Zamonaviy o‘qitishning pedagogik va psixologik texnologiyalari - Психология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Психология

Zamonaviy o‘qitishning pedagogik va psixologik texnologiyalari

Купить

3-mavzu: Zamonaviy o’qitishning pedagogik va psixologik texnologiyalari
Reja:
1. Shaxsga yo’naltirilgan o’qitish texnologiyalarning mohiyati va tamoyillari
2. Muammoli o’qitish texnologiyasi
3. Tabaqalashtirilgan o’qitish texnologiyasi

O’qitish jarayonida, pedagogik texnologiyalar talablari asosida ifoda etilgan, o’quv
maqsadlariga erishiladi. Ilmiy-texnik taraqqiyot jadallashgan davrda o’qitish
samaradorligi, asosan, o’quvchining o’qitish jarayonidagi o’rni, pedagogning unga
bo’lgan munosabatiga bog’liq bo’ladi. Bu yerda o’qitish texnologiyasining ikki
turini ajratib ko’rsatish mumkin: avtoritar va shaxsga yo’naltirilgan.
Avtoritar texnologiyada, pedagog yagona subyekt sifatda namoyon bo’ladi,
o’quvchilar esa faqatgina «obyekt» vazifasini bajaradi xolos. Bunda o’quvchining
tashabbusi va mustaqilligi yo’qoladi, o’qitish majburiy tarzda amalga oshiriladi.
Odatdagi an’anaviy o’qitish, avtoritar texnologiyaga taalluqlidir. Bunda, avvalo
Ya.A.Komenskiy tomonidan ifoda etilgan, didaktika tamoyillariga asoslangan
o’qitishning «sinf-dars» tizimida tashkil etish nazarda tutiladi. Hanuzgacha
dunyoda eng ko’p tarqalgan o’qitishning «sinf-dars» tizimi hisoblanadi, u quyidagi
xususiyatlari bilan ajralib turadi:
Yoshi va tayyorgarlik darajasi taxminan bir xil bo’lgan o’quvchilar sinfni
(guruhni) tashkil etadi:
Sinf (guruh, oqim) yagona o’quv reja, yagona o’quv dasturlar va yagona
mashg’ulotlar jadvali bilan shug’ullanadi;
Mashg’ulotlarning asosiy birligi dars bo’lib, u bitta fanning bitta mavzusiga
bag’ishlanadi va o’qituvchi tomonidan boshqariladi;
O’quv kitoblari asosan uy ishlari uchun qo’llaniladi.
An’anaviy o’qitish asosan bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirishga
qaratilgan bo’lib, shaxsning rivojlanishini ko’zda tutmaydi.
An’anaviy o’qitish asosini, Ya.A.Komenskiy tomonidan tuzilgan pedagogika
tamoyillari tashkil etadi:
ilmiylik;
tabiatga monandlik (o’qitish rivojlanish bilan belgilanadi va shakllanmaydi);
uzviylik va tizimlilik;
o’zlashtiruvchanlik (ma’lumdan noma’lumga, soddadan murakkabga);

mustahkamlash (takrorlash, takrorlash …)
onglilik va faollik;
nazariyaning amaliyot bilan bog’liqligi; yoshi va individual xususiyatlarini
hisobga olish
An’anaviy o’qitish quyidagi xususiyatlarga ega: zo’ravonlik pedagogikasi,
o’qitishning tushuntiruv-ko’rgazmali usuli, ommaviy o’qitish. An’anaviy
o’qitishda avtoritarlik quyidagi shaklda namoyon bo’ladi: o’quvchi bu hali to’la
shakllanmagan shaxs, u faqat bajarishi zarur, pedagog esa - bu sardor hakam,
yagona tashabbuskor shaxs (3.1.-rasm).
Mumtoz an’anaviy «sinf-dars» tizimi - bu bayon etishning ma’ruzaviy usuli va
kitob bilan mustaqil ishlashni o’z ichiga oladi (didaxografiya).
Zamonaviy an’anaviy o’qitish esa, o’qitishning texnik vositalarini qo’llab,
didaxografiyadan foydalanishdan iborat bo’ladi. Shaxsga yo’naltirilgan
texnologiyalarda, o’quvchi shaxsi pedagogik jarayon markaziga qo’yiladi, uning
rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarini ro’yobga chiqarishga qulay shart-sharoitlar
yaratiladi.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturida O’zbekiston Respublikasidagi ta’lim
tizimining milliy modeliga alohida e’tibor qaratilgan. Bu model 5 tarkibiy qismdan
iborat: shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, fan, ishlab chiqarish. Bu yerda
ta’lim milliy modelining asosiy tarkibiy qismi - «shaxs» birinchi o’rinda turadi.
Boshqacha aytganda, butun ta’lim tizimi, shu jumladan, o’qitish shaxsga
yo’naltirilgan bo’lishi lozim.
Shuning uchun zamonaviy texnologiyalarda pedagogik jarayon, o’qitishning
shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalari asosida amalga oshirilishi lozim.
Hayot dialektikasi shundan iboratki, doimo yangi avlod, oldingi avloddan ko’ra
rivojlanganroq bo’ladi. Ilmiy texnik taraqqiyotning keskin yuksalish davrigacha
(XX asrning birinchi yarmigacha), fan, texnika va texnologiyalar rivoji evolyusion,
past sur’atlarda amalga oshar edi.

