Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 51.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 01 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Тесты
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

11-sinf ona tili va adabiyot: yakuniy imtihon biletlari. Imtihon savollari va namunaviy javoblar — tayyorgarlik to‘plami (mashq testlari), 2026–2027 o‘quv yili

Купить
11-SINF ONA TILI VA ADABIYOT: YAKUNIY IMTIHON BILETLARI Imtihon savollari va namunaviy javoblar — tayyorgarlik to'plami (mashq testlari), 2026–2027 o'quv yili 30 ta bilet × 3 savol = 90 ta savol • namunaviy javoblari bilan 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 1 Yo'riqnoma ● Ushbu tayyorgarlik to'plami 11-sinf bitiruvchilari, ota-onalar va o'qituvchilar uchun: Ona tili va adabiyot fanidan yakuniy imtihonga tayyorlanishda foydalaniladigan mashq biletlari va ularning namunaviy javoblari. ● Har bir biletda 3 ta savol bor; savollar butun o'quv yili dasturini qamrab oladi. Namunaviy javob — to'liq javobning qisqa namunasi: uni yod olmang, mazmun va tuzilishini o'rganing. ● Tavsiya: avval biletni javobga qaramasdan mustaqil ishlang (og'zaki yoki yozma), so'ng namunaviy javob bilan solishtiring va yetishmagan qismlarni darslikdan to'ldiring. ● Muhim: bu rasmiy imtihon biletlari emas, mashq to'plami. Rasmiy imtihon materiallari va imtihon shakli har yili Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi tomonidan e'lon qilinadi — o'qituvchingiz yoki rasmiy manbalardan aniqlang. 1-bilet 1. Nutq uslublari haqida ma'lumot bering. O'zbek tilidagi asosiy nutq uslublarini sanab, ularning har birini qisqacha tavsiflang. Namunaviy javob:✔ Nutq uslubi — tilning muayyan faoliyat sohasida, ma'lum maqsad bilan qo'llanishidan yuzaga keladigan, o'ziga xos so'z, grammatik shakl va gap qurilishiga ega bo'lgan ko'rinishi. O'zbek tilida beshta asosiy nutq uslubi ajratiladi: 1) so'zlashuv uslubi — kundalik muloqotda qo'llanadi; sodda, to'liqsiz gaplar, his-hayajonli so'zlar ko'p; 2) ilmiy uslub — fan sohasida qo'llanadi; atamalar, aniq ta'riflar, mantiqiy izchillik xos; 3) rasmiy-idoraviy uslub — hujjatlar, qonunlar, buyruqlarda qo'llanadi; qolipli iboralar, aniqlik, bir ma'nolilik xos; 4) publitsistik uslub — gazeta, jurnal, radio-televideniyeda qo'llanadi; ommaga ta'sir etish, da'vatkorlik xos; 5) badiiy uslub — badiiy adabiyotda qo'llanadi; obrazlilik, tasviriy vositalar, emotsionallik xos. Har bir uslubni o'z o'rnida qo'llash nutq madaniyatining muhim talabidir. 2. Jadid adabiyoti haqida umumiy ma'lumot bering. Jadidchilik harakatining maqsadlari va adabiyotning asosiy vakillarini ayting. Namunaviy javob: ✔ Jadidchilik (arabcha «jadid» — yangi) — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda vujudga kelgan ma'rifatparvarlik harakati. Uning asosiy maqsadlari: millatni ilm-ma'rifat orqali uyg'otish, yangi usuldagi maktablar ochish, matbuot va teatrni rivojlantirish, xalqni jaholat va qoloqlikdan qutqarish, oxir-oqibat milliy mustaqillikka erishish edi. Jadid adabiyoti ana shu g'oyalarni targ'ib qildi. Unda ilm, ma'rifat, axloq, vatan taqdiri asosiy mavzu bo'ldi; o'zbek adabiyotiga drama, publitsistika, hikoya va roman kabi yangi janrlar kirib keldi. Asosiy vakillari: Mahmudxo'ja Behbudiy («Padarkush» dramasi), Munavvar qori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy («Turkiy guliston yoxud axloq»), Abdurauf Fitrat, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho'lpon, Sidqiy Xondayliqiy, So'fizoda va boshqalar. Jadidlarning ko'pchiligi keyinchalik qatag'on qurboni bo'ldi; ularning merosi mustaqillik yillarida to'la o'rganila boshlandi. 3. Rahbar nomiga ariza yozing: siz 11-sinf o'quvchisi sifatida maktabdan o'qish joyingiz haqida ma'lumotnoma berishlarini so'raysiz. Namunaviy javob: ✔ Namunaviy hujjat: Toshkent shahar Chilonzor tumanidagi 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 2 125-umumta'lim maktabi direktori N. Karimovaga 11-«A» sinf o'quvchisi Aliyev Sardor Bahodir o'g'lidan ARIZA Menga ota-onamning ish joyiga taqdim etish uchun ushbu maktabning 11-«A» sinfida o'qiyotganim haqida ma'lumotnoma berishingizni so'rayman. 2027-yil 15-mart (imzo) S. Aliyev Izoh: ariza rekvizitlari — 1) adresat (kimga: lavozimi, muassasa, familiyasi, bosh harflar — jo'nalish kelishigida) varaqning yuqori o'ng tomonida; 2) arizachi (kimdan: kim ekanligi, F.I.Sh. — chiqish kelishigida); 3) hujjat nomi — «Ariza» (o'rtada); 4) matn — iltimos aniq va qisqa, «...so'rayman» shaklida; 5) sana (chapda) va imzo (o'ngda). Agar ilova bo'lsa, matndan keyin «Ilova:» deb ko'rsatiladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 3 2-bilet 1. Ilmiy uslubning xususiyatlarini tushuntiring. Ilmiy uslubning turlari va unda qo'llanadigan til vositalariga misollar keltiring. Namunaviy javob:✔ Ilmiy uslub — fan-texnika sohasida bilimlarni aniq, mantiqiy va asosli bayon qilish uchun xizmat qiladigan uslub. U darsliklar, ilmiy maqola, monografiya, dissertatsiya, ma'ruza, qomus va lug'atlarda qo'llanadi. Xususiyatlari: aniqlik, mantiqiy izchillik, obyektivlik, umumlashtirish; emotsional bo'yoqdor so'zlar deyarli ishlatilmaydi. Til vositalari: atamalar (fotosintez, ega, kesim, integral), ta'rif va qoidalar; mavhum otlar; murakkab qo'shma va uyushiq bo'lakli gaplar; kirish so'zlar (birinchidan, demak, shunday qilib); «-dir» kesimli gaplar va majhul nisbatdagi fe'llar (aniqlanadi, ko'rsatiladi). Gaplarda muallif shaxsi ko'pincha «biz» olmoshi bilan ifodalanadi. Turlari: sof ilmiy (monografiya, maqola), ilmiy-o'quv (darslik) va ilmiy-ommabop (keng o'quvchiga mo'ljallangan risola, ko'rsatuv) uslub. 2. Mahmudxo'ja Behbudiyning «Padarkush» dramasi haqida so'zlab bering. Asarning mavzusi, g'oyasi va ahamiyatini ochib bering. Namunaviy javob: ✔ Mahmudxo'ja Behbudiy (1875–1919) — Turkiston jadidlarining yetakchisi, Samarqandda «Oyina» jurnali va «Samarqand» gazetasini chiqargan, yangi usul maktablari uchun darsliklar yozgan ma'rifatparvar. «Padarkush» (Otasini o'ldirgan) — o'zbek adabiyotidagi ilk drama hisoblanadi. U 1911 yilda yozilib, 1913 yilda nashr etilgan va 1914 yilda Samarqand hamda Toshkentda sahnaga qo'yilgan; shu bilan o'zbek milliy teatriga asos solingan. Mavzusi — ilmsizlik va tarbiyasizlik fojiasi. Boy o'g'li Toshmurodni o'qitish haqidagi domla va ziyolining maslahatini rad etadi. Ilmsiz qolgan Toshmurod yomon do'stlar ta'siriga tushib, o'z otasini o'ldiradi. G'oyasi: farzandni ilmli qilish — ota-onaning burchi; jaholat oilani ham, millatni ham halokatga olib boradi. Ziyoli obrazi orqali muallif zamonaviy ilmlar va dunyoviy ta'limni targ'ib qiladi. 3. Gapni sintaktik tahlil qiling: Kuzning oltin barglari sokin bog'ni yumshoq gilamdek qopladi. Namunaviy javob: ✔ Gap turi: maqsadga ko'ra darak gap, his-hayajonga ko'ra his-hayajonsiz; tuzilishiga ko'ra sodda, yoyiq, ikki tarkibli gap. Bo'laklar tahlili: — barglari — ega (nima? — barglari; egalik qo'shimchali ot, bosh kelishikda); — qopladi — kesim (nima qildi?; fe'l kesim, o'tgan zamon, III shaxs); — kuzning — qaratuvchi aniqlovchi (qaysi narsaning? — kuzning; qaratqich kelishigidagi ot); — oltin — sifatlovchi aniqlovchi (qanday? — oltin; ko'chma ma'nodagi sifat vazifasidagi so'z); — bog'ni — vositasiz to'ldiruvchi (nimani?); — sokin — sifatlovchi aniqlovchi (qanday bog'ni?); — gilamdek — ravish holi (qanday qopladi? — o'xshatish ma'nosida, -dek qo'shimchali); — yumshoq — sifatlovchi aniqlovchi (qanday gilamdek?). Tinish belgisi: gap darak gap bo'lgani uchun oxiriga nuqta qo'yilgan; uyushiq bo'lak yo'q, shuning uchun vergul qo'yilmaydi. Badiiy jihat: «oltin barglar» — metafora, «gilamdek qopladi» — o'xshatish. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 4 3-bilet 1. Rasmiy-idoraviy uslubning xususiyatlari va qo'llanish doirasini tushuntiring. Namunaviy javob:✔ Rasmiy-idoraviy uslub — davlat boshqaruvi, huquq, xo'jalik va ish yuritish sohasidagi munosabatlarni rasmiylashtirishda qo'llanadigan uslub. U qonunlar, farmonlar, qarorlar, buyruqlar, nizomlar, shartnomalar, ariza, tarjimai hol, ma'lumotnoma, ishonchnoma, bayonnoma kabi hujjatlarda ishlatiladi. Xususiyatlari: — aniqlik va bir ma'nolilik: fikr turlicha talqin qilinmasligi kerak; — qolipli (standart) iboralar: «...ni so'rayman», «...ga asosan», «...ma'lum qilamiz», «nazorat ...ga yuklansin»; — emotsional, obrazli so'zlar, so'zlashuv unsurlari, sheva so'zlari ishlatilmaydi; — rasmiy atamalar va qisqartmalar (FHDYo, MChJ) qo'llanadi; — hujjatlar qat'iy shaklga, rekvizitlarga ega bo'ladi; — gaplar asosan darak gap, buyruq hujjatlarda esa buyruq maylidagi fe'llar (tayinlansin, ta'minlansin) ishlatiladi. Bu uslubda xatolik huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligi sababli imlo va uslubga alohida e'tibor beriladi. 