Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 2.2MB
Покупки 8
Дата загрузки 14 Октябрь 2023
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Машиностроение

Продавец

Bohodir Jalolov

Zamonaviy avtomobillar rul yuritmasining kuchaytirgichlariga texnik xizmat ko’rsatish

Купить
O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Zamonaviy avtomobillar rul yuritmasining kuchaytirgichlariga texnik xizmat ko’rsatish Mundarija Kirish I.BOB. Zamonaviy avtomobillarda rul yuritmasining kuchaytirgichlariga texnik xizmat ko’rsatish 1.1. Gidrokuchaytrgichli va gidroxajmiy rul boshqarmasi, ularni rostlash 1.2. Kuchaytirgich qismlarining bir-biriga nisbatan joylashuvi to’rt xilligi 1.3. Rul mexanizimlari va yuritmalarining vazifasi, turlari II.BOB. Zamonaviy avtomobillarda rul boshqarmasining vazifasi. 2.1. Rul mexanizmlari vazifasi. 2.2. Rul mexanizmi konstruksiyasi 2.3. Xavfsizligi oshirilgan rul boshqarmasi 2.4. Avtomobilning boshqaruv mexanizmlariga txk va ta’mirlash Rul boshqarmasining asosiy nosozliklari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Kirish Respublikamizda avtotransport sohasiga katta e’tibor berilayotganligi mazkur soha uchun kichik mutaxassislar tayyorlash zaruriyati hamda о ’ rta maxsus, kasb – hunar ta’limi tizimida ushbu y о ’ nalishi b о ’ yicha Kadrlar tayyorlash muammolarining yetarlicha tadqiq etilmaganligi bizga bitiruv malakaviy ishimiz mavzusini « Zamonaviy avtomobillar rul mexanizmi» mavzusini KHK da «Muommoli ta’lim» usulidan foydalanish deb nomlashimizga asos b о ’ ldi. Bitiruv malakaviy ishini maksadi: Avtotransport yo’nalishi bo’yicha kichik mutaxassislar tayyorlash jarayonini takomillashtirish maksadida « Zamonaviy avtomobillar rul mexanizmi» mavzusini KHK da «Muommoli ta’lim» usulidan foydalanish va uni amaliyotda sinab k о ’ rishdan iborat. Q о ’yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni belgilab oldik: 1. Rul mexanizimlari va yuritmalarining vazifasi, turlari va ishlashi o’rganiladi. 2. Rul mexanizimlari va yuritmalari tarkibi va xossalari o’rganiladi 3. «Rul mexanizimlari va yuritmalari - ularga TXK va ta’mirlash » ishlari o’rganiladi. 4. Kasb-hunar kollejlarida maxsus fanlarni o’qitishda zamonaviy metodlaridan foydalanish ko’rib chiqiladi. 5. Muammoli o’qitish texnologiyasining mohiyati o’rganiladi 6. Muammoli ta’lim metodi asosida «Rul mexanizimlari va yuritmalari - ularga TXK va ta’mirlash » mavzusini о’qitish texnologiyasi ishlab chiqiladi. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy-uslubiy yangiligi: Transport yo’nalishidagi KHK da «Rul mexanizimlari va yuritmalari - ularga TXK va ta’mirlash » mavzusini «Muommoli ta’lim» metodini q о ’llash bo’yicha metodik tavsiya ishlab chiqish va amaliyotda sinab k о ’rishdan iborat. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq I .BOB. Zamonaviy avtomobillarda rul yuritmasining kuchaytirgichlariga texnik xizmat ko’rsatish 1.1. Gidrokuchaytrgichli va gidroxajmiy rul boshqarmasi, ularni rostlash Hozirgi paytda o’rtacha vaznli hamda o’rta va og’ir vaznli yuk avtomobillari, shuningdek, avtobuslarning rul yuritmalarida kuchaytirgich ishlatiladi. Kuchaytirgich - g’ildiraklarni burishga sarflanadigan kuchni kamaytiradi, natijada avtomobilning boshqarilishini osonlashtirib, yengil va qulay burilishni ta’minlaydi. Kuchaytirgich avtomobil notekis yo’ldan yurganda, rul chambaragiga ta’sir etadigan turtkini yumshatadi va avtomobilni katta tezlikda uning harakatlanish xavfsizligini oshiradi. Masalan, boshqariluvchi g’ildiraklardan biri shikastlansa, avtomobilni to’g’ri chiziqli harakatini va turg’un holatini saqlab qolishga imkon yaratadi. Shuning uchun hozirgi paytda tezyurar yengil avtomobillarning ( Neksiya ) rul boshqarmasi ham kuchaytirgich bilan jihozlangan. Kuchaytirgichlar boshqarish jarayonida to’la kuzatish qobiliyatiga ega bo’lishi ( ya’ni, yo’naltiruvchi g’ildirakning burilishi, haydovchi tomonidan rul chambaragining burilishiga to’la mos kelishi ), avtomobilni to’g’ri chiziqli harakati paytida g’ildirakning to’siqqa uchrab majburan burilishida o’z-o’zidan ishga tushmasligi, biror sabablar bilan shikastlanib ishdan chiqmasligi, avtomobilning boshqarilishiga xalaqit bermasligi, yuqori sezgirlikka ega bo’lib, juda ham qisqa vaqt ichida tizimning ishga solinishini ta’minlashi kerak. Kuchaytirgich qo’yidagi asosiy qismlardan tashkil topgan: ta’minlash manbai- gidronasos yoki kompressor; taqsimlagich; gidrotsilindr. Gidravlik rul gidrokuchaytirgichi ( 25.4-rasm a ) da berilgan. nasos; tarqislagich korpusi; rul mexanizmi; bog’lovchi trubka. Kuchaytirgichlarni harakatga keltiradigan yuritma gidravlik va pnevmatik bo’lishi mumkin. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq 1.2. Kuchaytirgich qismlarining bir-biriga nisbatan joylashuvi to’rt xilligi Kuchaytirgich qismlarining bir-biriga nisbatan joylashuvi to’rt xil bo’lishi mumkin: * kuchaytirgichning hamma qismlari bir joyda joylashgan (ta’minlash manbaidan tashqari); * rul mexinizmi alohida. * taqsimlagich va gidrotsilindr bir agregatda joylashgan; * rul mexanizmi va taqsimlagich bir agregatda gidrotsilindr ayrim joylashgan; * hamma qismlari ( rul mexanizmi, taqsimlagich, gidrotsilindr ) ayrim joylashgan. 1-rasm. Rul kuchaytirgich turlari: O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq a) gidravlik rul kuchaytirgich; b) elektromexanik rul kuchaytirgich; 1- elektrodvigatel; 2-chervyak; 3-chervyakli g’ildirak; 4-sirg; alish muftasi; 5- potentsiometr; 6-qobiq; 7-rul vali; 8-rul vali datchigiga ulanish kontakti; 9- elektrodvigatel elektr ta’minot’kontakti. Yuqorida qayd etilgan kuchaytirgichning joylashuv tartibida va konstruksiyasida o’ziga xos afzalliklar va kamchiliklar mavjud. Bular puxtaligi, ishonchli ishlashi, ixchamligi va narxi bilan baholanadi. Gidrokuchaytirgich ishlash prinsipi sxemasi ( 25.4-rasm a ) keltirilgan. Nasos avtomobil dvigatelidan harakatni oladi. Nasosning tepa qismida moy solish uchun maxsus asbob o’rnatilgan. Moy nasosdan, o’tkazgichlar orqali taqsimlagichga uzatiladi. Taqsimlagich korpus va zolotnikdan iborat. Zolotnik shtanga orqali avtomobilning rul mexanizmiga ulangan, korpus esa boshqariluvchi g’ildirakning burish sapfasi richagi bilan shtanga orqali birlashtirilgan. Taqsimlagich va moy o’tkazgichlar bilan gidrotsilindrning ikki kamerasiga ulangan. Silindr avtomobil ramasiga sharnir ravishda mahkamlangan. Uning porsheni shtok orqali, boshqariluvchi g’ildirakning burilish sapfasiga ta’sir ko’rsatishi mumkin. Moy o’tkazgich taqsimlagichni moy baki bilan ulaydi. 