Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 127.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Referatlar
Fan Informatika va AT

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

zamonaviy kompyuterlarda masalalar yechish texnologiyalari va uning aspsiy bosqichlari 17v

Sotib olish
zamonaviy kompyuterlarda masalalar yechish texnologiyalari va uning aspsiy bosqichlari Reja: 1.Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari. 2.Matematik model tushunchasi; 3.Statsion va nostatsion modellar; 4.Parametrlari to’plangan va tarqoq modellar; 5.Masalani EHMda yechish bosqichlari; 6.Algoritm tushunchasi va uning vazifasi; 7.Algoritmni ifodalash usullari, uning xossalari va unga qo’yiladigan talablar. Masalalarni kompyuter da yechish bosqichlari 1 Informatikada masala yechish tushunchasi deganda axborotlar ni qayta ishlab,natijani oldindan belgilangan ma‘lum bir ko’rinishga olib kelish tushuniladi. kompyuterdan foydalanib, masalani yechish-yaratilgan algoritmga asoslangan holda dastlabki ma‘lumotlar ustida avtomatik tarzda amallar bajarilib izlangan natijalar ko’rini shiga keltirish demakdir. Informatika fanining tarkibiy qismlari quyildagilardan iborat (1-rasm): 1- расм Masalalarni kompyuter dan foydalanib yechish bosqich lari quyidagilardan iborat: 1. Masalaning quyillishi va maqsadning aniqlanishi; 2. Masalani matematik ifodalash; 3. Masalani yechish uslubini ishlab chiqish, sonli usullarni tanlash; 4. Masalani yechish algoritmini ishlab chiqish; 5. Ma‘lumotlarni tayyorlash va tarkibini aniqlash (tanlash); 6. Dasturlash; 7. Dastur matnini va ma‘lumotlarni axborot tashuvchiga utkazish; 8. Dastur xatolarini tuzatish; 9. Dasturni avtomatik tarzda kompyuterda bajarilishi; 10.Olingan natijalarni izohlash, tahlil qilish va dastur dan foydalanish uchun ko’rsatma yozish; Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlarining mohiyati quyildagilardan iborat: 1-bosqich. Masalaning quyilishi va maqsadni aniqlash . Xalq xo’jaligining muayan sohasi (texnika, iqtisod, lingvistika, ta‘lim va x.k.) bo’yicha ishlayotgan ma lakali va yetakchi mutaxassis tomonidan bajariladigan ish. 2 Masalani quyilsh va maqsadni aniqlash uchun malakali muta xassis bir necha kun, oy, xattoki yillab izlanishi mumkin. Qo'yilgan maqsadni amalga oshirish uchun kerakli ma‘lumot lar tarkibi (strukturasi), tuzilishi, ifodalanishi aniqlangan bo’lib,ular orasidagi boglanishlar aniq ifodalangan bo’lsa masala quyillgan deb aytiladi. 1-bosqich uchun foydali savollar: Ishlatiladigan terminlar tushunarlimi? Nima berilgan? Nimani topish kerak? Yechim qanday aniqlanadi? Hamma ma‘lumotlar kerakmi? Ortiqchasi bormi? Qaysi ma‘lumotlar yetarli? Foydasi bo’lmagan ma‘lumotlar bormi? Qanday cheklanishlar bor? va x.k. 2-bosqich. Masalani matematik ifodalash. Bu bosqichda masalani yechish uchun kerakli va yetarli bo’lgan dastlabki ma‘lumotlarni tarkibi, tavsifi, turi, tuzilishi hisobga olingan holda matematik terminlarda ifodalanadi, hamda masalani yechishning matematik modeli yaratiladi. Buning uchun har xil (sohasiga qarab) matematik usul ishlatilishi mumkin. Masalan, iqtisod sohasidagi mutaxassislar-chiziqli dasturlash, dinamik dasturlash, stoxastik dasturlash, bashorat ( прогноз ) qilish bilan bog’liq masalalarni yechish matematik usulni bilishlari kerak; Texnik sohasidagi mutaxassislar oddiy differentsial tenglamalar va ularning sistemalari, mexaniqaning chetki (kraeve) masalalarini, gaz dinamikasiga oid masa lalarni, integral ko’rinishdagi masalalarni ifodalash va yechish uchun ishlatiladigan matematik usullarni to’lik tushunib yetgan bo’lishi kerak. Mutaxassis o’z sohasini har tomonlama yaxshi urgangan va amaliy jixatdan puxta o’zlashtirgan va qo’llaniladigan har xil matematik apparatni barcha imkoniyatlarini tulik tushunib yetgan va amaliyotga qo’llab oladigan bo’lishi kerak. 