2. Abdulla Avloniyning «Turkiy guliston yoxud axloq» asari haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Abdulla Avloniy (1878–1934) — jadid ma'rifatparvari, shoir, dramaturg va pedagog. U Toshkentda yangi usul maktabi ochgan, «Turon» teatr truppasini tashkil qilgan, darsliklar yozgan. «Turkiy guliston yoxud axloq» 1913 yilda yangi usul maktablarining yuqori sinflari uchun darslik sifatida yozilgan. Asar nomi Sa'diyning «Guliston»iga ishora qiladi: unda ham nasriy fikrlar hikmatli she'rlar bilan almashinib keladi. Asarda tarbiya masalasi markazga qo'yiladi. Muallif tarbiyani badan tarbiyasi, fikr tarbiyasi va axloq tarbiyasiga ajratadi hamda tarbiyani millatning hayot-mamot masalasi deb biladi. Kitob ikki katta qismdan iborat: «yaxshi xulqlar» (sabr, g'ayrat, ilm, vatanni suymak, hilm, iqtisod, sadoqat va boshqalar) va «yomon xulqlar» (jaholat, hasad, g'azab, xiyonat, tama' va boshqalar). Asarning ahamiyati: u o'zbek pedagogikasi va axloq ilmining nodir yodgorligi bo'lib, bugungi kunda ham ta'lim-tarbiyada qo'llanadi. 3. Tarjimai holingizni yozing (namuna). Namunaviy javob: ✔ Namunaviy hujjat: TARJIMAI HOL Men, Karimov Jasur Anvar o'g'li, 2009-yil 12-aprelda Samarqand viloyati Urgut tumanida xizmatchi oilasida tug'ildim. Millatim — o'zbek. 2016-yilda Urgut tumanidagi 14-umumta'lim maktabining 1-sinfiga o'qishga kirdim va hozirgi kunda shu maktabning 11-sinfida o'qimoqdaman. O'qish davomida matematika va ingliz tili fanlariga alohida qiziqdim, 2025-yilda matematika fanidan viloyat olimpiadasida ishtirok etib, ikkinchi o'rinni egalladim. Maktab «Yosh kitobxonlar» to'garagining a'zosiman. Otam — Karimov Anvar Salimovich, 1980-yilda tug'ilgan, tuman shifoxonasida shifokor. Onam — Karimova Dilnoza Rustamovna, 1983-yilda tug'ilgan, maktabda o'qituvchi. Ukam — Karimov Bekzod Anvar o'g'li, 2014-yilda tug'ilgan, 7-sinf o'quvchisi. Yashash manzilim: Urgut tumani, Bog'ishamol mahallasi, Navro'z ko'chasi, 8-uy. 2027-yil 20-mart (imzo) J. Karimov Izoh: tarjimai hol birinchi shaxs tilidan, xronologik tartibda, hujjat nomidan keyin yoziladi; adresat ko'rsatilmaydi; oxirida sana va imzo qo'yiladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 5 4-bilet 1. Publitsistik uslub va uning janrlari haqida gapiring. Namunaviy javob:✔ Publitsistik uslub (lotincha «publicus» — ijtimoiy, ommaviy) — jamiyat hayotidagi dolzarb voqealarni yoritish va keng ommaga ta'sir o'tkazish uchun qo'llanadigan uslub. U gazeta, jurnal, radio, televideniye, internet nashrlari, siyosiy nutqlar va chiqishlarda ishlatiladi. Xususiyatlari: dolzarblik, ommabopligi, ta'sirchanlik va da'vatkorlik; axborot berish bilan birga muallifning munosabati ham ifodalanadi. Unda ijtimoiy-siyosiy atamalar, ritorik so'roq va undov gaplar, murojaatlar, ko'chma ma'noli so'zlar, sarlavhalardagi ta'sirli iboralar ko'p qo'llanadi. Janrlari: xabar, intervyu (suhbat), reportaj, maqola, ocherk, felyeton, pamflet, taqriz, esse. Publitsistik uslub ilmiy uslubdagi mantiqiylikni badiiy uslubdagi obrazlilik bilan uyg'unlashtiradi. Jadidlar davrida «Oyina», «Taraqqiy», «Sadoi Turkiston» kabi nashrlar o'zbek publitsistikasining shakllanishida muhim rol o'ynagan. 2. Abdulhamid Cho'lpon lirikasi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Abdulhamid Sulaymon o'g'li Cho'lpon (1897–1938) — Andijonda tug'ilgan shoir, nosir, dramaturg va tarjimon. «Cho'lpon» taxallusi «tong yulduzi» degan ma'noni bildiradi. U 1938 yilda qatag'on qurboni bo'lgan. Shoirning «Uyg'onish» (1922), «Buloqlar» (1923), «Tong sirlari» (1926) va «Soz» (1935) to'plamlari nashr etilgan. Cho'lpon lirikasining asosiy mavzulari — Vatan va millat taqdiri, erk va ozodlik orzusi, tabiat va muhabbat. «Buzilgan o'lkaga», «Ko'ngil», «Go'zal», «Xalq», «Kishan» kabi she'rlarida mustamlaka asoratidagi xalqning dardi, uyg'onish va erkinlikka chorlov kuchli. Uning she'rlarida «tong», «bahor», «kishan», «kecha» kabi ramziy obrazlar muhim o'rin tutadi. Cho'lpon o'zbek she'riyatiga barmoq vaznini keng olib kirdi, xalq og'zaki ijodi ohanglarini zamonaviy she'r bilan uyg'unlashtirib, yangi o'zbek she'riyatining asoschilaridan biri bo'ldi. 3. Ishonchnoma yozing: siz otangizga nomingizga kelgan pochta jo'natmasini olish huquqini berasiz. Namunaviy javob: ✔ Namunaviy hujjat: ISHONCHNOMA Men, Rahimova Madina Olim qizi (pasport: AD 1234567, 2025-yil 5-fevralda Namangan shahar IIB tomonidan berilgan), Namangan shahar, Navbahor ko'chasi, 17-uyda yashovchi, otam Rahimov Olim Sobirovichga (pasport: AB 7654321) mening nomimga kelgan pochta jo'natmasini Namangan shahar 3- pochta bo'limidan olishga ishonch bildiraman. Ishonchnoma 2027-yil 30-aprelgacha amal qiladi. Ishonch bildiruvchi: (imzo) M. Rahimova Ishonchli shaxs imzosi: (imzo) O. Rahimov 2027-yil 10-aprel Rahimova M.ning imzosini tasdiqlayman: Maktab direktori (imzo, muhr) N. Usmonov Izoh: ishonchnomada kim, kimga, qanday ishni bajarishga ishonch bildirayotgani, hujjat ma'lumotlari, amal qilish muddati, sana va imzo aniq ko'rsatiladi; imzo tashkilot rahbari yoki notarius tomonidan tasdiqlanadi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 6 5-bilet 1. Badiiy uslubning o'ziga xos xususiyatlarini tushuntiring. Namunaviy javob:✔ Badiiy uslub — badiiy adabiyot (nasr, nazm, dramaturgiya) tili bo'lib, hayotni obrazlar orqali aks ettirish va o'quvchiga estetik ta'sir ko'rsatish uchun xizmat qiladi. Xususiyatlari: — obrazlilik va emotsionallik: voqea va kishilar ko'z oldimizda gavdalanadigan qilib tasvirlanadi; — tasviriy vositalarning keng qo'llanishi: o'xshatish, metafora, jonlantirish, sifatlash, mubolag'a, kinoya, takror; — til vositalarining eng boy qo'llanishi: badiiy uslubda boshqa barcha uslublarning unsurlari (so'zlashuv, sheva, jargon, arxaizm, atama) obraz yaratish maqsadida ishlatilishi mumkin; — ko'p ma'nolilik: so'z va tasvirlar turlicha talqin qilinishi mumkin; — muallifning individual uslubi aniq seziladi: Qodiriy, Qahhor yoki Hoshimov nasrini o'z tili va ohangidan tanish mumkin. Nazmda, bundan tashqari, vazn, qofiya, radif kabi ritmik vositalar ham muhim ahamiyatga ega. 2. Cho'lponning «Kecha va kunduz» romani haqida so'zlab bering. Zebi obrazini tavsiflang. Namunaviy javob: ✔ «Kecha va kunduz» — Cho'lponning yagona romani bo'lib, uning birinchi qismi «Kecha» 1936 yilda nashr etilgan. Ikkinchi qism — «Kunduz» bizgacha yetib kelmagan. Voqealar Birinchi jahon urushi yillarida, Turkistonning mustamlaka davrida kechadi. Romanda Akbarali mingboshi, uning xotinlari, Miryoqub, Razzoq so'fi va uning qizi Zebi, jadid yoshlari kabi obrazlar orqali mustamlaka zulmi, amaldorlar o'zboshimchaligi, ayol huquqsizligi va jaholat tasvirlanadi. Zebi — romanning bosh qahramoni, go'zal, beg'ubor, qo'shiqni yaxshi ko'radigan qiz. Mutaassib otasi Razzoq so'fi uni o'z xohishiga qarshi keksa Akbarali mingboshiga to'rtinchi xotin qilib beradi. Kundoshlar fitnasi tufayli mingboshi zaharlanib o'ladi va aybsiz Zebi qotillikda ayblanib, Sibirga surgun qilinadi. Zebi taqdiri — «kecha»ga, ya'ni zulm va jaholat zulmatiga mahkum xalq taqdirining ramzi. Miryoqub esa adashgan, ammo haqiqatni izlovchi shaxs sifatida tasvirlangan. 3. Tilxat yozing: siz maktab kutubxonasidan imtihonga tayyorlanish uchun 3 ta kitob olasiz. Namunaviy javob: ✔ Namunaviy hujjat: TILXAT Men, Toshkent shahar Yunusobod tumanidagi 210-maktabning 11-«B» sinf o'quvchisi Usmonov Akmal Botir o'g'li, maktab kutubxonachisi Salimova Gulnora Tursunovnadan imtihonga tayyorlanish uchun quyidagi kitoblarni oldim: 1. A. Qodiriy. «O'tkan kunlar». — 1 nusxa. 2. Cho'lpon. «Kecha va kunduz». — 1 nusxa. 3. O'zbek tili darsligi (11-sinf). — 1 nusxa. Jami: 3 (uch) dona kitob. Kitoblarni 2027-yil 1-iyungacha butun holda qaytarishga majburman. 2027-yil 5-may (imzo) A. Usmonov Izoh: tilxatda kim, kimdan, nimani (pul, buyum, hujjat), qancha miqdorda va qanday muddatga olgani aniq ko'rsatiladi; miqdor raqam bilan va qavs ichida so'z bilan yoziladi; sana va imzo qo'yiladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 7 6-bilet 1. Nutq madaniyati va nutqning kommunikativ sifatlari haqida gapiring. Namunaviy javob:✔ Nutq madaniyati — adabiy til me'yorlariga amal qilgan holda, vaziyat va maqsadga mos ravishda to'g'ri, aniq va ta'sirli so'zlash hamda yozish malakasi. Tilshunoslikning ushbu sohasi nutqning sifatlarini o'rganadi. Nutqning asosiy kommunikativ sifatlari: 1) to'g'rilik — talaffuz, imlo, grammatik va leksik me'yorlarga rioya qilish; 2) aniqlik — fikrni ifodalash uchun eng mos so'zni tanlash; 3) mantiqiylik — fikrlarning izchil, bir-biriga zid kelmasligi; 4) soflik — nutqda sheva, jargon, keraksiz chet so'zlar, «haligi», «endi» kabi parazit so'zlarning bo'lmasligi; 5) ifodalilik (ta'sirchanlik) — tinglovchining diqqatini tortadigan, obrazli nutq; 6) boylik — so'z va grammatik vositalarning rang-barangligi; 7) maqsadga muvofiqlik — nutqning vaziyat va uslubga mosligi. Alisher Navoiy ta'kidlaganidek, so'zning qadri uning o'z o'rnida aytilishidadir. 