2 -rasm. Rul boshqarmasidagi gidrokuchaytirgichi O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq a- komponovka sxemasi; b, v -zolotnikli taqsimlagich 1-taqsimlagich; 2- tortqi; 3-richag; 4-gidrosilindr; 7-16-zolotnik; 8-soshka; 9-rul chambaragi; 5-6-10-15-o’tkazgich; 11-nasos; 12-bak; 13-saqlagich klapan; 14- gidroakkumulyator; 17-21-prujina; 18-20-reaktiv shayba; 19-korpus; Rul boshqarmasining gidrokuchaytirgichini hisoblash quruq asfaltda avtomobil to’liq yuklangan holatda boshqariluvchi g’ildiraklarning qarshilik momenti aniqlashdan boshlanadi. Undan keyin quyidagilar aniqlanadi: ishchi silindr va taqsimlagichning o’lchamlari, truba o’tkazgichning diametri, gidronasosning ish unumdorligi, quvvati va uning suyuqlik sarfi. Haydovchining rul chambaragiga beradigan kuchi miqdori yengil avtomobil uchun 7 0 N dan oshib ketmasligi kerak. Ixtiyoriy avtomobil va traktorlar uchun rul boshqarmasi gidrokuchaytirgichini hisoblashda gidravlik tizimdagi gidrosilindrni asosiy parametrlarini hisoblashning o’zi kifoya. 3 -rasm . G idrokuchaytirgichni hisoblash sxemasi O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Buning uchun berilgan avtomobil yoki traktor parametrlari asosida burishda zarur bo ’ lgan eng katta momentni aniqlab olinadi : Gidrokuchaytrgichimzdi ishlash prinspi va u xaqda xulasamiz yumshoq burlishini taminlaydi bu yengil moshinalarimizda kop qolaniladi gidrokuchaytrgich bugingi kunda juda omalshgan moshinalarimzda bor u ishlash pirinspi ruldi onga yoki chapga burganizmda suyuqlik nasos orqali bosim bn mexanizmizzi porshen yorrdamida itaradi nasosdan kelgan bosim porshen yordamida itaradi natijada rul mehanizmiz yengil burlishni taminlaydi Gidrokuchaytrgiz rul mexanizmi rulimzdi yaniy og’ir xolattan uni yengil xolatga olinadi var ul mexanizmiz qiyinchliksiz buriladi va yuk moshinalarga keladgon bolsek ular birxilgilari nasosi aloxda bak bilan va nasoslar aloxda joylashgan boladi uni ishlash pirinspi juda qiyin ema suni kuch bosmi haydovchini rul mexanizmga bergan bosmi 70 N yoki 100 N oshmasligi kererak maxsimla bosmimiz shunday boladi rul mexanizmimiz ishmizda va oz kuchimizdi kamroq sarflashda yordam beradi uyni ishlash yoli esa ruldi ong tomonga burganda porshen orqali suyuqlik bosim bn itaradi va uni chap tomonga burganimzda ong tomondegi suyuqlik chap tomonga otadi ichga yuboredgon turbka bor va tashqarga qaytedgon turbka bor rul kuchaytrgich shundey vazfalarni bajaradi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq II.BOB. Zamonaviy avtomobillarda rul boshqarmasining vazifasi. 2.1. Rul mexanizmlari vazifasi. Avtomobillardan transport vositasi sifatida foydalanish jarayonida, uni bir joydan ikkinchi joyga odam yoki yuk shuningdek, maxsus qurilmalarni tashish tushiniladi. Bunda avtomobil yuk j о ’natish punktidan qabul qilish punktigacha oylni о ’tganda turli egriliklardagi, shuningdek turli murakkab shakldagi t о ’g’ri va egri chiziqli oraliqlrdan о ’tadi. Avtomobil yo’lining egri chiziqli b о ’lishining sababini quyidagi asosiy omillar bilan tushintirish mumkin. 1. Mukammal qurilgan yo’llar ham turli yo’nalishdagi t о ’g’ri chiziqli uchastkalardan iborat b о ’lib, yo’l kategoriyasi qancha past b о ’lsa, sning t о ’g’ri chiziqli qismlari qisqa va tez о ’zgaruvchan yo’nalishli uchatskalardan tashkil topgan. 1. Avtomobil mо’ljallangan manzilga yetguncha kо’plab tо’siqlarni aylanib о’tishi, kichik tezlk bilan xarakatlanayotgan transportlarni quvib о’tishi kerak bо’ladi. 2. Avtomobillarni xaydovchiga bog’liq bо’lmagan tashqi kuchlarni yengib xrakatlantirishi lozim bо’ladi. Shunday qilib, avtomobilning xarakatini quyidagicha tasvirlash mumkin: Xaydovchi, avtomobilni boshqarish jarayonida, yo’l xarakati qoidadalriga rioya qilgan xolda, turli xil yo’llardan о ’tishi, tashish ishlarini ishlarini eng yuqori samara bilan bajarish uchun yo’ldagi yo’lovchilarga, xarakatlanayotgan boshqa transportlarga xalaqit bermasdan о ’tishi, shuningdek detal va mexanizmlarga yuklantirmasdan boshqarish lozim. Avtomobil xarakatiga tegishli parametrlarni kerakligicha о ’zgartirishga qaratilgan barcha xarakatlari t о ’plami avtomobilni boshqarish jarayoni deb ataymiz. Bu esa avtomobilda rul boshqarmasi orqali amalga oshiriladi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Avtomobilning xarakat yo’nalishini о ’zgartirish uchun, boshqariluvchi g’ildiraklarni, uning b о ’lylama о ’qga nisbatan burish natijasida amalga oshiriladi. Boshqaruvchi g’ildiraklar burilganda ularning xar birini avtomobil boylama о ’qiga pararllel b о ’lgan tezlik vektorlari yo’nalishi, g’ildiraklarining aylanish tekisligiga mos tushmay qoladi. Natijada g’ildirak bilan yo’l orasida, aylanish tekisligiga nisbatan perpendikulyar yonaki kuch boshqaruvchi g’ildarklarni shuningdek avtomobilni t о ’g’ri chiziqli xarakat yo’nalishidan chetga chiqishga ya’ni avtomobilni burilishga majbur qiladi. Hozirgi paytda asosan old g’ildiraklari boshqariluvchi b о ’lgan avtomobillar keng q о ’llanilmoqda, bunday avtomobillarni burish ikki usulda amalga oshirish mumkin: 1.G’ildiraklar joylashgan о’qning о’zini g’ildiraklar bilan birga burish; 2. Oldingi о’q qо’zg’almas bо’lib boshqiriluvchi g’ildiraklarni burish. Birinchi usulda burilganda, g’ildiraklar yo’lda chetga sirpanmasdan g’ildiraydi, biroq buning bir qator kamchiliklari mavjudligi sababli yaxlit о’qli burish konstrukitsyasidan foydalanilmaydi, xozir asosan ikkinchi usul qо’llaniladi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq 4.rasm. Avtomobilning burilish sxemasi. 1-rasmda oldingi g’ildiraklar boshqariladigan avtomobilning burilishi sxematik tasvirlangan. Uning oliy burilish markazi g’ildiraklarnign tezlik vektorlariga о ’tkazilgan perpendikulyarlarning kesishish nuqtasida joylashgan. Avtomobilning oldingi g’ildiraklari bir xil burchakka buriladigan b о ’lsa, g’ildiraklarning tezlik vektorlari parallel b о ’lib, xar bir g’ildirakning oni markazi alohida b о ’ladi, bu esa boshqariluvchi g’ildiraklarni yonga sirpanib, avtomobillarni boshqarish og’irlashadi, shinalarning yedirilishi va xarakatga qarshilik oshib boradi. Avtomobilning oldingi boshqariluvchi g’ildiraklari burilishda sirpanmasdan g’ildirashi uchun uning ichki va tashqi g’ildiraklarining burilishi lozim, ya’ni ichki g’ildirakning burilish burchagi  в , tashqi g’ildirakning urilish burchagidan katta b о ’lishi lozim. bu ifodada: В – burilish sapfalarining о ’qlari orasidagi masofa, m L – avtomobil bazasi, m. G’ildarklarning burilish burchaklari orasidagi bog’lanishni saqlash uchun turli xil bog’lovchi mexanizmlar taklif etilgan, bu mexanizmlar nazariy xisoblangan burchaklardan, sezilarsiz farq qiladigan burchaklarga burilishi lozim. Bu mexanizmlar zanjirli uzatma, kulisasi uzatma, polzunlar, elleptik yulduzcha yoki sharnirli t о ’rtburchak – trapetsiya shakllarida burilishi mumkin. Bog’lovchi mexanizm g’ildiraklarning nazariy xisoblang burchakka aniq burilishini ta’minlash bilan bir qatorda u ishonchli, sodda va uzluksiz ishlashi lozim. Bunday mexanizm xarakat jarayonida zarblardan, chang va loylar, yog’in- sochinlardan t о ’la ximoyalanmaganligi e’tibordan chiqarmaslik kerak. Shu boisdan, ba’zi nazariy jixatdan ustunlikka ega b о ’lgan kinematik bog’lnish sxema (mexanizm)lariga nisbatan avtomobillarda sharnirli t о ’rt burchak – trapetsiya mexanizmi keng q о ’llaniladi. Rul trapetsiyasi boshqaruvchi g’ildiraklarni bir vaqtda xar xil burchakka buradi. Rul trapetsiyasi k о ’ndalang rul tortqisi burish sapfalarining richaglari xamda oldingi о ’q dan iborat. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Avtomobilning burilishi ya’ni ma’lum kenglikdagi yo’lda aniq tizim asosida burila olishi qobiliyatini bildiruvchi texnik k о ’rsatkichlardan biri, uning eng kichik burilish radiusi xisoblanadi. Bu yerda: Рт . э . к . – eng kichik burilish radiusi – tashqi g’ildirakning eng yuqori burilish burchagi. Avtomobilning burilish radiusi qancha kichik b о ’lsa, unda eni nisbatan kichikroq b о ’lgan yo’llarda ham burila olish qobilyati shuncha yaxshi b о ’ladi. K о ’pchilik avtomobillarda tashqi g’ildiraklarning eng yuqori burilish burchagi 30 0 dan k о ’proq va eng kichik burilish radiusi esa, avtomobilning bazasi (L)dan ikki marotaba katta b о ’ladi. Kuchaytirilgan va yuqori о ’tuvchanlikka ega b о ’lgan avtomobillarning burilish radiuslarini kamaytirish uchun, boshqariluvchi g’ildiraklarning burilishi burchaklarini 40 - 45 0 gacha burish lozim. Avtomobillarning majburiy texnik parametrlaridan biri uning burilish radiusidar. Zamonaviy yengil avtomobillarning burilish radiusi 1 jadvalda keltirilgan. VAZ 2121 VAZ 2106 VAZ 2108 VAZ 2109 GAZ 3102 Nexia Tico Eng kichik burilish radiusi, m. 5,5 5,6 5,0 5,0 5,9 4,2 4,4 О’rta va katta sinf turkumiga kiruvchi avtomobillarda bu qiymat, yengil avtomobillarnikiga nisbatan ikki barobarga yuqori bо’ladi (PAZ-3201da 11,0 m, LAZ-699 da 11,2 m va Ikarus 280 da 10,75 m) Manevrchanligi oshirilgan ba’zi maxsus avtomobillarning ham oldingi, ham keyingi g’ildiraklari buriladigan qilib ishlanadi. Bunda uning eng kichik radiusi quyidagicha aniqlanadi. Formuladan k о ’rinib turibdiki, bir xil baza va boshqariluvchi g’ildiraklarni maksimal burchakga buriladigan burilish radiusi ikki marta kamayadi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Avtomobillarning burilishi, yo’lakning о ’lchamlari bilan xarakterlanadi ya’ni yo’lak kengligi bilan. Shuning uchun, shu yo’lda avtomobil minimal radiusi bilan buriladigan, shu kenglikdan chiqib ketmasligi lozim. rasmda uch о ’qli avtomobilni berilgan yo’lak kenglikdagi xarakati keltirilgan. Yuqorida keltirilgan avtomobilning burilishini, о ’rganishda, boshqiriluvchi g’ildiraklarni qattiq deb qaralgan. Xozirgi paytda, g’ildiraklarga pnevmatik shinalar qoyilishi natijasida, ularning burilish radiusi birmuncha о ’zgaradi. Rul boshqarmasi avtomobil xarakatlanganda boshqariluvchi g’ildiraklarni burish yo’li bilan uning yo’nalishini о ’zgartirish va yurishini xaydovchi belgilangan yo’sinda saqlash uchun xizmat qiladi. 5-rasm. Nomustaqil osmali rul boshqarmasi sxemasi. Rul boshqarmasi avtomobillarning aniq va qulay boshqarilishini ta’minlash uchun, rul chambaragiga qoyiladigan kuch kam b о ’lishi, yo’l notekisliklaridan boshqariluvchi g’ildiraklar orqali rul chambaragiga uzatilayotgan turtkilar eng kam b о ’lishi, shuningdek rul boshqarmasining sezgirligini belgilovchi ma’lum elastik tavsifga ega b о ’lishi va u boshqariluvchi g’ildiraklardan avto-tebranish xosil b о ’lishiga imkon bermaslik va rul boshkarmasi va osma qismlari kinematik jixatdan bir-biriga muvofiq b о ’lishi lozim. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Boshqariluvchi g’ildiraklarni burish uchun xizmat qiladigan mexanizmlar t о ’plami rul boshqarmasi deb ataladi. Rul boshqarmasi rul mexanizmi bilan rul yuritmasidan tashkil topgan b о ’lib, ularning umumiy tuzilishi rasm a va b da keltirilgan. Boshqariladigan har bir g’ildirak burilish sapfasi 13 ga о ’rnatilgan, u esa old k о ’prik balkasiga 11, shkvoren 8 bilan biriktirilgan. Shkvoren balkaga q о ’zg’almas qilib maxkamlangan va uning yuqorigi va pastki uchlari burilishi sapfasining teshikchalariga kirib turadi. Richag 7 sapfani burganda u boshqariluvchi g’ildirak bilan birga shkvoren atrofida buriladi. Burilish sapfalari bir-biri bilan 9 va 12 richaglar hamda 10 k о ’ndalang tortqi yordamida ulangan. Shuning uchun boshqariulvchi g’idiraklar birgalikda bir vaqtda buriladi. Boshqariluvchi g’ildiraklarni burish, xaydovchi tomonidan rul chambaragini aylantirish bilan amalga ashiriladi. Rul chambaragini aylantirish natijasida val 2 aylanib, chervyak 3 ni va u о ’z navbatida ishlab turgan sektor 4 ni xarakatga keltiradi. Sektor valiga sashka 5 maxkamlangan, u boylama tortqi 6 va richag 7 orqali burilish sapfasini boshqariluvchi g’ildiraklar bilan birga buradi. Rul chambaragi 1, val 2, chervyak 3 va sektor 4 birgalikda rul mexanizmini tashkil etadi va u xaydovchining rul chambaragiga qoygan momentini boshqariluvchi g’ildiraklarni burish uchun oshirib beradi. Sashka 5, boylama tortqi 6, burilish sapfalarining 7, 9, 12 richaglari va k о ’ndalang tortqi 10 rul yuritmasini tashkil etadi, bu uzatma sashkaga uzatilgan kuchni, boshqiriluvchig’ildiraklarni b о ’luvchi sapfaga uzatadi. K о ’ndalang tortqi 10, 9 va 12 richaglar boshqariluvchi g’ildiraklarning burilish buchaklarini muvofiqlashtiriruvchi rul trapetsiyasini xosil qiladi. Rul chambaragi tarnsport xarakati yo’nalishiga muvofiq ravishda avtomobil kabinasi yoki yengil avtomobil kuzovi ichida о ’ng va chap tomonga о ’rnatilishi mumkin. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Bizning mumlakatda va boshqa k о ’pgina, mamlakatlarda о ’ng tomonlama xarakat qoidasi joriy etilganligi sababli, rul chambaragi r о ’bar о ’ kelayotgan transportni yaxshi k о ’rishi uchun chap tomnga о ’rnatilgan. Rul mexanizmi orqali momentining ortirilishi, uzatmalar soniga bog’liq b о ’lib, u rul chambaragi burilishi burchagining sashkaning burilish burchagiga b о ’lgan nisbati bilan baxolanadi. Rul mexanizmi boshqariluvchi g’ildiraklarni yengil burishga imkon berish uchun, rul chambaragiga qoyilgan burovchi momentni oshirgan xolda rul sashkasiga yetkazib berish uchun xizmat qiladi. Boshqariluvchi g’ildiraklarni uzatishlar soni k о ’paytirish yo’li bilan erishish mumkin. Uzatish soni qancha katta b о ’lsa, boshqariluvchi g’ildiraklarning burilishi shuncha yengil b о ’ladi. Biroq uzatishlar soni ortganda boshqariluvchi g’ildiraklarni burish vaqti ham ortadi. Lekin uzatishlar sonining kattaligi о ’z navbatida, boshqariluvchi g’ildiraklarni burish uchun sarflanadigan vaqtni uzaytiradi. Masalan, rul mexanizmining uzatish soni 50 b о ’lsa, boshqariluvchi g’ildiraklarni 30 0 burish uchun sarflanadigan vaqt nisbatan k о ’p b о ’lib, rul chambaragini t о ’rt martadan k о ’proq aylantirishga t о ’g’ri keladi. Bu xol, ayniqsa, xozirgi zamon tez-yurar avtomobillarni qisqa vaqtda burib ulgurishda qiyinchilik tug’diradi. Shunga k о ’ra rul mexanizmining uzatish soni belgilangan miqdorda chegaralangan b о ’ladi. Rul chambaragiga ta’sir etuvchi yerdan kelayotgan zarbalarni kamaytirish maqsadida uzatishlar soni о ’zgaruvchan b о ’lgan rul mexanizmlari q о ’llaniladi. Rul chambaragiga yerdan ta ’ si r qil a y o t g a n aks ta ’ sirla r ni k a m a y ti rish vosital a rid a n biri ―S‖ maso fa ni k a m a y t irishdan iboratdir. Rul mexanizmining ishlash jarayonida bir-biriga ishqalanuvchi yuzalar avtomobil t о ’g’ri yoki kichik burchak ostida burilib xarakatlanayotganda k о ’proq ishlaydi. Rul mexanizmi ishqalanuvchi yuzalarining yedirilishi natijasida, rul chambaragining erkin burilish orta boradi, bu esa xarakat xavfsizligini pasaytiradi. Shu sababdan rul mexanizmiga qoyiladigan asosiy talablardan biri yedirilgan yuzalarni tez tiklash va rul chambaragining yo’l qoyishi mumkin b о ’lgan erkin O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq yo’lni sozlash yo’li bilan tiklashni oson b о ’lishidir. Xozirgi paytda, avtomobillarni yengil boshqarishni ta’minlash uchun rul boshqarilishini ta’minlash uchun rul chambaragiga qoyilgan kuchning eng kichik qiymati 60 N dan va eng katta qiymati esa 120 N dan oshmasligi lozim (kuchaytirgichsiz). 