarzini, urf-odatlari va an’analarini yaxshi bilar edi. Shu sababli ham, bu xalqlarning axloq-odob normalariga katta qiziqish bilan q aradi: kattalarni hurmat qi l ish — kichiklarning burchi ekanligini, о ‘z navbatida, kattalar ham kichiklarni e’zozlashi hamma uchun bur ch, i nsoniy qadr-qimmat be l gisi deb bildi. Mahmud Qoshg‘ariy (XI

12 ega edi. Olim ushbu asarida, о‘sha paytlarda butun Turkiston doirasida chо‘zilgan katta hududda yashovchi urug‘lar, qabilalar, xalqlar va ularning tillarini qiyosan urganishdan tashqari, kо‘p sonli sheva va lahjalarning о‘ziga xos fonetikasi, morfologiyasi va leksikasini tilshunoslik nuqtai nazaridan tahlil ham qilib berdiki, bu narsa tekshirishning hozirgi zamon metodini о‘rganishda ham ibratlidir. Kaykovus Sharq pedagogikasi olamida munosib о‘ringa ega bо‘lgan shaxsdir. U о‘zining axloqnomasi – “Qobusnoma”sini 63 yoshida yaratdi va о‘z asarini о‘g‘liga bag‘ishlab yozganligini qayd etadi. Kitobdagi asosiy g‘oya – yoshlarni ota-onani hurmat qilishga, e’zozlashga chaqirishdir. Muallif ota-ona о‘z farzandi uchun, hatto “о‘limga ham tayyor” ekanligini ta’kidlab, о‘z navbatnda, ularni aslo

13 etmasa, hech kim unga sо‘z о‘rgatmoq uchun aziyat chekmasin, nedinkim, mehnati zoye’ ketg‘ay”. Asarda suxandonlik - notiqlik masalalariga katta e’tibor beriladi; nutqning gо‘zal bо‘lishi, nutqda sо‘zni noо‘rin ishlatmaslik masalalari yoritiladi; kishilarni tо‘g‘ri sо‘zlashga, yolg‘on sо‘zdan qochishga da’vat etiladi. Muallif yoshlarning xulq-atvoriga alohida e’tibor beradi; ularga insonparvar bо‘lishni, raiyatga yashirin muomala qilishni ta’kidlaydi. U notiq bо‘lishning yaxshi va noxush jihatlarini, rostgо‘ylik va yolgonchilikning foydali, zararli tomonlarini kо‘rsatib beradi. Kaykovus yozadi: “Kishi suxandon, suxangо‘y (notiq) bо‘lishi kerak. Ammo, ey farzand, sen suxangо‘y bо‘lg‘il va lekin durug‘gо‘y (yolg‘onchi) bо‘lmagil. Rostgо‘ylikda о‘zing shuhrat qozong‘il, toki biror vaqt zar

14 g‘oyalarni tarannum etgan bu nodir asar bugungi davrimiz uchun ham g‘oyatda qimmatlidir. Navoiy ayolning turmushdagi hissasiga quyidagicha tо‘xtaladi: “Yaxshi xotin - oilaning davlati va baxti. Uyning ozodaligi undan, uy egasining xotirjam va osoyishtaligi undan. Husnli bо‘lsa - kо‘ngil yozig‘i, xushmuomala bо‘lsa-jon ozig‘dir. Oqila bо‘lsa, rо‘zg‘orda tartib-intizom bо‘ladi, asbob-anjomlar pokiza va saranjom turadi. Kishi bu kabi jufti halol bilan qovushsa, agar bunday baxtga erishsa, g‘am va kulfatda sirdoshga, oshkor va pinhoniy dard-alamda hamnafas va mahramiga ega bо‘ladi. Turmushda boshingga har qanday jafo tushsa, hamdarding u; teskari aylanuvchi falakdan boshingga har balo kelsa, kо‘makdoshing u. Kо‘nglingga g‘am yuzlansa, u ham g‘amnok; badaningga xastalik va zaiflik yetishsa,

15 lirikasi kishilarni, xususan, yoshlarni hayotga, yor va diyor sevgisi, hijron va g‘urbat dardi, badbinlik va tarkidunyolik ustidan kulish, yaxshi xulq-odob va ma’rifat targ‘ibi, g‘alabalar nashidasi va mag‘lubiyat alami, afsus va nadomat kabi tushunchalarni farosat bilan anglab olishga yetaklaydi; chin insoniy sevgi va uning asosiga qurilan turmushni ulug‘laydi. Allomaning “Boburnoma” asari esa jahon tarixida katta obrо‘ orttirgan shoh bitiklardan bо‘lib, mutafakkirning butun kо‘rgan-bilgan esdaliklari majmuidir. Unda 1494-1529 yillarda bо‘lib о‘tgan voqealar, Movarounnahr, Xuroson, Afg‘oniston va Hindistonda rо‘y bergan feodal urushlar, ularning oqibatlari, turli о‘zgarishlar haqida gap yuritiladi; О‘rta Osiyo va boshqa mamlakatlardagi joylar, tabiat lavhalari san’atkorona va ilmiy ta

16 1.2. Qur’oni Karim va Xadisi Sharifda axloqiy tarbiya haqidagi qarashlar “Qur’on”- dunyo madaniyatining ulkan boyligi, barcha muculmonlarning muqaddas kitobi bо‘lib, arab tilida “Qiroat” ma’nosini anglatadi. “Qur’on” 114 suradan iborat. “Qur’on” kishilarni tenglikka, birodarlikka, tinch-totuv yashashga, ezgulikka undaydi. Shunga kо‘ra, u katta axloqiy qimmatga ega. “Qur’on”ning axloqiy qimmati haqida fikr yuritilar ekan, uning insonning ma’naviy kamolga yetishida qay darajada muhim о‘ringa ega ekanligiga amin bо‘lamiz. Shuning uchun u mana necha asrlardan beri insoniyatning eng ulug‘ qadriyati sifatida e’zozlanib kelinmoqda. Lekin islom aqidalarining, uning axloqiy, huquqiy talablarining asosiy manbai sanalgan “Qur’on” shо‘ro mafkurasi tomonidan qoralanib kelindi. U insonning qadr-qimm

17 musulmonlarni taraqqiyot sari undagan, insonlarni ilm olishga yо‘llagan. Chunki ipson shaxsi, jamiyat ilm bilan kamolga yetadi, taraqqiy etadi. Kishilarni ilmga qiziqtirish uchun “Qur’on”ning “Zumar” surasi 9- oyatida shunday deyiladi. Ayting: “Biladigan zotlar bilan bilmaydigan kimsalar barobar bо‘lurmi?!” Darhaqiqat, faqat aql egalarigina pand-nasihat olurlar. Islomda insonning aqliy kamoloti va tafakkurini rivojlantirishga katta e’tibor beriladi. Bular ilm va haqiqatni dalillar bilan isbotlashda: islomning aniqlik dini, uning taqlid dushmani ekanligida namoyon bо‘ladi. Haqiqatan ham, “Qur’on”da musulmonlarga dalil-isbotsiz narsani qabul qilmaslik buyuriladi, ilm doimo aniqlikni talab etishi, haqiqiy ilmiy narsalarga tayanish kerakligi, gumonga ergashmaslik haqida ta’lim beriladi. Sh