2. Abdulla Qodiriyning «O'tkan kunlar» romani haqida so'zlab bering. Asarning mavzusi, asosiy qahramonlari va g'oyasini tahlil qiling. Namunaviy javob: ✔ Abdulla Qodiriy (Julqunboy, 1894–1938) — o'zbek romanchiligining asoschisi. «O'tkan kunlar» — birinchi o'zbek romani; u 1922 yildan «Inqilob» jurnalida qisman bosilib, 1925–1926 yillarda kitob holida nashr etilgan. Voqealar XIX asr o'rtalarida, Qo'qon xonligi davrida Toshkent va Marg'ilonda kechadi. Mavzusi — o'tmish hayoti, xonlik davridagi ichki nizolar, ota-onaning farzand taqdiriga aralashuvi va sof muhabbat. Qahramonlari: toshkentlik ma'rifatli yigit Otabek, marg'ilonlik Kumush, Otabekning otasi Yusufbek hoji va onasi O'zbek oyim, Kumushning otasi Mirzakarim qutidor, salbiy obraz Homid, Otabekning ikkinchi xotini Zaynab, sodiq xizmatkor Hasanali. Otabek va Kumushning baxti fitnalar, eskicha urf-odatlar va qo'shxotinlik oqibatida fojia bilan tugaydi: Kumush kundoshi tomonidan zaharlanadi. G'oyasi: el-yurtning ichki nifoqi, jaholat va eskicha qarashlar millatni halokatga yetaklaydi; adib o'tmishdan saboq chiqarishga chaqiradi. 3. Tushuntirish xati yozing: siz bir kun darsga sababsiz kelmaganingiz yuzasidan sinf rahbaringizga tushuntirish berasiz. Namunaviy javob: ✔ Namunaviy hujjat: 11-«V» sinf rahbari M. Yo'ldoshevaga 11-«V» sinf o'quvchisi Nazarov Otabek Ulug'bek o'g'lidan TUSHUNTIRISH XATI 2027-yil 14-fevral kuni darslarga qatnashmaganligim sababini quyidagicha tushuntiraman. O'sha kuni ertalab qishloqdagi buvimning mazasi qochib qolgani haqida xabar keldi. Ota-onam ishda bo'lgani uchun buvimni tuman poliklinikasiga olib borishga to'g'ri keldi. Shoshilinch vaziyatda bu haqda sinf rahbarimni oldindan ogohlantirmaganim uchun uzr so'rayman. Qoldirgan darslarimni mustaqil o'zlashtirib, topshiriqlarni bajarib qo'ydim. Bundan buyon bunday holatga yo'l qo'ymaslikka va har qanday vaziyatda o'z vaqtida xabar berishga va'da beraman. 2027-yil 15-fevral (imzo) O. Nazarov 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 8 Izoh: tushuntirish xatida hodisa (nima, qachon), uning sabablari xolis va aniq bayon qilinadi; adresat va muallif ariza kabi ko'rsatiladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 9 7-bilet 1. Leksikologiya nimani o'rganadi? So'zning leksik ma'nosi, bir ma'noli va ko'p ma'noli so'zlar haqida gapiring. Namunaviy javob:✔ Leksikologiya (yunoncha «lexis» — so'z, «logos» — ta'limot) — tilshunoslikning tildagi so'zlar va ularning ma'nolari, so'z boyligining tarkibi, qatlamlari va taraqqiyotini o'rganadigan bo'limi. So'zning leksik ma'nosi — u ifodalaydigan narsa, belgi, harakat haqidagi tushuncha. Masalan, «kitob» — o'qish uchun mo'ljallangan, muqovalangan bosma asar. Grammatik ma'no esa qo'shimchalar orqali ifodalanadi (son, kelishik, zamon). Bir ma'noli so'zlar faqat bitta ma'noga ega bo'ladi; ko'pincha atamalar shunday: fonema, gipotenuza, kislorod. Ko'p ma'noli so'zlar (polisemiya) bir necha o'zaro bog'liq ma'noga ega bo'ladi: «ko'z» — 1) ko'rish a'zosi; 2) buloq ko'zi; 3) uzukning ko'zi; 4) derazaning ko'zi. Ko'p ma'noli so'zda bitta bosh (o'z) ma'no va undan hosil bo'lgan ko'chma ma'nolar bo'ladi. Ma'no ko'chishining asosiy usullari: metafora (o'xshashlik asosida), metonimiya (aloqadorlik asosida), sinekdoxa (qism va butun munosabati asosida) va vazifadoshlik (vazifa o'xshashligi asosida). 2. Abdulla Qodiriyning «Mehrobdan chayon» romani haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ «Mehrobdan chayon» — Abdulla Qodiriyning ikkinchi romani bo'lib, 1928 yilda yozilgan va 1929 yilda nashr etilgan. Voqealar XIX asr o'rtalarida, Qo'qon xonligida, Xudoyorxon hukmronligi davrida kechadi. Markazda — yetim, ammo iste'dodli va halol yigit Anvar bilan uni tarbiyalagan Solih maxdumning qizi Ra'no o'rtasidagi muhabbat. Anvar xon saroyida mirzaboshi lavozimiga ko'tariladi. Ra'noning go'zalligini eshitgan Xudoyorxon uni haramga olmoqchi bo'ladi. Saroydagi hasadgo'y kotiblar, ayniqsa Abdurahmon, Anvarga qarshi fitna uyushtiradi. Oxir-oqibat Anvar va Ra'no do'stlari yordamida zulmdan qutulib, Qo'qondan chiqib ketadilar. Asar nomidagi «mehrob» — masjidning muqaddas joyi; «mehrobdan chayon chiqishi» — muqaddaslik niqobi ostidagi razolat, ikkiyuzlamachilik timsoli. Bu ramz eng avvalo ikkiyuzlamachi ulamo va amaldorlarga ishora qiladi. Romanda xon saroyidagi buzuqlik va zulm tanqid qilinadi, halollik, sadoqat va ma'rifat ulug'lanadi. Solih maxdum obrazi esa adibning yumoristik mahoratini ko'rsatadi. 3. Gapdagi ko'p ma'noli so'zlarning qaysi ma'noda qo'llanganini va ma'no ko'chish usulini aniqlang: 1) Butun maktab bayramga chiqdi. 2) Choynakning tumshug'i sinibdi. 3) Uning tosh yuragi erimadi. 4) Yaqinda Navoiyni o'qib chiqdim. Namunaviy javob: ✔ Tahlil: 1) Butun maktab bayramga chiqdi. «Maktab» so'zi o'quv binosi ma'nosida emas, maktab o'quvchi va o'qituvchilari ma'nosida qo'llangan. Joy nomi u yerdagi kishilarga ko'chgan — bu metonimiya (aloqadorlik asosida ko'chish). 2) Choynakning tumshug'i sinibdi. «Tumshuq» — qush yoki hayvon a'zosi; bu yerda choynakning shakli o'xshash qismiga nisbatan ishlatilgan. Shakl o'xshashligi asosida ko'chgan — metafora. 3) Uning tosh yuragi erimadi. «Tosh» — qattiq jism; bu yerda «shafqatsiz, mehrsiz» ma'nosida. Belgi o'xshashligi asosida — metafora («erimadi» ham ko'chma ma'noda: yumshamadi). 4) Yaqinda Navoiyni o'qib chiqdim. «Navoiy» — shoir nomi; bu yerda shoirning asarlari nazarda tutilgan. Muallif nomi uning asariga ko'chgan — metonimiya. Xulosa: metafora — o'xshashlik, metonimiya — aloqadorlik asosida yuz beradi; sinekdoxada esa qism butun o'rnida keladi (masalan, «Bu oilada besh jon bor»). 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 10 8-bilet 1. Shakldosh (omonim), ma'nodosh (sinonim), zid ma'noli (antonim) so'zlar va paronimlar haqida ma'lumot bering. Namunaviy javob:✔ Shakldosh so'zlar (omonimlar) — talaffuzi va yozilishi bir xil, ammo ma'nolari o'zaro bog'liq bo'lmagan so'zlar: o't (olov) — o't (o'simlik) — o't (fe'l: o'tmoq); yoz (fasl) — yoz (fe'l). Ular ko'p ma'noli so'zlardan ma'nolar orasida aloqa yo'qligi bilan farq qiladi. Ulardan tajnis va tuyuq san'atlarida foydalaniladi. Ma'nodosh so'zlar (sinonimlar) — shakli har xil, ma'nosi bir xil yoki yaqin so'zlar: yuz — bet — chehra — aft — bashara. Sinonimik qatorda bitta betaraf so'z (dominanta) bo'ladi; qolganlari ma'no nozikligi yoki uslubiy bo'yog'i bilan farq qiladi. Zid ma'noli so'zlar (antonimlar) — qarama-qarshi ma'noli so'zlar: issiq — sovuq, katta — kichik, kirmoq — chiqmoq. Ulardan tazod san'atida va maqollarda keng foydalaniladi: «Yaxshi bilan yursang, yetarsan murodga, yomon bilan yursang, qolarsan uyatga». Paronimlar — talaffuzi o'xshash, ammo ma'nosi har xil so'zlar: asr — asir, shox — shoh, amr — amir. Ularni chalkashtirish nutq xatosiga olib keladi. 2. Abdurauf Fitratning «Abulfayzxon» dramasi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Abdurauf Fitrat (1886–1938) — buxorolik jadid, shoir, dramaturg, olim va jamoat arbobi. U «Munozara», «Hind sayyohining qissasi», «Sayha» to'plami, «Abulfayzxon», «Hind ixtilolchilari» dramalari, adabiyotshunoslik va tilshunoslikka oid ilmiy asarlar muallifi. 1938 yilda qatag'on qurboni bo'lgan. «Abulfayzxon» tarixiy fojiasi 1924 yilda yozilgan. Unda XVIII asr birinchi yarmidagi Buxoro xonligi voqealari — ashtarxoniylar sulolasining so'nggi hukmdori Abulfayzxonning taxt uchun kurash qurboni bo'lishi tasvirlanadi. Abulfayzxon — taxt uchun qon to'kishdan qaytmagan, xalq g'amidan yiroq, aysh-ishratga berilgan hukmdor. Uning atrofidagi otaliq Hakimbiy va uning o'g'li Rahimbiy kabi amaldorlar ham hokimiyat uchun har qanday xiyonat va qotillikka tayyor. Oxirida Abulfayzxon o'zi kabi shafqatsiz Rahimbiy tomonidan o'ldiriladi. G'oyasi: zulm va qon ustiga qurilgan saltanat yemiriladi; zo'ravonlik yangi zo'ravonlikni tug'diradi. Asar o'zbek tarixiy dramaturgiyasining yetuk namunasidir. 3. Berilgan sinonimik qatorlarda dominantani aniqlang va har bir so'zning uslubiy farqini izohlang: 1) yuz, bet, chehra, aft, bashara; 2) katta, ulkan, bahaybat, azim. Namunaviy javob: ✔ 1) Sinonimik qator: yuz, bet, chehra, aft, bashara. Dominanta — «yuz»: u betaraf, barcha uslublarda qo'llanadi. — bet — so'zlashuv uslubiga xos, betaraf-oddiy («betingni yuv»); — chehra — kitobiy, badiiy, ijobiy bo'yoqli, go'zallik va nurlilikni ifodalaydi («ochiq chehra»); — aft — salbiy bo'yoqli, so'zlashuvga xos, mensimaslik ifodalaydi; — bashara — qo'pol, kuchli salbiy bo'yoqli, so'kish ma'nosiga yaqin. 