2-bosqich uchun foydali savollar: 1. Masalani ifodalash uchun qanday matematik strukturalar maqsadga muvofik keladi? 2. Yechilgan uxshash masalalar bormi? Tanlangan matematik struktura (apparat) da masalani ele mentida ob‘ektlari tula 3 ifodalanishi zarur. 3-bosqich. Masalani yechish usulini ishlab chiqish va sonli usulni tanlash. Agar dastlabki ma‘lumotlar bilan izlanayotgan natija (miqdorlar, ma‘lumotlar) lar o’rtasida aniq bog’liqlik (konuni yat) urnatilgan bo’lib va masalani yechish uslubi ishlab chiqilgan bo’lsa yoki usha boglanishni amalga oshirish uchun tayyor sonli usul (lar) tanlab olinib (masala uchun, masalaning bir qismi uchun) masalaning yechish uslubi yaratilgan bo’lsa, masalaning yechish uslubi ishlab chiqilgan deyiladi. x - dastlabki ma‘lumotlar; u - natija, maqsad funktsiyasi, izlanayotgan miqdor (lar) bo’lsa, ular orasidagi boglanish u = f(x) kabi olinishi mumkin. f -dastlabki ma‘lumotlar bilan natijani boglovchi konu niyat, koidalar majmuasi, ya‘ni x ma‘lumotlar ustida ba jariladigan amallar ketma-ketligi yoki tanlab olingan usul. Masalani yechishning ishlab chiqilgan uslubi yoki tanlab olin gan usulning to’g’riligi, samaradorligi keyingi bosqichlarda tek shirib aniqlanadi. 4-bosqich. Masalani yechish algoritmini yaratish. Bu bosqichda asosan masalani yechish algoritmi yaratiladi. Masalani yechish algoritmi kompyuter ning imkoniyatlarini, yechish aniqligini, hamda masalani kompyuter da yechish vaqtini va qiymatini hisobga olgan holda yaratilsa maqsadga muvofik kelgan bular edi. Masalaning algoritmini yaratishda oraliq ma‘lumotlarni ilo ji boricha kamaytirish, tashqi qurilmalar bilan bo’ladigan aloqalarni minimumga keltirish kerak. Dasturning samarador va unumdorligi, masalani yechish algo ritmining kanchalik puxta tashqil qilinganligiga bog’liq. 3-4 bosqichlar bir-biri bilan jips, mustahkam bog'langan. Ya‘ni yaratilgan uslubni har xil usullar bilan amalga oshirish mumkin, shu sababdan masalani yechish uslubi va algoritmini bir nechta variantlari bo’lishi mumkin va keraklisi tanlab olinadi. Murakkab masalaning algoritmini yaratishda qadamba-qadam oydinlashtirish 4 uslubidan foydalangan ma‘qul, har bir qadamda algoritmning tarkibi sodda va tushunarli bo’lib qolishiga erishmok kerak. Masalani algoritmlash jarayonida, algoritmni ba‘zi bulaklarini, lavxalarini, mantiqan alohida qismlarini ifodalashda tipik algoritmlar va amaliyotda tekshirilgan algo ritmlardan, iloji boricha, ko’p foydalangan ma‘qul. Algoritmlashda modullik printsipidan foydalanish algoritmni o’qishda va dasturlashda qulayliklar yaratadi. Oxir oqibatda masalani yechish algoritmi ishchi holatga keltiriladi, ya‘ni algoritm grafik ko’rinishda (blok-sxemalar) biror algoritmik til vosita sida ifodalash darajasiga keltiriladi. Masalani algoritmlash -masalani kompyuterdan foydalanib yechish algoritmini yaratish jarayoni. Algoritmlash-masalani yechish bosqichi bo’lib, masalaga quyillgan shart va talablar asosida oxirgi natijani, masalani yechimini olish uchun ish lab chiqilgan algoritmlarning yaratish bilan shugullanadigan informatikaning bulimidir. Algoritm deb , masalani yechish uchun bajarilishi lozim bo’lgan amallar ketma- ketligini aniq tavsiflaydigan qoidalar sistemaiga aytiladi. 