Информация о документе

Цена 25000UZS
Размер 242.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 04 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

Surayyo Qurbondurdiyeva

Дата регистрации 04 Февраль 2025

25 Продаж

1-2 sinf oʻquvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda tarqatma materiallarning oʻrni

Купить
2 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………… 3 I BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA FIKRLASH QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Fikrlash tushunchasi va uning psixologik-pedagogik asoslari…………………..5 1.2. Boshlang‘ich ta’limda fikrlashni rivojlantirishning didaktik asoslari…..….. …..13 I bob bo‘yicha xulosa II BOB. TARQATMA MATERIALLAR VA ULARNING FIKRLASH QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISHDAGI AHAMIYATI 2.1. Tarqatma materiallar tushunchasi, turlari va ularning imkoniyatlari…………… 21 2.2. Fikrlashni rivojlantirishga yo‘naltirilgan tarqatma materiallardan foydalanish metodikasi………………………………………………………………….………..29 XULOSA…………………………………………………………………….………38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………..…………40 ILOVLAR……………………………………………………….…………………..43 3 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Zamonaviy ta’limda asosiy e’tibor o‘quvchining faolligini oshirish, uni bilim olishning passiv ishtirokchisidan faol ishtirokchiga aylantirishga qaratilmoqda. Bu esa o‘quvchining fikrlash qobiliyatini rivojlantirish orqali amalga oshadi. Fikrlash — shaxsning muammoli vaziyatga munosabat bildirish, mavjud axborot asosida xulosa chiqarish, yangi bilimlarni mustaqil o‘zlashtirish va uni amaliyotda qo‘llay olish salohiyatidir. 1-2-sinf o‘quvchilari ta’lim tizimiga endigina kirib kelgan, bilish qobiliyatlari rivojlanish bosqichidagi bolalardir. Shu sababli bu bosqichda ularning fikrlash qobiliyatini ongli, bosqichma-bosqich rivojlantirish katta ahamiyatga ega. O‘quvchilar uchun taqdim etiladigan bilimlar mantiqiy fikrlashni, analiz va sintez qilishni, umumlashtirish va farqlashni o‘rgatuvchi vositalar orqali berilishi kerak. Tarqatma materiallar ana shunday vositalardan biri hisoblanadi. Ular: o‘quvchilarning bilim olish faoliyatini jonlantiradi, individual yondashuv imkonini beradi, mustaqil fikr yuritishga undaydi, tahlil qilish, solishtirish, xulosa chiqarish kabi fikrlash operatsiyalarini rag‘batlantiradi. Boshlang‘ich ta’limda tarqatma materiallardan foydalanish o‘quvchining intellektual salohiyatini yuzaga chiqarishda, darsga bo‘lgan qiziqishini oshirishda, bilimni ongli o‘zlashtirishda, fikrlash faoliyatini faollashtirishda alohida o‘rin tutadi. Ta’limning yangi modelida o‘quvchi shunchaki tayyor bilimni eslab qoluvchi emas, balki u bilan ishlovchi, uni tahlil qiluvchi va qo‘llay oluvchi subyektga aylanishi zarur. Aynan shuning uchun boshlang‘ich ta’limda fikrlash qobiliyatini shakllantirish vositasi sifatida tarqatma materiallarni o‘rganish va amaliyotda qo‘llash bugungi kunda dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — 1-2-sinf o‘quvchilarining fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda tarqatma materiallarning imkoniyatlarini aniqlash, ularni amaliyotda qo‘llash metodikasini ishlab chiqish, o‘quvchilarning aqliy faoliyatini 4faollashtirishga qaratilgan topshiriqlar tizimini taklif etish hamda dars jarayonini samarali tashkil etish bo‘yicha ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Vazifasi: Quyidagi vazifalarni hal etish orqali belgilangan maqsadga erishish ko‘zda tutiladi: Fikrlash tushunchasining ilmiy-nazariy asoslarini tahlil qilish, psixologik va pedagogik yondashuvlar asosida izohlash; Boshlang‘ich sinf (1-2-sinflar) o‘quvchilarining yoshga xos fikrlash rivoji xususiyatlarini o‘rganish; Tarqatma materiallarning mazmuni, shakllari, turlari va ularning ta’limdagi funksiyalarini chuqur tahlil qilish; Fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiluvchi topshiriq va mashqlarni shakllantirish, ularni amaliyotga joriy etish uchun moslashtirish; Tarqatma materiallardan foydalanishning samarali metodik uslublarini ishlab chiqish; Dars jarayonida tarqatma materiallar asosida fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan faol o‘quv metodlarini aniqlash (guruhli ishlar, interaktiv yondashuvlar, muammoli savollar, aqliy hujum va boshqalar); Tajriba-sinov ishlari orqali o‘quvchilarning fikrlash darajasiga tarqatma materiallarning ta’sirini aniqlash; Olingan natijalar asosida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Predmeti: 1-2-sinf o‘quvchilarining fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan ta’limiy faoliyat va uni ta’minlovchi pedagogik metodlar, vositalar, xususan, tarqatma materiallar asosidagi o‘qitish jarayoni. Obyekti :Boshlang‘ich ta’lim tizimida, xususan, 1-2-sinf o‘quvchilari bilan olib boriladigan dars mashg‘ulotlarida tarqatma materiallardan foydalanish amaliyoti, ularning fikrlash faoliyatiga ta’sir etish darajasi hamda o‘quvchi shaxsining intellektual rivoji bilan bog‘liq pedagogik faoliyat. 5 I BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA FIKRLASH QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Fikrlash tushunchasi va uning psixologik-pedagogik asoslari Bugungi kunda ta’lim mazmunining yangilanishi, o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, tahlil qilish va xulosa chiqarish qobiliyatini shakllantirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida — ya’ni 1-2-sinflarda o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini rivojlantirish ularning kelajakdagi intellektual o‘sishi, ijtimoiy moslashuvi va muvaffaqiyatli ta’lim olishi uchun mustahkam poydevor hisoblanadi. Shunday sharoitda o‘quv jarayonini mazmunli tashkil etish, darsda interfaol metodlar va samarali didaktik vositalardan, xususan, tarqatma materiallardan foydalanish o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini faollashtirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Fikrlash tushunchasi va yosh xususiyatlari Fikrlash — bu insonning muammoni hal etish, borliq hodisalari va jarayonlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglash, yangi bilimlarni egallashdagi ongli aqliy faoliyatidir. Psixolog olimlarning ta’kidlashicha, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari tahliliy va sintez asosidagi fikrlash faoliyatini endi-endi shakllantiradi. Bu bosqichda quyidagi fikrlash shakllari ustunlik qiladi: Obrazli (tasviriy) fikrlas h — rasm, rang, shakl orqali tahlil qilish; Amaliy fikrlash — tajriba va harakat orqali bilishga asoslanadi; Boshlang‘ich mantiqiy fikrlash — solishtirish, guruhlash, umumlashtirish. Fikrlash jarayoni o‘qituvchi tomonidan to‘g‘ri tashkil etilganda va tarqatma materiallar kabi vositalar bilan boyitilganda samarali rivojlanadi. Tarqatma materiallar va ularning imkoniyatlari Tarqatma materiallar — bu dars jarayonida o‘quvchilar bilan individual, juftlikda yoki guruhda ishlash uchun tayyorlangan topshiriq, test, rasm, sxema, diagramma, krossvord, muammo va mantiqiy savollar to‘plamidir. Ular darsda quyidagi imkoniyatlarni yaratadi: O‘quvchini mustaqil fikrlashga undaydi; O‘rganilayotgan mavzuni chuqur tahlil qilish imkonini beradi; 6Fikrlash operatsiyalarini (taqqoslash, guruhlash, umumlashtirish) shakllantiradi; O‘quvchida muammo yechishga qiziqish uyg‘otadi; O‘quv jarayonini jonlantiradi, interfaol tus beradi. Masalan, matematikada “Qaysi son yetishmayapti?”, “Ketma-ketlikni davom ettir” kabi topshiriqlar bolada mantiqiy izlanish ehtiyojini shakllantiradi. Tarqatma materiallardan foydalanish usullari 1-2-sinf o‘quvchilari bilan ishlashda tarqatma materiallar quyidagi shakllarda qo‘llaniladi: Rasmli topshiriqlar Masalan, “Qaysi rasm ortiqcha?”, “Rasmga mos jumlani tanlang” kabi savollar obrazli fikrlashni faollashtiradi. Krossvordlar va jumboqlar So‘z topish, harf qo‘yish, yashirin so‘zlarni ochish orqali o‘quvchi tahliliy va so‘z boyligini namoyon etadi. Mantiqiy masalalar “Bir o‘yinchoq 2 000 so‘m, 3 tasi necha so‘m bo‘ladi?” kabi masalalar sabab-oqibatni tushuntirish, xulosa chiqarishga o‘rgatadi. Rangli kartochkalar bilan ishlash Guruhlash, solishtirish va tartibga solish kabi topshiriqlar. Juftlikda yoki guruhda ishlash O‘zaro muhokama orqali fikr almashish va qaror qabul qilish o‘rganiladi. Amaliy natijalar Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, tarqatma materiallardan muntazam foydalaniladigan sinflarda o‘quvchilarning quyidagi ko‘nikmalari sezilarli darajada rivojlanadi: Mustaqil ishlash qobiliyati; Tahliliy fikrlash; Muammoli vaziyatga yondashuv; Qiziqish va izlanishga tayyorlik; Og‘zaki va yozma fikr ifodalash malakasi. 7Shuningdek, o‘qituvchi uchun ham bu vositalar darsni diferensiallashtirish, har bir o‘quvchiga individual yondashuvni qo‘llash imkonini beradi. 1-2-sinf o‘quvchilarining fikrlash qobiliyatini rivojlantirish — ularning shaxsiy intellektual salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun poydevor hisoblanadi. Bu jarayonda tarqatma materiallar muhim vosita sifatida ta’lim samaradorligini oshiradi. Ular o‘quvchini faollashtiradi, fikr yuritishga undaydi, qiziqtiradi, mustaqil qaror qabul qilishga o‘rgatadi. Shuning uchun ham zamonaviy boshlang‘ich ta’limda o‘qituvchilarning ushbu vositalardan maqsadli va metodik asoslangan holda foydalanishlari zarur. Bugungi tezkor o‘zgarayotgan jamiyatda har bir insondan mustaqil fikrlay olish, muammolarga o‘z qarashini bildira olish, ijtimoiy hayotda faol ishtirok etish kabi kompetensiyalar talab qilinmoqda. Bunday sifatlarni shakllantirish esa ta’lim jarayonining ilk bosqichidan, aynan boshlang‘ich ta’lim davridan boshlanadi. Ayniqsa, 1-2-sinflar — bu o‘quvchilarning maktabga moslashish, fikrlash faoliyati va shaxsiy kompetensiyalarining shakllanish davridir. Shu sababli, bu davrda berilgan ta’lim nafaqat bilim bilan cheklanmasligi, balki o‘quvchining aqliy, ruhiy va ijtimoiy salohiyatini ochib berishi kerak. Ushbu jarayonda o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Fikrlash faolligini rivojlantirish uchun esa ta’lim mazmuni, metodikasi va vositalarining mosligi talab qilinadi. Tarqatma materiallar ana shunday vositalardan biri sifatida o‘quvchilarning bilish jarayonini individual va interaktiv tarzda tashkil etishga xizmat qiladi. 