2) Sinonimik qator: katta, ulkan, bahaybat, azim. Dominanta — «katta»: eng umumiy, betaraf so'z. — ulkan — juda katta, ta'kidli ma'no («ulkan bino», «ulkan yutuq»); — bahaybat — haddan tashqari katta, qo'rqinchli darajada ulkan («bahaybat tog'»); — azim — kitobiy, ko'tarinki uslubga xos, ulug'vorlikni bildiradi («azim daryo», «azim shahar»). Xulosa: sinonimlar o'zaro ma'no darajasi, emotsional-ekspressiv bo'yoq va qo'llanish uslubi bilan farqlanadi; nutqda o'z o'rniga mosini tanlash aniqlik va ta'sirchanlikni ta'minlaydi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 11 9-bilet 1. O'zbek tili leksikasining kelib chiqish jihatidan qatlamlari haqida gapiring. Namunaviy javob:✔ O'zbek tili lug'at tarkibi kelib chiqishiga ko'ra ikki qatlamga bo'linadi: o'z qatlam va o'zlashgan qatlam. O'z qatlam — umumturkiy so'zlar va o'zbek tilining o'zida yasalgan so'zlar: ota, ona, suv, tosh, ko'z, bosh, kel-, bor-, oq, qora, bir, ikki; kitobxon, paxtakor (o'z tilida yasalgan so'zlar). O'zlashgan qatlam — boshqa tillardan kirgan so'zlar: — fors-tojik tilidan: daraxt, gul, bog', dasturxon, non, do'st, shahar, -xona, -kor, be- qo'shimchalari; — arab tilidan: kitob, ilm, maktab, adabiyot, insof, sabr, hayot, ta'lim, tarix; — rus tili va u orqali Yevropa tillaridan: stol, avtobus, televizor, teatr, fizika, kompyuter, demokratiya; — ingliz tili va boshqa tillardan (asosan so'nggi yillarda): menejer, marketing, sayt, brifing. O'zlashgan so'zlar tilning fonetik va grammatik qonuniyatlariga moslashadi (kitob-lar-imiz). Me'yorida o'zlashtirish tilni boyitadi, ammo o'z muqobili bor chet so'zlarni keraksiz qo'llash nutq sofligini buzadi. 2. Hamza Hakimzoda Niyoziy ijodi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) — Qo'qonda tug'ilgan shoir, dramaturg, bastakor va pedagog. U jadid ma'rifatparvarlari qatorida ijod boshlagan, yangi usul maktablari ochgan va ular uchun darsliklar yozgan. Ijodi: — she'riyat: «Nafis gullar», «Pastki gullar», «Oq gullar» kabi «gullar» turkumidagi to'plamlari; ularda xalq qo'shiqlari ruhidagi she'rlar, ma'rifat va ijtimoiy adolatga chorlov bor; — nasr: «Yangi saodat» (1915) — ma'rifat orqali oilaning baxtga erishishi haqidagi milliy roman; — dramaturgiya: «Zaharli hayot» (1916) dramasi — majburiy nikoh va ijtimoiy tengsizlik fojiasi; «Boy ila xizmatchi» dramasi; «Maysaraning ishi» (1926) komediyasi — dovyurak va zukko Maysara xola poraxo'r qozi va amaldorlarni sharmanda qiladi. Hamza o'zbek milliy teatrining shakllanishiga katta hissa qo'shgan; uning asarlarida ma'rifat, ayollar ozodligi va ijtimoiy adolat g'oyalari markaziy o'rin tutadi. U 1929 yilda Shohimardonda halok bo'lgan. 3. Matndan o'zlashgan so'zlarni topib, qaysi tildan kirganini aniqlang: Maktab kutubxonasiga yangi kompyuterlar keltirildi. Do'stim bilan darsdan keyin u yerda ilmiy maqolalarni o'qidik, keyin bog'da sayr qildik. Namunaviy javob: ✔ Tahlil: — maktab — arab tilidan (kitob, kotib so'zlari bilan o'zakdosh; «yoziladigan joy, o'qiladigan joy»); — kutubxona — aralash: «kutub» (arabcha, «kitoblar» — kitobning ko'pligi) + «xona» (forscha «uy, joy»); — kompyuter — ingliz tilidan (rus tili orqali kirgan); — do'st — fors-tojik tilidan; — dars — arab tilidan; — ilmiy — arabcha «ilm» so'ziga arabcha nisbat qo'shimchasi -iy qo'shilgan; — maqola — arab tilidan; — bog' — fors-tojik tilidan; — sayr — arab tilidan. O'z qatlamga oid so'zlar: yangi, keltirildi, bilan, keyin, u, yer, o'qidik, qildik va boshqalar. Xulosa: matnda o'zlashgan so'zlar ko'p bo'lsa-da, ular o'zbek tili qo'shimchalarini olib (kompyuter-lar, maqola-lar-ni, bog'-da), tilning grammatik tizimiga to'la moslashgan; gapning grammatik asosini esa o'z qatlam so'zlari tashkil etadi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 12 10-bilet 1. Faol va nofaol leksika haqida gapiring. Eskirgan so'zlar (tarixiy so'zlar, arxaizmlar) va neologizmlarga misollar keltiring. Namunaviy javob:✔ Iste'mol darajasiga ko'ra o'zbek tili leksikasi faol va nofaol qatlamlarga bo'linadi. Faol leksika — kundalik nutqda doimiy qo'llanadigan, hamma uchun tushunarli so'zlar: non, uy, ishlamoq, chiroyli, telefon. Nofaol leksikaga eskirgan so'zlar va neologizmlar kiradi. Eskirgan so'zlar ikki xil bo'ladi: 1) tarixiy so'zlar (istorizmlar) — ifodalagan narsa yoki tushunchasi hayotdan yo'qolgan so'zlar: mingboshi, mirshab, amin, ellikboshi, yasovul; 2) arxaizmlar — narsa-tushuncha mavjud, lekin uning nomi boshqa so'z bilan almashgan: bitik (yozuv, kitob), ulus (xalq), dudoq (lab), sipoh (askar). Eskirgan so'zlar tarixiy asarlarda davr ruhini berish uchun qo'llanadi («O'tkan kunlar», «Navoiy»). Neologizmlar — yangi narsa va tushunchalarni ifodalash uchun paydo bo'lgan so'zlar: tadbirkor, tarmoq, smartfon, onlayn, bojxona (yangi ma'noda). Neologizm keng tarqalgach, faol leksikaga o'tadi: bir vaqtlar yangi bo'lgan «televizor» bugun oddiy so'z. 2. G'afur G'ulomning «Shum bola» qissasi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ G'afur G'ulom (1903–1966) — o'zbek xalq shoiri, nosir va akademik. «Shum bola» qissasi 1936 yilda yozilgan bo'lib, avtobiografik unsurlarga ega sarguzasht asardir. Voqealar XX asr boshlarida, Toshkent va uning atroflarida kechadi. Bosh qahramon — o'n bir-o'n ikki yoshli, ziyrak, hazilkash va tadbirkor bola. U onasining uyidan qochib chiqib, do'sti Omon bilan sarguzashtlarga kirishadi: turli kishilar xizmatida bo'ladi, folbin, eshon, boy, qozi kabi kishilarning ichki qiyofasini ko'radi, qiyin vaziyatlardan zukkoligi bilan chiqib ketadi. Qissada o'sha davr hayoti — qashshoqlik, xurofot, ikkiyuzlamachilik va jaholat yumor hamda kinoya orqali ochib beriladi. Asar tili xalq tili, maqol va iboralarga boy; hikoyachi bola tilidan qilingan bayon asarga samimiyat va jonlilik bag'ishlaydi. G'oyaviy jihatdan qissa xalqning bitmas zukkoligi, hayotiyligi va hazilga moyilligini ulug'laydi. Asar asosida 1977 yilda «Shum bola» badiiy filmi suratga olingan. 3. Matndagi eskirgan so'zlarni toping, ularning turini (tarixiy so'z yoki arxaizm) aniqlang va izohlang: Mingboshi yasovullarini chaqirib, qishloq ahlidan soliq yig'ishni buyurdi. Sipohlar ulusni yana bezovta qila boshladi. Namunaviy javob: ✔ Tahlil: 1) mingboshi — tarixiy so'z: chor Rossiyasi davrida volost (bir necha qishloq) boshlig'i; bu lavozim hozir mavjud emas; 2) yasovul — tarixiy so'z: xon yoki amaldor huzuridagi soqchi, buyruqlarni bajaruvchi xizmatchi; lavozim yo'qolgan; 3) sipoh — arxaizm: «askar» ma'nosidagi eskirgan so'z; tushuncha mavjud, ammo hozir «askar» so'zi ishlatiladi; 4) ulus — arxaizm: «xalq, el» ma'nosidagi eskirgan so'z; hozir «xalq», «el» deyiladi. «Soliq», «qishloq», «ahl» so'zlari esa eskirmagan, hozir ham faol qo'llanadi. Xulosa: tarixiy so'zlarning hozirgi tilda muqobili yo'q, chunki ular ifodalagan narsa-hodisa yo'qolgan; arxaizmlarning esa hozirgi tilda sinonimi bor. Bunday so'zlar badiiy va tarixiy asarlarda voqealar sodir bo'lgan davr ruhini aniq aks ettirish uchun qo'llanadi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 13 11-bilet 1. Qo'llanish doirasiga ko'ra o'zbek tili leksikasini tavsiflang: umumiste'moldagi so'zlar, dialektizmlar, atamalar (terminlar), kasb-hunar so'zlari va jargonlar. Namunaviy javob:✔ Qo'llanish doirasiga ko'ra o'zbek tili so'zlari ikki guruhga bo'linadi: umumiste'moldagi va qo'llanish doirasi chegaralangan so'zlar. Umumiste'moldagi so'zlarni barcha o'zbek tilida so'zlashuvchilar ishlatadi va tushunadi: suv, non, yer, yaxshi, o'qimoq. Qo'llanish doirasi chegaralangan so'zlar: 1) dialektizmlar (sheva so'zlari) — ma'lum hududdagina qo'llanadigan so'zlar: buvi — momo — ena; bodring — xiyor; ota — dada — aka; 2) atamalar (terminlar) — fan, texnika, san'at sohalaridagi tushunchalarning aniq nomlari: kesim, fonema, hujayra, molekula, integral; atama odatda bir ma'noli bo'ladi; 3) kasb-hunar so'zlari — muayyan kasb egalari nutqida qo'llanadigan so'zlar: kulolchilikda — charx, xum; to'quvchilikda — arqoq, tanda; 4) jargon va argolar — ayrim ijtimoiy guruhlarning o'zaro nutqida qo'llanadigan, boshqalarga tushunarsiz so'zlar. Adabiy til me'yorida sheva va jargon so'zlari ishlatilmaydi; ular badiiy asarda personaj nutqini jonli tasvirlash uchungina qo'llanishi mumkin. 2. G'afur G'ulom she'riyati haqida so'zlab bering. «Sen yetim emassan» she'rining mavzusi va g'oyasini tushuntiring. Namunaviy javob: ✔ G'afur G'ulom (1903–1966) — o'zbek xalq shoiri, akademik. U she'riyat, nasr («Shum bola», «Yodgor», «Netay» hikoyalari), publitsistika va tarjima sohasida samarali ijod qilgan. Shoir she'riyatining mavzu doirasi keng: zamon va inson, mehnat, Vatan, do'stlik, ota-ona va farzand mehri, umr va vaqt qadri. Uning she'rlari falsafiy mushohada, xalqona ohang va samimiylik bilan ajralib turadi: «Vaqt», «Sog'inish», «Kuzatish», «Bizning ko'chada ham bayram bo'lgusidir» va boshqalar. «Sen yetim emassan» she'ri 1942 yilda, Ikkinchi jahon urushi yillarida yozilgan. Urush tufayli yetim qolgan bolalarga qarata aytilgan bu she'rda shoir ularni yolg'iz emasliklariga, xalq va el ularni o'z bag'riga olishiga ishontiradi. Bu yillarda ko'plab o'zbek oilalari, jumladan, mashhur temirchi Shoahmad Shomahmudov oilasi, turli millatlarga mansub o'nlab yetim bolalarni farzandlikka olgan edi. G'oyasi: insonparvarlik, mehr-oqibat va xalqning olijanobligi; she'r o'zbek xalqining bag'rikengligini ifodalovchi timsolga aylangan. 