2 .2. Rul mexanizmi konstruksiyasi 6-rasm. Globoidli chervyak-rolikli rul mexanizmi. 3-rasmda tasvirlangan rul mexanizmi glaboidal chervyak 5 va u bilan ilashib turgan uch о ’rkachli rolik 8 dan tuzilgan. Chervyak rul valining pastki ilashish uchiga tig’izlanib choyan karter 4 ichida ikkita konussimon podshipniklar 6 bilan maxkamlangan. Bu podshipniklarda ichki oboyma b о ’lmasdan uning vazifasini chervyak chekkalaridagi konus yuzalari bajaradi. Tashqi oboymalaresa karterning uyalariga о ’rnatilib, ularni о ’q boyicha siljishidan karterning old va orqa qopqoqlari ushlab turadi. Old qopqoqning tagiga podshipniklarni rostlash maqsadida bir nechta yupqa qistirmalar 3 о ’rnatilgan. Rolik 8 sashka vali 9 ning kallagidagi о ’qga ikkita rolikni podshipnikda о ’tqazilgan. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Sashkaning vali 9 karterning yon devorlarida ochilgan darga orqali о ’rnatilib, qopqoq 14 bilan biriktirilgan. Karter va qopqoqqa zichlangan vtulkalar, sashka valining tayanchi b о ’lib xizmat qiladi. Uch о ’rkachli rolik 8 sashka vali 9 ning kallagidagi о ’qga ikkita rolikli podshipnik orqali о ’tqazilgan. Rolik о ’qining ikkala tomoniga p о ’latdan yasalib polirovka qilingan shayba о ’rnatilgan. Sasha vali siljiganda, rolik о ’qi bilan chervyak о ’qi orasidagi masofa о ’zgaradi. Bu esa ilashish tirqishini rostlashga imkon beradi. Val 9 ning oxirgi uchida, konus shakldagi shlitslar b о ’lib unga rul sashkasi 1 gayka bilan qotirilgan. Rul sashkasi valining ikkinchi uchida xalqasimon ariqcha ochilgan b о ’lib, unga shayba bilan qopqoq 14 orasiga qistirma 13 qoyilgan. Bu qistirma rolik bilan chervyak orasidagi ilashishni rostlab turishga xizmat qiladi. Tayanch shaybani rostlovchi qistirmalar t о ’plami karter qopqog’i gayka 11 bilan qotiriladi. Gaykaning kerakli vaziyati, qopqoqqa burab kiritilgan boltlar bilan stopor 10 yordasida qotiriladi. Rul mexanizmidagi ilashish tirqishi о ’zgaruvchan b о ’lib, rolik chervyakning о ’rta qismida b о ’lganda tirqish eng kam b о ’lib, rul chambaragining о ’ng yoki chapga b о ’lganda tirqish ortib boradi. Rul mexanixzmidagi ilashish tirqishining bunday о ’zgarishi, chervyakning eng k о ’p ishlaydigan о ’rta qismida ilashishtirqishini k о ’p marta qayta rostlashiga, ayniqsa rolik chervyakning chekka qismlarida yedirilishining oldini olishga imkon beradi. Silindrik chervyak va yon sektor. Bunday tipdagi rul mexanizmi, xozirgi paytda KrAZ-2567; Ural –375 tipidagi yuk avtomobillarida shuningdek, LiAZ—677 va LAZ-696 tipidagi avtobuslarda q о ’llaniladi. Rul valining pastki uchiga presslangan silindrik chervyak, choyan karter da ikkita konussimon rolikli va podshipniklarda о ’rnatilgan. Podshipnikni rastlab turish uchun qopqoqning flanetsi tagiga bir necha sozlovchi qistirmalar joylashtirilgan. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq 7-rasm . Chervyak bilan ilashgan spiral tishli yon sektor sashka vali bilan yaxlit qilib ishlangan va u karterda ikkita ninasimon podshipniklarda va aylanadi. Valning oxirgi uchida konusli sirt b о ’lib, unga sashkani qotirish uchun mayda ariqchalar kesilgan. Chervyak bilan sektorning ilashishi shunday ishlanganki, chervyak о ’rta xolatda, xar ikki tomonga burilganda ilashishdagi tirqish oshib boradi. Chervyak bilan yon sektorning ilashuvini ta’minlash va valni о ’q boyicha siljishini yo’qotish maqsadida karterning yon qopqog’i bilan sektor oralig’igi xar xil qalinlikda bronza shayba о ’rnatiladi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Vint-gayka, reyka-sektor tipidagi rul mexanizm. Bu turdagi rul mexanizmlari xozirgi paytda ZIL, KamAZ, MAZ, KAZ va BelAZ kabi avtomobillarda о ’rnatilgan. 8-rasm. Rul mexanizmi vintdan va sharikli gaykadan tashkil topib u о ’z navbatida tishli aylanma bilan ilashib turadi. Vintning aylanma xarakati, gayka-reykaning ilgarilama qaytma xarakatiga aylanadi. Rul mexanizmining vinti karter ichida ikki sferik podshipnikda о ’rnatilgan, bu podshipniklarni gayka yordamida rostlash mumkin. Bu gayka о ’zidan о ’zi buralib ketmasligi uchun shtift va stapor plastina yordamida qotiriladi. Rul mexanizmining sektori sashka vali bilan yaxlit ishlangan va karterlar ichiga uchta ignali podshipniklarga о ’rnatilgan. Sektor valining gorizontal о ’q boyicha sozlash vint orqali amalga oshiriladi. Sektor tshlarining qalinligi uzunasiga bir о ’lchamda tayyorlanmasdan unga konussimon shaklga ega b о ’lgani uchun sashka valini sozlovchi vint rdamida о ’q boyicha siljitsa, sektor bilan reyka tishlarining ishlashuvi rostlanadi. Rostlovchi vint sektor vali bilan yig’iladi va karterning yon qopqog’iga burab kiritilib, kontr gayka yordamida qotiriladi. Vint bilan gaykaning rezbali ariqchalari O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq oralig’iga ikki qator qilib joylashtirilgan shargalar avtomobilning boshqarishini yengillashtiradi. Shargalarni yopiq kontur boyicha uzluksiz xarakatlanishini ta’minlash uchun ular dumalab yuradigan aintli kanalning uchlari ikkita mustaqil yo’naltiruvchi naychalar va bilan birlashtirilgan. Vint aylanganda, chaykaning yon tarafida turgan shargalar, naychaning oxirgi uchiga tushib, gaykani о ’rta qismiga xarakatlantiradi, s о ’ngra vint ariqchalari orqali yana gayka yon tomoniga xarakatlanadi. Xozirgi paytda ayrim KAZ, MAZ va KrAZ avtomobillarida q о ’llanilayotgan vint- gayka va reyka sektor tipidagi rul mexanizmlarida sektorning tishi t о ’g’ri ya’ni sashka о ’qiga parallel qilib tayyorlangan. Bu mexanizmdagi ilashishi ikkita vkladishlar 1 va 2 ni burash bilan amalga oshiriladi. Reyka-shesternyali rul mexanizmi. 9.rasm. Reykali rul mexanizmi. Bunday rul mexanizmlari, xozirgi zamonaviy dvigatel oldinda joylashgan, old о’q yetaklovchi va boshqariluvchi bо’lgan yengil avtomobilar VAZ 2108, VAZ 2109, VAZ 2110, Tiko, Neksiyalarda qо’llaniladi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Rul mexanizmi, valdagi shesternyaning aylanma xarakatini, reykaning ilgarilama qaytma xarakatiga aylantiradi. Reyka yonida joylashgan sharnirli tortqi yordamida boshqariluvchi g’ildiraklarni buradi. rasmda reyka shesternyali rul mexanizmining tuzilishi keltirilgan. Rul chambaragini 1 aylantirilganda shestrenya 2, reyka 3 ni xarakatga keltiradi, undan kuch rul tortqilari 5 ga uzatiladi. Rul tortqilari, burilish richaglari 4 orqali boshqariluvchi g’ildiraklarni buradi. Reyka-shesternyali rul mexanizmi rul vali 8 bilan tayyorlangan qattiq tishli shesternya 2 va qattiq tishli reyka 3 dan tashkil topgan. Val karter 6 ichida joylashgna sharikli podshipniklar 10 va 14 da aylanadi. Ular halqa 9 va yuqori qopqoq yordamida tortiladi Tayanch 13, prujina 12 orqali reykaga siqib qoyilgan b о ’lib, unga ta’sir qilinayotgan radial kuchni qabul qiladi va yoni yon tomondagi qopqoq 11 ga uzatadi. Shuning xisobiga juft ilashuvining aniqligi amalga oshiriladi. 