18 Ma’lumki, ilm-fan taraqqiyoti insonning axloqiy kamolga yetishida katta ahamiyatga ega. Shunga kо‘ra, xulq-odob qoidalarini tarkib toptirishga “Qur’on”da asosiy e’tibor beriladi. Har bir shaxsning, jamiyatning ravnaq topishida axloqning asosiy roli tasvirlanadi. Zero, jamiyat a’zosi bо‘lgan har bir kishining axloqsizligi jamiyatga qay darajada zarar yetkazsa, yaxshi axloqli kishilar uning ravnaqiga shuncha hissa qо‘shadilar. “Qur’on”da har bir mо‘min-musulmon bajarishi zarur bо‘lg an yaxshi xulqlar insonni haqiqiy kamolotga undovchi insoniy fazilatlardir, deb tushuntiriladi. Chunki Islom dinining asosiy maqsadi ham yomonlikning oldini olish, kishilarga yomonlikning xunuk oqibatlarini tushuntirish hamda ularni doimo tо‘g‘ri yо‘lda yurishga chaqirishdan iboratdir. “Qur’on”da insonda imon

19 hurmat saqlashi, ularning sо‘zlarini qaytarmasligi; ota-ona ham bolani dunyoga keltirish bilan birga, farzandga ta’lim-tarbiya ham berganligini unutmay, haqqiga doimo tayyor turish ta’kidlanadi. Mazkur oyatlarda eng oliy insoniy muomala qoidalari si fatida quyidagilar belgilangan: - ota-ona xatti-harakatining farzandga malol kelmasligi; - ota-ona bilan gaplashganda ularga og‘ir botadigan sо‘z aytmaslik; - ota-onaga ehtirom bajo keltirish; - ota-onaga rahm-shafqat qilish; - ularning haqqiga duo qilish. “Qur’on”da faqat ota-ona emas, oilaning boshka a’zolariga: qarindoshlar, yetimlar, kambag‘allar, qо‘ni-qо‘shnilarga ham yaxshilik qilish ta’kidlangan. “Niso” surasining 36-oyati da “Ota-onangizga hamda qarindosh-urug‘, yetim va miskinlarga, qarindosh qо‘shni va begona qо‘shniga, yoningizd

20 iymonlarida sadoqatlilar bilan birga bо‘lnigiz”,- deyiladi (“Tavba” surasi, 119- oyat). “Qur’on”da kishilar о‘rtasidagi о‘zaro munosabatlarni yaxshilash tо‘g‘risida ham gap boradi va bu oliy darajadagi insoniy xislat bо‘lib, pok qalbli kishilargina bunga erisha oladi, deyiladi. Bu xislat xoh jamiyat miqyosida bо‘lsin, xoh odamlar orasida bо‘lsin, tinchlik, osoyishtalik keltiradi. Shuning uchun ham kishilarning о‘zaro aloqasini mustahkamlash musulmonchilik talablaridan sanaladi. “Hujurot” surasining 10-oyatida: “Mо‘minlar hech shak-shubhasiz og‘a-inilardir. Bas, sizlar ikki og‘a-iningizning о‘rtasini о‘nglab qо‘yinglar”,- deyiladi. Kishilar о‘rtasidagi kelishmovchiliklarning oldini olish yoki ularning totuv yashashiga erishish jamiyat ahamiyatiga egadir. Ijtimoiy hayotda har bir shaxs y

21 shirinsо‘zlik, madaniy muomala taraqqiy etgan mamlakatdagina amalga oshadi. Shirinsо‘zlik insonning muomala mada niyatiga ega ekanligini kо‘rsatadi, obrо‘sini orttiradi, hurmatga sazovor qiladi. Shunga kо‘ra, “Qur’on”da har bir inson shirinsо‘z bо‘lishi, agar muloqotdagilar о‘zaro shirinsо‘z bо‘lmasa, dushmanlik sodir bо‘lishi ta’kidlanadi. Boshqa bir oyatda Alloh kishilarni sо‘zlashganda past ovoz bilan sо‘zlashga undaydi: «Kishilarga chiroyli sо‘zlar sо‘zlangiz” (“Baqara” su rasi, 53- oyat). Sо‘zlashganda ochiq yuzli bо‘lish, qо‘pollik qilmaslik, xushmuomala bо‘lish odoblari hayotda tinchlik va baxt-saodatga erishishda yorug‘ yо‘l sifatida talqin etiladi: “Alloh tomonidan bо‘lgan bir marhamat sababli ularga (sahobalaringizga) yumshoq sо‘zli bо‘ldingiz. Agar qо‘pol, qattiqqо‘l bо‘lgan

22 surasining 27-28- oyatlarida bu borada aniq tavsiyalar berilganki, bu tavsiyalarga rioya qilish in son ma’naviy kamolotidan dalolat beradi. “Qur’on”da yana insonni axloqiy kamolga yetkazishga zid xususiyatlar: manmanlik, mayg‘о‘rlik va qimorbozlik, yolg‘onchilik, boshqalarni kamsitish, badgumonlik, chaqimchilik, g‘iybatchilik, ma’naviy buzuqlik, g‘azabnoklik, hasadgо‘ylik, ochkо‘zlik kabilar xususida ham ibratli fikrlar bildirilgan. Manmanlik - о‘z aybini tan olmaslik, takabburlik sanaladi. Manmanlik illati kishilarni sog‘lom fikr yuritishdan, о‘zini takomillashtirib borishdan mahrum etadi. Natijada jaholat illati paydo bо‘ladi. “Qur’on”da haqiqiy inson bir-birini kamsitmasligi, boshqalarni hurmat qilishi, shu bilan kishilar о‘rtasida totuvlikni mustahkamlashi mumkin ekanligi kabi g‘oy

23 itoatga chaqirmog‘i kerak. Iymon daraxtga tenglashtiriladi va uning 60 dan ortiq shoxlari bor deya iymonning belgilari sanab о‘tiladi. Sanab о‘tilgan belgilarning har biri inson ma’naviy qiyofasini shakllantiruvchi va mukammallashtiruvchi xislatlardir. Bular quyidagilardan iborat: “qо‘li bilan va tili bilan о‘zgalarga ozor bermagan kishi musulmondir”, “о‘zingiz yaxshi kо‘rgan narsani birodaringizga ravo kо‘rmaguningizcha hech biringiz chinakam mо‘min bо‘la olmaysiz”; “Uchta xislatni о‘zida mujassam qilgan kishining iymoni mukammal bо‘lgaydir: insofli va adolatli bо‘lmoq, barchaga salom bermoq, kambag‘alligida ham sadaqa berib turmoq” . Bundan tashqari, kishilar uchun xos bо‘lmagan munofiqlik xislati xususida ham sо‘z yuritiladi, chunonchi, “Rasululloh sallallohu alayhi vassalam aytganl