3. Tavsifnoma yozing: maktab direktori nomidan 11-sinf o'quvchisiga oliy ta'lim muassasasiga taqdim etish uchun. Namunaviy javob: ✔ Namunaviy hujjat: TAVSIFNOMA Farg'ona viloyati Quva tumanidagi 32-umumta'lim maktabining 11-«A» sinf o'quvchisi Mamatova Sevara Ilhom qiziga berildi. U 2009-yilda tug'ilgan, millati — o'zbek. S. Mamatova 2016-yildan buyon ushbu maktabda tahsil olmoqda. O'qish davomida a'lo va yaxshi baholarda o'qib kelmoqda, ayniqsa ona tili va adabiyot hamda tarix fanlariga qiziqishi yuqori. 2026-yilda ona tili va adabiyot fanidan viloyat olimpiadasida uchinchi o'rinni egallagan. Maktab yosh jurnalistlar to'garagining faol a'zosi, maktab devoriy gazetasining muharriri. Sevara mehnatsevar, intizomli, kamtar va xushmuomala. Sinfdoshlari va o'qituvchilari orasida hurmatga sazovor. Jamoat ishlarida faol qatnashadi. Tavsifnoma Toshkent davlat o'zbek tili va adabiyoti universitetiga taqdim etish uchun berildi. Maktab direktori (imzo, muhr) R. Hasanov 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 14 2027-yil 25-may Izoh: tavsifnoma uchinchi shaxs tilidan yoziladi; unda shaxs haqida qisqa ma'lumot, o'qishi yoki ishi, qobiliyati, xulq-atvori baholanadi, qayerga taqdim etish uchun berilgani ko'rsatiladi; rahbar imzosi va muhr bilan tasdiqlanadi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 15 12-bilet 1. Frazeologizmlar (iboralar) va ularning xususiyatlari haqida gapiring. Frazeologizmlarning maqol va matallardan farqini tushuntiring. Namunaviy javob:✔ Frazeologizm (ibora) — ikki yoki undan ortiq so'zdan tashkil topgan, tarkibi va ma'nosi barqaror, nutqqa tayyor holda olinadigan va yaxlit bir ma'no anglatadigan til birligi: «qo'li ochiq» — saxiy; «tarvuzi qo'ltig'idan tushdi» — hafsalasi pir bo'ldi; «ko'z ochib yumguncha» — juda tez. Xususiyatlari: — ma'nosi tarkibidagi so'zlar ma'nolarining oddiy yig'indisidan iborat emas, ko'chma va obrazli bo'ladi; — tarkibidagi so'zlarni o'zgartirib yoki almashtirib bo'lmaydi; — gapda bitta gap bo'lagi vazifasini bajaradi: «U juda qo'li ochiq odam» (qo'li ochiq — aniqlovchi); — ko'pincha bitta so'zga sinonim bo'ladi: «ko'kka ko'tarmoq» — maqtamoq; — iboralar ham sinonim va antonim bo'lishi mumkin: «og'zi qulog'ida» — «tarvuzi qo'ltig'idan tushdi». Maqol tugal fikr, hukm-xulosani ifodalaydigan gap bo'ladi: «Mehnat — mehnatning tagi rohat». Frazeologizm esa gap emas, so'zga teng birlik. Matal ham fikrni tugal bayon qilmaydi, ko'pincha holatga baho beradi: «Yo'q yerdan bunyod». 2. Oybekning «Navoiy» romani haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Oybek (Muso Toshmuhammad o'g'li, 1905–1968) — o'zbek xalq yozuvchisi, shoir, akademik. «Navoiy» romani 1944 yilda nashr etilgan va Alisher Navoiy haqidagi ilk yirik badiiy asar hisoblanadi. Romanda Navoiy hayotining Hirotdagi davri — Husayn Boyqaro saltanati yillari tasvirlanadi. Navoiy davlat arbobi, shoir, olim, homiy va adolatparvar inson sifatida gavdalanadi: u xalq manfaati uchun kurashadi, madrasa, shifoxona, karvonsaroylar quradi, ilm-fan va san'at ahlini qo'llab-quvvatlaydi. Asosiy obrazlar: Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro, saroydagi fitnachi Majididdin, Navoiy atrofidagi ijodkorlar, yosh rassom Sultonmurod, Arslonqul va Dildor kabi oddiy xalq vakillari. Romanda saroydagi fitna va ziddiyatlar, taxt uchun kurash, shahzodalar orasidagi nizolar, oddiy xalqning og'ir hayoti keng manzarada ochib beriladi. G'oyasi: haqiqiy ulug'lik — xalqqa xizmat qilish, adolat va ma'rifatni qaror toptirishdir. Roman o'zbek tarixiy romanchiligining yetuk namunalaridan biri bo'lib, ko'plab tillarga tarjima qilingan. 3. Gaplardagi frazeologizmlarni toping, ma'nosini izohlang va gapda qaysi bo'lak vazifasida kelganini aniqlang: 1) Bu xabarni eshitib, uning tarvuzi qo'ltig'idan tushdi. 2) Akam juda qo'li ochiq odam. 3) Mehmonlar ko'z ochib yumguncha yetib kelishdi. Namunaviy javob: ✔ Tahlil: 1) «tarvuzi qo'ltig'idan tushdi» — «hafsalasi pir bo'ldi, umidi puchga chiqdi» ma'nosidagi ibora. Gapda kesim vazifasida kelgan (nima bo'ldi?). Sinonimi: «hafsalasi pir bo'ldi»; zid ma'noli iborasi: «og'zi qulog'ida». 2) «qo'li ochiq» — «saxiy, baxil emas» ma'nosidagi ibora. Gapda sifatlovchi aniqlovchi vazifasida kelgan (qanday odam?). Zid ma'noli so'zlar: xasis, baxil. 3) «ko'z ochib yumguncha» — «juda tez, bir zumda» ma'nosidagi ibora. Gapda payt yoki ravish holi vazifasida kelgan (qanday tezlikda? qachon?). Sinonimi: «bir zumda», «lahzada». Xulosa: frazeologizmlar tarkibidagi so'zlar soni nechta bo'lishidan qat'i nazar, gapda bitta bo'lak vazifasini bajaradi va nutqqa obrazlilik, ta'sirchanlik bag'ishlaydi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 16 13-bilet 1. O'zbek tilida so'z yasalishi usullari haqida gapiring. So'zning tarkibi (o'zak, yasovchi va shakl yasovchi qo'shimchalar) qanday bo'ladi? Namunaviy javob:✔ So'z tarkibi: o'zak (asos) — so'zning boshqa qismlarga bo'linmaydigan, leksik ma'no tashuvchi qismi; qo'shimchalar esa so'z yasovchi, lug'aviy shakl yasovchi va sintaktik shakl yasovchi turlarga bo'linadi. Masalan: ish-chi-lar-imiz-ga: ish — o'zak, -chi — so'z yasovchi, -lar — ko'plik, -imiz — egalik, -ga — kelishik qo'shimchasi. O'zbek tilida so'z yasalishining asosiy usullari: 1) affiksatsiya (qo'shimcha qo'shish) — eng mahsuldor usul: paxta-kor, bil-im, ish-la-, kuch-li, be-g'am, ser-hosil; 2) kompozitsiya (so'z qo'shish) — ikki asosning birikuvi: qo'shma so'zlar: toshbaqa, belbog', ochko'z, Oydin, sotib olmoq; juft so'zlar: ota-ona, kiyim-kechak; takroriy so'zlar: katta-katta; 3) qisqartma so'zlar: BMT, O'zMU, ToshDU; 4) so'z turkumining o'zgarishi (konversiya) — sifat yoki sifatdoshning otlashuvi: «Kattalarni hurmat qil», «O'qigan o'zar». So'z yasovchi qo'shimcha yangi ma'noli so'z hosil qiladi, shakl yasovchi esa faqat so'z shaklini o'zgartiradi. 2. Oybekning «Qutlug' qon» romani haqida so'zlab bering. Yo'lchi obrazini tavsiflang. Namunaviy javob: ✔ «Qutlug' qon» — Oybekning birinchi romani bo'lib, 1940 yilda nashr etilgan. Voqealar Birinchi jahon urushi yillarida, 1916 yildagi xalq qo'zg'oloni arafasi va davrida Toshkent va uning atrofida kechadi. Asar markazida — kambag'al oiladan chiqqan, yetim yigit Yo'lchi. U boy qarindoshi Mirzakarimboy xonadonida mardikor bo'lib ishlaydi, og'ir mehnat va adolatsizlikka duch keladi. Mirzakarimboy xasis, ochko'z, qo'l ostidagilarni ayamaydigan boy sifatida tasvirlangan. Yo'lchi boyning cho'risi, xo'rlangan qiz Gulnorni sevadi; ammo Gulnor boyga zo'rlik bilan xotin qilib beriladi va fojiali halok bo'ladi. Yo'lchi tobora adolatsizlikka qarshi kurash yo'liga kiradi va xalq qo'zg'olonida qatnashadi. Yo'lchi — mehnatkash, halol, mard, ayni paytda o'z haqqi uchun kurashishni anglab yetgan shaxs. Romanda Unsin, Shokir ota kabi obrazlar ham xalq hayotini ochib beradi. Nomning ma'nosi: «qutlug' qon» — ozodlik yo'lida to'kilgan muqaddas qon; asar xalq qo'zg'olonining tarixiy ahamiyatini badiiy umumlashtiradi. 3. So'zlarni tarkibiga ko'ra tahlil qiling: kitobxonlarimizga, ishchanlik, bilimdonlar, o'qituvchimiz. Namunaviy javob: ✔ 1) kitobxonlarimizga: kitob — o'zak; -xon — so'z yasovchi qo'shimcha (otdan ot yasovchi, «biror ish bilan shug'ullanuvchi»); -lar — ko'plik qo'shimchasi; -imiz — egalik qo'shimchasi (I shaxs, ko'plik); -ga — jo'nalish kelishigi qo'shimchasi. 2) ishchanlik: ish — o'zak; -chan — so'z yasovchi (otdan sifat yasovchi); -lik — so'z yasovchi (sifatdan ot yasovchi). Yasama ot, ikki bosqichli yasalish. 3) bilimdonlar: bil- — o'zak (fe'l); -im — so'z yasovchi (fe'ldan ot yasovchi: bilim); -don — so'z yasovchi (otdan ot/sifat yasovchi: bilimdon); -lar — ko'plik qo'shimchasi. 4) o'qituvchimiz: o'qi- — o'zak (fe'l); -t — orttirma nisbat qo'shimchasi (o'qit-); -uvchi — so'z yasovchi (fe'ldan ot yasovchi, shaxs oti); -miz — egalik qo'shimchasi (I shaxs, ko'plik). Xulosa: o'zbek tilida qo'shimchalar qat'iy tartibda qo'shiladi: avval so'z yasovchi, so'ng lug'aviy shakl yasovchi (ko'plik), keyin sintaktik shakl yasovchi (egalik, kelishik) qo'shimchalar keladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 17 14-bilet 1. Ot so'z turkumining leksik-grammatik xususiyatlarini takrorlang: otning ma'no turlari, son, egalik va kelishik kategoriyalari. Namunaviy javob:✔ Ot — shaxs, narsa, hodisa, tushunchaning nomini bildiradigan va kim? nima? qayer? so'roqlariga javob bo'ladigan mustaqil so'z turkumi. Ma'no turlari: atoqli otlar (Samarqand, Amudaryo, Oybek) va turdosh otlar (shahar, daryo); aniq otlar (daraxt, kitob) va mavhum otlar (sevinch, mehr, adolat); yakka otlar va jamlovchi otlar (xalq, qo'shin, olomon). Grammatik kategoriyalari: 1) son kategoriyasi — birlik va ko'plik (-lar): kitob — kitoblar; -lar hurmat, kuchaytirish ma'nosida ham keladi (Dadamlar keldilar); 2) egalik kategoriyasi — narsaning uch shaxsdan biriga qarashliligini bildiradi: kitob-im, kitob-ing, kitob-i; kitob-imiz, kitob-ingiz, kitob-lari; 3) kelishik kategoriyasi — otning boshqa so'zlarga munosabatini bildiradi: bosh (-), qaratqich (-ning), tushum (-ni), jo'nalish (-ga), o'rin-payt (-da), chiqish (-dan) kelishiklari. Gapda ot asosan ega va to'ldiruvchi, shuningdek, kesim, aniqlovchi va hol vazifasida keladi. 