2.3. Xavfsizligi oshirilgan rul boshqarmasi Avtomobil t о ’siq bilan t о ’qnashishda xosil b о ’lgan energiyani s о ’ndirish uchun k о ’rilgan maxsus qurilmalar, xaydovchini jaroxatga olib keluvchi kuchlarni kamaytiradi. Xavfsizligi oshirilgan rul boshqarmasining tuzilishi turlicha. Moskvich-2140 avtomobilida, t о ’qnashuv jarayonida xosil b о ’ladigan energiyani teleskopik konstruksiyali rul vali va kolonkasidagi ishqalanish xisobiga s о ’ndiriladi, bunda rul chambaragi sezilarsiz siljiydi. GAZ -31 0 2 ― V olg a ‖ a v t o m ob i l i da e n e r gi y a n i s о ’ndirish rul valini ikkiga b о ’lib birlashtiruvchi rezinali mufta orqali amalga oshiriladi. VAZ-2121 avtomobilining rul mexanizmi k о ’rsatilgan. Rul vali uch qismdan iborat b о ’lib, ular kardan sharnirlari bilan bog’langan. Yuzma-yuz t о ’qnashuv jarayonida, oldi qismi eziladi, rul vali esa sharnir xisobiga yog’ilib, rul mexanizmini siljishi ichkariga sezilarli b о ’lmaydi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq 2.4. Avtomobilning boshqaruv mexanizmlariga txk va ta’mirlash Rul boshqarmasining asosiy nosozliklari. Rul mexanizmi karteri, rul chambaragi va kolonkasining bо’shab qolishi, mexanizm va chervyak jufti, reyka va tishli valning yeyilib ketishi asosiy nosozliklar hisoblanadi. Gidrokuchaytirgichli rul boshqarmalarida, yuqoridagi nosozliklardan tashqari, nasos idishida moyning meyoridan kam yoki kо’p bо’lishi, tizimda havo va suvning yig’ilishi, nasos ishlamay va filtrning kirlanib qolishi, moyning sizib chiqishi, nasosdagi himoya va о’tkazish klapanlari nosoz ishlashi, nasos uzatmasi tasmasining meyor bilan tortilmasligidir. Rul boshqarmasini diagnostikalash. Diagnostikalash kо’rsatkichlariga rul chambaragining salt yurishi va uni burash uchun kerakli kuchni aniqlash kiradi. Rul chambaragining salt yurish y о ’lini yoki burchagini aniqlashda lyuftomer-dinamometr turidagi asboblardan foydalaniladi (1.8- rasm). Bu k о ’rsatkich yengil avtomobillar uchun 7…12° (VAZ va NEXIA avtomobillarida 5°), avtobus va yuk avtomobillari uchun 10…15° (ZiL-130 da 15° KAMAZ va MERSEDES BENS uchun 15°) ni tashkil qilishi hamda rul chambaragini burash uchun sarflanadigan kuch 40…60 N oralig’ida b о ’lishi kerak. Rul boshqarmasiga TXK. Rul boshqarmasiga TXK da tortqilar, sharnir va rul mexanizmi birikmalaridagi tirqishlar y о ’qotiladi. Rul mexanizmidagi chervyak podshipnigining о ’q b о ’yicha siljishi qistirmalar yordamida sozlanadi. Rul soshkasining о ’q b о ’yicha siljishi esa tayanch bolt yordamida sozlanadi. Rul boshqarmasidagi mahkamlash ishlari agregat va mexanizmlarni qotirilganligini tekshirishdan iborat b о ’lib, buni bajarishdan oldin rul mexanizmi karterining avtomobil ramasiga, rul tortqilari richagining burish mushtiga, soshkaga, b о ’ylama va k о ’ndalang rul tortqisi barmog’iga mahkamlanishi tekshirib k о ’riladi. Yuqorida aytilganidek rul chambaragi erkin yurish y о ’lini aniqlash uchun lyuftomer-dinamometr rul chambaragiga о ’rnatiladi. U shkala-3 dan,rul kolonkasiga qisqichlar-1 yordamida mahkam qotirilgan k о ’rsatkich-2 dan tashkil O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq topgan. Dinamometr qisqichlar-4 yordamida rul kolonkasiga qotiriladi. Dinamometr shkalalari shtok-5 da k о ’rsatilgan b о ’lib, u rul chambaragiga qanday kuch bilan ta’sir etilayotganini k о ’rsatib turadi (ta’sir etish kuchi 20-120 N b о ’lishi mumkin). Shtok yordamida 10 N kuch bilan chambarak о ’ng tomonga, s о ’ng chap tomonga harakatlantiriladi. Strelkaning о ’ng va chap tomonga og’ish kattaliklarini q о ’shib, umumiy erkin yurish y о ’li aniqlanadi. 10-rasm. Reyka va vint orasidagi tirqishni sozlash: 1-rul karteri; 2-plunjer; 3- zichlash-tirish xalqasi; 4-prujina; 5-sozlovchi tiqin; 6-chegaralovchi gayka О’qning bо’ylama siljishini sozlash uchun rul chambaragi о’q bо’ylab oldinga tortib kо’riladi. Agar siljish sezilsa, uni zichlagichlar sonini(9-rasm) kamaytirish y о ’li bilan sozlanadi. Chervyakning rolik bilan ilashish tirqishini sozlash uchun chegaralovchi gayka (3) b о ’shatiladi va buragich yordamida sozlovchi vint (1) orqali tirqish sozlanadi. Bu, о ’z navbatida rul chambaragining erkin yurish y о ’li meyoriy qiymatga ega b о ’lishini ta’minlaydi. Reykali rul mexanizmlarida reyka va vint tishlari orasidagi tirqish sozlanadi. Buning uchun chegaralovchi gayka (6) b о ’shatilib, sozlovchi tiqin (5) qotiriladi. S о ’ngra rul chambaragining erkin aylanishi va salt yurish y о ’li O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq tekshiriladi. Rul boshqarmasi tortqilarining texnik holatini aniqlash uchun rul chambaragi о ’ng va chapga aylantirib, tortqining sharli barmog’i holati tekshiriladi. Agar barmoq erkin harakatlansa yoki birikmalarda liqillash sezilsa, yengil avtomobillarda sharli torqilar rostlanmasdan yangisiga almashtiriladi. Yuk avtomobillari va avtobuslarda hamda tortqini tuzilishida sharli barmoqning holatini sozlash nazarda tutilgan b о ’lsa, sharli barmoqning erkin harakatlanishi y о ’qotiladi(rastlanadi). Buning uchun sozlovchi tiqin shplinti olinadi, s о ’ng mahsus buragich bilan tiqin oxirigacha buraladi va shplint t о ’g’ri kelguncha orqaga qaytarilib, shplint joyiga tiqiladi. Gidrokuchaytirgichli rul boshqarmalarida, mexanizm karteri vagidrokuchaytirgich bakchasidagi moy sathi navbatdagi TXK paytida tekshiriladi va meyoriga keltiriladi. Gidrokuchaytirgich bakchasi, uning filtrlari hamda karter benzin bilan yuvilib, moyi almashtiriladi (yilda, kamida bir marta yoki mavsumiy xizmat k о ’rsatishda). Gidrokuchaytirgichga moy dvigatel salt ishlab turganda quyiladi. Rul mexanizmiga uzatmalar qutisi uchun m о ’ljallangan Tap-10 va Tap-15L moylari yoki transmission moy quyiladi. Gidrokuchaytirgichli rul mexanizmiga yozda turbina moyi (markasi 22), qishda AU- urchuq(veretyon) moyi quyiladi. MAZ-500 rul mexanizmiga TM 16P va gidrokuchaytirgichiga yozda industrial-20 va qishda industrial-12 moyi quyiladi. KamAZ avtomobilining gidrokuchaytirgichiga ″R″ markali moy quyiladi. Rul tortqilarining sharnirli birikmalari 1200…1800 km yurilgandan s о ’ng, navbatdagi TXK paytida US-2 yoki US-3, shuningdek USs- 1, Uss-2 yoki Uss solidoli bilan moylanadi. Hozirgi vaqtda ishlab chiqarilayotgan NEKSIYA, ESPERO, MERSEDES- BENS va boshqa turdagi avtomobillar rul mexnizmining gidrokuchaytirgichiga YEKSRON- ΙΙ yoki shu sinfga mansub transmissiya moylari quyiladi. Rul boshqarmasi mexanizmlarini joriy ta’mirlash