5-bosqich. Ma‘lumotlarni tayyorlash va tarkibini aniqlash. Ma‘lumotlarni tasvirlash usulini tanlash algoritmni baja rilishi bilan chambarchas boglangan. Shu sababdan ma‘lumotni tasvirlashning shunday turini, usulini tanlash kerakki masalani yechish jarayoni sodda va tushunarli bulsin. Ma‘lumotlar oddiy o’zgaruvchilar, massiv, alohida ma‘lumot fayllari ko’rinishida axborot tashuvchida joy lashadi. Foydali savollar: Qanday o’zgaruvchilar bor? Turi qanday? Qanday o’lchamlikda nechta massiv kerak? Bir-biriga bog'langan ruyxatlar bilan ishlanadimi? Qanday qism dasturlar kerak? (ta yyorlari, ishlab chiqiladigan). Qaysi algoritmik til ishlatila di. 6-bosqich. Dasturlash. Masalani ishchi holatga keltirilgan yechish algoritmini tan langan algoritmik til vositasida ifodalash (tavsiflash, tasvirlash) dasurlash deyiladi. Algoritmning har bir mayda bulagi algoritmik tilning ope ratorlari yordamida, 5 tilning sintaksis va semantika koidalari asosida yozib chiqiladi. Algoritm mukammal tuzilgan bo’lsa dasturlashda kiyinchilik tugilmaydi. Dasturlash jarayonida quyil dagi takliflar inobatga olinsa xatolarni tuzatish jarayoni yen - gillashadi. 1. Dastur umumiy bo’lishi kerak, ya‘ni ma‘lumotlarni aniq biror turiga bog’liq bo’lmasligi kerak, massivning chegara parametrlarini tekshirmok lozim. Massiv elementlarining soni 0 yoki 1 bo’lib qolish, yoki yo’qori chegarasidan oshib ketish holati. 2. Uzgarmas va o’zgaruvchi kattalik ko’rinishi da ishlatish. Dasturda kiritiladigan ma‘lumotlarni nazorat qilish qismi bo’lishi kerak. 3. Dasturdagi arifmetik amallarni kamaytirish va dastur ni ishlashini tezlatish uchun: - darajaga oshirish amallari ko’paytirish amali bilan al mashtirilgani ma‘kul; - bir xil ma‘lumot bilan hisoblanaetgan arifmetik (al gebraik) ifodalarni bir marta hisoblab qiymatini biror o’zgaruvchida saqlab ishlatish. - takrorlashlarni tashqil qilishda takrorlanishni chegarasini tekshirish uchun ifodalardan emas balki oddiy uo’zgaruvchilar dan foydalanish. - takroriy hisoblashlar tarkibida uchraydigan va takrorla nish davomida qiymatini o’zgartirmaydigan ifodalarni tak rorlanishdan tashqarida hisoblash. 4. Dasturning har bir bulagi, moduli qismiga tushuntirish lar yozilgan bo’lishi kerak. Dasturdagi tushuntirishlar, masalani yechish ketma-ketligini ifodalovchi mantikiy ket ma-ketlikdan iborat bo’lmogi kerak. Dasturdagi modullar, qismlar aniq ko’rsatilgan bo’lishi kerak. Takrorlanish boshi va takrorlanish oxiri alohida qatorda turgani ma‘qul. 7-bosqich. Dvstur matnini va ma‘lumotlarni axborot tashuvchiga uzatish. EHM uchun axborot tashuvchi vositalar bo’lib: magnitli disk, CD, Flesh card va vinchester xizmat qiladi. Dastur matni alohida maxsus qurilmalar yordamida yoki EHM dan foydalanib axborot tashuvchiga utkaziladi. 