24 g‘amxо‘rlik, ularni e’zozlash, ota-ona haqqini о‘z о‘rniga qо‘yish, farzandning ular oldidagi haqqi borasidagi masalalarning yoritiligiga alohida e’tibor beriladi. Hadislarda ham ana shu talablar о‘z ifodasini topgan. Ota-onani xafa qilib yig‘latish eng katta gunohlari sifatida e’tirof etilgan. Ota-onaning ham о‘z navbatida farzandlarini tarbiya etmog‘i, odob о‘rgatishi, yaxshilik qilishi lozimligi ta’kidlanadi. Har bir kishining ota-onasiga yaxshilik qilganidek, bolalariga ham yaxshilik qilishi shartligi, zero, inson bо‘ynida ota-onaning haqqi bо‘lganidek, bolaning ham haqqi borligi xususidagi g‘oyalar qur’oni Karimda ham, Hadisi Sharifda ham uqtiriladi. Hadislarda kishilarning bir-biri bilan dо‘st, tinch-totuv yashashlari, о‘zaro muruvvatli, mehr-shafqatli bо‘lishlari kerakligi haqid

25 muomala, gо‘zal odob-axloq, ibratli hayot, shuningdek, chiroyli hayot-tashqi kо‘rinish ma’nosini anglatsa, “iqtisod” tushunchasi har bir xatti-harakatni tashkil etishda ma’lum meyorga amal qilish maqsadga muvofiq ekanligini nazarda tutadi. Shu bilan birga, hadislarda yana kishilarni baxillik va mol-mulkka hirs qо‘yishdan saqlanish kerakligi, shuningdek, kelajakka nisbatan ishonch bilan yashash xususidagi fikrlar ham о‘rin olgan. Chunonchi, “Birortangiz ekish uchun qо‘lingizda biror kо‘chatni ushlab turgan vaqtingizda qiyomat qoyim bо‘lib qolsa- yu, qoyim bо‘lishidan ilgariroq uni ekib olishga kо‘zingiz yetsa, albatta ekib qо‘ying”, - degan fikrlar hayotga bо‘lgan umid, kelajakka bо‘lgan ishonchning yorqin ifodasidir. Xulq-odob haqidagi hadislardan ezgu insoniy xislatlar ulug‘lanib, gun

26 II-bob: Yoshlarda axloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishning psixologik omillari va mexanizmlari 2.1.Oilada axloqiy tarbiya va madaniy malakalarni shakllantirish Axloqiy tarbiya oila tarbiyasining о‘zagini tashkil etadi. Oilada uyushtirilajak axloqiy tarbiyaning maqsadi bolalarda eng oliy axloqiy sifatlar ota- ona hamda oilaning boshqa a’zolari, shuningdek, atrofdagilarga nisbatan mehr- muhabbat, kattalarga hurmat, kichiklarga muruvvat, kamtarlik, tо‘g‘risо‘zlik, mehnatsevarlik, sahovat, insonparvarlik, adolat, vijdon, or-nomus, g‘urur, intizom, ijtimoiy burchni anglash va hokazolarni shakllantirishdan iboratdir. Shaxsda mazkur sifatlarning qaror topishida oiladagi sog‘lom muhit, oila a’zolarining psixologik jihatdan о‘zaro yaqinliklari, ehtiyoj, qiziqish va hayotiy yondoshuvila

27 qor uchquni, nozik gullar, beg‘ubor osmon, viqorli tog‘lar, tiniq zilol suv, toza, musaffao havo, bepoyon dalalar, qushlarning yoqimli ovozi, sharqiroq suv, “chuchvara”lar hosil qilayotgan yomg‘ir tomchilari, kamalak jilosi, shuningdek, ochiq, xushsurat, chiroyli tabassum, shirali ovoz, ta’sirchan badiiy va san’at asarlari, yuksak mahorat bilan yaratilgan о‘yinchoqlar (bolaning asabini junbushga keltiradigan elektron о‘yinchoqlar emas), yarashiqli liboslar va boshqalar)ning namoyon bо‘lishi uchun shart-sharoit yaratib berish maqsadga muvofiqdir. Bolalarda haqiqiy gо‘zallikni his etish tuyg‘usi tabiat bag‘rida, muzey, kо‘rgazma, kino va teatrlarda bо‘lish tufayli shakllanadi. Shu bois maktabgacha ta’lim muassasalari hamda boshlang‘ich sinf о‘quvchilari bilan tabiat bag‘riga, muzey, kо‘r

28 Oilada, shuningdek, atrof-muhit muhofazasi (ekologiyasi)ga oid tarbiyaviy ishlar ham tashkil etiladiki, bu jarayonda bolalarda “inson-tabiat-jamiyat” tushunchalari о‘rtasida yuzaga keluvchi о‘zaro muvofiqlik borasidagi g‘oyalarning qaror topishiga zamin hozirlaydi. Oila muhitida tashkil etilayotgan hovli sahnini supirib-sidirish, gulzorlarni tashkil etish, kо‘chatlarni о‘tkazish va ularni parvarish qilish, maishiy chiqindilarni bartaraf etishga nisbatan ehtiyotkorona munosabatda bо‘lish kabi harakatlar bolalarda tabiatni asrashga nisbatan mas’ullik tuyg‘usini shakllantiradi. Oilaviy hayotning meyorida bо‘lishi kо‘p jihatdan oila byudjetining holatiga ham bog‘liq. Shu bois oila a’zolari mehnati evaziga yaratilayotgan moddiy mablag‘larni tejab-tergab, ulardan о‘rinli foydalanish maqsadga

29 3)ota-onalarning tarbiyaviy-pedagogik faoliyati (ularning tarbiyaviy muammolari, qiziqishlari, maktab bilan hamkorliklari, о‘quvchilarga dars tayyorlash kezida ota-onalarning yordami, ularning tarbiyaviy ahamiyati); 4)oilada о‘quvchining faoliyati (о‘quvchining kundalik tartibi, xо‘jalik ishlaridagi muayyan majburiyati) va boshqalar. M. Komloshi yiqqan materiallarini tahlil qilib, oila muhiti (vaziyati, sharoiti, holati)ni uch toifaga: ijobiy, о‘zgaruvchan va salbiy toifalarga ajratadi. Ruhshunos olim V.I.Selivanov oilada shaxsni shakllantirish jarayonini о‘rganib, baxtli bolalik - bu oiladagi quvonchli hamjihatlikning hamda ota- onalarning bolalariga g‘amxо‘rligining samarasidir, degan xulosaga keladi. Muallif oilalarni yо‘nalishiga qarab, uch toifaga mansub ekanligini kо‘rsatib berad