1-2-sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatlari 1-2-sinf o‘quvchilari 6-8 yosh oralig‘ida bo‘lib, ularning fikrlash jarayoni hali yetarli darajada rivojlanmagan bo‘ladi. Ularning kognitiv (bilish) faoliyati quyidagi xususiyatlarga ega: Obrazli (tasviriy) fikrlash ustun – ular rasm, shakl, rang asosida tafakkur qiladi; Qisqa muddatli diqqat – uzoq vaqt davomida bir xil faoliyatga jam bo‘lolmaydi; Ko‘rgazmalilikka moyillik – mavzuni vizual tasvirlar asosida tushunadi; 8Aqliy harakatlar sekin va bosqichma-bosqich shakllanadi – umumlashtirish, taqqoslash, guruhlash kabi operatsiyalar endi o‘rganilmoqda; O‘yin faoliyati bilan bog‘liq o‘rganish – bolalar o‘yin orqali yaxshiroq anglaydi va xotirada saqlaydi; Rag‘bat, qiziqish, faol ishtirok zarur – topshiriqni bajarishda motivatsiya muhim. Demak, bu yoshdagi o‘quvchilarga bilim berishda ularning psixologik rivojlanish xususiyatlarini e’tiborga olish, darslarni jonli, qiziqarli, ko‘rgazmali va interaktiv shaklda tashkil etish zarur. Bunda tarqatma materiallar muhim vosita sifatida e’tirof etiladi.Tarqatma materiallarning afzalliklari Tarqatma materiallar orqali darsni quyidagi yo‘llar bilan boyitish mumkin: Individuallashtirilgan yondashuv – har bir o‘quvchining tayyorgarlik darajasiga qarab material tanlash; Aktiv bilish faoliyati – bolalar faqat tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi bo‘ladi; Mustaqil fikrlashni shakllantirish – har bir topshiriqni o‘z fikri bilan bajarish; O‘z-o‘zini baholash imkoniyati – o‘quvchi o‘z javobini tekshiradi; O‘yin orqali o‘rganish – krossvord, labirint, kod topish, shakl to‘ldirish orqali bilim olish. Darsda qo‘llaniladigan tarqatma materiallar turlari (1-2-sinflar uchun mos) Rangli rasmli kartochkalar – hayvonlar, mevalar, sonlar, harflar bilan ishlash; Qisqa hikoyalar asosida savollar – o‘qish darslarida matn asosida xulosa chiqarish; Matematik jadval va sonlar qatori – sonlarni topish, ketma-ketlikni aniqlash; Sxemalar va diagrammalar – mavzularni tahlil qilishda foydalaniladi; Muammoli vaziyatlar – masalan: "Bolaga 3 ta olma va 2 ta nok berildi. Qaysi meva ko‘p? Nechta meva bor?"; Xaritachalar, labirintlar – yo‘nalishni topish, makoniy tasavvurni rivojlantirish; Krossvord va rebuslar – til va mantiqiy fikrlashni birlashtiradi. 1-2-sinf o‘quvchilari bilan ishlashda tarqatma materiallardan foydalanish: O‘quvchilarni darsga jalb etadi; Ularning fikrlash faoliyatini faollashtiradi; O‘rganilgan mavzuni ongli o‘zlashtirishni ta’minlaydi; 9Dars jarayonini jonlantiradi, o‘quvchini markazga chiqaradi. Shu sababli, har bir boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi o‘z fan yo‘nalishi bo‘yicha didaktik materiallar to‘plamini shakllantirishi, uni dars rejasi asosida bosqichma- bosqich qo‘llashi maqsadga muvofiqdir. Tarqatma materiallar nafaqat darsda, balki uyga vazifa sifatida, mustaqil ish, baholash vositasi yoki o‘yinli mashg‘ulot sifatida ham foydalanilishi mumkin. Jahonda uzluksiz ta'lim tizimining barcha bosqichlarida ta'lim oluvchilarning ijodiy fikrlash ko'nikmalarini shakllantirish, o'z-o'ziga ishonchni tarkib toptirish, fikr yuritishdagi mustaqillik va o'z imkoniyatlarini ro'yobga chiqarish qobiliyatini rivojlantirishga katta ahamiyat qaratilmoqda. Ayniqsa, boshlang'ich sinf o'quvchilarida ijodiy fikrlash ko'nikmalarini shakllantirishga yo'naltirilgan ta'lim ta'minlash, aralash ta'lim (blender learning) tamoyili asosida ta'lim oluvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, o'qitishning samarali usullarini ishlab chiqish muhim dolzarblik kasb etadi. Mazkur jarayonda shaxsiy faoliyat tajribasiga asoslangan tarbiya texnologiyalaridan samarali foydalanish hamda o'qituvchilarning kasbiy-pedagogik madaniyati darajasi muhim o'rin tutadi. Yoshlarda Vatanga sadoqat, tadbirkorlik, irodalilik, mafkuraviy immunitet, mehr- oqibatlilik, mas'uliyatlilik, bag'rikenglik, huquqiy madaniyat, innovatsion va ijodiy fikrlash, mehnatsevarlik kabi muhim fazilatlarni bolalikdan boshlab bosqichma- bosqich shakllantirish [1] uzluksiz ma'naviy tarbiya jarayonining asosiy vazifalari sifatida belgilangan. Mazkur vazifalarni amalga oshirishda pedagog xodimlarning intellektual sifatlari hamda kasbiy mahoratini yanada rivojlantirish, ta'lim va tarbiya resurslaridan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Shaxs tafakkurining shakllanishi va rivojlanishi, o'quvchilarda ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish muammosi respublikamiz hamda qator xorijlik pedagog- psixolog olimlar tomonidan ilmiy tadqiq etilgan. Mamlakatimiz olimlaridan A.A.Abduqodirov, F.T.Otabayeva, M.Tashpulatova, M.Qulaxmetova, R.Ibragimov, Ch.T.Shakirova, M.Ismailovlarning ijodiy tasavvur va uni rivojlantirish, o'quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish, talabalarda sanogen tafakkurni rivojlantirish bo'yicha ishlarini e'tirof etish mumkin. Shuningdek, umumiy o'rta ta'lim maktablarining boshlang'ich 10sinflarida o'qitishning turli jihatlari B.R.Adizov, Sh.Nurullayeva, F.Xo'jjiyevalar tomonidan o'rganilgan bo'lsa, E.G'oziyev, R.I.Sunnatova, Z.T.Nishonova, V.Karimova, R.Sunnatova kabi psixolog olimlar tomonidan inson tafakkuri va fikrlash jarayoni muammosining psixologik xususiyatlari o'rganilgan. Ijodiy tasavvur va xayolni rivojlantirish - fikrlashni shakllantirish yo'lidagi muhim qadamdir. Tasavvur - insonning dunyoni akslantiruvchi yoki bo'lajak faoliyati jarayonini hamda uning natijasini oldindan aytib beruvchi obrazlarni yaratishning psixologik xususiyatidir.Ijodiy tasavvur - yangini yaratish bilan bog'liq yuksak darajadagi tasavvurdir.Tasavvurning asosiy vazifasi - kutilayotgan natijani uni amalga oshirgunga qadar takdim etishdir. Tasavvur yordamida bizda xech qachon mavjud bo'lmagan yoki hozirgi paytda mavjud bo'lmagan ob'ekt, vaziyat, shart obrazi shakllanadi. Aqliy masalalarni yechish mobaynida biz qandaydir axborotlardan foydalanamiz. Shunday vaziyatlar bo'ladiki, uni bir qiymatli yechish uchun mavjud darajadagi noaniq masalalar deb yuritiladi. Vaziyatning noaniqligi juda katta bo'lganda tasavvur bilishni ta'minlaydi.Pedagogik texnologiyalar turli pedagogik muammo, masala va misollarni yechishni ta'minlovchi o'qitish tizimining shakl, uslub va yo'llarini izlash natijasida paydo bo'ladi. O'quv-tarbiya jarayonida to'g'ri qo'llangan pedagogik texnologiyalar barcha ta'lim sohalarida o'quvchilarning alohida qobiliyatlarini, aqli, xotirasi, sezish va emotsional xususiyatlarini hamda sifatlarini rivojlanishini, shuningdek, o'quvchi va o'qituvchining o'quv ishini tashkil etishni takomillashtirishni ta'minlaydigan yo'nalishga egadir. Barcha pedagogik texnologiyalarning umumiy maqsadi eng kam vaqt, vosita, jismoniy va intellektual kuch sarflagan holda avvalo, o'qitishda (tarbiyada) kafolatlangan natijaga erishish; ikkinchidan, ularni takrorlanishi va ishlab chiqaruvchanligidir. Shu bilan birga, pedagogik texnologiyalar o'zlarining maxsus maqsadlariga ham ega bo'ladi. Boshlang'ich sinf o'quvchilarining ijodiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishda quyidagi o'qitish texnologiyalaridan foydalanish maqsadga muvofiq: Adaptiv o'qitish texnologiyalari. Maqsadi - o'quvchilarga mustaqil ishlash, o'z-o'zini nazorat qilish usullariga, tadqiqot faoliyati, mustaqil ishlash ko'nikmalarini 11rivojlantirish va takomillashtirish, muayyan maqsadga yo'naltirilgan bilim olishlari va ushbu asosda o'quvchining ijodiy fikrlashini shakllantirishga qaratilgan. Integrallashgan o 'qitish texnologiyalari. Maqsadi - o'quvchilarning o'qishga nisbatan qiziqishini rag'batlantirish, aqliy qobiliyatlarini rivojlantirish, integrallashgan bilimlarini boyitish. Bilimlarni to 'liq o 'zlashtirishga yo 'naltirilgan o 'qitish texnologiyalari. Maqsadi - barcha o'quvchilarni bilim, ko'nikmalarni o'zlashtirishda hamda ularni qo'llashda yuqori natijalarga erishishga o'rgatishdan iborat. Muammoli o'qitish texnologiyasi. Maqsadi - o'quvchilarning intellectual faolligini rag'batlantirish, fikrlash jarayonini, aqlning individual xususiyatlarini rivojlantirish; o'quvchilarning ichki o'quv motivlarini, aqliy faoliyat usullarini, ularning ijodiy qibiliyatlarini shakllantirish; muammoning yechimini mustaqil izlash ko'nikmalarini hosil qilishdir. Shu bilan birga o'quvchilarda nostandart ijodiy fikrlashni shakllantirishdan iborat bo'lib hisoblanadi. Bugun jahon ta'lim tizimida ijodiy jarayonni katta sondagi, turli yangi g'oyalarni izlash, ijodiy fikrlash va uni rivojlantirishning intellektual qurollari uslublaridan foydalanishning qo'llab-quvvatlanishi avj olmoqda. Hozirgi kunda bunday uslublarning ko'plab turlari mavjud. Quyida jahonda eng taniqli va hozirgi kunda ta'lim va tarbiya tizimida ko'p qo'llanilayotgan yangi g'oyalarni izlash, ijodiy fikrlash va uni rivojlantirishning intellektual qurollari safidan joy olgan uslublarning umumiy xarakteristikalarini keltiramiz: Fikrlashni psixologik faollashtirish uslublari ijodiy yechimlarni va yangi biznes g'oyalarni topishga to'sqinlik qiladigan, muammoni ko'proq har taraflama qarab chiqishga to'sqinlik qiladigan fikrlashning psixologik inersiyasini yuqotishga qaratilgan. Bu uslublar g'oyalarning sonini yetarlicha ko'paytirishga imkoniyat beradi va ushbu jarayonning unumdorligini oshiradi. Qarama-qarshilik mavjud bo'lgan murakkab va nostandart ijodiy masalalarni yechish uchun bu uslublarning samarasi kamroq. Eng keng tarqalgan psixologik faollashtirish uslublari qatoriga: aqliy xujum, teskari aqliy xujum, kemalik kengash, fokal ob'ektlar uslubi, sinektika, analogiyalar usullari, RVS operatori, g'oyalar anjumani, kichik odamchalar, assotsiatsiyalar marjoni va metaforalar, oltita shlyapalar, kouching va boshqa uslublarni kiritish 12mumkin. Tizimlashtirilgan izlash uslublariga: nazorat savollar ro'yxati, morfologik tahlil, funksional tahlil, Metchett funksional loyihalash, fokal ob'ektlar, assotsiatsiyalar marjoni va metaforalar, ko'p karrali ketma-ket sinflashtirish, optimal shakllar sintezi, tizimli iqtisodiy tahlil va elementli konstruktiv yechimlarni ishlash, besh nima uchun va boshqa shu kabi uslublarni kiritish mumkin. Yo'naltirilgan izlash uslublariga: R.Koller izlashli konstruksiyalashning funksional-fizik uslubi, Ijodiy masalalarni yechish nazariyasi (TRIZ-IMEN) kabi uslublarni kiritish mumkin. G'oyalarni izlash uslublarini ichidan alohida boshqarishga oid usullariga: oltita sigma, sifatli boshqarishning yettita qurollari, sifatli nazoratning yettita asosiy qurollari, AVS-tahlil, tejamkorlikdagi ishlab chiqarish, PDPC - Process Decision Program Chart (Qarorlar qabul qilish jarayoni), diagramma (blok-sxemasi), nazorat varaqasi, Delfi, sochilgan diagramma, qarindoshlik diagrammasi, aloqalar diagrammasi, Pareto diagrammasi, Gistogrammalar, Isikavi diagrammalari, nazorat xaritalari, ustivorliklar matritsasi, Kano modeli, autsorsing, parallel muhandislik ishlanmasi, siyosatni yoyish, xatolarni himoyalash, qo'rinishlar va rad etishlar oqibatining tahlili, ABC, benchmarking, Taguti, strelkachilik diagramma, strelkachilik xaritalar va boshqa shu kabi uslublarni kiritish mumkin.Yuqorida nomlari keltirilgan uslublarning har biri ijodiy masalalarning yechimini, odatda odam o'z hayot faoliyatida foydalanadigan "sinab ko'rish va xato qilish" uslubi yordamida izlashni yengillashtirish maqsadiga ega. U yoki bu guruhga kiradigan uslubdan foydalanishning maqsadga muvofiqligi yechilayotgan masalani murakkabligiga bog'liq. Xulosa o'rnida aytishimiz mumkinki, boshlang'ich sinf o'quvchilarida ijodiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari, ijodiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishga doir zamonaviy yondashuvlar mazmuni hamda unga ta'sir etuvchi omillar, boshlang'ich sinf o'quvchilarida ijodiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirish jarayonini tashkil etishning alohida metodik tizimi maxsus tadqiq etilmagan. Mazkur jihatlar boshlang'ich sinf o'quvchilarida ijodiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirish yuzasidan ilmiy izlanishlar olib borishni taqozo etadi. 