8-bosqich. Dasturning xatosini tuzatish. Masalani kompyuterda yechish bosqichlari ichidagi ko’p vaqt talab qiladigan, 6 mutaxassisdan sabr kanoat, chidam, akl zakovat, mantikiy tez fikrlash, kompyuterni matematik ta‘minotini, algorit mik tilning barcha imkoniyatlarini, otladka qilish uslubini, yo'llarini, masalaning mag'zini ikir-chikirlarigacha mukammal bilishni talab qiladigan murakkab izlanuvchan jarayon. Bu bosqich dasturni test bo’yicha tekshirish deb ham yuritiladi. Dasturning to’g’ri ishlashi va yo'l quyillgan xatoliklarni aniqlab tuzatish, algoritmni yaratishda yo'l quyillgan kamchiliklarni bartaraf qilish, hamda tanlangan usulning yaroqli yoki yaroqsiz ekanligini aniqlab beruvchi jarayon. Test -maxsus tayyorlangan dastlabki malumotlar bo’lib, ular ustida amallar bajarish bilan masalani yechimi natija oli nadi. Test tayyorlash juda murakkab ish bo’lib, kulda hisob-ki tob ishlarini bajarishni talab qiladi, hamda dasturning hamma qismlarini, bulaklarini, modullarini tekshirish shart. Dasturning xatosini tuzatish bo’yicha yo'l- yo'riqlar: 1. Maxsus tayyorlangan ma‘lumotlar asosida dasturni qo'l da yechib chiqish yoki mantiqan alohida bo’lgan bulaklarini, modullarini qo'lda hisoblash. 2. Dastur va uning bulaklari, modullarini test yor damida tekshirish. 3. Dasturni kerakli joylariga bosib chiqarish buyrug'ini quyilsh. 4. Dasturning xatolarini tuzatishda, muloqat rejimida ba jarilganda (Stop) to'xtash buyrug'idan foydalanish. 5. Dasturlash tilini va kompyuterning amal bajaruvchi sistemasi (OS) ning maxsus xatolarni tuzatish imkoniyatlaridan foydalanish. 6. Xatolarni tuzatish jarayonida kam hajmdagi ma‘lumotlar bilan ishlashni tashqil qilish. 9-bosqich. Dasturni avtomatik tarzda kompyuterda bajarilishi. 7 Kompyuter xatolari tuzatilgan va tayyorlangan dastlabki ma‘lumotlardan foydalangan holda masalaning yechimini (echimlarini) avtomatik tarzda hisoblaydi. Agar natijalar masalani yechimi uchun yaroqli deb topilsa, masalani yechish tugallangan hisoblanadi, aks holda yo’qoridagi bosqichlar qaytadan ko'rib chiqiladi. 10-bosqich. Olingan ma‘lumotlarni izohlash, tahlil qilish va dasturdan foydalanish uchun yo'riqnoma yozish. Masalani yechish natijasida olingan sonlar yoki sonlar massivi, matnlar yoki matn ko’rinishidagi massivlar har taraflama izohlab, tushuntiriladi. Dasturdan foydalanish uchun ko'rgazma yozish quyidagilarni o’z ichiga oladi: - Dastur ishlashi uchun ma‘lumotlarni tayyorlash usuli, tuzi lishi aniq belgilangan; - Dasturni ishlash uchun kompyuter ni sozlash yo'llari; - Dasturni ishga tushirish va ishlash paytida bo’ladigan savol javoblar; - Dasturni ishlash jarayonida kelib chiqadigan har xil holatlarni bartaraf qilish yo'llari aniq va puxta tushunarli qilib yozilgan bo’lishi kerak. Matematik   model tushunchasi Qadim zamonlardan beri inson o ’ z imkoniyatlarini kengaytirishga harakat qilib , turli mehnat qurollarini yaratib kelgan . Masalan, uzoqni ko’rolmaslikni mikroskop, teleskop, radiolokator kabi buyumlarni yaratish bilan qoplagan bo’lsa, bir-biriga ma‘lumotlar uzatishdagi cheklangan imkoniyatlarini telefon, radio va televideniya hisobiga kengaytirmoqda. Elektron hisoblash mashinalarining yaratilishi va ularning keskin rivojlanib borishi inson ongining imkoniyatlarini to’ldiribgina qolmay, uning turli-tuman ma‘lumotlarni tahlil qilish va o’zining ish faoliyatida uchrovchi masalalar yechimini qabul qilish tezligini ham jadal sur‘atda o’stiradi. Shunday qilib, fan va texnikaning rivojlanishi va o’ta murakkab jarayonlarning hisob ishlarini sifatli va tez bajarilishini talab etayotgan bir paytda,- yuqori texnologiyali elektron hisoblash mashinalarining ishlab chiqilishi tabiiy bir holdir. 