ularning detallarini almashtirish hisobiga amalga oshiriladi. Detallarning yeyilgan joylari, masalan, soshka vali b о ’yinlari xromlash y о ’li bilan tiklanadi, val oxiridagi rezba y о ’nib tashlanib, sirti payvandlanadi va yangi rezba ochiladi. Rul mexanizmi karteridagi podshipnik O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq о ’rnatiladigan uyaning yeyilgan joylari y о ’niladi va p о ’lat halqa presslab о ’rnatiladi. Ta’mirlash vaqtida tarangligi pasaygan va singan prujinalar, sharsimon barmoqlarning yeyilgan ichq о ’ymalari, b о ’ylama va k о ’ndalang tortqi barmoqlari almashtiriladi. Egilgan rul tortqilari sovuq holda yoki 800°S haroratgacha qizdirib t о ’g’rilanadi. Asosiy nosozliklar. Rul boshqarmasidagi nosozliklar harakatlanish xavfsizligiga tahdid soladi va avtomobilni boshqarishda qiyinchiliklar tug’diradi. Rul boshqarmasidagi nosozliklarning asosiy belgilariga rul chambaragining erkin harakatlanishining ortib ketishi, rul mexanizmining qadalib qolishi yoki qiyin buralishi, taqillashlar, germetiklikning buzilishi, kuchaytirishning yetarli bo’lmasligi yoki notekisligi va bosh-qalar kiradi. Rul chambaragining erkin harakatini ortib ketishiga rul tortqi-laridagi sharnirlarning yeyilishi, chervyak bilan rolik orasidagi rostlanganlikning buzilishi, chervyak podshipniklarining yeyilishi, rul mexanizmi karteridagi mahkamlanishlarning bo’shab qolishi, oldingi g’ildirak gupchagi podshipniklaridagi va shkvorenlardagi tirqishlarning kattalashishi sabab boiadi. Ko’rsatib o’tilgan nosozliklarni rostlash ishlarini amalga oshirib, shuningdek, yeyilgan detallarni almashtirib yoki ta’mirlab bartaraf etiladi. Rul mexanizmidagi qadalib qolishlar yoki yomon buralishlar rul mexanizmi reduktoridagi ilashishlarini noto’g’ri rostlanishi, tortqilarni egilib ketishi, reduktor karteridagi moyni kamayib qolishi oqibatlarida yuzaga keladi. Ushbu nosozliklar rostlash, tortqilarni ta’mirlash, ml mexanizmi reduktoriga kerakli miqdorda moy quyish orqali bartaraf etiladi. Rul mexanizmidagi O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq germetiklikni buzilishi esa qistirmalarning almashtirish va birikmalarni yaxshilab qotirish hisobiga tiklanadi. Gidrokuchaytirgichli rul mexanizmida kuchayishni yetarli bo’lmasligi yoki notekisligi nasos yuritmasidagi tasmaning tarangligining bo’shashi, bakchadagi moy sathining kamayishi, tizimga havo kirib qolishi, kirlanish natijasida zolotnik hamda o’tkazish klapanlarining qadalib qolishi oqibatlarida yuzaga kelishi mumkin. Nosozliklar sabablari aniqlantandan so’ng, ularni yuritma tasmasidagi taranglikni rostlab, moy sathini to’g’rilab, tizimni yuvib va moyni almashtirib, nasos gidrokuchaytirgich yoki klapanlarni ta’mirlab bartaraf etiladi. Rul boshqarmasidagi nosozliklar sabablarini aniqlashga doir barcha ishlar texnik xizmat ko’rsatish va diagnostikalash chog’ida bajariladi, nosozliklarni tuzatish ishlari esa JT paytida amalga oshiriladi. Rul boshqarmasini diagnostika qilish. Ushbu jarayon rul mexanizmi va rul yuritmasi holatini, qismlarga ajratmasdan turib baholashga imkon beradi. Diagnostikalash quyidagi ishlarni o’z ichiga oladi: rul chambaragining erkin harakatini, umurniy ishqalanish kuchini, tortqilardagi sharnirlar lyuftini aniqlash. Rul chambaragining erkin harakati (yo’li) va ishqalanish kuchi NIIAT K-402 rusumli universal asbobda aniqlanadi (11-chizma). Asbob ikki shkalali dinomometrdan va lyuft oichagichdan iborat. Lyuft o’lchagich dinamometrga mahkamlangan shkaladan (3) hamda rul kolonkasiga mahkam o’rnatilgan ko’rsatgich strelkadan (2) tashkil topgan. Dinamometr qisqichlar (4) yordamida chambarak gardishiga mahkamlanadi. Dinamometr shkalalari dastaklarda (5) joylashgan bo’lib, rul chambaragiga qo’yiladigan kuchni 20 N gacha va 20 dan 120 N gacha oraliqda hisoblashga imkon beradi. Rul chambaragidagi lyuftni o’lchashda dastaga (5) avval o’ngga yo’nalgan, keyin esa chapga yo’nalgan 10 N kuch qo’yiladi. Strelkani (2) nol holatdan o’ngga va chapga surilishini qo’shib chambarak lyufti aniqlanadi. Ko’ndalang tortqisi bir butun bo’lgan avtomobillarda oichash ishlarini bajarish uchun ularning oldingi chap g’ildiragi osib qo’yilishi lozim. Gidrokuchaytirgichga ega bo’lgan O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq avtomobillarda lyuftni o’lchasn uchun dvigatel kichik aylanishlarda ishlatib qo’yiladi. Rul boshqarmasidagi umumiy ishqalanish kuchini oldingi g’ildirak-larni to’liq osilgan holatida dinamometr dastasiga (5) kuch qo’yib tekshiriladi. O’lchash ishlari g’ildiraklar to’g’ri chiziqli holatida, shuning-dek, ularni maksimal o’ngga va chapga burilgan holatlarida bajariladi. Rul mexanizmi to’g’ri rostlangan chambarak to’g’riga harakatlanila-digan o’rta holatdan boshqa holatga 8 - 16 N kuch ta’sirida bemalol burilishi kerak. Rul tortqilaridagi sharnirlarning ahvoli, rul chambaragi keskin burilgan paytida, ko’z bilan qarab yoki qo’l bilan ushlab baholanadi. Bunda sharnirlardagi lyuft biriktirilgan detallarni o’zaro siljishi tarzida namoyon bo’ladi. Rul boshqarmasidagi kuchaytirgichni tekshirish uchun gidrokuchay-tirgich tizimidagi bosim o’lchab ko’riladi (12-chizma). Buning uchun haydash magistraliga manometr (2) va kran (3) o’rnatiladi. Bakchaga (1) zarur miqdorda moy quyiladi, dvigatel kichik aylanishlarda yurgazi- ladi, kran (3) to’liq ochiladi va chambarak eng chetki vaziyatga buriladi. Shu paytda nasos hosil qilayotgan bosim 6 MPa dan kam bo’lmasligi lozim. Agar bosim ko’rsatilgan qiymatdan kichik bo’lsa, kranni ohista berkitib manometrni kuzatiladi. Bosim 6,5 MPa gacha ko’tarilish kerak, bordiy-u bosim ko’tarilmasa, demak nasos nosoz hisoblanadi. Nasosni avtomobildan yechib olinadi va ta’mirlanadi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq 11-rasm. Rul bashqarmasini 12 - rasm. Rul boshqarmasining diagnostikalash asbobi. gidrokuchaytirgichi tizimidagibosimni o’lchash. Rul boshqarmasidagi rostlash ishlari . Chervyak - rolik, vint - gayka, reyka - tishli sektor turidagi rul mexanizmlari ikkita rostlashga ega: ilashish bo’yicha va vint valining podshipniklaridagi (o’q yo’nalishidagi) tirqish bo’yicha. Agarda cham- barakdagi lyuft to’g’riga harakatlanishda 10° dan ortmasa, rul mexanizmining holati qoniqarli hisoblanadi. Lyuft miqdori bundan ortib ketsa, eng avvalo, chervyak-podshipnigidagi (vint validagi) tirqishni tekshirish zarur. Buning uchun chambarak keskin ravishda ikkala tomonga buriladi va uni rul kolonkasiga nisbatan o’q bo’ylab siljishi barmoqlar yordamida ushlab ko’riladi. Podshipniklarda tirqish katta bo’lsa, barmoqlarga darrov seziladi. Val podshipnigidagi (o’q yo’nalishidagi) tirqishni rostlash va bartaraf etish uchun boltlar bo’shatiladi va rul mexanizmi karterining (2) pastki qopqog’i (1) yechib olinadi (13-chizma, a). Qopqoq ostidagi rostlash qistirmalaridan (3) biri olib tashlanadi, shundan so’ng mexanizm yig’iladi va lyuft ikkinchi marta tekshiriladi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq 13-rasm. Rul mexanizmidagi o’q yo’nalishida