131.2. Bo‘shlang‘ich ta’limda fikrlashni rivojlantirishning didaktik asoslari. Didaktik o’yinlar o’quvchilarda tahlil qilish, mantiqiy va ijodiy fikrlash, tadqiq qilish, hisoblash, o’lchash- yasash, sinash, kuzatish, solishtirish, xulosa chiqarish, mustaqil qaror qabul qilish, guruh yoki jamoa tarkibida ishlash, axloq-odob ko’nikmalarini shakllantirish, nutq o’stirish, til o’rgatish, yangi bilimlar o’rgatish va boshqa faoliyat turlarini rivojlantirishga yo’naltirilgan o’yinlarga ajratiladi. Demak, boshlang’ich sinf o’quvchilarini o’qitishda didaktik o’yinlardan amalda foydalanish orqali boshqa usullar yordamida erishish qiyin bo’lgan ta’limtarbiyaviy maqsadlarni amalga oshirish ko’zda tutiladi. Turli o’quv fanlariga oid didaktik o’yinlar mavjud bo’lib, ular shu fanlarni sifatli o’rgatish maqsadlariga xizmat qiladi. Umumiy o’yinlar nazariyasiga ko’ra, mavjud barcha o’yin turlarini tasniflashda ularni funksional, mavzuli, konstruktiv, didaktik, sport va xarbiy o’yinlarga ajratiladi. Bularning orasida didaktik o’yinlar ta’lim-tarbiya vazifalarini amalga oshirish imkoniyatini berishi bilan alohida o’ringa ega. Quyida, didaktik o’yin texnologiyalari amalga oshiriladigan ayrim noana’naviy dars shakllariga to’xtalib o’tamiz: Ishchanlik o’yini darsi - dars mavzusi bo’yicha masalalarni hal etish jarayonida o’quvchilarning faol ishtirok etishini ta’minlash orqali yangi bilimlarni o’zlashtirish mashqi. Rolli o’yin darsi - dars mavzusi bo’yicha masalalarni o’rganishda o’quvchilarga oldindan ma’lum rollarni taqsimlash va dars jarayonida shu rolni bajarishlarini tashkil etish asosida bilimlarni mustahkamlash darsi. Teatrlashtirilgan dars - dars mavzusi bilan bog’liq sahna ko’rinishlari tashkil etish orqali dars mavzusi bo’yicha chuqur, aniq ma’lumotlar berish darsi. Kompyuter darsi - tegishli o’quv fani bo’yicha dars mavzusiga doir kompyuter materiallari (multimedia, virtual o’quv kursi va shu kabilar) asosida o’tiladigan dars. Kim oshdi savdosi darsi - o’quv fani ayrim bo’limi bo’yicha bilimlarni xar bir o’quvchi qanchalik ko’p bilishini namoyish etish darsi. Yarmarka darsi - dars mavzusini bo’laklar bo’yicha oldindan o’zlashtirgan 14o’quvchilarning o’zaro muloqot asosida sinfga qiziqarli tushuntirish orqali o’tiladigan dars. Formulalar darsi - o’quvchilarning formulalarni puxta o’zlashtirishlari bo’yicha turli o’yinlar shaklidagi mashqlar o’tkazish darsi. “Sud” darsi - o’quvchilar bilan dars mavzusiga mos «sud» jarayonini tashkil etish orqali yangi mavzuni tushuntirish darsi. Kontsert darsi - dars mavzusini sahnalashtirgan holdagi kontsert shaklida ifodalash mashqlari bo’lib, o’quvchilarni faollashtirish va bilimini mustahkamlash imkoniyatini beradi. “Tergovni bilimdonlar olib boradi” darsi - dars mavzusini oldindan puxta o’rgangan o’quvchilar yordamida qiziqarli savol-javoblar, kichik guruhlarda ishlash asosida keltirilgan ma’lumotlarni isbotlab, tushuntirish mashqlari bo’lib, bunda o’quvchilar dars mavzusini o’zlashtirib, eslab qolishlari uchun qulaylik yaratiladi. Integral (integratsiyalashgan) dars — bir nechta fanlarga doir va integratsiyalash uchun qulay bo’lgan mavzular bo’yicha tashkil qilingan dars bo’lib, o’quvchilarning turli fanlarga qiziqishlarini orttirib, ta’lim jarayonidagi faolliklarini ta’minlaydi. Bunday darslar o’quvchilarga fanlararo bog’liqlikni o’rgatish orqali ularda olam tuzilishining ilmiy asoslarini to’liq idrok etish, ilmiy dunyoqarashlarini shakllantirish, ijodiy tafakkurlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. “Mo’jizalar maydoni” darsi — o’quvchilar bilan o’tkaziladigan qiziqarli o’yin bo’lib, turli savollarga belgilangan vaqt davomida to’g’ri javoblar topish va g’oliblarni rag’batlantirish orqali o’quvchilarda fikrlash, topqirlik, ziyraklik va bilimlarini kengaytirib borish sifatlarini shakllantiradi [16, 36-b.]. Boshlang’ich sinf o’quvchilarini o’qitish jarayonida didaktik o’yinlarni amalda qo’llash shart-sharoitlarini quyidagicha belgilashimiz mumkin: - didaktik o’yinlarni tanlashda ishtirokchilarning yoshi, bilimi va tarbiyalanganlik darajasi hisobga olinadi; 15- har bir didaktik o’yin mashg’ulotlariga o’ziga xos xavfsizlik talablari qo’yiladi. Bu xavfsizlik talablariga to’liq rioya qilinishi har bir tashkilotchining doimiy e’tiborida bo’lishi lozim. Bundan tashqari o’qituvchilar bir didaktik o’yin uchun sarflanadigan vaqt miqdorini to’g’ri belgilash va unga rioya qilishning o’ziga xos asoslarini bilish va darsning maqsadiga muvofiq qo’llash talab qilinadi. Didaktik o’yin turlarini tanlash mezonlari: - ishtirokchilar tarkibi bo’yicha-o’g’il bolalar, qiz bolalar, o’smirlar, katta yoshdagilar uchun o’yinlar; - ishtirokchilar soni bo’yicha-yakka, juftlikda, kichik guruh, katta guruh, sinf jamoasi, raqobatdosh komandalar, sinflararo va ommaviy o’yinlar; - o’yin jarayoni bo’yicha - fikrlash, o’ylash, topag’onlik, harakatlar, musobaqa va boshqalarga yo’naltirilgan o’yinlar; - vaqt me’yori bo’yicha-dars, mashg’ulot vaqtining reja bo’yicha ajratilgan qismi, o’yin maqsadiga erishguncha, g’olib yoki g’oliblar aniqlanmaguncha davom etadigan va boshqa o’yinlar Shuni ta’kidlash lozimki, o’qituvchi dars jarayonida didaktik o’yinlardan foydalanar ekan, buning uchun albatta o’yin mazmun- mohiyatidan kelib chiqib eng zarur vositalarni tanlay bilishi kerak. Chunki, zaruriy vositalar didaktik o’yin samaradorligini ta’minlaydi. O’qituvchilar didaktik o’yinlarni tashkillashtirishda ular uchun ishlatiladigan har bir material bilan ishlash, ulardan tegishli didaktik vositalarni tayyorlash hamda xavfsizlikni ta’minlash texnologiyalarini puxta bilishlari va rioya qilishlari lozim. Chunki didaktik vositalarning sifati, ko’zda tutilgan maqsadlarga mosligi, qulayligi va ulardan to’g’ri foydalanish mashg’ulotlar samaradorligini oshirishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.Hozirgi kunga kelib pedagogik faoliyatda nostandart darslar va ulardan foydalanish haqida tez-tez fikr yuritilmoqda. Nostandart darslarning bosh g’oyasi o’quvchilarning o’quv-biluv jarayoniga, o’quv mehnatiga qiziqish, xohish, istaklarini ko’zlash orqali o’quv jarayonini tashkil etishdir. Nostandart dars sahnalashtirilgan dars mashg’ulotlari bo’lib, uning tizimlari ham turli ko’rinishda bo’lishi mumkin. Nostandart darslarga qarashlar ham turlicha, ayrimlar uni o’quv 16jarayonini demokratlashtirish, erkinlashtirish deb ta’kidlasalar, ayrimlar pedagogik printsiplarga rioya qilinmagan holat deb qaraydilar. Pedagogik adabiyotlarni o’rganish shuni ko’rsatadiki, bunday zamonaviy dars turlari juda xilma-xil. Bu kabi zamonaviy darslarni maqsadlari, vazifalari, o’tish metodikalariga ko’ra quyidagicha nomlash mumkin: ishchanlik darslari, matbuotkonferensiya darslari, musobaqa darslari, KVN tipidagi darslar, teatrlashtirilgan darslar, maslahat darslari, kompyuterli darslari, kichik guruhli darslar, o’zaro birbirini o’qitish darslari, ijodkorlik darslari, auktsion darslar, o’quvchilar tomonidan tashkil qilinadigan darslar, hisobot darslari, ijodiy hisobot darslari, formulali darslar, ko’rik-tanlov darslari, binar darslar, o’yinga asoslangan darslar, “Sud” darslari, “Haqiqatni izlab” darslari, ma’ruzali darslar, konsert darslari, dialogli darslar, “Rolli o’yinlar” darslari, “Konferensiya” darslari, seminar darslar, integrallashgan darslar, ekskursiya dasrlari, innovatsion darslar, zakovat darslari, ilmiy–fantastik kitoblar ustida ishlash, o’ylab top (evrika), o’yinchoqlar yordamida dars o’tish, eksperimental dars o’tish, bahs-munozara darslari. Nostandart darslar tashkiliy usullari, o’tkazish metodlariga ko’ra o’quvchilar ehtiyojiga mos tushadi. Chunki bunday darslar qat’iy reglamentli darslardan ko’ra o’quvchilar ruhiyatiga yaqinroq bo’ladi. Shuning uchun o’qituvchilar nostandart darslardan o’z o’rnida foydalansalar foydadan holi bo’lmaydi. Quyida bir qancha nostandart dars shakllarining mazmuniga to’xtalib o’tamiz. 1. Konferentsiya darsi. O’quvchilarning ijodiy ishlashga ko’mak beruvchi usullardan biri, maktablarda konferentsiya darsini tashkil etish va o’tkazishdir. Konferentsiya darsi quyidagi yo’nalishda bo’ladi: a) an’anaviy shaklda konferentsiya darsi; b) maxsus mavzuni ilmiy jihatdan o’rganish; v) kasbga qiziqtirish darsi. Konferentsiya darsi o’quvchilarning kitob ustida mustaqil ishlashga, olam yangiliklari bilan tanishtirish va o’quvchilarning bilish faoliyatini kengaytirishga katta yordam beradi. Konferentsiya darsining muvaffaqiyatli o’tishi uning sifatiga, tayyorgarlik darajasiga bog’liq. Bunday tayyorgarlikka quyidagi bosqichlar kiradi: 1) konferentsiya darsining vazifalari va unda muhokama qilinadigan savollar doirasini aniqlash; 2) o’qituvchining tegishli adabiyotlarni 17o’rganishi; 3) o’quvchilar o’rtasida ma’ruzani to’g’ri taqsimlash; 4) o’quvchilar uchun qo’shimcha moslamalar berish. Konferentsiya darsining mavzusi shunday tanlanishi kerakki, u birinchidan qiziqarli, ikkinchidan, uni atroflicha va chuqur o’rganishga erishish, uchinchidan, mavzuning ijtimoiy ahamiyati yoritib berilishi lozim. 2. Seminar darsi. O’quvchilarda mustaqil bilim olish va kitob ustida ishlash ko’nikmasini hosil qilishda seminar darsi yaxshi natija beradi. Seminar darsi hozirgi zamon talabiga javob beradigan dars turlaridan biri bo’lib, o’quvchilarni mustaqillikka o’rgatadi, qo’shimcha adabiyotlar, jurnallar, ommabop kitoblar, ma’lumotnomalardan foydalanishga odatlantiradi. O’quvchi o’rgangan materiallarini xulosalash, texnika va turmushga bog’lash, muammoli savollarni to’g’ri hal qilishda ijodiy yondashishga harakat qiladi. 