8 XXI asr – kompyuterlashtirish asrida insoniyat faoliyatining barcha jabhalariga kompyuterlar jadal sur‘atda kirib bormoqda. Zamonaviy kompyuterlarning ko’payib borishi esa tabiiy ravishda undan foydalanuvchilarning safini ortib borishiga turtki bo’ladi. Odatda kompyuterdan foydalanuvchilar sinfi juda ham xilma-xildir. Lekin, umumiy qilib ularni kompyuterlardan o’z ishlarini bajarishda tayyor dastur mahsuloti sifatida foydalanuvchi-operatorlar sinfi va ular uchun zarur bo’lgan dastur ta‘minotlarini yaratuvchi-dasturchilar sinfiga ajratish mumkin. Dasturchilar sinfini esa o’z navbatida shartli ravishda tizimli va amaliy dasturchilar guruhlariga ajratamiz. Mazkur «Algritmik tillar va dasturlash» fanidan yozilgan ma‘ruzalar matni amaliy dasturchilar guruhiga tegishli mutaxassislarni, institutning «Informatika va axborotlar texnologiyasi» kafedrasida «Informatika va AT» yo’nalishi bo’yicha ta‘lim olayotgan texnik bakalavrlar va kasbiy ta‘lim bo’yicha muhandis- muallimlarni Turbo-Paskal algoritmik tiliga o’rgatish uchun mo’ljallangan. Elektron hisoblash mashinalari bilan bevosita ishlashdan oldin qanday ishlarni bajarish kerakligini ko’rib chiqaylik. Istalgan hayotiy, matematik yoki fizik va hokazo masala shartlarini ifoda qilish dastlabki ma‘lumotlar va fikrlarni tasvirlashdan boshlanadi va ular qat‘iy ta‘riflangan matematik yoki fizik va hokazo tushunchalar tilida bayon qilinadi. So’ngra masalani yechishning maqsadi, ya‘ni masalani yechish natijasida ayni nimani yoki nimalarni aniqlash zarurligi ko’rsatiladi. Masalani o’rganish uning matematik modelini tuzishdan boshlanadi, ya‘ni uning o’ziga xos asosiy xususiyatlari ajratiladi va ular o’rtasidagi matematik munosabat o’rnatiladi. Boshqacha qilib aytganda , dastlab o’rganilayotgan fizik hodisaning mohiyati, belgilari, ishlatiladigan ko’rsatkichlar so’zlar yordamida batafsil ifoda etiladi, so’ngra fizik qonunlar asosida kerakli matematik tenglamalar keltirilib chiqariladi. Bu tenglamalar o’rganilayotgan fizik jarayon yoki hodisalarning matematik modeli deb ataladi. Matematik modelni haqiqiy ob‘ektga moslik darajasi amaliyotda tajriba orqali tekshiriladi. Odatda, matematik model 9 qaralayotgan ob‘ektning xususiyatlarini aynan, to’la o’zida mujassam qilmaydi. U har xil faraz va cheklanishlar asosida tuzilgani uchun taqribiylik harakteriga ega, tabiiyki uning asosida olinayotgan natijalar ham taqribiy bo’ladi. Shuning uchun , tajriba qilib ko’rish orqali yaratilgan modelni baholash va lozim bo’lgan holda uni aniqlashtirish imkoniyati yaratiladi. Matematik modelning aniqligi, uning korrekt qo’yilganligi, olinadigan natijalarning ishonchlilik va turg’unlik darajasini baholash masalasi modellashtirishning asosiy masalalaridan biridir. Matematik modellarni shartli ravishda quyidagi turlarga ajratish mumkin . Statsionar modellar va nostatsionar modellar Bu modellarda qaralayotgan jarayon vaqt bo ’ yicha turg ’ unlashgan deb qaraladi , ya ‘ ni matematik modelni ifodalovchi tenglamalarda vaqtni ifodalovchi ko ’ rsatkichi qatnashmaydi . Modelda qatnashuvchi ko’rsatkichlar, parametrlarning bir qismi yoki barchasi faqat fazoviy o’lchovlarga bog’liq bo’ladi. Bunday modellarga misol qilib inshoot devoridan o’tuvchi statsionar issiqlik oqimi tenglamasi , qurilish to’sinlarining statsionar egilishi va buralishi tenglamalarini keltirish mumkin. Statsionar modellar algebraik tenglamalar, oddiy differentsial tenglamalar yoki ularning tizimsi kabi ifodalanadi.Bu modellarda jarayon ko’rsatkichlari vaqtga bog’liq deb qaraladi. Umumiy holda esa, bu