30 anglatmaydi. Er-xotinning yoki boshqa voyaga yet gan oila a’zolarining murosasiz pozitsiyalari (nuqtai-nazarlari) kо‘pincha ularning fe’l-atvor xususiyatlaridagi tafovut negizi bi lan bog‘liq bо‘lib, mutlaqo eskilik sarqiti mohiyatidan kelib chiqmaydi. Oilada sо‘z bilan ish birligi masalasi bir-biriga qarama-qarshi yо‘nalishda bо‘ladi. Faqat burch hissigina, muayyan majburiyatni bajarishgina oila a’zolarini о‘zaro birlashtirib turadi. Mana bunday oilalarda er-xotinning bolalarga ta’sir о‘tkazish uchun kurashi, raqobati yaqqol namoyon bо‘ladi. Olimning e’tirof e’tishicha, uchinchi toifaga mansub oilalarda kо‘pincha meshchanlik udumi va ideallari hokimlik qiladi. Mazkur oilalarda barcha narsa yagona narsaga bо‘ysundirilgan, ya’ni mol-dunyo tо‘plashga, moddiy-maishiy jihatdan ustunlikka e

31 tekshirilmagan, oilada oqilona munosabatlarni amalga oshirish uchun tayyor andazalar yetarli emas. Oiladagi munosabatlar ta’sirida ilk bolalikdan umumiy ishga -sodiqlik, vatanparvarlik, insonparvarlik, qat’iylik, qadr-qimmat hissi kabi yuksak insoniy hislar shakllana boshlaydi. Asta-sekin tug‘ishganlarga g‘amxо‘rlik, aka-ukalik va opa-singillik mehri, ota-onalarga muhabbat va shafqat kabi tuyg‘ular namoyon bо‘la boradi. Turmushdagi samimiy va oqilona munosabatlar, iliq ruhiy iqlim ta’siri natijasida oila a’zolarida kamtarlik, kо‘ngilchanlik, iltifot, sabr, uyatchanlik, tо‘g‘rilik, yaxshilik, yumshoqlik, dilkashlik, mehribonlik, talabchanlik, mehnatsevarlik, vijdonlilik, mehnatga mas’uliyat, ozodalik, izzat- nafs, tejab-tergashlik kabi shaxs xislatlari tarkib topadi. Agarda oilalardagi

32 va talablarga moslashish, о‘z faoliyati uchun javobgarlik, emotsional zо‘riqish davrida о‘z-о‘zini qо‘lga olishlik kabi muhim fazilatlar paydo bо‘ladi. Oila munosabatlarining yana bir turi “avtoritar” deb atalib, bunda ota- onaning obrо‘si hal qiluvchi rol о‘ynaydi. Shaxslararo teng huquqlilik, erkin xatti- harakat qilish, tashabbuskorlik о‘z ahamiyatini yо‘qota boshlaydi. Oila a’zolarining yurish-turish, xatti-harakati kо‘pincha cheklab qо‘yiladi. Ota-ona tomonidan tarbiyaviy ta’sir о‘tkazishning asosiy metodi - jazolash hisoblanadi. Biroq onda-sonda rag‘batlantirish mstodidan foydalanilganda ham, u bolaga ma’navii ozuqa bermaydi. Farzandlarda ota-onaga yaqinlik, mehr hissi kamayadi, keyinchalik bu tuyg‘u uzoqlashish, “begonalashish” kechinmasiga aylanadi. Oiladagi shaxslararo munosab

33 tinch ijod qilish, muayyan о‘qish uchun zarur imkoniyatlar yaratib berishga qodir emas. Oiladagi turmush munosabati ichida “liberal” toifa ham kо‘zga tashlanib turadi. Oila davrasida murosasiz, kо‘ngilchan bо‘lishlik tashqi kо‘rinishdan iliq psixologik iqlimni, guruhiy moslikni о‘zida aks ettirgandek bо‘lib tuyuladi. Agarda murosasizlik “murosa-yu madora” qabilida kechirimlilikni bildirib kelsa, yuqoridagi fikrimizni tasdiqlagan bо‘ladi. Afsuski, “liberal”lik, murasasizlik oiladagi har qanday vaziyatni til topib hal qilishga, prinsipiallikdan uzoqlashishga, subutsizlikka olib keladi. Ota-onalarning farzandla ri bilan bunday munosabatda bо‘lishlari salbiy oqibat sari yetaklaydi: qat’iylik, mustaqillik, dadillik va chо‘rtkssarlik singari irodaviy sifatlar о‘g‘il-qizlar ruhiy dunyosidan u

34 a’zolari ongiga iqtisodiy, manfkuraviy, axloqiy, aqliy, irodaviy, hissiy jihatdan ta’sir о‘tkazadi, ya’ni inson shaxsini shakllantirish vazifasiki о‘taydi. Oila a’zolarining dunyoqarashi, e’tiqodi, axloqiy xislatlari, yuksak insoniy his-tuyg‘ulari, jamiyat va tabiatga munosabatlari xuddi mana shu tarbiya maskanida tarkib topa boshlaydi. Shuning uchun xalqimiz “Qush uyasida kо‘rganini qiladi” deb bejiz aytmaydi. Binobarin, inson tarbiyasining barcha jihatlari, tar kibiy qismlari farzandlar ruhiyati va ma’naviyati olamiga oila davrasidagi suhbatlarda, о‘git-nasihatlarda, yaqqol xatti-harakatlar vositasida singdirib boriladi. Mehr-muhabbat, ahillik, kamtarlik, hotamtoylik, mehmondо‘stlik singari milliy xislatlar oila bag‘rida nish uradi va asta-sekin har bir oila a’zosining xulq-atvorida

35 maqsadga muvofiqdir. О‘rinsiz, tubsiz chiranishlar, isrofgarchiliklar oila iqtisodini sindirishga olib keladi. Iloji boricha, yosh bо‘g‘inni oila jamg‘armasini saqlashga, undan tejab-tergab foydalanishga tayyorlab borish muhim ahamiyatga ega. Chunki tejamkorlik ijtimoiy noyob va nodir xislat hisoblanib, yaratish, asrash avaylash orqali mahsulot va obidalarni kelgusi avlodga meros tariqasida qoldirishni о‘zida aks ettiradi. Shy narsani alohida ta’kidlab о‘tish kerakki, oilaviy munosabatlarda er- xotinning kasb-kori, ma’lumoti, bilim saviyasi muhim rol о‘ynaydi. Er-xotinlar sanab о‘tilgan mezonlar bо‘yicha qanchalik о‘zaro yaqin bо‘lsa, shunchalik teng huquqli, sermuloqot, ichki birlik, yengil his qilish, sezish, fahmlash yuzaga keladi. Bu narsalar oila barqarorligi, mustahkamligi, barka

36 xotinning xarakter jihatdan mos tushmaganligi, farzand kо‘rmaganligi, kelinning ma’naviy va jismoniy jihatdan haqoratlanganligi, oiladagi moddiy ta’minot, tarbiyaviy qashshoqlik, oilada ortiqcha an’ana va marosimlarning mavjudligi, ichkilikka ruju qо‘yish, rashk, madaniy hordiq chiqarish imkoniyatining yо‘qligi, qarindosh-urug‘chilikdagi kо‘ngil buzar ishlar, munosabatlar yosh oilaning barbod bо‘lishiga olib keladi. Oila but bо‘lishi uchun birinchi navbatda, shaxslararo tenglikni qaror toptirish kerak. Ikki yosh, ya’ni bо‘lg‘usi kuyov-qayliqlar bir-birlarini chuqurroq о‘rganishlari, ayrim nuqsonlardan kо‘z yumishlari zarur. Eng asosiy narsa - bu ikki yosh qalb о‘rtasida chin muhabbat bо‘lishi darkor. Sevgi, ishq tug‘yonlari insonga kuch-quvvat bag‘ishlaydi, poklik sari yetaklaydi. Sun’