2. Abdulla Qahhorning hikoyanavislik mahorati haqida so'zlab bering. «Bemor» yoki «O'g'ri» hikoyasini tahlil qiling. Namunaviy javob: ✔ Abdulla Qahhor (1907–1968) — o'zbek xalq yozuvchisi, hikoya va qissa ustasi, dramaturg. Uning «Bemor», «O'g'ri», «Anor», «Dahshat», «Millatchilar», «Adabiyot muallimi» kabi hikoyalari o'zbek nasrining durdonalari hisoblanadi. Qahhor mahoratining asosiy xususiyatlari: «kam so'z, ko'p ma'no» tamoyili; har bir detalning chuqur ma'no tashishi; tagma'no va kinoya; muallif ortiqcha izoh bermay, o'quvchini xulosaga o'zi olib keladi. «O'g'ri» hikoyasi. Qobil boboning yagona ho'kizi o'g'irlanadi. Bobo yordam so'rab ellikboshi, amin va boshqa amaldorlarga murojaat qiladi. Ammo ular ho'kizni topib berish o'rniga, chol bilan o'ynashib, uni yanada talaydi: har bir amaldor turli bahonalar bilan undan «haq» oladi. Hikoya so'nggida asl «o'g'ri» kimligi ayon bo'ladi: ho'kizni o'g'irlagan noma'lum o'g'ridan ko'ra himoyachi bo'lishi kerak bo'lgan amaldorlar kattaroq o'g'ri ekan. Shu orqali muallif mustamlaka davridagi amaldorlarning poraxo'rligi va oddiy xalqning himoyasizligini fosh etadi. 3. Rasmiy e'lon yozing: maktabda kitobxonlik tanlovi o'tkazilishi haqida. Namunaviy javob: ✔ Namunaviy hujjat: E'LON! Hurmatli o'quvchilar! 2027-yil 18-mart, soat 14:00 da maktabimizning majlislar zalida 9–11-sinf o'quvchilari o'rtasida «Eng faol kitobxon» tanlovi o'tkaziladi. Tanlov shartlari: — ishtirokchilar o'zbek va jahon adabiyotining kamida 10 ta asarini o'qigan bo'lishi; — tanlangan asarlardan biri haqida 3 daqiqalik taqdimot tayyorlashi; — adabiyot bo'yicha savollarga javob berishi lozim. G'oliblar faxriy yorliqlar va esdalik sovg'alari bilan taqdirlanadi. Ishtirok etish uchun arizalar 2027-yil 15-martgacha maktab kutubxonasida qabul qilinadi. Ma'lumot uchun: maktab kutubxonachisi G. Salimova. Maktab ma'muriyati 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 18 Izoh: e'londa qanday tadbir, qachon (sana, soat), qayerda o'tkazilishi, kimlar uchun mo'ljallangani, shartlari va bog'lanish uchun ma'lumot aniq, qisqa va tushunarli ko'rsatiladi; e'lonni beruvchi tashkilot yoki shaxs nomi qo'yiladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 19 15-bilet 1. Sifat va ravish so'z turkumlari haqida gapiring. Sifat darajalari va ravishning ma'no turlarini misollar bilan izohlang. Namunaviy javob:✔ Sifat — narsaning belgisini bildirib, qanday? qanaqa? qaysi? so'roqlariga javob bo'ladigan so'z turkumi: oq, shirin, aqlli, baland. Sifat darajalari: 1) oddiy daraja — belgi qiyoslanmaydi: baland tog'; 2) qiyosiy daraja — -roq qo'shimchasi bilan: balandroq; 3) orttirma daraja — belgining kuchliligini bildiradi: eng, juda, g'oyat so'zlari yoki takroriy shakl bilan: eng baland, juda chiroyli, qip-qizil, yam-yashil. Belgining kuchsizligi -ish, -imtir, -mtir qo'shimchalari bilan ifodalanadi: ko'kish, qizg'ish, oqimtir. Ravish — harakat yoki belgining belgisini bildirib, qanday? qachon? qayerda? qancha? so'roqlariga javob bo'ladigan o'zgarmas so'z turkumi. Ma'no turlari: holat ravishi (tez, sekin, piyoda), payt ravishi (bugun, hozir, kecha), o'rin ravishi (yuqoriga, ichkari, uzoqda), miqdor-daraja ravishi (ko'p, oz, juda), sabab-maqsad ravishi (ataylab, noiloj). Gapda sifat ko'pincha aniqlovchi va kesim, ravish esa hol vazifasida keladi. 2. Abdulla Qahhorning «Sinchalak» qissasi haqida so'zlab bering. Saida va Qalandarov obrazlarini tavsiflang. Namunaviy javob: ✔ «Sinchalak» — Abdulla Qahhorning 1958 yilda yozilgan qissasi. Asar nomi chaqqon, kichkina, ammo dadil qushcha — sinchalakka ishora qiladi. Qissa markazida — yosh, bilimli va o'z fikriga ega qiz Saida Alieva. U kolxozga ishga keladi va adolatsiz, o'zboshimcha rais Qalandarovga qarshi chiqadi. Qalandarov — o'zini hamma narsadan ustun qo'yadigan, odamlarni mensimaydigan, ishni ko'zbo'yamachilik va qo'rqitish bilan olib boradigan rahbar; u ayollarni ham kamsitadi. Saida — mehnatkash, haqqoniy, jasur qiz; u haqiqatni ochiq aytadi, odamlar manfaatini himoya qiladi va oxir-oqibat jamoa ishonchini qozonadi. Saida timsolida muallif yangi davrdagi ozod, faol o'zbek ayolini ulug'laydi. Qissa g'oyasi: rahbarlikdagi zo'ravonlik, takabburlik va ko'zbo'yamachilik ustidan haqiqat va adolat g'olib keladi. Qahhor bu asarda ham o'ziga xos yumor va kinoyadan foydalangan. 3. Gapdagi so'zlarning qaysi so'z turkumiga mansubligini aniqlang va sifat hamda ravishlarni tahlil qiling: Kecha kechqurun qip-qizil shafaq ostida keksa bog'bon asta-sekin uyiga qaytdi. Namunaviy javob: ✔ Tahlil: — kecha — ravish (payt ravishi; qachon?), gapda payt holi; — kechqurun — ravish (payt ravishi; qachon?), payt holi (uyushiq emas, aniqlashtiruvchi); — qip-qizil — sifat (rang-tus sifati, orttirma daraja, qisman takror bilan yasalgan); gapda aniqlovchi (qanday shafaq?); — shafaq — ot (turdosh, aniq ot); — ostida — ko'makchi ot (ost + -i + -da), «shafaq ostida» birikmasi o'rin holi; — keksa — sifat (oddiy daraja, xususiyat-holat sifati), gapda aniqlovchi (qanday bog'bon?); — bog'bon — ot (yasama ot: bog' + -bon), gapda ega; — asta-sekin — ravish (holat ravishi, juft ravish), gapda ravish holi (qanday qaytdi?); — uyiga — ot (jo'nalish kelishigi, III shaxs egalik), o'rin holi; — qaytdi — fe'l (o'tgan zamon, III shaxs, birlik), kesim. Xulosa: sifatlar ot oldidan kelib aniqlovchi, ravishlar fe'lga bog'lanib hol vazifasini bajargan. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 20 16-bilet 1. Son va olmosh so'z turkumlarini takrorlang: sonning ma'no turlari va olmoshning turlari. Namunaviy javob:✔ Son — narsaning miqdori yoki tartibini bildirib, qancha? necha? nechanchi? so'roqlariga javob bo'ladigan so'z turkumi. Ma'no turlari: 1) sanoq son: bir, besh, yuz; uning turlari: dona son (-ta: beshta), chama son (-tacha, -lab: o'ntacha, yuzlab), jamlovchi son (-ov, -ala: uchov, ikkala), taqsim son (-tadan: ikkitadan), kasr son (uchdan bir, 0,5); 2) tartib son: -(i)nchi qo'shimchasi bilan: birinchi, o'ninchi; raqam bilan yozilganda chiziqcha qo'yiladi: 5- sinf, 2027-yil. Olmosh — ot, sifat, son, ravish o'rnida qo'llanib, ularga ishora qiladigan so'z turkumi. Turlari: 1) kishilik olmoshlari: men, sen, u, biz, siz, ular; 2) ko'rsatish olmoshlari: bu, shu, o', u, ana, mana, ushbu; 3) so'roq olmoshlari: kim, nima, qanday, qancha, qayer; 4) o'zlik olmoshi: o'z; 5) belgilash olmoshlari: hamma, barcha, butun, har kim; 6) bo'lishsizlik olmoshlari: hech kim, hech nima; 7) gumon olmoshlari: allakim, kimdir, nimadir. 2. Hamid Olimjon hayoti va ijodi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Hamid Olimjon (1909–1944) — Jizzaxda tug'ilgan shoir, dramaturg, adabiyotshunos va jamoat arbobi. U o'zbek she'riyatining ko'tarinki, optimistik ohangdagi yetakchi vakillaridan biri; O'zbekiston Fanlar akademiyasining akademigi bo'lgan. Ijodi: — lirika: «O'zbekiston», «Baxtlar vodiysi», urush yillaridagi vatanparvarlik she'rlari; ularda Vatan go'zalligi, mehnat, muhabbat va hayotsevarlik kuylanadi; — dostonlar: «Zaynab va Omon», «Oygul bilan Baxtiyor», «Semurg'». «Oygul bilan Baxtiyor» va «Semurg'» xalq ertak va afsonalari asosida yaratilgan bo'lib, ularda ezgulik, sadoqat va erkinlik g'oyalari ulug'lanadi; — dramaturgiya: «Muqanna» tarixiy dramasi — VIII asrda arab istilochilariga qarshi xalq qo'zg'oloni yetakchisi haqida. Shoir xalq og'zaki ijodidan ilhomlanib, uning obrazlari va ohangini zamonaviy she'riyatga olib kirgan. U 1944 yilda avtohalokatda vafot etgan. Uning hayot yo'ldoshi — shoira Zulfiya. 3. Gaplardagi sonlarni toping, ma'no turini aniqlang va raqam bilan yozilishini tushuntiring: 1) Sinfimizdagi o'ttiz ikki o'quvchidan beshtasi olimpiadada qatnashdi. 2) Ular uchinchi qavatdagi xonaga ikkitadan bo'lib kirishdi. 3) Yuzlab mehmonlar bayramga keldi. Namunaviy javob: ✔ Tahlil: 1) o'ttiz ikki — sanoq son (murakkab: o'ttiz + ikki), ajratib yoziladi; raqamda: 32 o'quvchi. beshtasi — sanoq sonning dona son shakli (besh + -ta) + egalik qo'shimchasi (-si); gapda ega vazifasida otlashgan. 2) uchinchi — tartib son (-inchi); raqam bilan yozilganda chiziqcha qo'yiladi: 3-qavat (qo'shimcha takrorlanmaydi). ikkitadan — sanoq sonning taqsim son shakli (ikki + -ta + -dan); raqamda: 2 tadan. 3) yuzlab — sanoq sonning chama son shakli (yuz + -lab), taxminiy ko'p miqdorni bildiradi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 21 Imlo qoidalari: murakkab sonlar ajratib yoziladi (bir ming to'qqiz yuz to'qson bir); tartib son arab raqami bilan yozilganda raqamdan keyin chiziqcha qo'yiladi (5-sinf, 2027-yil 1-sentabr), rim raqami bilan yozilganda esa qo'shimcha va chiziqcha qo'yilmaydi (XXI asr, II bob). 