4. Ilmiy-fantastik adabiyotlar ustida ishlash. Mazkur mavzu o’quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatini oshirish va kitob ustida mustaqil ishlash ko’nikmalarini hosil qiladi. Ilmiy-fantastik kitob ustida ishlash o’quvchilarning bilim doirasini kengaytirishga yordam beradi. 5. O’yinchoqlar yordamida dars o’tish. Interfaollikni oshirishda ba’zi mexanik, elektr va elektron o’yinchoqlar muhim rol o’ynaydi. Bolalarning atrofmuhitni o’rganishida katta yordam beradi. Ayniqsa, matematika, fizika, rus tili, xorijiy tillar va mehnat darslarida tayyor yoki o’quvchilarning o’zlari yasagan o’yinchoqlarni namoyish qilishlari ularning bilim olish jarayonini tezlatadi va texnika fanlariga bo’lgan qiziqishlarini oshiradi. 6. Eksperimental dars. O’quv jarayonini jonlashtirish hamda o’quvchilarning mustaqil ish olib borishini ta’minlashda tajribaviy dars o’tish metodi yaxshi natija berishi bilan birga ularning tadqiqiy ko’nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. O’quvchilar amallarning asosiy jarayonlarini o’z ko’zilari bilan ko’radilar. Hosil bo’lgan natijalarni mustaqil tahlil qilib, tegishli xulosa chiqaradilar. Eksperimental dars o’tishdan maqsad nazariy bilimni mustahkamlash va chuqurlashtirish asosida amaliy ishlash, olingan natijalarni hisoblash, ularni tadbiq qilish ko’nikmalarini oshirishdir. 7. Bahs-munozara darsi. Mazkur usulda o’quvchilarga bir kun oldin mavzu 18beriladi. O’quvchilar mavzuni o’qib, savollarga javob topib, guruhlarda o’sha savollarga javoblar bahs-munozara asosida olib boriladi. Yoki biror masala sinf taxtasida ishlanadi va uning bir nechta yechimlari bor bo’lsa bahs-munozara tarzida ishlanadi. Bunda o’quvchilarning faolligi oshadi, o’zini erkin tutadi. 8. Har xil yozma ishlar. O’quvchilarning bilim darajasi, tafakkuri yuzasidan har xil yozma ish olinadi. Yozma ishlar 5-10, 10-15, 15-20 va hokazo, ya’ni 45 minut davom etadi. Ba’zida ijodiy yozma ishlar olinib, o’quvchining ijod qilish faoliyati o’rganiladi. Yuqoridagi nostandart dars mashg’ulotlarini tashkil etishda quyidagi o’qitish usullaridan foydalanish maqsadga muvofiq: debrifing, rolli o’yinlar, guruhiy munozara, muayyan vaziyatni tahlil qilish, aqliy hujum, debat va boshqalar. Debrifing - inglizcha so’zdan olingan bo’lib, “jamlash”, “saralash” degan ma’nolarni anglatib, o’quvchilardan barcha ma’lumotlarni so’rab olguncha bo’lgan jarayon, savol- javob orqali kerakli axborotni olish usuli. Aynan debrifing jarayonida bajarilgan ishlarning mohiyati aniqlashtiriladi, maqsadga erishganlik darajasi tahlil qilinadi, xulosa qilinadi, o’quvchilar bilib olganlari va yana o’rganishlari lozim bo’lgan material orasidagi munosabat o’rnatiladi, keyingi harakatlar rejasi belgilanadi. Debrifing bosqichlari: 1-bosqich: faktlarni aniqlash(Nima sodir bo’ldi?) 2-bosqich: sabablar tahlili (Nega shunday bo’ldi?) 3-bosqich: harakatlarni rejalashtirish (Endi nima qilamiz?) Birinchi bosqichda sodir bo’lgan voqealar qayd etiladi, hosil bo’lgan his – tuyg’ular oshkor etiladi, nima sodir bo’lishi mumkinligi to’g’risida emas, haqiqatdan amalga oshgan voqea haqida fikr yuritiladi. Ikkinchi bosqichda voqeani keltirib chiqargan sabablar tahlil qilinadi, muqobil nazariyalar muhokama etiladi, misollar keltiriladi. Uchinchi bosqichda keyingi qadamlar aniqlashtiriladi. Maqolaning ilmiy mohiyati. Zamonaviy darsning tarkibiy elementlari sifatida quyidagilarni belgilash mumkin: o’rganiladigan material mazmuni, o’qitiladigan fan 19va uning metodlari, dars boshqaruvi, o’quv faoliyati nazorati, o’quv-texnika vositalari, mustaqil ishlash uchun didaktik materiallar, o’quvchilarning o’quv faoliyatini tashkil etish shakllari, o’qituvchi shaxsi va boshqalar kiradi. Boshlang’ich ta’lim ona tili va o’qish savodxonligi darslarini nosatandart dars shakllaridan foydalanib tashkil etishning afzalliklari: 1) O’qitish mazmunini yaxshi o’zlashtirishga olib keladi; 2) O’z vaqtida o’quvchi-o’qituvchi – o’quvchilar o’rtasida samimiy aloqalar o’rnatiladi; O’qitish shakllari ta’lim jarayonida turli xil ko’rinishlarda kechadi.(yakka, juft, guruh, katta guruhlar); 3) O’quv jarayoni o’quv ehtiyojini qondirish bilan yuqori motivatsiyaga ega bo’ladi; O’zaro axborot berish, olish, qayta ishlash orqali o’quv materiali yaxshi esda qoladi. 4) O’zaro muloqotga kirishish, fikr bildirish, fikr almashish ko’nikmalari shakllanadi. O’quv jarayonida o’quvchining o’z-o’ziga baho berishi, o’z-o’zini nazorat qilishi, tanqidiy qarashi rivojlanadi. 5) O’quvchi uchun dars qiziqarli o’qitilayotgan predmet mazmuniga aylanadi. O’qish jarayoniga ijodiy yondashuv, ijobiy fikr namoyon bo’ladi. 6) Har bir o’quvchining o’zi mustaqil fikr yuritishga, izlanishga, mushohada qilishga olib keladi. Shuningdek, o’qituvchi nostandart dars shakllaridan foydalanishda, didaktik qoidalarga rioya qilishi talab etiladi. Zamonaviy darsning didaktik vazifalari o’quv maqsadlarini ro’yobga chiqarish orqali amalga oshiriladi. Ya’ni, o’quvchilarning aniq masala va mashqlarni tuzishi, uni tahlil etishi, matnni o’qishi, konspekt, tezislar tuzishi orqali o’quv jarayoni kechadi. Shundan kelib chiqib, aytishimiz mumkinki, boshlang’ich sinf ona tili va o’qish savodxonligi darslari o’quvchilarda to’g’ri talaffuz qilish, badiiy asarni tahlil qilish, tushunish, 1-2 sinflar qisqa hajmda insholar yoza bilishi, 3-4 sinf o’quvchilari mustaqil mushohada yuritish orqali kamida 10 ta so’zdan iborat insholarni yozish ko’nikmalarining shakllanishiga xizmat qiladi. 20 I bob bo‘yicha xulosa Ona tili va o’qish savodxonligi ta’limi bo’yicha o’quvchilarni faqat matn bilan tanishtirish yordamida dastur talablariga javob berib bo’lmaydi. Negaki matn tagzaminidagi tarbiyaviy g’oya uni tushunish, idrok qilish natijasidagina ochiladi. Ona tili va o’qish savodxonligi darslari uchun tanlangan mavzular o’quvchilarga kundalik hayot, mustaqillikni mustahkamlash va insoniy munosabatlar bo’yicha ham bilim va tarbiya berishni ko’zda tutadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida ijodiy fikrlash ko’nikmalarini rivojlantirishda quyidagi usullardan foydalanish maqsadga muvofiq: ijodiy fikrlashga yo’naltirilgan yozma-nazorat ishlari; muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va ularning yechimini ishlab chiqish; ibratli hikoyalar tahlili, test savollariga olingan javoblar orqali baholash; mavzuga doir berilgan savollarga olingan og’zaki javoblar orqali baholash. Shuningdek, “Ona tili va o’qish savodxonligi” fani o’quv rejasida belgilangan mavzular asosida ijodiy fikrlash ko’nikmalarini rivojlantirishga imkoniyat beruvchi dars ishlanmalarini tayyorlash hamda ta’limiy amaliyotda foydalanish lozim. Yuqorida keltirilgan didaktik o’yin darslarini o’qitish jarayonida qo’llashda boshlang’ich sinf o’qituvchilaridan yuksak mahorat va tashkilotchilik qobiliyati talab qilinadi. Shuningdek, o’qituvchi o’yinli o’qitish texnologiyalaridan foydalanib mashg’ulotlarni tashkil etganda, quyidagi asosiy vazifalarni qat’iy belgilab olishi lozim: Didaktik: bilim, ko’nikma, malakalarni amaliyotda qo’llash, yangi ko’nikma, malakalarni shakllantirish, dunyoqarashni kengaytirish. Tarbiyalovchi: mustaqillik, iroda, etik va estetik qarashlar, hamkorlik, jamoada tarbiyalash. Rivojlantiruvchi: diqqat, xotira, nutq, fikrlash, ijodiy qobiliyatlar, taqqoslash, solishtirish, o’quv motivatsiyasini rivojlantirish. 21Ijtimoiylashtirish: qadriyat va an’analarni o’zlashtirish, mavjud shartsharoitlarga muvaffaqiyatli moslashtirish. II BOB. TARQATMA MATERIALLAR VA ULARNING FIKRLASH QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISHDAGI AHAMIYATI 2.1. Tarqatma materiallar tushunchasi, turlari va ularning imkoniyatlari Maktablarda ona tili darslarini o'tkazish o'quvchilarda tilni to'g'ri va samarali ishlatish ko'nikmalarini rivojlantirishga, ularning fikrlash, muloqot qilish va nutq madaniyatini shakllantirishga qaratilgan muhim jarayondir. Ona tili darslari nafaqat grammatika, leksika va fonetika asoslarini o'rgatish, balki o'quvchilarga madaniy va axloqiy qadriyatlarni singdirish, tanqidiy fikrlash va ijodkorlikni rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Ona tili darslari orqali o'quvchilarda tilga nisbatan qiziqish uyg'otis h, uning ijtimoiy va madaniy ahamiyatini anglash, shuningdek, tilni o'rganishga motivatsiya yaratish, mustaqil fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirish, o'z fikrlarini aniq va izchil ifodalash, qarorlar qabul qilishda faollik ko'rsatish va o'z bilim doirasini kengaytirishga ko'maklashiladi. Ushbu maqsadga erishish uchun dars jarayonida turli kreativ pedagogik metodlar va usullar qo'llanilib, o'quvchilarning intellektual va kommunikativ rivojlanishiga yordam beriladi. 2.O'qish metodikasi. Boshlang'ich sinflarda o'qish predmetining vazifasi birinchi navbatda bolalarni tez (me'yorida), to'g'ri, ongli va ifodali o'qish malakalari bilan qurollantirish hisoblanadi. 3.Grammatika va imlo metodikasi. Bu bo'lim elementar yozuvga va husnixatga o'rgatish, ya'ni grammatik tushunchalarni, boshlang'ich imlo malakasini shakllantirishni o'z ichiga oladi. 