37 vositalari va shakllari qanday tadbiq etilmoqda? Oilada rag‘batlantirish va jazolash metodlaridan qay yо‘sinda foydalanilmoqda va shu kabilar. Shuningdek, shaxslararo munosabatlarda oila a’zolarining asab sistemasi (uning kuchi, muvozanati, ildamligi, beqarorligi), temperamenti (uning xolerik, sangvinik, flegmatik toifalari), g‘oyaviy maslagi (uning qiziqishi, his-tuyg‘usi, ideali, e’tiqodi, dunyoqarashi, shaxsiy pozitsiyasi), axloqiy xislati, diqqati (uning kuchi, tarqoqligi, parishonxotirligi, ziyrakligi), xotirasi, irodasi (mustaqilligi, qatiyligi, dadilligi, mard-qо‘rqmasligi), nutqi (mazmunli, mantiqli, ohangi, sur’ati, dag‘al va yumshoqligi), emotsional ichki kechinmalari (kayfiyati, ehtirosi, zо‘riqishi, jо‘shqinligi, qо‘rsligi, achchiqlanishi, hursandligi) kabi ruhiyat va ma’na

38 3)ota-onalar bilan farzandlar о‘rtasida о‘zaro tushunishning yо‘qligi va unga ikki tomonlama intilishning yetishmasligi; 4)ota-onalarning о‘g‘il va qizlarga nisbatan qо‘pol muomalada bо‘lishlari; 5) kо‘r-kо‘rona otalik va onalik mehr-muhabbatining hukm surishligi va uning barqaror ahamiyat kasb etmasligi; 6)oila davrasida, muhitida doimiy janjallarning qaror topganligi va ularni kamaytirish uchun intilishning yо‘qligi; 7)ota-onalarning beqaror his-tuygulari, kayfiyatlari, ularning tartibsiz, tasodifiy xarakterga ega bо‘lishligi; 8)ota-onalarning shaxsiy qiziqishlarining о‘zaro mos tushmasligi va tubdan bir-biriga qarama-qarshiligi; 9) katta-kichik yoshdagi farzandlar davrasida ota-onalarning salbiy xulq- atvorlari hamda ularning ichkilikbozliklari, chekishlari, giyohvandligi, intim qil

39 oila tarbiyasidagi xato va kamchiliklarii bargaraf qilish mumkin. Mazkur mas’uliyatli burchni bajarshi uchun ota-onalar о‘z ustlarida kо‘proq ishlashlari va tarbiya vositalarini takomillashtirishga intilishlari zarur. Chunki tarbiyachining talanti bolalarga muhabbat va sadoqatdadir. Oila a’zolari odobi - о‘zaro tо‘g‘ri munosabatda va muomalada bо‘lishi, о‘zaro g‘amxо‘rligi, odilona talablar qо‘yishi, inson qadr-qimmatini hurmatlashi demakdir. “Farzandlaringizni izzat-ikrom qilish bilan birga, axloq-odobini ham yaxshilangizlar”, - deyiladi hadislarda. Farzand - hayotning guli. Darhaqiqat, odobli farzand bilan hayotimiz fayzlidir. Biroq farzandlarimiz xatti-harakatida ham goho nuqsonlar kо‘zga tashlanadi, ularni о‘z vaqtida oldini olib bartaraf etmaslik gunoh ishlarga olib boradi. Shunin

40 Inson о‘z oldiga qо‘ygan maqsadiga yetish uchun tinimsiz mehnat qilar ekan, buning uchun avvalo, unda mustahkam iroda bо‘lishi lozim. Demak, biz tarbiyaviy ishimizning asosiy yо‘nalishini bolalarda mashq qilish sifatlarini shakllantirishga qaratishimiz zarur. Bunda kun tartibi katta rol о‘ynab, uning asosida о‘z faoliyatini tashkil etgan bola vaqtdan unumli foydalana oladi, hayoti davomida qunt bilan ishlash, mehnat qilish kо‘nikmasiga ega bо‘ladi. Unda intilish bilan shaxsiy imkoniyatiga baho berish о‘rtasida uyg‘unlik vujudga keladi. Vaqt-vaqti bilan axloqiy mavzularda suhbat о‘tkazib, bolaning ongiga ta’sir etish ham ahamiyatlidir. Bunday suhbatni badiiy asar qahramonlari, Vatanimizning ajoyib kishilari hayoti va faoliyati tо‘g‘risida, tabiat olami haqida qiziqarli qilib о‘tkazish m

41 Axloqiy tarbiyada ibrat-namuna metodi alohida о‘rin tutadi. Pedagogik adabiyotlarda о‘qituvchi, ota-ona namunasi haqidagi nazariy fikrlar amaliy misollar asosida bayon qilingan, Bu bejiz emas, al batta. Chunki о‘quvchi uchun eng yaqin kishilar uning ota-onasi va о‘qituvchilaridir. Shuning uchun ham bola doimo taqlid qilib, о‘z ota-onasiday, о‘z о‘qituvchisiday bо‘lishni orzu qiladi: о‘qituvchining havas qо‘zg‘aydigan darajadagi odobi, yuksak madaniyatliligi, sipo va kо‘rkam kiyinishi, shirin muomalasi, yorug‘ chehrasi, kamtarinligi, oddiyligi, mehnatsevarligi, odamiyligi va bilimdonligi shogirdlarning beg‘ubor qalbiga mehr-muhabbat nuri bilan singib kiradi . Ota-ona esa farzandlar nigohida eng buyuk kishilardir. О‘ zining eng yaxshi sifatlari: mehnatse v arligi, bir-birlari bilan ahill

42 Vaholanki, tarbiya ishida hatto kichik xatoga yо‘l qо‘yish ham kechirilmaydigan aybli ish bо‘lib, yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin. Binobarin, kishi salomatligiga putur yetishi nihoyatda tashvishli holat bо‘lganidek, uning shaxsida yuzaga kelgan axloqsizlik kо‘rinishlari ham g‘oyat achinarli hodisadir. Bundan jamiyat ham, ota-onalar ham, о‘zi ham aziyat chekadi. Shuni unutmaslik kerakki, bemorni davolashdan ham kо‘ra shaxsning ma’naviy qiyofasi, uning ruhiyati va fe’l-atvoridagi illatni davolash ancha mushkuldir. Shaxsning rivojlanib, tarkib topishida asosan uchta omil hal qiluvchi ahamiyatga molikdir: biologik omil, ijtimoiy shart-sharoit (muhit) va tarbiY. Binobarin, kishining ma’naviy qiyofasi, uning fe’l-atvori, voqelikka munosabati, ilg‘or dunyoqarashi xuddi ana shu uchta omi