bo’lgan tirqishni (a) va chervyak bilan rolikning ilashishini rostlash (b). Agar rostlash yetarli boimasa, u holda barcha jarayon kerakli natija olingunga qadar davom ettiriladi. Podshipnikdagi tig’izlik rostlangandan keyin, soshka tortqidan ajratgan holda, rul chambaragidagi kuch tekshiriladi, uning miqdori 3 - 6 N oralig’ida bo’lishi kerak. Chervyakni rolik bilan ilashishini rostlash paytida rul mexanizmini avtomobildan yechib olish shart emas (13-rasm, b). Rostlash uchun gaykani (3) bo’shatiladi, shtiftdan shayba (2) yechib olinadi va rostlash vinti maxsus kalit yordamida, stopor shaybaning bir necha kesiklariga teng miqdorda buraladi. Bunda rolikni o’rkachi bilan chervyak rezbasi orasidagi yon tirqish o’zgaradi, natijada rul chambaragini erkin yo’li ham o’zgaradi. Rostlashdan so’ng gayka (3) o’z o’rniga qotirib qo’yiladi. Rul yuritmasi birikmalaridagi lyuftlarni aniqlash uchun tekshiri-layotgan birikmani qo’l bilan ushlab turgan holda soshkani chambarak yordamida keskin tebrantiriladi (14- rasm, a). Bunda ortiqcha lyuft darrov seziladi. Uni bartaraf etish uchun rezbali tiqinni (14-rasm, b) quyidagi tartibda tortiladi: avvalo, tiqin shplintdan ozod O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq qilinadi, so’ng maxsus kalit yordamida uni buralmay qolgunga qadar tortiladi va tortqi kallagidagi teshikka mos kelguncha bitta kesik miqdorida bo’shatiladi hamda shplintlab qo’yiladi. 14- rasm. Rul yuritmasi birikmalaridagi lyuftni tekshirish (a) va rostlash (h). O’q yo’nalishidagi lyuftni rostlash vaqtida birikma ichiga moylashmateriali to’ldiriladi. Agar birikmalardagi yeyilish katta bo’lib, lyul’lin yo’qotishning iloji bo’lmasa, u holda zoldirli barmoq yoki tortqining o’zi (yig’ilgan holda) yangisiga almashtiriladi. Yengil avtomobillarning qismlarga ajralmaydigan sharnirlari rostlanmaydi, shuning uchun lyul’l hosil bo’lganda va yeyilganda ular yangisiga almashtiriladi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Gidrokuchaytirgichli rul mexanizmlari Hozirgi paytda o’rtacha vaznli o’tag’on hamda o’rta va og’ir vaznli yuk avtomobillari, shuningdek, avtobuslarning rul yuritmalarida kuchaytirgich ishlatiladi. Kuchaytirgich - g’ildiraklarni burishga sarflanadigan kuchni kamaytiradi, natijada avtomobilning boshqarilishini osonlash -tirib, yengil va qulay burilishni ta’minlaydi. Kuchaytirgich avtomobil notekis yo’ldan yurganda, rul chambaragiga ta’sir etadigan turtkini yumshatadi va avtomobilni katta tezlikda uning harakatlanish xavfsizligini oshiradi. Masalan, boshqariluvchi g’ildiraklardan biri shikastlansa, avtomobilni to’g’ri chiziqli harakatini va turg’un holatini saqlab qolishga imkon yaratadi. 15-rasm. Rul yuritmasi. Shuning uchun hozirgi paytda tezyurar yengil avtomobillarning (Neksiya) rul boshqarmasi ham kuchaytirgich bilan jihozlangan. Kuchaytirgichlar boshqarish jarayonida to’la kuzatish qobiliyatiga ega bo’lishi (ya’ni, yo’naltiruvchi g’ildirakning burilishi, haydovchi tomonidan rul chambaragining burilishiga to’la mos kelishi), avtomobilni to’g’ri chiziqli harakati paytida g’ildirakning to’siqqa uchrab majburan burilishida o’z-o’zidan ishga tushmasligi, biror sabablar bilan shikastlanib ishdan chiqmasligi, avtomobilning O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq boshqarilishiga xalaqit bermasligi, yuqori sezgirlikka ega bo’lib, juda ham qisqa vaqt ichida tizimning ishga solinishini ta’minlashi kerak (34-rasm). Kuchaytirgich qo’yidagi asosiy qismlardan tashkil topgan: • ta’minlash manbai-gidronasos yoki kompressor; • taqsimlagich; • gidrotsilindr. 16-rasm. Rul gidrokuchaytirgichi. 1-nasos; 2-tarqislagich korpusi; 3-rul mexanizmi; 4-rul soshka; 5-bog’lovchi trubka; 6-bachok. Kuchaytirgichlarni harakatga keltiradigan yuritma gidravlik va pnevmatik bo’lishi mumkin. Kuchaytirgich qismlarining bir-biriga nisbatan joylashuvi to’rt xil bo’lishi mumkin: O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq • kuchaytirgichning hamma qismlari bir joyda joylashgan (ta’minlash manbaidan tashqari); • rul mexinizmi alohida. Taqsimlagich va gidrotsilindr bir agregatda joylashgan; • rul mexanizmi va taqsimlagich bir agregatda gidrotsilindr ayrim joylashgan; • hamma qismlari (rul mexanizmi, taqsimlagich, gidrotsilindr) ayrim joylashgan. 17-rasm. Rul gidrokuchaytirgichini ishlash prinsipi sxemasi: a-rulning ishsiz holatida; b-rul burilish holatida. 1-rul mexanizmi; 2-zolotnik; 3-taqsimlagich korpusi; 4-gidrotsilindr; 5- gidrotsilindr porsheni; 6-reaktiv shayba; 7-markazlashgan prujina; 6- 8-yuqori bosimli magistral; 9-klapan; 10-nasos; 11-past bosimli magistral;12-bachok; 13-filtr. Yuqorida qayd etilgan kuchaytirgichning joylashuv tartibida va konstruksiyasida o’ziga xos afzalliklar va kamchiliklar mavjud. Bular puxtaligi, ishonchli ishlashi, ixchamligi va narxi bilan baholanadi. Gidrokuchaytirgich ishlash prinsipi sxemasi 68-rasmda keltirilgan. Nasos avtomobil dvigatelidan harakatni oladi. Nasosning tepa qismida moy solish uchun maxsus asbob o’rnatilgan. Moy nasosdan, o’tkazgichlar orqali taqsimlagichga uzatiladi. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Taqsimlagich korpus va zolotnikdan iborat. Zolotnik shtanga orqali avtomobilning rul mexanizmiga ulangan, korpus esa boshqariluvchi g’ildirakning burish sapfasi richagi bilan shtanga orqali birlashtirilgan. Taqsimlagich va moy o’tkazgichlar bilan gidrotsilindrning ikki kamera- siga ulangan. Silindr avtomobil ramasiga sharnir ravishda mahkamlangan. Uning porsheni shtok orqali, boshqariluvchi g’ildirakning buri- lish sapfasiga ta’sir ko’rsatishi mumkin. Moy o’tkazgich taqsimlagichni moy baki bilan ulaydi. Avtomobillardan foydalanish davrida rul boshqarmasida uchraydigan asosiy nosozliklar Rul boshqarmasining asosiy nosozliklariga rul mexanizmi karterining mahkamlanishini bo’shab ketishi, mexanizm detallarining yeyilishi, rul chambaragi va kalonkasining bo’shab qolishi, chervyak jufti detallarining yedirib ketishi misol bo’ladi. Gidrokuchaytirgichli rul boshqarmalarida, yuqoridagi nuqsonlardan tashqari, nasos idishida moyning me’yoridan kam yoki oshiq bo’lishi, tizimda havo va suvning yig’ilishi, nasosning ishlamay qolishi, moyning sizib chiqishi, filtrning kirlanib qolishi, nasosning himoya va o’tkazish klapanlarining nosoz ishlashi, nasos uzatmasi tasmasining me’yor bilan tortilmasligi va boshqalardan iborat. Rul boshqarmasini tashxislash ko’rsatkichlariga rul chambaragini salt yurishi va uni burash uchun kerakli kuchni aniqlashdan iborat. Rul chambaragining salt yurishi, yengil avtomobillar uchun 7-12 gradus (VAZ va NEXIA avtomobillarida 5 0 , MERSEDES BENS avtobuslari uchun 15 0 ), avtobuslar uchun 10-150ni tashkil qiladi. Rul chambaragini burash uchun sarflanadigan kuch 40-60 N ni tashkil etishi kerak. Rul boshqarmasini sozlashda, torqgichlardagi sharnir va rul mexanizmi birikmalaridagi tirqishlar yo’qotiladi. Rul mexanizmidagi chervyak podshipningning o’q bo’yicha siljishini prokladkalar yordamida sozlanadi. Rul soshkasining o’q bo’yicha