Shuning uchun ketma-ket keluvchi avlodlarning rivojlanish darajasi deyarli farq
qilmas edi. Bunday sharoitlarda Ya.A.Komenskiyning o’qitishning avtoritar
texnologiyasi, an’anaviy «sinf-dars» tizimi dunyoga keldi.
Ilmiy texnik taraqqiyotning keskin yuksalish davrida (XX asrning ikkinchi
yarmi), fan, texnika, texnologiyalar yuqori sur’atlarda rivojlanayotgan davrda, bir
avlod hayoti davomida fanning rivoji insoniyatning butun tarixidagidan ko’ra
ko’proq bo’lgan bu davrda, o’qitishning an’anaviy tizimi (shu jumladan zamonaviy
an’anaviy o’qitish) o’z umrini oxiri-ga yetdi. Hozirgi zamon avlodining rivojlanish
sur’ati oldingilardan ko’ra ancha yuqori bo’lganligi sababli, o’qitishning an’anaviy
tizimi, rivojlanishga to’sqinlik qila boshladi. Bunday sharoitlarda taraqqiyot, faqat
har bir shaxsning mavjud imkoniyatlarini to’la ro’yobga chiqarish asosida amalga
oshirilishi mumkin. Axborotning hajmi, xilma-xilligi, egallashga moyilligi va
vositalarining yetarliligi samarali individual va mustaqil o’qitishni tashkil etish
uchun zaruriy shart-sharoitlar yaratadi. O’qitishni jadallashtirish maqsadida,
pedagogning o’quvchiga bo’lgan munosabati «sardor»likdan, uning «sherigi»ga
aylanishi zarur.
O’qitishning shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalariga quyidagi asosiy tamoyillar
xos bo’ladi:
insonparvarlik , ya’ni insonga har tomonlama hurmat va muhabbat ko’rsatish, unga
yordamlashish, uning ijodiy qobiliyatiga ishonch bilan qarash, zo’rlashdan to’la
voz kechish;
hamkorlik , ya’ni pedagog va o’quvchilar munosabatidagi demokratizm, tenglik,
sheriklik;
erkin tarbiyalash , ya’ni shaxsga uning hayot faoliyatini keng yoki tor doirasida
tanlab olish erkinligi va mustaqillikni berish, natijalarni tashqi ta’sirdan emas,
ichki hissiyotlardan keltirib chiqarish. Shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalarning
kommunikativ asosi - pedagogik jarayonda o’quvchiga insoniy-shaxsiy yondashuv
hisoblanadi.

Shaxsga yangicha qarash quyidagilardan iborat bo’ladi:
pedagogik jarayonda shaxs obyekt emas, subyekt hisoblanadi;
har bir o’quvchi qobiliyat egasi, ko’pchiligi esa iste’dod egasi hisoblanadi;
yuqori etik qadriyatlar (saxiylik, muhabbat, mehnatsevarlik, vijdon va boshqalar)
shaxsning ustivor xislatlari hisoblanadi.
Munosabatlarni demokratlashtirish quyidagilarni o’z ichiga oladi:
o’quvchi va pedagog huquqlarini tenglashtirish,
o’quvchining erkin tanlab olish huquqi;
xatoga yo’l qo’yish huquqi;
o’z nuqtai nazariga ega bo’lish huquqi pedagog va o’quvchilar munosabati zayli:
taqiqlamaslik; boshqarish emas, birgalikda boshqarish; majburlash emas,
ishontirish; buyurish emas, tashkil etish; chegaralash emas, erkin tanlab olishga
imkon berish.
Yangi munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi zamon sharoitida samarali
natija bermaydigan va g’ayri insoniy hisoblanadigan zo’ravonlik pedagogikasidan
voz kechishdir. Muammo bu tamoyilni mutlaqlashtirishda emas, balki uning
oqilona mezonlarini aniqlashdadir. Umuman olganda tarbiya jarayonida
zo’ravonlik mumkin emas, ammo jazolash insonni kamsitadi, ezadi, rivojlanishini
susaytiradi, unda qulchilik xususiyatlarini shakllantiradi.
Erkin o’qitish quyidagilar bilan belgilanadi:
ishonchga asoslangan erkin talabchanlik;
o’quv materialiga qiziqish uyg’otish, bilishga va faol ijodiy fikrlashga
rag’batlantirish;
o’quvchilarning mustaqilligi va tashabbusiga tayanish;
jamoa orqali bilvosita usullar bilan talablarni amalga oshirishni ta’minlash.