43 mustahkam irodali qilib chiniqtirsak; murg‘ak qalbiga beg‘uborlikni, bokiralikni, chin odamiylik hissini, ulug‘vorlik, mardlik-mardonavorlik tuyg‘ularini, ehtiros va jо‘shqinlikni, olijanoblikni singdirib borsak, uning aqlini peshlab, turmush ehtiyoji uchun zarur bо‘lgan bilimlar bilan boyitsak, faoliyatiga mehnatsevarlik, g‘ayrat-shijoat, tashabbuskorlik, ijodkorlik, mustaqil harakat qilish, uddaburonlik kabi sifatlarni singdirib yuborsak, qobiliyatini aniq maqsad sari yо‘naltira olsak, biz ota-onalik va murabbiylik burchimizni bajargan bо‘lamiz. Ota-onaning sо‘zi bilan ishining birligi muhim fazilat bо‘lib, katta tarbiyaviy ta’sir kuchiga egadir. Ota-onalar bolaga tо‘g‘rilik va rostgо‘ylikning afzalliklari hamda spirtli ichimliklar ichish va chekishning zarari haqida gapirib, о‘zlari

44 yondashmasligimiz kerak. Aks holda ana shu yuqoridagi “shunchaki kamchilik”lar qimmatga tushadi. Oila a’zolari о‘rtasida nutq odobi masalasi g‘oyat muhim masaladir. Biroq bu ishni amalga oshirishda, birinchi galda ota-onalarning о‘zlari namuna kо‘rsatib, sof ona tilida sо‘zlashishlari lozim. Ma’ lumki, “sen” va “siz” sо‘zlari ham bir og‘izdan chiqadi. Ayniqsa, о‘zbek kelinining xulq-odobi, mehnatsevarligi, uddaburon-chaqqonligi, saranjon-sarishtalik xususiyatlari bilan hammada havas uygotib gina qolmay, shirin sо‘z, xushmuomala, yoqimtoylik fazilatlari bir lan xonadonga nur yog‘diradilar. Baliq suv bilan tirik deganlaridek, odam odam bilan hayotdir . Buning asl ma’nosida odamlarning о‘zaro muloqotidagi aloqa quro lining ijtimoiy sifatlari yotadi. Binobarin, muomala-munosabatda nutq mad

45 2.2. Yoshlarda axloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishda xalq milliy an’analari va urf-odatlarining roli Har bir millatning tarixiy an’ana va urf-odatlari, udumlari, xullas hayot tarzini kо‘z-kо‘zlovchi madaniyatiga g‘amxо‘rlik qilish, shu asosda ularni yangi- yangi, mazmun bilan boyitish millatning tafakkur, fikrlash qobiliyatini qayraydi, boyitadi. О‘zbek xalqining bayramlaridagi, ayniqsa, “Navruz”dagi xalqimizning yashash tarzidagi bahorni iliq qarshi olish, yerga birinchi urug‘ qadash, sumalak, non ulashish, kurash, hashar, uloq, arqon tortish, dor о‘yin, aytishuv, topishmoq sahnasi, quloq-chо‘zma, о‘tganlarni eslash kabi yuzlab an’ana, urf-odat va udumlari bor. Tabiiyki, ushbu marosimlarni bajarish, ijro etishda til bilan tafakkur ishtirok etadi. Boshqacha qilib aytganda, bu

46 deb yozadi: “Ularning hammasi har bir muayyan holda nima qilishi kerakligini a’lo darajada bilar edi, ammo mening “nima uchun shunday qilish lozim?”,- deb bergan savolim har safar javobsiz qolar edi”. K.Ramussen quyidagi bittagina “tushuntirish”ni eshitgan xolos, “... Bizning ota - bobolarimiz barcha eski turmush qoidalari bilan qurollangan. Bu qoidalar avlodlarimiz tajribasi va donishmandligidan vujudga kelgan. Biz bu qoidalar qanday va nima uchun paydo bо‘lganini bilmaymiz, ammo tinch yashash uchun ularga rioya qilaveramiz. Bizlar shunchalik sodda va ishonuvchanmizki, о‘zimiz bilmaydigan narsalardan ham qо‘rqaveramiz. О‘zimizning urf - odatlarimizni saqlaymiz va ularga rioya qilamiz”. Binobarin, an’analar hayot talablariga javoban paydo bо‘ladi va u yoki bu sinf manfaatiga javob bera

47 An’analar tasodifan vujudga kelmasligi, balki yillar mobaynida tarkib topishi ma’lum. Demak, an’analar kо‘p marta takrorlanadigan va ajdoddan avlodga о‘tadigan muayyan qarashlar, e’tiqodlar, didlar, xatti - harakatlar normalari va qoidalari, ishlar va hodisalardir. Biz an’analar yashashining asosiy sharti ularning saylanishi va uzatilishida deb hisoblaymiz. An’ana kо‘p qirrali, murakkab hodisadir. Uni turli belgilariga kо‘ra tasniflash mumkin. Tabiiyki, bizni “ Urf-odat va an’analar nima?”, “Ular bir- biridan nimasi bilan farqlanadi?”, “Qanday an’analar mehnat an’analari deb ataladi va ularning boshqa an’analardan farqli jihatlari nimalardan iborat?” degan savollar juda qiziqtiradi. Bularni aniqlashning muhimligi shundaki, mavjud adabiyotlarda mazkur muammolarni yoritish bо‘yicha juda

48 Ikkinchidan, urf-odat iborasini “jamiyatning har bir a’zosi uchun normaga aylangan axloq qoidasi” deb tushunish mumkin emas Chunki bitta jamiyatning о‘zida u yoki bu guruhlar rioya qilmaydigan, ayrim oilalar, shaxslar tan olmaydigan urf-odatlar bо‘lishi mukin va mavjuddir. Lekin bu hol ana shu urf- odatlarni tark etishga olib bormaydi. Demak, mazkur ta’rifdagi “meros” va “jamiyatning har bir a’zosi” sо‘zlari iboraning aniqligiga putur yetkazadi. Nihoyat, biz urf-odatning ensiklopediyalardagi ta’rifi bir-muncha keng deb hisoblaymiz. Bu ta’rif urf-odatdan kо‘ra an’anaga kо‘proq Tо‘g‘ri keladi. An’ana tushunchasida muayyan marosimlar va urf-odatlar, axloq qoidalari birlashadi. An’ana о‘ziga xos integratsiyalangan va ahamiyatli hodisa bо‘lib, unda avlodlarning ijtimoiy hayotga borliq tajri