ko’rsatkichlar fazoviy o’lchovlarga ham bog’liq bo’lishi mumkin. Bunday modellarga qurilish inshootlarida nostatsionar issiqlik oqimi tenglamalari, tebranish jarayonlarining tenglamalari, diffuziya tenglamalarini misol qilib ko’rsatish mumkin. Nostatsionar jarayon o’zi va hosilalari vaqtga bog’liq funktsiya qatnashgan differentsial tenglama yoki shunday tenglamalar tizimsi, xususiy hosilali differentsial tenglamalar yordamida yoziladi.Parametrlari to’plangan modellar va parametrlari tarqoq modellar Bunday modellarda jarayon ko’rsatkichlari fazoviy o’lchovlar bo’yicha o’rnatiladi. Natijada model ko’rsatkichlari faqat vaqtga bog’liq bo’ladi. Bu jihatdan parametrlari to’plangan modellar fazoviy o’lchovga bog’liq bo’lmagan nostatsionar modellarga o’xshashdir. Modellar chiziqli va chiziqli bo’lmagan algebraik, chiziqsiz tenglamalar, vaqt bo’yicha hosilalar qatnashuvchi oddiy 10 differentsial tenglamalar yoki shunday tenglamalar tizimsi kabi tenglamalar bilan ifodalanadi.Bunday modellarda umuman olganda qaralayotgan jarayon ko’rsatkichlari ham vaqtga , ham fazoviy o’lchovlarga bog’liq bo’ladi. Modellar asosan xususiy hosilali differentsial tenglamalar yordamida ifodalanadi. Xususiy holda, modellar vaqtga bog’liq bo’lsa, ular statsionar modellar bilan bir xil bo’ladi. Lekin, parametrlari tarqoq modellarning mazkur guruhga kiritilishida ularda qatnashuvchi ko’rsatkichlarning fazoviy o’lchovlarga bog’liqligi belgilovchi omil bo’lgan bo’lsa, statsionar modellarning alohida guruhga birlashtirilishida asosiy omil – ulardagi ko’rsatkichlarining vaqtga bog’liq emasligidir.Yuqorida keltirilgan tavsif ma‘lum darajada shartlidir. Matematik modellarning boshqa ko’rinishdagi tavsiflari ham berilishi mumkin. Masalan, ularni chiziqli va chiziqli bo’lmagan, bir o’lchamli va ko’p o’lchamli kabi guruhlarga ajratish mumkin.Shuni ham ta‘kidlash lozimki, har doim ham qo’yilgan masalaning matematik modelini yaratib bo’lavermaydi. Masalalarni EHMda  yechish  bosqichlari Matematik model har xil vositalar yordamida berilishi mumkin. Bu vositalar fizik qonuniyatlar hamda funktsional analiz elementlarini ishlatib differentsial va integral tenglamalar tuzishdan to hisoblash algoritmi va EHM dasturlarini yozishgacha bo’lgan bosqichlarni o’z ichiga oladi. Har xil bosqich yakuniy natijasiga ko’ra o’ziga xos ta‘sir ko’rsatadi va ulardagi yo’l qo’yiladigan xatoliklar oldingi bosqichlardagi xatoliklar bilan ham belgilanadi.Ob‘ektning matematik modelini tuzish, uni EHMda bajariladigan hisoblashlar asosida tahlil qilish - hisoblash tajribasi deyiladi. Hisoblash tajribasining umumiy sxemasi 1-rasmda ko’rsatilgan.Birinchi bosqichda masalaning aniq qo’yilishi, berilgan va izlanuvchi miqdorlar, ob‘ektning matematik modelini tuzish uchun ishlatish lozim bo’lgan boshqa xususiyatlari tasvirlanadi. 11 1-rasm Ikkinchi bosqichda fizik, mexaniq, kimyoviy va boshqa qonuniyatlar asosida matematik model tuziladi. U asosan algebraik, differentsial, integral, integro- differentsial va boshqa turdagi tenglamalardan iborat bo’ladi. Ularni tuzishda o’rganilayotgan jarayonga ta‘sir ko’rsatuvchi omillarning barchasini bir vaqtning o’zida hisobga olib bo’lmaydi, chunki, matematik model juda murakkablashib ketadi. Shuning uchun, model tuzishda qaraliyotgan jarayonga eng kuchli ta‘sir etuvchi asosiy omillargina hisobga olinadi.Masalaning matematik modeli yaratilgandan so’ng, uni yechish usuli izlana