4. O'quvchilar nutqini o'stirish metodikasi. Bu bilim boshlang'ich sinflarda alohida o'rin tutadi. Bolalar birinchi marta tilni, nutqni o'quv predmeti sifatida anglaydilar, ular xohlagan va qiziqarli narsalarnigina emas, balki zaruriy narsa va hodisalar haqida o'ylab, rejali nutq tuzish zarurligini ham tushuna boshlaydilar. Ular 22o'zining grafik shakli bilangina emas, balki leksikasi, sintaktik va morfologik shakli bilan ham og'zaki nutqdan farq qiladigan yozma nutqni egalladilar. Metodika bolalarning nutqini boyitishni va bog'lanishli nutqini o'stirishni ham ta'minlashi kerak. Shuni aytib o'tish kerakki, bog'lanishli nutq maktablarda alohida bo'lim sifatida o'rganilmaydi. U til fanining boshqa bo'limlari bilan bog'langan holda o'rganiladi. Boshlang'ich sinflarda ona tili darslarining vazifalari: nutqni to'g'ri qurish va nutq madaniyatini rivojlantirish; grammatika va imlo qoidalarini o'rgatish; o'quvchilarda ijodkorlik va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish; o'z fikrlarini aniq va izchil ifodalashga o'rgatish. Boshlang'ich sinflarda o'quvchilar yoshlarini hisobga olib o'quv ishlari turli xillaridan foydalanishga, yangi bilimlarni berishni avval ilgari o'rganilganni mustahkamlash, takrorlash bilan birga olib borishga to'g'ri keladi. Hatto tekshirish darslari ham bu yerda ko'pincha ishlar boshqa turlarini o'z ichiga oladi: materialni og'zaki yetkazish. qiziharli hikoyani o'qish. Darsning aynan mana shu turi aralash (kombinatsiyalashgan), yoki murakkab tuzilishli deb ataladi. Kombinatsiyalashgan darsning taxminiy tuzilishi: uy vazifalarini tekshirish va o'quvchilar bilan savol-javob, yangi materialni o'rganish, o'zlashtirishini dastlabki tekshirish, mashq misollari davomida yangi bilimlarini mustahkamlash, ilgari o'rganilganlarni suhbat ko'rinishida takrorlash, o'quvchilar bilimlarini tekshirish va baholash, uyga vazifa berish. Eng asosiy bilimlar amaliy tarzda berilgan bilimlar hisoblanadi. Tilni o'rganishga doir kechalar, to'garaklar, maktab ixtiyoridagi soatlar hisobidan qo'shimcha darslar, sinfdagi iqtidorli o'quvchilar bilan ishlash kabilardan foydalanish kerak. O'quvchilarga til ta'limini singdirishda ularning yosh va bilim darajalarini ham hisobga olish zarur. Chunki 2-sinf o'quvchisiga 4-sinf hajmdagi bilimni berilsa o'quvchi buni hazm qila olmaydi, o'zlashtiraolmaydi ham. Aksincha 4-sinf o'quvchisiga 1-2-sinfdagi bilimlar berish bilan cheklanib qolinsa bu ham o'quvchi uchun zerikarli bo'ladi. Natijada o'quvchilarda tilni o'rganishga bo'lgan havas, qiziqish rivojlanish o'rniga susayadi. Har bir boshlang'ich sinf o'quvchisi belgilangan me'yoriy majburiy ta'lablarni bilishlari kerak. 1-4-sinflarda o'quvchilarning bilim, ko'nikma va malakasiga quyidagi asosiy talablar qo'yiladi: 231 -sinf. Fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi. Miqdoriy ko'rsatgich: 15-20 so'zdan iborat diktant yoza olish. Talablar: a) Imlo xatolarga yo'l qo'ymaslik; b) Ijodiy matnning mantiqiy jihatdan izchilligi; 1 -sinf . Diktant turlari: Lug'at diktant, izohlidiktant, nazorat diktanti. Miqdoriy ko'rsatgich: 2-3 gapdan iborat sodda matnni (fikr ehtiyoji bilan bog'liq mavzu asosida) yaratish. Talablar: a) Matndagi gaplarni mazmunan o'zaro bog'liqligi va aloqadorligi, ko'rsatilgan mavzu doirasida birlashish; b) Harf va tinish belgilarini to'g'ri yozish; c)Harflarni bir-biridan uzmay yoza olish; d)So'zlar orasidagi oraliqni to'g'ri belgilash; Matnni xarakteri: O'quvchiga tanish bo'lgan va ko'z oldiga keltira oladigan buyum, manzara, voqea-hodisalar tasviri. 2-sinf. Fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi. Miqdoriy ko'rsatgich: 35-40 so'zdan iborat diktant yoza olish. Talablar: a) Imlo xatolarga yo'l qo'ymaslik; b) Ijodiy matnning mantiqiy jihatdan izchilligi; 2-sinf. Diktant turlari: lug'at diktant, yoddan yozuv diktanti, nazorat diktanti. Miqdoriy ko'rsatgich: 3-4 gapdan iborat bo'lgan kichik va sodda matn (Fikr ehtiyoji bilan bog'liq mavzu asosida) yaratish. Talablar: a) Matndagi gaplarning mazmunan o'zaro bog'liqligi va aloqadorligi, ko'rsatilgan mavzu doirasida birlashishi; b) Harflar va tinish belgilarini to'g'ri yozish; c) So'z va gaplarni to'g'ri yozib, tinish belgilarini o'z o'rniga qo'ya olish. Matnning xarakteri: Rasm, manzara, joy, voqia-hodisalar tasviri, o'quvchiga tanish bo'lgan narsa, buyum tasviri. 243-sinf. Diktant turlari: saylanma diktant, lug'at diktanti, ta'kidiy diktant, yoddan yozuv diktanti, nazorat diktanti, izohli diktant, ko'rsatish diktant. Miqdoriy ko'rsatgich: 4-5 gapdan iborat bo'lgan matn (fikr ehtiyoji bilan bog'liq mavzu asosida) yaratish Talablar: a) Matndagi gaplarni mazmunan o'zaro bog'liqligi va aloqadorligi, ko'rsatilgan mavzu doirasiga birlashish; b) So'z va iboralarni to'g'ri yozish, gap oxiriga kerakli tinish belgisini qo'ya olish;c)Tasvirda tilning ifoda vositalaridan foydalanish darajasi; d) Matnda so'zlarni takrorlashdan saqlanish va sinonimlarni qo'llay olish. Matnning xarakteri: Manzara. O'quvchi ko'z oldida sodir bo'lgan voqea-hodisa tasviri. 4-sinf. Fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi. Miqdoriy ko'rsatgich -70-80 so'zdan iborat diktant yoza olish. Talablar: a) Imlo-xatolarga yo'l qo'ymaslik; b) Ijodiy matnning mantiqiy jihatdan izchilligi; Diktant turlari: saylanma diktant, lug'at diktant, ta'kidiy diktant, yoddan yozuv diktanti, nazorat diktant, izohli diktant, ko'rsatish diktant. Miqdoriy ko'rsatgich: 5-6 gapdan iborat bo'lgan matn (Fikr ehtiyoji bilan bog'liq mavzu asosida) yaratish. Talablar: a) Matndagi gaplarning mazmunan o'zaro bog'liqligi va aloqadorligi, mavzu doirasida birlashishi; b) Matnda xatboshining yaxlitligi va fikr izchilligini taminlash; Uyadosh so'zlardan (gul: atirgul, ranogul, binafsha, lola) foydalana olish. Matnning xarakteri: Xotira asosida manzara, voqea-hodisa, narsa-buyum, joy, kinofilm va hokazolarning tasviri, kichik insho, xat-xabar. Har birimiz ona zamin bag'rida yashar ekanmiz, o'z ona tilimizni to'liq bilishimiz lozim. Albatta, bu yo'lda biz maktabga qadam qo'ygan kunnan boshlab ilim sirlarini o'rgatuvchi ustozimiz bordir. Oppoq qog'ozga nima yozilsa, bola shuni o'zida aks ettiruvchi xususiyatga ega. Shuning uchun ham o'qituvchi o'z onatilimizdan dars o'tkanda uni qiziqarli, talabga javob beradigan va yangi materialni o'rgatish va 25mustahkamlash, o'tilganlarni takrorlash va malaka hosil qilish, bilim va malakalarni umumlashtiruvchi, bilim va malakalarni tekshirish darslaridan foydalanganholda, bitta 45 daqiqalik darsga o'quvchi bir narsani o'rganib keta oladigan darajada zamonaviy reja va talablar bilan kelishi lozim. Chunki, farzandlarimizning yuqori darajada ta'lim olishi, bu bizning ham ertangi kelajagimiz demakdir. Barcha ona tili darslarida o'quvchilar bilishini va malaka qobiliyatlarini takomillashtirish maqsadida oldin o'tilgan darslarni takrorlashga vaqt ajratiladi. Takrorlash bilimlarni aniqlashga, hisobga olish va shu bilan bir vaqtda mustahkamlashga yordam beradi. Boshlang'ich sinflarda oldin o'tilganlarni takrorlash bilan bir vaqtda va takrorlash jarayonida o'z-o'zdan yangi bilimlar berib boriladi. Takrorlash orqali o'quvchilar o'z bilimlarini tartibga soladilar, mustahkamlaydilar. So’ngi yillarda Yangilanib borayotgan O‘zbekiston iqtisodiy hamda ijtimoiy- madaniy rivojlanishning o‘ziga xos yo‘liga ega bo‘ldi. Bu yo‘ldagi chuqur o‘zgarishlar barcha jabhalarga shiddat bilan kirib bormoqda. Jumladan, tibbiyotmi, qishloq xo‘jaligi sanoatimi, ta’lim tizimimi - barchasida tub islohotlar o‘tkazish zaruriyatini yuzaga keltirdi. Ayniqsa, ta’lim sohasida tub islohotlar omiliga aylandi desak, xato bo‘lmaydi. Ta’lim-tarbiya tizimini tubdan o‘zgartirish, barkamol insonni shakllantirish ertangi taqdirimizni belgilab beruvchi dolzarb masalalardan biriga aylandi. Buyuk islohotlar amalga oshirilayotgan Yangi O‘zbekiston sharoitida mustaqil fikrlovchi yoshlarning bo‘lishi davr taqozosidir, chunki shaxsiy dunyoqarashga ega bo‘lgan insonlargina jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muvaffaqiyatlarga erishishga qodir bo‘ladilar. Respublikada olib borilayotgan siyosatning bosh omillaridan biri ham teran fikrlovchi, mustaqil dunyoqarashga ega, iqtidorli shaxslarni kamol toptirish va tarbiyalashdir. Zero, o‘zgalar fikriga qaram bo‘lish, turli yot mafkuralarga ergashish psixologiyasi jamiyat ma’naviyatini tanazzulga olib kelishi shubhasizdir. Ta’limdagi yangilanish faqat o‘quvchilarga yangicha bilim berishni nazarda tutmasdan, balki jamiyat, davlat, tabiat va mehnatga munosabat tizimini o‘zgartirishni ham ko‘zda tutadi. 26Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida maktab ta'limini rivojlantirish masalalari yuzasidan 28 yanvar 2022 yil videoselektor yig'ilishida "Ta'lim-tarbiya – bu bizning kelajagimiz, hayot-mamot masalasi. Shu bois, bu sohadagi islohotlarni kechiktirishga haqqimiz yo'q. Qanchalik murakkab bo'lmasin, maktab ta'limida poydevorni bugundan mustahkam qo'yishimiz kerak. Chunki biz ko'p vaqt yo'qotganmiz. Agar kimda-kim maktab bu faqat Xalq ta'limi vazirligining ishi, deb o'ylasa, mutlaqo yanglishadi. Maktab ta'limi sohasidagi islohotlar vazirlik va idoralar, tarmoq rahbarlari, barcha darajadagi hokimlar, ilmiy tashkilotlar, ziyolilar, keng jamoatchilikning vazifasi bo'lishi shart va zarur. Shundagina kutilgan natijaga erishish mumkin", - deb ta’kidlaganliklari, mustaqil fikrlovchi yoshlarni tarbiyalashga qaratilgan vazifalarni belgilab beradi. Shuningdek, Prezident Shavkat Mirziyoyev O zbekiston Mustaqilliginingʻ yigirma to qqiz yilligiga bag ishlangan tantanali marosimdagi nutqida 31- Avgust ʻ ʻ 2020 yil O zbekistonda yangi bir uyg onish – Uchinchi Renessans davriga poydevor ʻ ʻ yaratilayotgani haqida gapirdilar. Uchinchi Renessans vakillari albatta irodasi baquvvat, iymoni butun, mustaqil fikrlaydigan komil insonlar bo’lishlari lozim. Fikrlash qobiliyatini rivojlantirish borliqni, voqelikni idrok etish usuli sifatida tafakkur jarayonining mahsuli-oliy natijasidir. U faoliyat bilan bog‘liq bo‘lib, mustaqil ish jarayonida shakllanadi. Narsa va hodisalarning mavjudligi aloqadorlikdan iboratdir. Aloqadorlik buzilsa, mavjudlikda ham o‘zgarish ro‘y berishini anglash, isbotlash, tushuntirish, fikrlash shakllanishining tadrijiy bosqichlaridir. Fikrlash insonga hayot baxsh etadigan kuchdir. Ya’ni, inson mustaqil fikrlash orqali tirik. Fikrsiz inson yaratish va o‘sishga qodir bo‘lmagan o‘lik jussaga aylanadi. Demokratik jamiyatda bolalar, umuman, har bir inson mustaqil fikrlaydigan qilib tarbiyalanadi. Agar bolalar erkin fikrlashni o‘rganmasalar, berilgan ta’lim samarasi past bo‘lishi muqarrar. Albatta, bilim kerak. Ammo bilim o‘z yo‘liga. Mustaqil fikrlash ham katta boylikdir»1 degan edilar birinchi Prezidentimiz I.Karimov. Ta’limda faqat bilimlarni tarkib toptirishga e’tiborni qaratish ta’lim samaradorligining past bo‘lishiga olib keladi. Fikrlash qobiliyati rivojlangan o‘quvchigina bilimlarni mustahkam o‘zlashtiradi. Shu sababli o‘quvchilarni 27fikrlashga o‘rgatish juda muhim. O‘quvchilar faqat darslik va o‘qituvchi tomonidan dars jarayonida beriladigan ma’lumotlarga tayanib qoldilar. O‘quvchilarga o‘qituvchi tomonidan qo‘yiladigan talablar ularda mustaqil fikr yuritish ehtiyojini tug‘dirmaydi. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida tegishli soha bo‘yicha davlat ta’lim standartlarida belgilangan minimal majburiy talablarga tayanish lozim. Fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga o‘rgatish zaruriyati, qolaversa, mustaqillikni mustahkamlash ehtiyojini ko‘zlab, xalq ruhiyatiga singib qolgan mute’lik, jur’atsizlik kabi illatlarni tugatish uchun ham lozimdir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida fikrlash qobiliyatini rivojlantirish malakalarini, mustaqil ravishda muammolarni hal qila bilish ko‘nikmasini shakllantirish ta’lim samaradorligini oshirishning muhim omilidir. Modomiki, shunday ekan, ta’lim jarayonini shunday tashkil etish kerakki, toki o‘quvchilar bilim olish bilan birgalikda, ta’lim jarayonining obyekti bo‘lib qolmasdan, ta’lim jarayonida o‘qituvchining teng hamkoriga aylansin va mustaqil fikrlay olish malakasini ham egallay borsin. Inson tafakkurining beqiyos kengliklari xususida «Qur’oni Karim» va «Avesto»da diniy asosda talqin qilingan bo‘lsa, o‘rta asrlarda yashab ijod etgan Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Beruniy kabi qomusiy olimlar ilmiy-badiiy usulda talqin 1 Karimov I.A. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. – T.: “O‘zbekiston” nashriyoti, 1999-y. – qilganlar. So‘nggi davrlarga mansub olimlarning asarlarida esa ilmiylik uslubi ustunlik qiladi. Shavkat Mirziyoyev 2019-yil sentabr oyida Toshkentda prezident maktabining ochilishi munosabati bilan o‘quvchilarning ota-onalari, ilm-fan arboblari bilan o‘tkazilgan uchrashuv vaqtida O‘zbekistonda uchinchi Renessans davri boshlanganini ta’kidlagan edilar. Mustaqil mushohada yuritish inson hayoti va faoliyatida muhim omil ekanligini Roziy Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyning «Kitob tib ar-Ruhoniy» asarida ham uchratish mumkin. U mustaqil fikrlay olish qobiliyati va uning hayotiy mohiyati xususida shunday deb yozadi: «Nafaqat o‘qish, balki o‘qiganini muhokama qila olish, o‘qiganini ba’zi hollarda tatbiq qila olish qobiliyatigina tabibni tabib qiladi». Roziy asarlarida inson bilan hayvon o‘rtasidagi 28farq ham fikrlash uchun berilgan aqlda ekanligi haqida fikr yuritiladi: «... Bizga foydali bo‘lgan ishlarda o‘zimiz hukm yurita olishimiz uchun bizga hayvonlarga nisbatan ustunlik aql bilan berilgandir». Xuddi shunday dunyoqarash Yaqin va O‘rta Sharqdagi ilg‘or pedagogik ta’limotning asoschisi Abu Nasr Forobiy asarlarida ham mavjuddir. U bilim o‘zlashtirish jarayoni haqida shunday deydi: «Inson bilimlarni aql va sezish organlari orqali qo‘lga kiritadi ... seziluvchi obrazlar his etish orqali, aqliy obrazlar esa seziluvchi obrazlar orqali bilinadi...2 ». Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlash qobliyatini rivojlantirishga o‘rgatishning ilmiy-metodik asoslariga oid izlanishlar davomida o‘quvchilarning fikrlash faoliyatida individual va tipik xususiyatlari mujassamlashadi. Voqea va hodisalar inson ongida aks etar ekan, inson idrok qilgan va xotirasida saqlab qolgan narsalarning barchasi uning uchun ma’lum ma’no va mohiyat kasb etadi. Aks holda u eslab qololmaydi. Ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatidagi erkin, demokratik vaziyatning yaratilishi o‘quvchini bilim, ko‘nikma va malakalar egallash jarayoniga rag‘batlantiradi. Umumiy ta’lim maktablari ta’lim-tarbiya tizimida o‘quvchilarni fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga innovatsion yondashuv asosida o‘rgatishga yetarli e’tibor qaratilishi lozim. 29 2.2. Fikrlashni rivojlantirishga yo’naltirilgan tarqatma materiallardan foydalanish metodikasi. Respublikamizda yosh avlodni mustaqil, ijodiy fikrlashga o’rgatish davlat darajasidagi masalaga aylangan. Ta’lim jarayonida boshlang’ich sinf o’quvchilarini ijodiy faoliyatga yo’naltirish muammosiga jahon pedagogika va psixologiya ilmida alohida e’tibor qaratilgan. Boshlang’ich ta’lim ona tili va o’qish savodxonligi darslari samaradorligini oshirish hamda o’quvchilarda ijodiy fikr yuritish ko’nikmalarini rivojlantirishda nostandart dars shakllari hamda interfaol o’qitish usullaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Ona tili va o qish savodxonligi fanini o’qitishning bosh maqsadiʻ yoshlarning ijodiy-mustaqil, o’z fikrini erkin va ta’sirli, mazmunli va mantiqli qilib yozma va og’zaki shaklda ifodalashga, o’zbek tili qonun-qoidalarini ongli o’zlashtirishga o’rgatish, shuningdek, ularning fikr doiralarini kengaytirishga e’tibor qaratilgan. Ona tili va o’qish savodxonligi darslarida o’quvchilar matnni yodlab olish, she’rlarni takrorlash bilan cheklanmasdan, matnni tushunish, anglash, munosabat bildira olish ko’nikmalarini shakllantirishga alohida e’tibor qaratiladi. Yangilangan ta’lim mazmuniga binoan o’qitish jarayonini tashkil etishda pedagogik qonuniyatlar va tamoyillariga qat’iy rioya qilish, zamonaviy interfaol ta’lim metodlari hamda axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalanish, o’qitishni tashkil etishning eng samarali usullaridan foydalanish lozimligini hamda mazkur jarayonda o’qituvchi mas’uliyati va vazifalarini yanada oshirishni belgilab berdi. Yuqorida aytilgan talablar zamonaviy darslarda o’z aksini topishi lozim. So’ngi pedagogik adabiyotlarda zamonaviy dars tushunchasi deganda o’quvchilar tomonidan o’quv materiallarining to’liq o’zlashtirilishi, ularni tarbiyalash hamda rivojlantirish jarayoni deb tushuniladi. 30Zamonaviy darslarda o’quv-tarbiyaviy jarayonning hammakomponentlari o’z aksini topadi. Kuzatish, ilmiy manbalar va ilmiy tadqiqot ish natijalarini pedagogik-psixologik tahlil qilish, taqqoslash, pedagogik tajriba-sinov. Adabiyotlar tahlili. Interfaol ta’lim vositalari ta’lim jarayonida ko‘p funksiyali vositadir. Ularning turli xil kompyuter dasturlari bilan birgalikda qo‘llanilishi ham ushbu vositalardan o‘quv jarayonida foydalanishning didaktik imkoniyatlarini kengaytiradi. Kompyuter dasturlaridan tashqari boshlang‘ich ta’lim dras jarayonlarida kompyuter dasturlari yordamida tayyorlangan yoki qo‘lbola shaklda o‘qituvchi tomonidan tayyor holatga keltirilgan ta’limiy tarqatma materiallarning ham o‘ziga xos o‘rni mavjud. Interaktivlikni ta’minlash masalasida tarqatma materiallarni tayyorlash ham muhim o‘ringa egadir. Bunda uning eng muhim afzalliklaridan biri, ya’ni matn va tasvirlarni boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatidan kelib chiqib taqdim etish, shuningdek, boshqa har qanday texnologiyadan muhim farqi an’anaviy — matn, jadvallar, grafiklar va faol rivojlanayotgan ma’lumotlarning bir dasturiy mahsulotiga integratsiyalashuvi hamdir. O‘qituvchi o‘qitishning umumiy tamoyillariga tayanib, o‘qitishning ko‘rgazmali usullarini qo‘llash qachon samarali bo‘lishligi haqida tasavvurga ega bo‘lishi, ya’ni ularning imkoniyatlarini bilishi kerak. Ana shundagina u ona tili va o‘qish savodxonligi darslaridagi har qanday mavzu yuzasidan tayyorlagan tarqatma materialini o‘rinli ishlata oladi. Tarqatma materiallarni biror bir didaktik o‘yin usulida ham namoyish etish mumkin. Shunday didaktik o‘yin usullaridan biri sifiatida «O‘yla, bolajon!» usulini aytib o‘tish noo‘rin bo‘lmaydi. Bunda doirachalar ichida harflar yozilib, shu harflar bir-birlariga chiziqlar orqali birlashtirilgan bo‘ladi, o‘quvchi ularni ya’ni harflarni o‘qigan holda yashiringan so‘zni topib, shu so‘zga berilgan savollarga javob berishlari lozim. Bu materialdan o‘qish va ona tili darslarida qo‘llanishi natijasida o‘quvchilarda ham o‘rib anglash, ham o‘tilgan mavzularni qayta xotirada takrorlashga erishish mumkin. Ma’lumki, boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida asosan she’rlar, 31masallar, ertaklar, hikoyalar, afsonalar, maqol va topishmoqlar, ilmiy-ommabop asarlar o‘qib o‘rganiladi. Tabiiyki, ularning har biri o‘ziga xos shakl, uslub va mazmunda yaratiladi. Shuning uchun ham har bir janrga mansub asarlarni o‘ziga xos usulda o‘qib o‘rganish taqozo qilinadi. Bundan tashqari ular yuzasidan o‘quvchilar egallangan bilimlarni tekshirish, nazorat qilish, mustahkamlash bosqichlarida har xil tarqatma maeriallardan unumli foydalanish o‘quvchilarning dars jarayoniga qiziqishini so‘nib qolmasligini yoki zerikishdan uzoqlashtirishni ta’minlab beradi. Chunki tarqatma materiallar har safargi yangi dars va mavzu uchun yangi ko‘rinishda tayyorlanadi. Bu esa o‘quvchilarning darsdan zerikish mumkinligini oldini olishda xizmat qiladi.Har tomonlama ma’naviyatli, barkamol, sog‘lom avlodni tarbiyalab, yoshlarga ilg‘or pedagogik va axborot- kommunikatsiya texnologiyalar asosida ta’lim berish mamlakatimizning ta’lim sohasidagi amalga oshirilayotgan ustuvor vazifalardan biridir. Bu jarayonda boshlang‘ich ta’lim muammolarini yechish, uni nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish doimo dolzarb bo‘lib kelgan. Boshlang‘ich ta’lim poydevorining mustahkam bo‘lishida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining xizmati beqiyosdir. Vatanimiz kelajagi bo‘lgan farzandlarimizga sifatli ta’lim berib, komil inson qilib tarbiyalash har bir pedagogning muqaddas burchidir. Buning uchun ular o‘z ustida ishlab, bilimlarini boyitib, zamon bilan hamnafas bo‘lib borishlari muhimdir. Ushbu maqolada boshlang ich sinflar ona tili ʻ ta’limining maqsad va vazifalari keltirib o‘tilgan. Boshlang‘ich sinflarda ona tili ta’limi mazmuni ta’limning mazkur bosqichiga qo‘yilgan talablardan kelib chiqib belgilanadi. ,,Ta’lim to‘g‘risida»gi qonunda ,,Boshlang‘ich ta’lim umumiy o‘rta ta’lim olish uchun zarur bo‘lgan savodxonlik, bilim va ko‘nikma asoslarini shakllantirishga qaratilgandir», deyiladi. Shundan kelib chiqqan holda ,,Boshlang‘ich sinflarda ona tili ta’limining maqsadi, vazifalari sifatida DTSda quyidagilar belgilab berilgan: - bolaning tafakkur qilish faoliyatlarini kengaytirishga, erkin fikrlay olish, o‘zgalar fikrini anglashi, o‘z fikrini og‘zaki va yozma ravishda bayon qila olishi, jamiyat a’zolari bilan erkin muloqotda bo‘la olish ko‘nikma va malakalarini 32rivojlantirish. - o‘z fikrini savodli, mantiqiy izchillikka rioya qilgan holda bayon eta olishga o‘rgatish. - yozma nutq belgilarini talaffuzda ifodalash, matnni ifodali o‘qiy olish ko‘nikmasini shakllantirish. - o‘qish sur’atini oshirish, ta’limning shu bosqichi uchun xos bo‘lgan sidirg‘a o‘qishni egallashlariga erishish. Fikrni yozma bayon etish bo‘yicha belgilangan quyidagi ko‘nikmalarni egallash: fikrning mantiqiy izchillikda ifodalanganligi; tavsifning mavzuga muvofiqligi va mukammalligi;  tavsifda tilning ifoda vositalaridan foydalanish darajasi;  imloviy savodxonlikni egallashlariga erishish.  