siljishi, tayanch bolt yordamida sozlanadi. Rul boshqarmasidagi mahkamlash ishlari agregat va mexanizmlarni qotirilganligini tekshirishdan iborat bo’lib, buni bajarishdan oldin rul mexanizmi O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq karterining avtomobil ramasiga, rul tortqilari richagini burish mushtiga, soshkaga, bo’ylama va ko’ndalang rul tortqisi barmog’iga mahkamlanishi tekshirib ko’riladi. Rul mexanizm karteridagi va gidrokuchaytirgich bachogidagi moy sathi navbatdagi TXK paytida tekshiriladi va me’yorigacha moy quyiladi. Gidrokuchaytirgich bachogi, uning filtrlarni hamda karterni (yilda kamida 1 marta yoki mavsumda, bahor va kuzda) benzin bilan yuvib, moyi almashtiriladi. Gidrokuchaytirgichga dvigatel salt ishlab turganda moy quyiladi. Rul mexanizmiga uzatmalar qutisi uchun mo’ljallangan Tap-10 va Tap-15L moylari yoki transmission moy quyiladi. Gidrokuchaytirgichli rul mexanizmiga yozda trubina moyi (makasi 22), qishda AU-veretyon moyi quyiladi. Rul tortqilarining sharnirli birikmalari 1200^1800 km yurilgandan so’ng, navbatdagi TXK paytida US-2 yoki US-3, shuningdek USS-1, USS-2 yoki USS solidoli bilan moylanadi. Hozirgi vaqtda ishlab chiqarilayotgan NEKSIYA, ESPERO, MERSEDESBENS va boshqa turdagi avtomobillarning rul mexaniz- mining gidrokuchaytirgichiga DEKSRON-II moyi quyiladi. Rul boshqarmasi mexanizmlarini joriy ta’mirlash detallarining almashtirish hisobiga amalga oshiriladi. Detallarning yeyilgan joylari, masalan, soshka vali bo’yinlari xromlash yo’li bilan tiklanadi, soshka vali oxiridagi rezba yo’nib tashlanib, sirti payvandlanadi va yangi rezba ochiladi. Rul mexanizmi karterdagi podshipnik o’rnatiladigan uyaning yeyilgan joylari yo’niladi va po’lat halqa presslab o’rnatiladi. Tarangligi pasaygan va singan prujinalar, sharsimon barmoqlarining yeyilgan vkladishlari, bo’ylama va ko’ndalang tortqi barmoqlari almashtiri-ladi. Egilgan rul tortqilari sovuq yoki 8000S haroratacha qizdirib to’g’rilanadi Avtomobil transporti davlat iqtisodiyotini muvaffaqiyatli rivojlanishini harakatga keltiruvchi kuchlarning muhim tarkibiy qismidan biridir. Avtomobil transporti nafaqat iqtisodiy, balki strategik ahamiyatga ham ega. Avtomobil transporti o’z vazifalarni bajarishda o’ziga xos fazilatlarni ishga soladi: • yuklarni aniq grafik bo’yicha yetkazib berish imkoniyati; O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq • yuklarni yuqori tezlik bilan tashish; bu esa aylanma mablag’larga talabni kamaytiradi va kapital aylanishini tezlashtiradi; • yuklarni iste’molchining talabiga binoan mayda partiyalarda yetkazib berish imkoniyati; • yuklarni tashishda tezkorlik. Avtotransport kompleksini takomillashtirish transport xarajatlarini pasaytirish va raqobatbardoshlikni oshirishga zamin yaratadi. Iqtisodiy munosabatlar bilan avtotransport kompleksining boshqarish va yo’naltirish tizimini izchil takomillashtirish hamda avtomobil transporti faoliyati va transport turlarining o’zaro munosabatlari, undagi innovatsiya va invetsitsiya siyosatini jadallashtirishni ta’minlaydigan me’yoriy-xuquqiy bazani tobora takomillashtirish sodir bo’lmoqda. Avtotransport kompleksini boshqarish va yo’naltirish tizimini iqtisodiy munosabatlar bilan ischil takomillashtirishhamda avtomobiltransporti faol iyati vatransport turlarining o’zaromunosabatlari, undagi inovastiya vainvestistiya siyosatinijadallashtirishni ta’minlaydigan me’yoriy-huquqiy ba’zani tobora takomillashtirish sodir bo’lmoqda. Yuk oqimlari O’zbekiston Respublikasi orqali o’tishini hisobga oladigan istiqbolli xalqaro transport yo’laklari shakllanayapti, o’zbek avtoyuktashuvchilarining xalqaro transport kommunikastiyalaridan foydalanish imkoniyatlari kengayib borayapti va multimodal yuk tashishlar rivojlanayapti. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Xulosa. Bitiriruv malakaviy ishda – tarbiya jarayonini takomillashtirish, ta’lim jarayonida yangi zamonaviy axborot va pedagogik texnologiyalarni q о ’llash orqali mutaxassis kadrlar tayyorlash sifatini yaxshilash vazifasi q о ’yildi. Bu vazifani hal qilish uchun BMI da: 1. А vtomobilining ― Rul me x a n i z imla r i va y u r itmal a ri – ular g a T X K va ta ’ mirl a sh ‖ uni n g ilmiy nazariy asoslari, texnika – texnologik jarayonlar atroflicha о’rganildi, tahlil qilindi. 2. Rul mexanizimlari va yuritmalari tarkibi va xossalari o’rganib chiqildi. 3. Аvtomob ilining ― Rul me x a n i z imla r i va y u ritmal a ri – ula r ga TXK v a ta ’ mirl a s h ‖ ishl a ri o’rganib chiqildi. 4. Kasb-hunar kollejlarida maxsus fanlarni o’qitishda zamonaviy metodlaridan foydalanish KHK о’quvchilarining saviyasiga mos, kichik mutaxassislar tayyorlash bо’yicha DTS talablariga mos о’quv materiali belgilab olindi. 5. Muammoli o’qitish texnologiyasining mohiyati o’rganildi 6. KHK d a a vtomobilining ― Rul me x a ni z imla r i va y u r itmal a ri – ularga TXK va ta ’ mirl a s h ‖ mavzusini о’ qi t ishda q о ’llanil g a n ― M u a mmoli t a ’lim ‖ metodi va ula r d a n f o y d a l a nish usulla r i ishlab c hiqilgan usullar KHK da ta’lim jarayonida sinab kо’rildi va shunga asosan metodik hiqildi. 7. Tadqiqot natijasida ishlab c tavsiyalar tayyorlandi. Muammoli ta’lim metodi asosida avtomobilining ‖ ― Rul mexanizimlari va yuritmalari – ularga TXK va ta’mirlash ‖ о’qitish texnologiyasi bо’yicha ishlab chiqilgan tavsiyalar KHK da maxsus fan о’qituvchilari, о’quv ustalariga amaliy yordam beradi va ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi deb hisoblaymiz. O’zg. Varoq Hujjat№. Imzo Sana Varoq Foydalanilgan adabiyotlar 1. A v to m o bill a rning t exn i k eks plu a t a t s iy a s i. Qa y t a i s hlang a n v a t o ’ l d i r i l g a n ru s cha 4-na s h r i d a n (p r o f . E . S . K u z n e t s ov t a h r i r i o s t i d a. M .: Nau k a, 2021 . - 535 s . ) ta r j i m a pr o f . Q . M . S i d d i q n a z a r o v u m um i y t a h r i r i o s t i d a , T o s h k e n t . V O R I S - N A S h R I Y o T , 2 0 19. - 6 7 0 b . 2. A v t o m o bill a rning t exn i k ek s plu a t a t s i y a s i. O’z b e k i s ton Re s p u bl i ka s i O liy v a o ’r t a m a x s us t a ’ lim v azi r l i g i a v t o t ra n s port o l iy o ’quv y ur t l a r i t a l a b a la r i u c h u n dar s lik s i f a t i d a t av s i y a e t ga n . p r o f . Q. M . S i d d i q n azar o v u m u m iy t a h r i r i o s t i da, To s h ke n t . VORI S - N A S h RIY o T, 2018.-560 b . 3. Texn i ch e s k a y a ek s p l ua t a t s i y a a v to m o bi l e y . U c h e bnik d lya Vu z o v . P o d red. p r o f . E . S . K u z n e t t s ova. M .: Nauka, 2021 g o da. 4. O. H a m raq u l o v , S h . M ag d i e v . A v t o m o bill a r n i ng t e x n i k ek s pluata t s iy a s i . T o s h k e n t , 2021 y . 5. Yu.I. Bo r o v s kix v a b o s h q. A v t o m o b i l l a r n i n g t u z ili s h i , t exn i k x i z m at k o ’r s a t i sh v a t a ’ m i r l a s h . To s h k e n t , M e h n a t , 2 0 2 1 y i l .

Zamonaviy avtomobillar rul yuritmasining kuchaytirgichlariga texnik xizmat ko’rsatish

Купить