boshlanadi , ya‘ni, mos tenglamalar yechilishi va kerakli ko’rsatkichlar aniqlanishi lozim. Ayrim hollarda masalaning qo’yilishidan keyin to’g’ridan-to’g’ri, masalani yechish usuliga ham o’tish kerak bo’ladi. Bunday masalalar oshkor ko’rinishdagi matematik model bilan ifodalanmasligi mumkin. Bu bosqich masalalarni EHMda yechishning uchinchi bosqichini tashkil qiladi.Navbatdagi bosqichda, ya‘ni, to’rtinchi bosqichda, masalani EHMdan foydalanib yechish uchun uning yechish algoritmi ishlab chiqiladi, hamda shu algoritm asosida biror-bir zamonaviy algoritmik tilda EHMda ishlatish uchun dastur tuziladi. Dastur ma‘lum talablar asosida tuziladi. Masalan, u umumiylik xususiyatiga ega bo’lishi kerak, ya‘ni, matematik modelda ifodalangan masala parametrlarining yetarlicha katta sohada o’zgaruvchi qiymatlarida dastur ishonchli natija berishi kerak. U bir necha mustaqil qismlar (protseduralar) dan 12 iborat bo’lishi mumkin.Nihoyat masalani yechishning yakunlovchi beshinchi bosqichida yaratilgan dastur EHMga kiritiladi va sozlanadi hamda olingan natijalar chuqur tahlil qilinib, baholanadi. Natijalarni tahlil qilish, zarur bo’lgan hollarda algoritmni, yechish usulini va modelni aniqlashtirishga yordam beradi, hattoki masalani noto’g’ri qo’yilganligini ham baholab berishi mumkin.Shunday qilib, biz masalalarni EHMlar yordamida yechish bosqichlari bilan tanishib chiqdik. Shuni ta‘kidlash lozimki, har doim ham bu bosqichlar bir-biridan yaqqol ajralgan holda bo’lmasdan, bir-biriga qo’shilib ketgan bo’lishi ham mumkin. Algoritm tushunchasi  va  uning  vazifasi Algoritm so’zi o’rta asrlarda paydo bo’lib, buyo’q o’zbek mutafakkiri Al- Xorazmiyning (783-855) ishlari bilan yevropaliklarning birinchi bor tanishishi bilan bog’liqdir. Bu ilmiy ishlar ularda juda chuqur taasurot qoldirib algoritm (algoritmi) so’zining kelib chiqishiga sabab bo’ldiki, u Al-Xorazmiy ismining lotincha aytilishidir.Algoritm deganda, berilgan masalani yechish uchun ma‘lum tartib bilan bajarilishi kerak bo’lgan chekli sondagi buyruqlar ketma-ketligini tushuniladi.Biror masalani kompyuterda yechishda eng muhim va ma‘suliyatli ishlardan biri qo’yilgan masalani yechish algoritmini yaratish bo’lib, bu jarayonda bajarilishi kerak bo’lgan hamma bo’lajak buyruqlar ketma-ketligi aniqlanadi. Ma‘lumki, kompyuterning o’zi xech qanday masalani yechmaydi, balki dastur ko’rinishida yozilgan algoritmni bajaruvchi hisoblanadi xolos. Shuning uchun, algoritmda yo’l qo’yilgan xato hisoblash jarayonining noto’g’ri bajarilishiga olib keladi, bu esa o’z navbatida yechilayotgan masalaning xato natijasiga olib keladi.Biror sohaga tegishli masalani yechish algoritmini yaratish, algoritm tuzuvchidan shu sohani mukammal bilgan holda, qo’yilgan masalani chuqur tahlil qilishni talab qiladi. Bunda masalani yechish uchun kerak bo’lgan ishlarning rejasini tuza bilish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, masalani yechishda ishtirok yetadigan ob‘ektlarning qaysilari boshlang’ich ma‘lumot (masalani yechish uchun zarur bo’lgan ma‘lumotlar) va qaysilari natijaligini aniqlash, ular o’rtasidagi o’zaro bog’lanishni aniq va to’la ko’rsata bilish lozim. 13 Algoritmni ifodalash  usullari,  uning  xossalari  va  unga  qo’yiladigan  talablar Masalani yechishning algoritmini turli usullar bilan ifodalash mumkin: - so’z bilan; - blok-sxemalar shaqlida; - formulalar orqali; - algoritmik tillar orqali va x.z.Endi biror usulda tuzilgan algoritmning ayrim xossalari va algoritmga qo’yilgan ba‘zi bir talablarni ko’rib chiqaylik: Algoritm har doim bir qiymatlidir , ya‘ni uni bir hil boshlang’ich qiymatlar bilan ko’p marta qo’llash har doim bir hil natija beradi. 