Bularni amalga oshirish ona tili ta’limi siklidagi fanlarning, ya’ni savod o‘rgatish, o‘qish va ona tilining vazifasidir. Bu vazifalarni ado etish ko‘p jihatdan ta’lim mazmunni to‘g‘ri belgilashga bog‘liq. Ona tili ta’limi mazmuni aniq va ilmiy nazariy jihatdan to‘g‘ri belgilansagina, oldinga qo‘yilgan talablar to‘liq bajariladi. Maktablarda ona tili o‘rgatishning mazmuni jamiyat rivojlanishining hozirgi bosqichida davlatimizning maktab oldiga qo‘ygan vazifasiga moslangan. Bu vazifalar ko‘p qirrali bo‘lib, ularni bajarish o‘quvchilar ongini o‘stirishga, ularga g‘oyaviy siyosiy, axloqiy, estetik va mehnat tarbiyasini berishga yo‘naltirilgan. Ona tilini o‘rgatish natijasida o‘quvchilarda o‘z fikrini grammatik to‘g‘ri, uslubiy aniq, mazmunli, ohangga rioya qilib ifodalay olish va uni imloviy to‘g‘ri yoza olish ko‘nikmalari shakllantiriladi. Bu vazifa o‘quv predmeti sifatida o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyati bo‘lib, o‘quvchini shaxs sifatida shakllantirishga yo‘naltirilgan umumta’lim vazifalari bilan bog‘liq holda amalga oshiriladi. Ona tili kursida beriladigan bilimlar mazmunini o‘zbek tilining tovush tuzilishi va yozma nutqda tovushlarni ifodalash usullari haqidagi (fonetik va grafik); 33so‘zlarning o‘zgarishi va gapda so‘zlarning bog‘lanishi haqidagi (grammatik, ya’ni morfologik va sintaktik); so‘zning morfemik tarkibi va so‘z yasalish usullari haqidagi (so‘z yasalishiga doir); so‘zlarning leksik semantik guruhi haqidagi (leksikologik); o‘zbek tilining to‘g‘ri yozuv tamoyillari va tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi (orfografik va punktuatsion) bilimlar tashkil etadi. Bu bilimlar, birinchidan, grammatik, fonetik, so‘z yasalishiga oid tushunchalarda, ikkinchidan, grafik, orfografik, punktuatsion qoidalarda namoyon bo‘ladi. Bundan tashqari, o‘zbek tili kursi fonetik, grafik, morfologik, sintaktik va boshqa ko‘nikma va malakalarni ham o‘z ichiga oladi. Tilni o‘rganish jarayonida o‘quvchilarda boshqa ko‘pgina o‘quv predmetlari uchun umumiy bo‘lgan ko‘nikmalar (predmetlararo ko‘nikmalar) ni hosil qilish ustida ham ish olib boriladi. Pedagogikada bunday predmetlararo ko‘nikmalarga analiz, sintez, abstraktlashtirish (til hodisalarini fikran tasavvur etish), umumlashtirish, guruhlash, taqqoslash kabilar kiradi. Ushbu ko‘nikmalarni o‘quvchilarda shakllantirish ustida maqsadga muvofiq ishlash ularning o‘quv faoliyatini faollashtirishga, bilimlarini muvaffaqiyatli egallashlariga imkoniyat yaratadi. Ona tili kursidan hosil qilinadigan maxsus ko‘nikmalar bilan predmetlararo ko‘nikmalar, bir biridan ajratilmagan holda o‘quv tarbiyaviy jarayonda shakllantiriladi. Beriladigan bilim va o‘quvchilarda hosil qilinadigan maxsus ko‘nikmalar maktab dasturlari va davlat ta’lim standartida qayd etilgan. Boshlang‘ich sinflarda o‘rganish uchun tilni ongli egallashga va o‘quvchilarda grafik va imloviy malakalarni shakllantirishga zamin bo‘ladigan bilimlar tanlangan. Fonetika va grafika sohasida o‘quvchilar so‘zning tovush tarkibini, unli va undosh tovushlarning o‘ziga xos xususiyatlarini, so‘zda tovushning ma’noni farqlashdagi ahamiyatini to‘g‘ri tushunishga imkon beradigan bilimlarni o‘zlashtiradilar, shuningdek, ularga so‘zning tovush va grafik shakli o‘rtasidagi nisbat (bog‘lanish)ni ongli aniqlash, so‘zni to‘g‘ri yozish imkoniyati yaratiladi. Morfologiya sohasidan ham so‘zni ongli o‘zlashtirish, uni to‘g‘ri ishlatish uchun katta amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan bilimlar tanlangan. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari 1-sinfdan boshlab so‘z turkumlari (ot, sifat, son, olmosh, fe’l)ni har xil saviyada o‘rganadilar. 34Sintaksisdan dasturga nutq birligi sifatida gap haqidagi, gapda so‘zlarning bog‘lanishi, bosh va ikkinchi darajali bo‘laklar haqidagi bilimlar kiritilgan. So‘zning morfemik tarkibi yuzasidan har bir morfemaning muhim belgilarini, ularning ahamiyati va so‘zda bir biriga ta’sirini boshlang‘ich sinf o‘quvchilari tushunadigan va so‘zlarni to‘g‘ri yozishda foydalanishlari uchun zarur bo‘lgan hajmda ma’lumot berilgan. Dasturda ,,Leksika» bo‘limi alohida berilmagan, ammo o‘quvchilar so‘zlarning leksik semantik guruhlari (sinonimlar, antonimlar) haqida, ularning leksik ma’nolari haqida so‘z turkumlari va so‘z tarkibini o‘rganish jarayonida ma’lumot oladilar. Boshlang‘ich sinflar ona tili kursi 1 – 4 sinflarda tilning hamma tomonlarining o‘zaro bog‘liq holda o‘rganilishi hisobga olinib tuzilgan, har bir sinfda fonetika, leksika, grammatika va so‘z yasalishi haqida elementar bilim beriladi. Kursning bunday qurilishi tilning barcha tomonlarini bir biriga o‘zaro ta’sir etadigan bir butun hodisa sifatida o‘rganishni taqozo etadi. Tilni o‘rganishga bunday yondashish ta’lim jarayonini o‘quvchilar nutqini o‘stirish vazifasini hal etishga yo‘naltirish imkonini beradi. Dasturning ,,Grammatika, imlo va nutq o‘stirish» bo‘limi har bir sinfda quyidagicha qismlarni o‘z ichiga oladi: ,,Tovushlar va harflar», ,,So‘z», ,,Gap», ,,Bog‘lanishli nutq». Asosiy mavzular bosqichli izchillik tamoyiliga asoslanib, har to‘rt sinfda o‘rganiladi. Har bir sinfda yetakchi mavzular ajratiladi. 1-2 sinfda fonetika va grafikaga oid mavzularni o‘rganishga katta o‘rin beriladi, chunki o‘quvchilar o‘qish va yozish jarayonini egallaydilar. 3-sinfda so‘zning morfemik tarkibi va gapni o‘rganish muhim hisoblanadi. So‘z yasalishiga doir bilimlar asosida o‘quvchilarda so‘zning leksik ma’nosiga, undan nutqda foydalanishga ongli munosabat o‘sadi. 4-sinfda so‘z turkumlarini o‘rganish birinchi o‘ringa qo‘yiladi (morfologik bilim chuqurlashtiriladi, otlarning egalik va kelishik qo‘shimchalarini, fe’llarning tuslovchi qo‘shimchalarini to‘g‘ri yozish malakalari shakllantiriladi). Bog‘lanishli nutq ustida to‘rt yil davomida grammatik va orfografik materiallarni o‘rganish bilan bog‘liq holda reja asosida ish olib boriladi. Ona tili darslarida til hodisalari ma’nosi (semantikasi), qurilishi, vazifasi jihatidan o‘rganiladi. 35Ma’lumki, DTSida belgilab berilgan ona tili ta’limi mazmuni aniq mavzular va til materiallari asosida dastur va darslikda o‘z ifodasini topadi. Ular biri ikkinchisining ijrochisi bo‘lib, bir biriga muvofiq kelishi lozim. Aytish mumkinki, boshlang‘ich sinf ona tili mazmuni metodist olimlarning ko‘p yillik kuzatishlari, tajribalari, tajriba natijalarining tahlili asosida takomillashtirilib kelinmoqda. Ayniqsa, ona tili o‘qitishning amaliy ahamiyatiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Maktabda dars o‘quv tarbiya jarayonini tashkil qilishning asosiy shakli hisoblanadi. Dars ta’lim tarbiyani amalga oshirishning eng qulay va eng zarur omilidir. Darsga qo‘yiladigan umumiy talablar quyidagilar: Ta’limiy talab. Har bir dars o‘quvchiga qandaydir bilim berishi lozim. Har bir darsning asosiy maqsadi ham shu. tarbiyaviy talab. Bu har jihatdan komil shaxsni tarbiyalash demakdir. Didaktik talablar. Bu o‘qituvchiga darsni to‘g‘ri tashkil qilish: dars maqsadlarini, turini to‘g‘ri belgilash, darsdagi u yoki bu materialni o‘quvchilarga yetkazib berish usullarini to‘g‘ri tanlash, o‘quvchilar bilimini tekshirish va baholash shakllarini aniqlab olish demakdir. Psixologik talablar. Bu talab shuni nazarda tutadiki, o‘qituvchi o‘z o‘quvchilarining xarakter xususiyatini qanchalik darajada yaxshi bilishi juda katta ahamiyatga ega. O‘z o‘quvchilarining psixologik xususiyatlarini yaxshi bilgan o‘qituvchigina to‘laqonli dars uyushtirishi mumkin. Gigiyenik talablar. Bu o‘quvchilar salomatligi haqida qayg‘urish demakdir. Sinfda yorug‘lik, toza havo har doim yetarli bo‘lishi lozim. Boshqa fanlar kabi, ona tili o‘qitishning samaraliligi darsning sifatiga bevosita bog‘liqdir. Darsga qo‘yilgan umumdidaktik talablar pedagogik adabiyotlarda keng yoritilgan. Ularni ona tili o‘rgatishga tatbiq qilib, metodik aniqliklar kiritilsa, ona tili darslariga qo‘yilgan talablar quyidagicha bo‘ladi. Yangi bilim berish, ularni nutq amaliyotiga tatbiq etish va o‘quvchilarni tarbiyalash bir butun jarayondir. Darsda o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini tashkil etishga, foydalaniladigan til materialining g‘oyaviy siyosiy, estetik va badiiy qimmatli 36bo‘lishiga, tilni o‘rganish jarayonida bolalarda dunyoqarash elementlarini shakllantirishga alohida ahamiyat berish zarur. Ijodiy izlanish muhiti yaratilgan darslardagina zarur axloqiy sifatlar tarbiyalanadi. Ona tili darslarida o‘zbek tiliga muhabbat va so‘zga ehtiyotlik bilan munosabatni tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Buning uchun matn puxta tanlanadi. Tilni o‘rganish jarayonida leksik uslubiy ishlarga katta o‘rin beriladi. Darsda she’r, soddalashtirilgan matnlar bilan birga, yuksak badiiy matnlardan ham foydalaniladi. Ona tili o‘qitish jarayoni o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirishga qaratiladi. Ona tili darslari har bir kishi uchun zarur bo‘lgan saranjom sarishtalik, mustaqillik, tashabbuskorlik sifatlarini ham tarbiyalaydi. Darsning aniqligi va ichki mantiqiyligi, uning maqsadga yo‘naltirilganligi juda muhim. Yangi material o‘rgatiladigan darsning mazmuni va mantiqiy o‘rganiladigan til hodisasi hamda uning lingvistik mohiyatining bir biriga ta’sir qilishiga ma’lum darajada sabab bo‘ladi. O‘qituvchi bu o‘zaro bog‘lanishni bilishi va uni o‘quvchilar bilan birga topshiriqlarni bajarish davomida asta ocha borishi muhimdir. Agar dars grammatik bilimlarni mustahkamlash, orfografik ko‘nikmalarni shakllantirish maqsadini o‘z oldiga qo‘ysa, darsning mantiqiy shartlari asta murakkablashtirib borilgan mashqlar tizimini aks ettiradi. Bolalar biror imlo qoidasini yaxshilab bilib, o‘rganib olishlari uchun bir ikki mashq jamoaviy ravishda bajariladi. O‘quvchilar mustaqilligi oshgach, mashqni mustaqil ishlaydilar. Darsda bajarilgan mashqlar o‘rtasidagi bog‘lanishni shakllantiradigan ko‘nikmaning xususiyati ham sabab bo‘ladi. O‘quv materialining mavzuga va darsning maqsadiga mos bo‘lishi uning maqsadga yo‘naltirishni ta’minlaydi. Darsda foydalaniladigan barcha o‘quv materiallari (shu jumladan, til dalillarini kuzatish, imlo va nutqqa oid mashqlarni bajarish uchun tanlanadigan materiallar ham) darsning maqsadiga juda mos bo‘lishi zarur. Ona tili darsi, avvalo, o‘quvchilar nutq va tafakkurini o‘stirish darsidir. Ona tili darslari ijtimoiy-foydali bo‘lishi uchun o‘quvchilarda o‘z fikrini grammatik to‘g‘ri, uslubiy aniq, izchil ifodalash va boshqalar fikrini bera olish ko‘nikmasini 37shakllantirishga qaratilishi lozim. Ona tili darslarida nutq o‘stirish ko‘rsatmasi grammatik materialni o‘rgatishda o‘quvchilarning tilimizdagi har bir so‘z turkumi yoki so‘z qismining rolini bilib olishlariga erishtiradigan metodik usullarni qo‘llashni talab etadi, ya’ni grammatik nazariya grammatik to‘g‘ri va aniq nutq malakalarini shakllantirishga, anglab, tushunib yozish malakalarini o‘stirishga amalda tatbiq etish uchun o‘rgatiladi. Darsda bolalar nutqini o‘stirish darsning mazmunida va qo‘llanilgan vazifalar turlarida o‘z aksini topadi. Grammatik, so‘z yasalishiga oid, imloviy materiallarni o‘rganishni nutq o‘stirish bilan bog‘lash o‘quvchilar aqliy faoliyatini boshqarish hisoblanadi. Bolalar nutqini o‘stirish jarayoni ularning tafakkurini o‘stirish bilan bog‘liq. Ona tili darsi o‘quvchilar taffakurini o‘stirish ustida ishlash maqsadiga yo‘naltirilganligiga qarab baholanadi. Bunda muayyan grammatik va imloviy materialni o‘rganish jarayonida shu materialni yaxshiroq o‘zlashtirishni taminlaydigan, aqliy faoliyatni talab qiladigan mashqlarni o‘tkazish tushuniladi. Masalan, ,,O‘zakdosh so‘zlar» tushunchasini shakllantirish uchun so‘zlarning leksik ma’nosi va morfemik tarkibini taqqoslashni (ularning ma’nolarida umumiylikni va ularda bir xil o‘zakning mavjudligini) bilish lozim. O‘quvchilar tafakkurini o‘stirish uchun o‘qituvchi darsga tayyorlanganda, vazifa turlarini tanlaydi, darsning materialini va uni o‘zlashtirishda o‘quvchilar bajaradigan aqliy faoliyat mashqlarini ham belgilab oladi. O‘quvchilarga beriladigan nazariy bilim tildan ongli foydalanish imkonini beradi. Nazariyaga ahamiyat berish, elementar tarzda bo‘lsa ham, o‘quvchilarning til hodisalari o‘rtasidagi bog‘lanishni bilib olishiga e’tibor berish demakdir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bunday bog‘lanishni bilsalar, nima uchun shunday? so‘rog‘iga javob topa oladilar. Masalan, ,,Nima uchun daftar so‘zi kelishik va egalik qo‘shimchalari bilan turlanadi, o‘qidik so‘zi esa Shaxs son qo‘shimchalari bilan tuslanadi?». Ona tili darslarining foydali bo‘lishiga darsda og‘zaki va yozma ishlarni maqsadga muvofiq o‘tkazish, o‘quvchilarning o‘quv ishlarini tekshirib, nazorat qilib borish, o‘z vaqtida xatolarning oldini olish va to‘g‘rilash, texnika vositalaridan foydalanish kabi omillar katta ta’sir ko‘rsatadi. 