49 dialektik rivojlanadi, yangi an’analar qabul qilinadi, xalq, asrlar mobaynida yaratgan an’analardagi barcha yaxshi va ilg‘or narsalardan foydalaniladi. Ikkknchi tomondan, eskirgan va zamon talablariga javob bermay qolgan an’analar rivojlanish jarayonida yangi an’ana ga о‘z о‘rnini moneliksiz bо‘shatib beravermaydi. Odatda yangilik eskilikka qarshi kurashda vujudga keladi va о‘ziga yо‘l ochadi”. An’analar, urf-odatlar va bayramlarning har biri muayyan tarixiy davrning mahsulidir. Ular moddiy turmushga shart-sharoitlarining ta’siri bilan paydo bо‘lgan, rivojlangan, takomillashgan, asrlar osha ajdoddan avlodga о‘tib kelgan va xalqning yaxshi orzu niyatlari hamda ma’naviy boyliklarini о‘zida mujassamlashtirgan bо‘ladi. Ular sinfiy jamiyatda sinfiy xarakter kasb etadi. Ilg‘or an’analar esa

50 Marosimlar - an’ananing badiiylashgan, ramziy belgilar, obrazlar musiqa, ras, qо‘shik, publitsistik na badiiy sо‘z vositasida anglashiladigan muayyan g‘oyalar, axloq normalari shaklidagi kо‘rinish. Marosim bir nechta rasm-rusum, udumlar zanjiridan iborat. U an’analarning tantanali badiiylashgan qismi bо‘lib, ommaviy harakatlar yig‘indisidir. Marosim urf-odatning hamma vazifasini ado etishga qodir emas, balki uning biror qismi - boshlanishi, kulminatsiyasi, tugallanishini namoyon qiladi. Shu bois urf-odat keng rejali xatti-harakat majmui bо‘lsa (tо‘y bayramlar, armiya safiga chaqirish va hokazolar), marosim ana shu tantana (urf-odat) ni о‘tkazish payti - badiiylashgan qismidir. Bayramlar – kishilarning xususiy va jamoa bо‘lib kechirish sharoitining yig‘indisi bо‘lgan tarixiy ijtimoiy ta

51 о‘sishiga faol ta’sir kо‘rsatgan. Chunki kishilar an’ana va urf-odatlar orqali о‘zlarining mehnat jarayoni, ijtimoiy xatti-harakatlarini tabiiy-estetik shaklda ifodalaganlar. Bunday odatlarga kо‘pchilik qiziqish bilan qaragan, ular faol mehnat malakalarining о‘sishiga jiddiy ta’sir etgan, kishilar kuchli ijobiy tuyg‘ular uyg‘otgan. Urf-odatlar orqali shaxs jamoa bilan chambarchas bog‘langan, jamoaning ijtimoiy, ahloqiy normalarini, ideallarini anglagan va qabul qilgan. Demak, an’ana, urf-odatlar insonning ham hissiyotiga, ham tafakkuriga kuchli ta’sir etuvchi hodisadir. Ular insonda turli kechinma va kayfiyatlar uyg‘otadi. Inson turmushida urf-odatlar ma’lum darajada odamning о‘z- о‘zini, ijtimoiy burchini anglashga, shaxs sifatida shakllanishiga ham ijobiy ta’sir qiladi. Ular odamlarg

52 oilada dam olish, mehnatni uyushtirish, bayramlarni nishonlash, о‘zaro munosabatlarga kirishda о‘ziga hoslik bor. Kо‘pchilik oilalar uchun kо‘tarinki ruh, zavq - shavqlik, quvnoqlik, barcha oila a’zolari uchun yaxshi kayfiyatlar xos bо‘ladi. Bunday oilalarda kelishmovchilik, nifoqqa xojat yо‘q. Oila a’zolari bir-birlariga mehribon, g‘amxо‘r, ittifoqli bо‘ladi. Mehnat har birining ijtimoiy majburiyati, oila a’zolari hayotida rо‘y berayotgan har qanday voqea hamma tomonidan tantanali nishonlanadi. Tabiiyki, bunday oilalarda tarbiyalangan bolalar ham har tomonlama yetuk bо‘lib yetishadilar. Ayrim oilalarda esa, aksincha, yaramas, bо‘lmag‘ur, yomon odatlar unda о‘rnatilgan tartib bо‘lib qoladi. Bu oilada oddiy munosabat ham qо‘pollik, dag‘allik, zulm va zо‘rlikka asoslangan. Ota-ona munosa

53 2.3. Shaxsni axloqiy jihatdan tarbiyalashda maktab, oila va jamoatchilik hamkorligi Mamlakatimizda bolalar tо‘g‘risida, onalar haqida g‘amhо‘rlik qilish chinakam davlat ahamiyatiga molik ishdir. “Jamiki yaxshi narsalar - bolalarga” shiori yanada baralla yangramoqda. Keyingi yillarda mazkur masala yuzasidan qabul qilingan qarorlar fikrimizning isbotidir. Ma’lumki, bola maktabga kelgunga qadar ham, maktabda о‘qish davrida ham, asosan oilada tarbiyalanadi. Oila davlatning asosiy kurtagi sifatida bolalarning dunyoqarashi, xulqi va didiga ta’sir kо‘rsatishi tabiiy holdir. Oila a’zolarining ma’naviy birligi yoshlarni har tomonlama kamol toptirishning dastlabki va asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Bolalarni barkamol inson qilib yetishtirishda – maktabni oila bilan mustaxkam bog‘lamay turib

54 Ta’kidlaganimizdek, oilaviy tarbiyaning ijtimoiy tarbiya bilan almashtirish bolalar kamolotiga salbiy ta’sir kо‘rsatadi. Masalan, yasli, bog‘chalarga bayram, faqat oilada о‘sgan va voyaga yetgan bolalar maktabga borganlarida о‘z tengqurlari ichida kо‘p jihatlari bilan ajralib turadi. Oilaning bolalarga moddiy va ma’naviy g‘amhо‘rligini, kо‘rsatayotgan tarbiyasini yasli. Bog‘cha tarbiyasi bilan yoki aksincha, yasli, bog‘cha tarbiyasini oilaviy tarbiya bilan almashtirib bо‘lmaydi. Faqat о‘zaro hamkorlik masalani ijobiy hal etish imkoniyatini beradi. Lekin о‘zining xususiyatlari va takrorlanmas ta’siri bilan oila bola tarbiyasida muhim omilliligicha qoladi. Amaliyotda kuzatganimizdek bolada ota- onasining mehri, erkalashlari asosida ota-onalariga, qarindosh -urug‘lariga bо‘lgan hissiyotla

55 ma’lum darajada maktabga yuklanadi. Oiladagi hukmronlikning tarbiyaviy jihatdan tо‘g‘ri bо‘lishini ta’minlash maktabning muhim vazifalardan biridir. Oilaviy tarbiyaning mazmunli tashkil etilishiga dastlabki ta’sirni maktab belgilaydi. Maktabgina oilaviy tarbiya sardorligini oshirish yuzasidan rahbarlik qila oladi. Bu vazifalarning muvaffaqiyatli bajarilishida, ijobiy hal etilishida ota- onalar о‘rtasida olib boriladigan tarbiyaga oid targ‘ibotning roli benihoyadir. Chunki ota-onalarni hozirgi zamon ruhiy, ta’lim-tarbiyaviy bilimlar bilan qurollantirmay turib, oilaviy-tarbiyani yо‘lga qо‘yib bо‘lmaydi. Ommaviy-tarbiyaviy targ‘ibotda eng yaxshi oilalar namunasida ta’sir kо‘rsatish eng maqbul yо‘ldir. Bola tarbiyasi yuzasidan oila, maktab va jamoatchilik hamkorligi hozirgi kunimizning dol