Yangi individual yondashuvning mohiyati shundaki, u ta’lim tizimida o’quv
fanidan o’quvchiga emas, o’quvchidan o’quv fani tomonga harakatlanishni taqozo
etadi, o’quvchilarning mavjud imkoniyatlarni inobatga olib, ularni rivojlantirish,
takomillashtirish va boyitishga qaratilgan bo’ladi.
Individual yondashuvning zamonaviy yangi talqini quyidagilardan iborat:
o’rtacha o’quvchiga yo’naltirishdan voz kechish;
shaxsning yaxshi xislatlarini izlash;
shaxs rivojlanishining individual dasturlarini tuzish.
Shaxsiy yondashishda birinchi navbatda quyidagilar zarur bo’ladi:
har bir o’quvchi qiyofasida noyob shaxsni ko’rish, uni hurmat qilish, tushunish,
qabul qilish, unga ishonish. Pedagogda barcha o’quvchilar iste’dodli degan
ishonch bo’lishi kerak.
shaxsga, yutuqni ma’qullovchi, qo’llab-quvvatlovchi, xayrixoh vaziyatlar yaratish,
ya’ni o’qish qoniqish va xursandchilikni olib kelishi kerak.
bevosita majburlashga yo’l qo’ymaslik, qoloqlikka va boshqa kamchiliklarga urg’u
bermaslik, uning nafsoniyatiga tegmaslik.
pedagogik jarayonda, o’quvchilarga o’z qobiliyatlarini ro’yobga chiqarishga
imkoniyat yaratish va ko’maklashish.
Oliy, o’rta maxsus va kasbiy ta’lim tizimi uchun, o’qitishning shaxsga
yo’naltirilgan texnologiyalariga quyidagilarni kiritish mumkin:
ishbilarmonlik o’yinlari;
muammoli o’qitish;
tabaqalashtirilgan o’qitish;
dasturlashtirilgan o’qitish;
kompyuterlashtirilgan o’qitish;
modulli o’qitish.

Shaxsga yo’naltirilgan o’qitish texnologiyalari ilmiy-texnikaviy taraqqiyoti
jadallashtirilgan davrida rivojlangan davlatlarda shakllantirilganligini inobatga
olgan holda ular chuqur ildizlarga ega ekanligini ta’kidlash to’g’ri bo’lar edi.
2. Muammoli o’qitish texnologiyasi.
Muammoli o’qitish amerikalik faylasuf, psixolog va pedagog Dj.Dyunning nazariy
qoidalariga asoslanadi va XX asrning 20-30-yillarida tarqala boshladi. Dj.Dyun
o’qitish uchun quyidagilarni asos qilib belgiladi: ijtimoiy, konstruksiyalash, badiiy
ifodalash, ilmiy-tadqiqiy. Bu asoslarni amalga oshirish uchun quyidagilar tavsiya
etiladi: so’z, san’at asarlari, texnik qurilmalar, o’yinlar va mehnat. Bugungi kunda,
muammoli o’qitish (3.2-rasm) deganda mashg’ulotlarda pedagog tomonidan
yaratiladigan muammoli vaziyatlar va ularni yechishga qaratilgan o’quvchilarning
faol mustaqil faoliyati tushuniladi. Buning natijasida o’quvchilar kasbiy bilimlarga,
ko’nikmalarga, malakalarga ega bo’ladilar va fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi.
Muammoli o’qitish, o’qitishning shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalarga taalluqli,
chunki bu yerda shaxs subyekt sifatida qaraladi, muammoli vaziyatlarning maqsadi
- pedagogik jarayonda o’ziga xos qiziqish uyg’otishdir.
Muammoli o’qitish, o’qitishning eng tabiiy samarali usulidir, chunki ilmiy
bilimlar mantiqi o’zida muammoli vaziyatlar mantiqini namoyish etadi.
Muammoli vaziyatlar kiritilib, an’anaviy, bayon etish o’quv materialining eng
optimal tarkibi hisoblanadi. Pedagog muammoli vaziyat yaratadi (3.3-rasm),
o’quvchini uni yechishga yo’naltiradi, yechimni izlashni tashkil etadi. Muammoli
o’qitishni boshqarish, pedagogik mahoratni talab etadi, chunki muammoli
vaziyatning paydo bo’lishi individual holat bo’lib, tabaqalashtirilgan va
individuallashtirilgan yondashuvni talab etadi.

Zamonaviy o‘qitishning pedagogik va psixologik texnologiyalari

Купить