38 XULOSA Tarqatma materiallar o'quvchilarning fikrlash qobiliyatini shakllantirishda juda muhim rol o'ynaydi, chunki ular o'quvchilarga mavzu bo'yicha kengroq tasavvurga ega bo'lishlariga yordam beradi. Ushbu materiallar o'quvchilarga o'z bilimi va tushunchalarini mustahkamlash, yangi ma'lumotlar olish va turli savollarga javob berish uchun kerakli manbalarni taqdim etadi. Tarqatma materiallar o'quvchilarga quyidagi jihatlarda yordam beradi: Fikrni tahlil qilish va sintez qilish: Tarqatma materiallar o'quvchilarga o'qilgan ma'lumotlarni chuqurroq tahlil qilish imkoniyatini yaratadi. O'quvchi materiallarni o'zlashtirgan holda, o'zi uchun yangi bilimlarni sintez qiladi va bu jarayon fikrlash qobiliyatining rivojlanishiga olib keladi. Fikrlarni solishtirish, farqlarni aniqlash, o'xshashliklarni ko'rsatish va yangi g'oyalarni yaratish orqali o'quvchilar analitik fikrlashni rivojlantiradilar. Mustaqil fikrlashni rivojlantirish: Tarqatma materiallar o'quvchilarga mustaqil ravishda o'rganish imkoniyatini yaratadi. O'quvchi faqat o'qituvchi yoki darslikdan emas, balki qo'shimcha materiallardan ham foydalangan holda o'z bilimlarini kengaytirishi mumkin. Buning natijasida, o'quvchilar o'z fikrlarini mustaqil ravishda shakllantiradilar, yangi ma'lumotlarni o'zlashtirish va o'z bilimlarini hayotga tadbiq qilishda ko'proq erkinlikka ega bo'ladilar. Savol va muammolarni yechish qobiliyatini oshirish: Tarqatma materiallar o'quvchilarga turli savollar, muammolar va topshiriqlarni yechishda yordam beradi. Ushbu materiallar o'quvchilarga mavzuni tushunishdan tashqari, o'z bilimlarini real hayotda qo'llashni o'rgatadi. Muammolarni tahlil qilish, turli nuqtai nazardan yondashish va yechimlar topishda o'quvchilar tanqidiy fikrlash qobiliyatini 39oshiradilar. Bu o'quvchilarni faqat o'qilgan materialni o'zlashtirishga emas, balki uni turli holatlarda qo'llay olishga ham tayyorlaydi. Yangi bilimlarni o'zlashtirish va eslab qolish: Tarqatma materiallar o'quvchilarning yangi bilimlarni o'zlashtirishda samarali vosita hisoblanadi. Ular o'quvchilarga mavzuni yanada tushunarli qilib berish, o'rganganlarini mustahkamlash va eslab qolish uchun imkoniyat yaratadi. Tarqatma materiallar turli shakllarda (diagrammalar, grafikalar, jadval va boshqalar) bo'lishi mumkin, bu esa o'quvchilarning materialni yaxshiroq tushunishlariga va eslab qolishlariga yordam beradi. Motivatsiyani oshirish: Tarqatma materiallar o'quvchilarni o'quv jarayoniga faolroq jalb qilishga yordam beradi. Ular o'quvchilarga darsni qiziqarli va o'ziga jalb qiluvchi tarzda o'rganishga imkon yaratadi. Ma'lumotlarni ko'proq turli manbalardan olish orqali, o'quvchilar o'z bilimlarini yanada kengaytirishadi va o'rgatish jarayonidan ko'proq qoniqish hosil qiladilar. Kommunikatsiya va hamkorlikni rivojlantirish: Tarqatma materiallar o'quvchilarga o'z fikrlarini boshqalar bilan muhokama qilish va o'zaro fikr almashish imkonini yaratadi. Bu o'quvchilarning kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi, chunki ular o'z fikrlarini aniq ifodalashni va boshqalar bilan samarali muhokama qilishni o'rganadilar. O'quvchilarga birgalikda ishlash orqali, turli nuqtai nazarlarni qabul qilish va jamoa sifatida ishlash ko'nikmalarini ham rivojlantiradi. Ijodiy fikrlashni qo'llab-quvvatlash: Tarqatma materiallar o'quvchilarga ijodiy fikrlashni rivojlantirishga ham yordam beradi. Turli mavzular bo'yicha tarqatilgan materiallar o'quvchilarga yangiliklar kiritish, o'z fikrlarini o'zgacha tarzda ko'rsatish va o'z yaratgan g'oyalarini izchil tarzda taqdim etish imkonini beradi. Bu o'quvchilarga ijodiy yondashuvni o'rganishga yordam beradi va o'zlarining yaratuvchanlik qobiliyatlarini rivojlantiradi. Matematika va ilm-fan sohalarida tahliliy yondoshuvni oshirish: Ayniqsa, 1-2-sinf darajasidagi o'quvchilarga matematik va ilmiy mavzular bo'yicha tarqatma materiallar yordamida muammolarni yechish, formulalarni tushunish va ilmiy tajribalarni 40qo'llash kabi qobiliyatlar rivojlanadi. Bu, o'quvchilarning faqat bilim olishlariga emas, balki amaliyotda ishlatishlariga ham yordam beradi. Shunday qilib, tarqatma materiallar o'quvchilarning fikrlash qobiliyatini shakllantirishda muhim o'rin tutadi. Ular o'quvchilarga nafaqat ma'lumotlarni o'zlashtirishga, balki tanqidiy va ijodiy fikrlashni rivojlantirishga, o'z bilimlarini mustaqil ravishda kengaytirishga va turli holatlarda qo'llashga yordam beradi. Bu jarayon o'quvchilarning o'quv faoliyatini samarali va qiziqarli qilishi bilan birga, ularni hayotdagi turli muammolarni yechishga tayyorlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Davlat qarorlari va huquqiy hujjatlar: 1.O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi — ta'limni rivojlantirishga oid asosiy tamoyillar. 2."Ta'lim to'g'risida"gi qonun (1997) — umumta'limda o'quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishni ta'minlash masalalari. 3.O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 10 oktyabrdagi "Ta'lim tizimini tubdan takomillashtirish to'g'risida"gi farmoni — ta'lim sohasida zamonaviy o'quv metodikalarini joriy etish. 4.O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 16 fevraldagi "Oliy ta'lim tizimini yanada takomillashtirish to'g'risida"gi farmoni — fikrlash va tanqidiy yondashuvni rivojlantirish. 5.O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 28 dekabrdagi "Ta'lim va ilm-fan sohasida yangi siyosatni amalga oshirish" to'g'risida qarori — o'quvchilarning ijtimoiy va intellektual rivojlanishini ta'minlash. 6.O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 21 yanvardagi "O'quv dasturlari va metodik materiallar ishlab chiqishni tashkil etish to'g'risida"gi qarori — metodik materiallarni yaratish va ta'limda samarali qo'llash. 7.O'zbekiston Respublikasi Ta'lim vazirligining 2019 yil 4 iyundagi "O'quvchilarni mustaqil fikrlashga o'rgatishning metodik asoslari" bo'yicha qarori — fikrlash qobiliyatini rivojlantirishdagi metodik yondashuvlar. 2. Prezident asarlari: 411.Islom Karimov, "Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch" — ta'lim va ma'naviyatning ahamiyati, fikrlash qobiliyatini rivojlantirishning o'rni. 2.Islom Karimov, "Yurtimni sevaman" — ta'lim sohasidagi yangilanishlar va fikrlashni rivojlantirish haqida. 3.Shavkat Mirziyoyev, "Erkin va farovon yashash uchun" — yoshlarni tarbiyalash va ta'limga doir fikrlar. Shavkat Mirziyoyev, "O'zbekistonning kelajagi – bu ta'limda" — ta'lim va fikrlashni rivojlantirishga oid asosiy qarashlar. 4.Shavkat Mirziyoyev, "Fikrlashni rivojlantirish va bilim olish" — o'quvchilarning fikrini shakllantirishdagi yangi metodlar. 3. Metodik adabiyotlar: 1.G'ulomov M. & To'xtasinova L., "O'qitish metodikasi" — o'quvchilarning fikrlash qobiliyatini shakllantirish metodikasi. 2.Ibragimov R., "Pedagogik texnologiyalar va metodlar" — ta'limda metodik yondashuvlar va fikrlashni rivojlantirish. 3.Azimov F. & Shermatov R., "O'quvchilarning fikrlashini rivojlantirish metodikasi" — dasturiy ta'minotlar va metodik materiallar yordamida fikrlashni shakllantirish. 4.Xusainov Sh. & Salimov M., "Ta'limdagi innovatsion texnologiyalar" — innovatsion metodlar yordamida fikrlashni rivojlantirish. 5.Toshpulatov Sh., "O'qitish metodikasida interaktiv yondoshuv" — o'quvchilarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirish metodlari. 6.Mirzaahmedov N., "O'quvchilarning mustaqil fikrlashini shakllantirish metodikasi" — mustaqil fikrlash va tahliliy yondashuvni rivojlantirishda metodlar. 4. Darsliklar: 1."Boshlang'ich ta'lim: O'qitish metodikasi" (O'zbekiston Respublikasi Ta'lim vazirligi tomonidan nashr etilgan) — boshlang'ich sinflarda fikrlash qobiliyatini rivojlantirish. 2."Boshlang'ich sinf darsliklari" (O'zbekiston Ta'lim vazirligi) — o'quvchilarning fikrlashini rivojlantirishga yordam beruvchi darsliklar. 423."1-2-sinf o'quvchilari uchun metodik qo'llanma" — boshlang'ich sinf o'quvchilari uchun fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan metodik qo'llanmalar. 4."Pedagogik texnologiyalar: nazariya va amaliyot" — ta'limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar va metodik yondashuvlar. 5."O'qitishning zamonaviy metodlari" (O'zbekiston Ta'limi Akademiyasi) — zamonaviy o'quv metodlari va ularda fikrlashni rivojlantirish. 5. Boshqa ilmiy manbalar: 1.Shayxova Z. & Mirzaahmedov A., "Pedagogik nazariyalar" — pedagogik nazariyalar va fikrlashni shakllantirish metodlari. 2.Soliev F., "Ilmiy-pedagogik tadqiqotlar metodologiyasi" — ilmiy tadqiqotlar va o'quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirish. 3.Raximov S., "Ta'limda kreativ fikrlash" — kreativ fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar. Internet ma’lumotlari Ziyo.uz Arxiv.uz 43 ILOVALAR 1.Berilgan bo‘g‘inlardan gap hosil qiling 2.Guruhlarni nomlash, shiorlari 443.Yil fasllari. 454.Jaranglilar 464. O‘quvchilarni rag‘batlantirish

1-2 sinf oʻquvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda tarqatma materiallarning oʻrni

Купить