56 tarbiyasiga nisbatan turlicha munosabatlari, shakllangan hayot tajribalari, tarbiya va ijtimoiy taraqqiyot natijasida hosil qilingan ishonch va e’tiqoblari, oiladagi о‘ziga xoslik bolalar tarbiyasiga salmoqli ta’sir kо‘rsatadi. Kо‘plab о‘zbek qishloq oilalarida ma’lum darajada (bolalar tarbiyasi yuzasidan jamoatchilik yordami mavjudligiga qaramasdan) tarbiyaviy kuchlarning bir butunligiga erishilmagan, о‘zaro hamkorlikni qanday tashkil etish mumkinligi haqida ma’lumot yetarli emas. О‘qituvchilar ham sinf ota-onalar majlisining о‘tkazilishi maktab va oila hamkorligini ta’minlaydi, deb о‘ylashadi. Tо‘g‘ri, ota-onalar majlisi ham hamkorlikni ta’minlashning eng muhim omillaridan hisoblanadi, lekin oila, maktab, jamoatchilik hamkorligi uchun, ularni birlashtirish uchun maxsus tashkil etilga

57 farzandlari 15-16 yoshga yetgandagina “О‘g‘lim yoki qizim yuqori sinfda о‘qimoqda. Kelajakda qayerga yuborsam ekan? Qayerga о‘qitsam ekan?” degan fikrga boradilar. Imkoni boricha, tanish- bilish orqali о‘zlari uchun ma’qul dargohga о‘qishga yoki ishga joylashtirmoqchi bо‘ladilar. Ular bolalarning qobiliyatiga ham, qiziqishlariga ham, xohishlariga ham e’tibor bermaydilar. Bunday holat ota-onalarning tarbiya masalasida aniq maqsad va dasturlari yо‘qligi oqibatida sodir bо‘ladi. О‘rni kelganda shuni alohida ta’kidlash kerakki ayrim maktab о‘qituvchilari orasida о‘z ishiga ma’suliyatsizlik bilan munosabatda bо‘luvchi shaxslar ham yо‘q emas. Ularning eng yomon holatlaridan biri tarbiyaga oid barcha kamchiliklarni ota-onalar zimmasiga yuklab qо‘yib, о‘zlari esa kuzatuvchi bо‘lib qolishlaridi

58 о‘tkazishidan bexabar bо‘ladilar. Ba’zan esa, о‘qituvchilarining talablari, iltimos- istaklariga ters javob beruvchi, teskarisini bajaruvchi ota-onalarni ham uchratish mumkin. Maktabga tez-tez borib turuvchi ota-onalarning faoliyati maqtovga sazovordir. Chunki о‘qituvchilar bilan bо‘lgan uchrashuvlar, bolalari yuzasidan bi ldirilgan fikrlar о‘z navbatida ota-onalar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Eng muhimi, ular bolalari orqali qayerda, kim bilan yuradi, ularning dо‘stlari kim va qanday fanlarga qiziqishlarini bilib oladilar, nazorat qilish imkoniyati ortadi. Maktab bilan oilani bog‘lovchi vosita – bu о‘qituvchilardir. О‘quvchilar bilan ishlash, ularning ilmiy dunyoqarashlarini shakllantirish, ijtimoiy faollikni ta’minlash orqali ota-onalarga ta’sir kо‘rsatish usullarini ishlab chiqi

59 samara bermasligini hamma tushunadi. Maktab va oila hamkorligidagi ishlarda qо‘shimcha usullardan foydalanish yaxshi natija beradi. Jumladan, tashkilotlarning ota-onalarning о‘zlari о‘z xatti- harakatlarini, xulq-odoblarini tanqidiy baholashlari, ma’qullash va muxokama yuritish metodlarni qо‘llashdagi shaxsiy ta’sirni hisobga olish nihoyatda muhimdir. Bunday xatti-harakatga doir usullar, odatda, jamoatchilik tomonidan ijobiy baholangan bо‘lishi kerak. Chunki kattalar faoliyatning ijobiy yoki salbiy baholanishi ular kо‘rsatadigan tarbiyaviy ta’sirning kuchini yo oshiradi, yoki kamytiradi. Maktablarda ota-onalar bilan ishlashda esga solish, maslahat, taklif, iltimos, talab kabi usullar ham mavjud bо‘lib, ularni о‘rni kelganda, о‘z vaqtida qо‘llash yaxshi samara beradi.ularni tadbiq etish

60 X U L O S A Yuqorida keltirilgan nazariy tahlillar va olib borgan tadqiqotlarimiz natijasi sifatida bitiruv malakaviy ishida quyidagi ilmiy xulosalarni qо‘lga kiritdik: Mustaqil О‘zbekistonning siyosiy, iqtisodiy - ma’naviy vazifalarini hal etish kо‘p jihatdan jamiyatning va undagi har insonning axloqiy darajasiga bog‘liqdir. Axloq shaxs ma’naviyatini rivojlantirishning asosi hisoblanib, undagi mehr-oqibat, sadoqat, samimiylik, izzat-hurmat, andishalik, vafo-muhabbat, halollik, odamiylik singari yaxshi fazilatlarni yoshligidanoq tarbiyalab borish muhim ahamiyatga ega. 1) Buyuk mutafakkirlarning axloq va odob haqidagi qarqshlari o`rganilib, uning ma`naviy kamolotga etishishdagi hozigi kundagi ahamiyati o`rganildi. 2) “Qur’on va Hadis”lardagi pand-nasihatlarda umuminsoniy fazilatlarga al

61 jamoatchilikning hamkorligi muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi.

62 ADABIYOTLAR RО‘YXATI 1. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz ma’sulmiz. T.: О‘zbekiston . 2001 y. - 432 b. 2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.: Ma’naviyat. 2008 y. -176 b. 3. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. –T., A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993.-224b. 4. Boymurodov. N. Amaliy psixologiya .T.: Yangi asr avlodi. 2009y. -316 b. 5. Vohidov. M. Bolalar psixologiyasi. T.: О‘qituvchi. 1982y. 6. Davletshin. M. Umumiy psixologiY. T.: 2002 y. -149 b. 7. Karimova V. va boshq. PsixologiY. T.: A.Qodiriy nom. xalq merosi nash. 2002 y. - 205 b. 8. Jabborov A. Ma’naviyat psixologiyasi. Qarshi. Universitet . 200 1 y. - 25 b. 9. Jabborov A. Pedagogik psixologiyaning etnik asoslari. T.: Zarqalam. 2006 y. - 48 b. 10. Nishonova Z. va boshq. Bolalar psixolog

63 Internet saytlari: www.press -servis/ .uz. www. Typ.uz www. Uza.uz www.jahon.tiv.uz . www.press-uz.info . www.uzreport.com . www.gzt.uz www. Gov.uz. www. Iscs.uz www. Edu.uz. www. Ziyo net. Uz

Купить