1. Algoritm birgina masalani yechish qoidasi bo’lib qolmay, balki turli-tuman boshlang’ich shartlar asosida ma‘lum turdagi masalalar to’plamini yechish yo’lidir. 2. Algoritmni qo’llash natijasida chekli qadamdan keyin natijaga erishamiz yoki natijaga erishish mumkin emasligi haqidagi ma‘lumotga ega bo’lamiz. Yuqorida keltirilgan xossalarni har bir ijrochi o’zi tuzgan biror masalaning algoritmidan foydalanib tekshirib ko’rishi mumkin. Masalan, ax 2 +bx+c=0 kvadrat tenglamani yechish algoritmi uchun yuqorida sanab o’tilgan algoritmning xossalarini quyidagicha tekshirib ko’rish mumkin: - agar kvadrat tenglamani yechish algoritmi biror usulda yaratilgan bo’lsa, biz ijrochiga bu algoritm qaysi masalani yechish algoritmi ekanligini aytmasdan a,b,c 14 larning aniq qiymatlari uchun bajarishni topshirsak, u natijaga erishadi va bu natija kvadrat tenglamalarning yechimi bo’ladi, Demak, algoritmni ijro etish algoritm yaratuvchisiga bog’liq emas; - xuddi shuningdek, a,b,c larga doim bir hil qiymatlar bersak, algoritm har doim bir hil natija beradi, ya‘ni to’liqdir; - yaratilgan bu algoritm faqatgina bitta kvadrat tenglamaning yechish algoritmi bo’lib qolmay, balki u a,b,c larning mumkin bo’lgan barcha qiymatlari uchun natija hosil qiladi va shu turdagi barcha kvadrat tenglamalarning yechish algoritmidir; - algoritmning oxirigi xossasi o’z-o’zidan bajariladi, ya‘ni kvadrat tenglamani yechish albatta chekli qadamda amalga oshiriladi. Dastur tuzuvchi uchun EHMning ikkita asosiy parametri eng muhimdir: kompyuter xotirasining xajmi va tezkorligi. Shuningdek, algoritm tuzuvchidan ikki narsa talab qilinadi. Birinchidan , u tuzgan dastur kompyuter xotirasidan eng kam joy talab etisin, ikkinchidan, eng kam amallar bajarib masalaning natijasiga erishsin. Umuman olganda, bu ikki talab bir-biriga qarama-qarshidir, ya‘ni algoritmning ishlash tezligini oshirish, algoritm uchun zarur xotirani oshirishga olib kelishi mumkin. Algoritm tuzishda quyidagilarga amal qilinsa, qo’yilgan masalaning natijasini tez va to’g’ri olish mumkin: - qo’yilgan masalani to’g’ri o’qish va tushinib olish, masalaning asosiy maqsadini ajrata bilish; - ishga dahldor qiyinchiliklarni aniq ko’rish va ortiqcha, masala yechimiga katta ta‘siri bo’lmagan parametrlarni yo’qota bilish; 15 - qo’yilgan masalani bir-biriga bog’liq bo’lmagan mustaqil bo’laqlarga ajrata olish va ular orasidagi bog’liqlikni to’g’ri tashkil etish ; - qo’yilgan masalaning yechimini olishda har bir bo’lak yechimlarni to’plamini bir butun holga keltirish; - masala yechimini sodda va tushunarli tilda bayon eta olish. 16 Foydalaniladigan adabiyotlar: 1. Симонович С.В. Windows - 98. учебный курс.19 уроков для освоения операционной системы. С. Петербург, Москва 1999. 2. T.X. Xolmatov, N.I. Taylakov, U.A.Nazarov Informatika va Hisoblash texnikasi. «Uzbekiston milliy entsiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, T 2001 3. Симонович С.В ва бошкалар “Общая информатика”, ”Специальная информатика”, ”Практическая информатика”, Москва, 2000 . 4. www.ziyonet.uz 5. www.nur.uz 17

zamonaviy kompyuterlarda masalalar yechish texnologiyalari va uning aspsiy bosqichlari 17v

Sotib olish