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 22 17-bilet 1. Fe'l va uning grammatik kategoriyalari haqida gapiring: nisbat, mayl, zamon, shaxs-son. Namunaviy javob:✔ Fe'l — harakat yoki holatni bildirib, nima qildi? nima qilyapti? nima qiladi? so'roqlariga javob bo'ladigan so'z turkumi. Asosiy grammatik kategoriyalari: 1) nisbat — harakatning bajaruvchiga munosabati: aniq nisbat (yozdi); o'zlik nisbati (-n, -l: yuvindi, o'raldi); majhul nisbat — bajaruvchi noma'lum (-il, -l, -n: yozildi, o'qildi); birgalik nisbati (-sh: kulishdi, yozishdi); orttirma nisbat (-dir, -tir, -t, -giz, -ir, -ar: yozdirdi, o'qitdi, o'tkazdi); 2) mayl — harakatning voqelikka munosabati: buyruq-istak mayli (o'qi, o'qiylik); xabar mayli (o'qidi, o'qiyapti, o'qiydi); shart mayli (-sa: o'qisa); 3) zamon — o'tgan (keldi, kelgan, kelibdi), hozirgi (kelyapti, kelmoqda) va kelasi (keladi, kelmoqchi) zamon shakllari; 4) shaxs-son — harakat bajaruvchisining shaxsi va soni: o'qidim, o'qiding, o'qidi, o'qidik... Shuningdek, fe'lda bo'lishli-bo'lishsizlik (o'qimadi) va o'timli-o'timsizlik belgilari bor. Gapda fe'l asosan kesim vazifasini bajaradi. 2. Zulfiya ijodi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Zulfiya (Zulfiya Isroilova, 1915–1996) — o'zbek xalq shoirasi, O'zbekiston Qahramoni. U Toshkentda hunarmand oilasida tug'ilgan. Ilk she'rlar to'plami «Hayot varaqlari» 1932 yilda nashr etilgan. Shoira lirikasining asosiy mavzulari: Vatan, mehnat, tinchlik, ayol qalbi va ona mehri, sadoqat va vafodorlik, xalqlar do'stligi. Uning she'rlari samimiyligi, nafisligi va ohangdorligi bilan ajralib turadi. Zulfiya ijodining eng ta'sirli sahifalari hayot yo'ldoshi — shoir Hamid Olimjonning bevaqt vafotidan (1944) keyin yozilgan she'rlardir. «Bahor keldi seni so'roqlab», «Qushlar», «Yurak», «Mushoira» kabi she'r va turkumlarda yo'qotish alami bilan birga sadoqat, xotiraga vafo va hayotga muhabbat uyg'un ifodalangan. Shu tufayli shoira sadoqat timsoliga aylangan. Shoira, shuningdek, dostonlar, publitsistik maqolalar yozgan, uzoq yillar «Saodat» jurnaliga muharrirlik qilgan. Uning nomi bilan yosh iste'dodli qizlar uchun Zulfiya nomidagi Davlat mukofoti ta'sis etilgan. 3. Gapdagi fe'llarni morfologik tahlil qiling: Bu kitobni menga do'stim o'qitdi, endi uni sinfdoshlarimga ham o'qitmoqchiman. Namunaviy javob: ✔ 1) o'qitdi: — o'zak: o'qi-; -t — orttirma nisbat qo'shimchasi (harakat boshqa shaxs orqali bajarilganini bildiradi); — -di — o'tgan zamon (aniq o'tgan zamon) qo'shimchasi; — shaxs-son: III shaxs, birlik (qo'shimchasiz); — mayli: xabar mayli; bo'lishli shakl; o'timli fe'l (kitobni); — gapda vazifasi: birinchi qismning kesimi. 2) o'qitmoqchiman: — o'zak: o'qi-; -t — orttirma nisbat; — -moqchi — kelasi zamon maqsad shakli (maqsad, niyatni bildiradi); — -man — I shaxs, birlik qo'shimchasi; — xabar mayli; bo'lishli; o'timli; — gapda vazifasi: ikkinchi qismning kesimi. Gap haqida: bu bog'lovchisiz qo'shma gap; qismlar vergul bilan ajratilgan. «Ham» yuklamasi «sinfdoshlarimga» so'zini ta'kidlab, birinchi qismdagi holatga qo'shilish ma'nosini beradi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 23 18-bilet 1. Fe'lning vazifa shakllari: sifatdosh, ravishdosh va harakat nomi haqida gapiring. Namunaviy javob:✔ Fe'lning vazifa shakllari — fe'lning boshqa so'z turkumlari vazifasida qo'llanadigan shakllari. 1) Sifatdosh — fe'lning sifat vazifasidagi shakli; harakatni belgi sifatida ifodalaydi. Qo'shimchalari: -gan (- kan, -qan), -yotgan, -(a)r, -digan, -(u)vchi, -ajak: o'qigan kitob, oqar suv, yashaydigan uy, o'qiyotgan bola. Gapda ko'pincha aniqlovchi, otlashganda ega va to'ldiruvchi bo'ladi: O'qigan o'zar. 2) Ravishdosh — fe'lning ravish vazifasidagi shakli; asosiy harakatning qanday, qachon, nima sababdan bajarilganini bildiradi. Qo'shimchalari: -(i)b, -a (-y), -gach (-kach, -qach), -guncha, -gani, -(i)boq: kulib gapirdi, kelgach, ketguncha. Gapda asosan hol vazifasida keladi. 3) Harakat nomi — harakatning nomini bildiradi, otga yaqin turadi. Qo'shimchalari: -(i)sh, -(u)v, -moq: o'qish, yozuv, bilmoq. Kelishik va egalik qo'shimchalarini oladi: O'qishni yaxshi ko'raman. Sifatdosh va ravishdosh o'z atrofiga boshqa so'zlarni birlashtirib, oborot hosil qiladi; ravishdosh oboroti gapda ko'pincha vergul bilan ajratiladi. 2. Erkin Vohidov ijodi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Erkin Vohidov (1936–2016) — o'zbek xalq shoiri, O'zbekiston Qahramoni, jamoat arbobi. U Farg'ona viloyatining Oltiariq tumanida tug'ilgan. Ilk to'plami «Tong nafasi» 1961 yilda nashr etilgan. Shoir ijodi: — lirika: «O'zbegim» qasidasi — o'zbek xalqining boy tarixi, buyuk ajdodlari va kelajagiga bag'ishlangan; Vatan, insof, vijdon, muhabbat mavzusidagi ko'plab she'r va g'azallar. Shoir aruz vaznidagi g'azallarni zamonaviy mazmun bilan boyitgan; — «Ruhlar isyoni» dostoni — bengal shoiri Nazrul Islom hayoti va kurashi haqida bo'lib, unda erk va ozodlik g'oyasi kuylanadi; — «Donishqishloq latifalari», hajviy she'rlar; «Oltin devor» komediyasi — xasislik va mulkparastlik ustidan kulgi; — tarjima: nemis shoiri Gyotening «Faust» tragediyasini o'zbek tiliga mahorat bilan o'girgan. Erkin Vohidov she'rlari falsafiy teranlik, xalqona sodda til va hikmatli fikrlar bilan ajralib turadi; ko'plab she'rlari qo'shiqqa aylangan. 3. Gaplardagi sifatdosh va ravishdosh oborotlarni toping, ularning gapdagi vazifasini aniqlang va tinish belgilarini izohlang: 1) Bog'da gullab turgan o'riklar ko'zni quvontiradi. 2) Darsdan qaytgach, ukam kitobini ochib, vazifalarini bajardi. Namunaviy javob: ✔ 1) Bog'da gullab turgan o'riklar ko'zni quvontiradi. «Bog'da gullab turgan» — sifatdosh oboroti (sifatdosh: turgan, -gan qo'shimchali; ko'makchi fe'l bilan birikkan: gullab turgan). Vazifasi — aniqlovchi (qanday o'riklar?). Sifatdosh oboroti aniqlanmish oldidan kelgani uchun vergul bilan ajratilmaydi. 2) Darsdan qaytgach, ukam kitobini ochib, vazifalarini bajardi. «Darsdan qaytgach» — ravishdosh oboroti (-gach qo'shimchasi), vazifasi — payt holi (qachon bajardi?). «kitobini ochib» — ravishdosh oboroti (-ib qo'shimchasi), vazifasi — payt (ketma-ketlik) holi. Ikkala ravishdosh oboroti ham ajratilgan hol sifatida vergul bilan ajratilgan: gap boshidagi oborotdan keyin, gap o'rtasidagisi esa ikki tomondan vergul bilan ajratiladi. Gap turi: sodda yoyiq gap; ega — ukam, kesim — bajardi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 24 19-bilet 1. Yordamchi so'zlar (ko'makchi, bog'lovchi, yuklama) va alohida guruh so'zlar (modal, undov, taqlid so'zlar) haqida gapiring. Namunaviy javob:✔ Yordamchi so'zlar mustaqil leksik ma'noga ega emas, gap bo'lagi bo'lmaydi; ular so'zlar va gaplar orasidagi munosabatni ko'rsatadi yoki qo'shimcha ma'no beradi. 1) Ko'makchilar — ot va otlashgan so'zlarni boshqa so'zlarga bog'laydi: bilan, uchun, kabi, sari, bo'ylab, haqida, tomon, sababli. 2) Bog'lovchilar — uyushiq bo'laklarni va qo'shma gap qismlarini bog'laydi: teng bog'lovchilar (va, ham, ammo, lekin, biroq, yo, yoki, goh...goh) va ergashtiruvchi bog'lovchilar (chunki, agar, go'yo, toki, -ki). 3) Yuklamalar — so'z yoki gapga qo'shimcha ma'no (so'roq, ta'kid, kuchaytirish, gumon, inkor) beradi: - mi, -chi, -ku, -da, -oq, -yoq, faqat, hatto, axir. Alohida guruh so'zlar: — modal so'zlar — so'zlovchining fikrga munosabatini bildiradi: albatta, shubhasiz, ehtimol, darhaqiqat; ko'pincha kirish so'z bo'ladi; — undov so'zlar — his-hayajon va buyruq-xitobni bildiradi: oh, voy, ofarin, beh-beh; — taqlid so'zlar — tovush va holatga taqlid: taq-tuq, sharaq-shuruq, yalt-yult. 2. Abdulla Oripov ijodi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Abdulla Oripov (1941–2016) — o'zbek xalq shoiri, O'zbekiston Qahramoni. U Qashqadaryo viloyatining Koson tumanida tug'ilgan. Ilk to'plami «Mitti yulduz» 1965 yilda nashr etilgan. Shoir ijodining asosiy mavzulari: Vatan va millat taqdiri, tarixiy xotira, inson va uning vijdoni, ona, tabiat. Uning «O'zbekiston» («Vatanim» deb boshlanuvchi mashhur qasida) she'rida ona yurt muhabbati, xalqning og'ir o'tmishi va buyuk kelajagi ifodalangan; «Onajonim», «Tilla baliqcha», «Birinchi muhabbatim», «Ayol» kabi she'rlari ham keng mashhur. Abdulla Oripov dostonlar va dramatik asarlar ham yaratgan: «Jannatga yo'l» dramatik dostoni, «Hakim va ajal» dostoni, «Sohibqiron» dramasi (Amir Temur haqida). Shoir — O'zbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi matnining muallifi. U Dante Aligyerining «Ilohiy komediya» asarining «Do'zax» qismini o'zbek tiliga tarjima qilgan. Uning she'riyati falsafiy teranlik, keskin ijtimoiy ruh va samimiylik bilan ajralib turadi. 3. Rasmiy xizmat xati yozing: maktab direktori nomidan tuman kutubxonasiga o'quvchilar uchun adabiy uchrashuv tashkil etishda yordam so'rab. Namunaviy javob: ✔ Namunaviy hujjat: O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI MAKTABGACHA VA MAKTAB TA'LIMI VAZIRLIGI Buxoro shahar 18-umumta'lim maktabi Manzil: Buxoro shahri, Mustaqillik ko'chasi, 45-uy. Tel.: (65) 000-00-00 2027-yil 12-fevral, № 47 Buxoro shahar markaziy kutubxonasi direktori T. Ibragimovga Hurmatli Toshpo'lat Rustamovich! Maktabimizda 2027-yil 10-mart kuni «Kitob — bilim manbai» shiori ostida 10–11-sinf o'quvchilari uchun adabiy kecha o'tkazish rejalashtirilgan. Tadbirni mazmunli o'tkazish maqsadida unga taniqli shoir va yozuvchilarni taklif etish hamda kutubxonangiz fondidan yangi nashrlar ko'rgazmasini tashkil qilishda amaliy yordam berishingizni so'raymiz. Tadbirga mas'ul: ma'naviyat ishlari bo'yicha direktor o'rinbosari D. Rahimova, tel.: (90) 000-00-00. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 25 Hurmat bilan, maktab direktori (imzo, muhr) A. Sobirov Izoh: xizmat xatida tashkilot nomi va rekvizitlari (blanka), sana va tartib raqami, adresat, murojaat, xat matni (maqsad va iltimos), imzo va muhr bo'ladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 26 20-bilet 1. So'z birikmasi va uning turlari haqida gapiring. Tobe bog'lanish usullari (moslashuv, boshqaruv, bitishuv)ni tushuntiring. Namunaviy javob:✔ So'z birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil so'zning ma'no va grammatik jihatdan tobelanish yo'li bilan birikishidan hosil bo'lgan sintaktik birlik. Unda hokim (asosiy) va tobe (ergash) so'z bo'ladi: chiroyli (tobe) gul (hokim), kitobni (tobe) o'qimoq (hokim). Hokim so'zning qaysi turkumdan ekaniga ko'ra: otli birikmalar (oq gul, maktab hovlisi) va fe'lli birikmalar (tez yurmoq, xat yozmoq). Tobe bog'lanish usullari: 1) moslashuv — tobe so'z qaratqich kelishigida, hokim so'z egalik qo'shimchasida keladi va shaxs-sonda moslashadi: mening kitobim, sening kitobing, maktabning hovlisi; 2) boshqaruv — hokim so'z tobe so'zning muayyan kelishik yoki ko'makchi bilan kelishini talab qiladi: xatni o'qimoq, uyga bormoq, do'st bilan gaplashmoq; 3) bitishuv — tobe so'z hech qanday qo'shimchasiz, faqat tartib va ohang orqali bog'lanadi: yashil maydon, ikki daftar, tez yurmoq. So'z birikmasi gapdan tugal fikr va kesimlik belgisining yo'qligi bilan farq qiladi; qo'shma so'zdan esa har bir so'zning mustaqil ma'nosi saqlanishi bilan farqlanadi. 2. O'tkir Hoshimov ijodi haqida so'zlab bering. «Dunyoning ishlari» qissasining mavzusi va g'oyasini tushuntiring. Namunaviy javob: ✔ O'tkir Hoshimov (1941–2013) — o'zbek xalq yozuvchisi, jurnalist va jamoat arbobi. U Toshkentda tug'ilgan. Uning «Bahor qaytmaydi», «Nur borki, soya bor», «Ikki eshik orasi», «Tushda kechgan umrlar» romanlari, qissa va hikoyalari, «Daftar hoshiyasidagi bitiklar» kabi asarlari keng o'quvchilar mehrini qozongan. «Dunyoning ishlari» (1982) — bir-biriga bog'liq hikoyalardan tarkib topgan qissa. Unda adib o'z onasi timsolida o'zbek onasining mehribon, sabr-toqatli, fidoyi qiyofasini yaratgan. Har bir hikoya onaning farzandlari, qo'ni-qo'shnilar va odamlarga bo'lgan beg'araz mehri, hayotning og'ir sinovlarini sabr bilan yengishi haqida. Asar avtobiografik xarakterga ega; muallif-hikoyachi onasining so'nggi kunlarini, uning qadriga yetilmagan damlarni og'riq bilan eslaydi. G'oyasi: ona — muqaddas zot; uning mehrini tirikligida qadrlash, uni ranjitmaslik farzandning burchidir. Asar sodda, samimiy va ta'sirli tili bilan ajralib turadi. «Ikki eshik orasi» romanida esa urush yillari va undan keyingi davrda odamlarning taqdiri bir necha qahramon tilidan hikoya qilinadi. 3. So'z birikmalarini ajrating, hokim va tobe so'zni hamda bog'lanish usulini aniqlang: Dehqonning mehnatkash qo'llari ona yerni sevib parvarishlaydi. Namunaviy javob: ✔ Gapdagi so'z birikmalari: 1) dehqonning qo'llari — otli birikma; hokim so'z: qo'llari, tobe: dehqonning; bog'lanish usuli — moslashuv (qaratqich kelishigi -ning va III shaxs egalik qo'shimchasi -i). 2) mehnatkash qo'llari — otli birikma; hokim: qo'llari, tobe: mehnatkash (sifat); usuli — bitishuv (tobe so'z qo'shimchasiz bog'langan). 3) ona yer — otli birikma; hokim: yer, tobe: ona; usuli — bitishuv (ot ot bilan bitishgan, aniqlovchi vazifasida). 4) yerni parvarishlaydi — fe'lli birikma; hokim: parvarishlaydi, tobe: yerni; usuli — boshqaruv (fe'l tushum kelishigini talab qiladi). 5) sevib parvarishlaydi — fe'lli birikma; hokim: parvarishlaydi, tobe: sevib (ravishdosh); usuli — bitishuv. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 27 Eslatma: «qo'llari parvarishlaydi» so'z birikmasi emas, balki ega va kesimning predikativ (kesimlik) aloqasi — gapning grammatik asosi. Ega-kesim birikuvi so'z birikmasi hisoblanmaydi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 28 21-bilet 1. Gapning bosh bo'laklari: ega va kesim. Kesimning turlari va ega bilan kesim orasida tire qo'yilishi qoidalarini tushuntiring. Namunaviy javob:✔ Ega va kesim — gapning grammatik asosini tashkil etuvchi bosh bo'laklar. Ega — gapda fikr kim yoki nima haqida borayotganini bildiradi, kim? nima? qayer? so'roqlariga javob bo'ladi. U ot, olmosh, otlashgan so'zlar, harakat nomi bilan ifodalanadi: Bahor keldi. O'qish — bizning burchimiz. Kesim — ega haqida xabar beradi, unga shaxs-son, zamon va mayl jihatdan bog'lanadi. Turlari: 1) fe'l kesim — fe'l bilan ifodalanadi: Bolalar o'ynayapti; 2) ot kesim — ot, sifat, son, olmosh va boshqa so'zlar bilan ifodalanadi: Bu — kitob. Osmon tiniq. Akam shifokordir. Ega bilan kesim orasida tire qo'yiladi: — ega va kesim bosh kelishikdagi ot bilan ifodalanib, bog'lama bo'lmasa: Toshkent — poytaxt; — ikkalasi harakat nomi yoki son bilan ifodalansa: O'qish — o'rganish. Uch karra uch — to'qqiz; — ega ko'rsatish olmoshi bilan ifodalanib, mantiqiy urg'u olsa: Bu — haqiqat. Kesim -dir, emas bilan kelsa yoki ega kishilik olmoshi bo'lsa, tire qo'yilmaydi: Men o'quvchiman. Bu kitob emas. 2. Said Ahmad ijodi haqida so'zlab bering. «Kelinlar qo'zg'oloni» komediyasini tahlil qiling. Namunaviy javob: ✔ Said Ahmad (Said Ahmad Husanxo'jayev, 1920–2007) — o'zbek xalq yozuvchisi, O'zbekiston Qahramoni. U Toshkentda tug'ilgan. Adib hikoya, qissa, roman va dramalar yaratgan: «Ufq» trilogiyasi, «Jimjitlik» romani, «Qorako'z majnun» va boshqa hikoyalar, «Kelinlar qo'zg'oloni», «Kuyov» komediyalari. Said Ahmad nasri yumorga boyligi, xalq hayotini nozik kuzatishi, jonli so'zlashuv tili bilan ajralib turadi. «Kelinlar qo'zg'oloni» komediyasi 1976 yilda yozilgan. Markazda — keng oila boshlig'i, o'zini hamma narsani hal qiluvchi deb biladigan Farmonbibi. U o'g'il va kelinlarini qattiq nazoratda ushlaydi, ularning har bir qadamini o'zi belgilaydi. Bir kuni kelinlar birlashib, qaynonaning o'zboshimchaligiga qarshi «qo'zg'olon» ko'taradilar. Komediyada kulgi orqali oiladagi haddan oshgan hukmronlik, eskicha qarashlar tanqid qilinadi; ayni paytda kattalarga hurmat va oilaviy totuvlik qadrlanadi. Komediya oxirida Farmonbibi xatosini anglaydi va oilada murosa qaror topadi. Asar teatr sahnalarida uzoq yillar muvaffaqiyat bilan qo'yilib, film sifatida ham suratga olingan. 3. Gaplarda ega va kesimni aniqlang, kerakli joyga tire qo'ying va izohlang: 1) Kitob bilim manbai. 2) Mening orzuim shifokor bo'lish. 3) Men o'quvchiman. 4) Yetti karra sakkiz ellik olti. Namunaviy javob: ✔ 1) Kitob — bilim manbai. Ega — kitob, kesim — manbai (ot kesim). Ega va kesim bosh kelishikdagi otlar bilan ifodalangan, bog'lama yo'q — tire qo'yiladi. 2) Mening orzuim — shifokor bo'lish. Ega — orzuim (ot), kesim — shifokor bo'lish (harakat nomi bilan ifodalangan ot kesim). Kesim harakat nomi bilan ifodalangani uchun tire qo'yiladi. 3) Men o'quvchiman. Ega — men (kishilik olmoshi), kesim — o'quvchiman (-man shaxs-son qo'shimchali ot kesim). Ega kishilik olmoshi bilan ifodalangan va kesim kesimlik qo'shimchasini olgan — tire qo'yilmaydi. 4) Yetti karra sakkiz — ellik olti. Ega — yetti karra sakkiz, kesim — ellik olti; ikkalasi son bilan ifodalangan — tire qo'yiladi. Tekshiruv: 7 × 8 = 56 — hisob to'g'ri. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 29 22-bilet 1. Gapning ikkinchi darajali bo'laklari: to'ldiruvchi, aniqlovchi va hol. Ularning turlarini misollar bilan izohlang. Namunaviy javob:✔ Ikkinchi darajali bo'laklar bosh bo'laklarni yoki bir-birini izohlaydi. 1) To'ldiruvchi — harakat yoki belgi yo'nalgan narsani bildiradi, kelishik so'roqlariga javob bo'ladi (kimni? nimaga? kimdan? nima bilan?). Turlari: vositasiz to'ldiruvchi — tushum kelishigida (kitobni o'qidi; ba'zan qo'shimchasiz: xat yozdi); vositali to'ldiruvchi — jo'nalish, o'rin-payt, chiqish kelishiklari yoki ko'makchi bilan (do'stiga yozdi, akamdan oldi, qalam bilan chizdi). 2) Aniqlovchi — narsaning belgisini bildiradi, qanday? qaysi? kimning? so'roqlariga javob bo'ladi. Turlari: sifatlovchi aniqlovchi (baland tog'), qaratuvchi aniqlovchi (maktabning hovlisi), izohlovchi (ilova) aniqlovchi (shoir Erkin Vohidov). 3) Hol — harakatning qanday, qachon, qayerda, nima sababdan, qanday maqsadda bajarilganini bildiradi. Turlari: ravish holi (tez yurdi), payt holi (ertalab keldi), o'rin holi (maktabda o'qiydi), sabab holi (kasalligi tufayli qoldi), maqsad holi (o'qish uchun keldi), miqdor-daraja holi (ko'p gapirdi), shart va to'siqsiz hol. 2. Pirimqul Qodirovning «Yulduzli tunlar» romani haqida so'zlab bering. Bobur obrazini tavsiflang. Namunaviy javob: ✔ Pirimqul Qodirov (1928–2010) — o'zbek xalq yozuvchisi, adabiyotshunos olim. Uning «Uch ildiz», «Qora ko'zlar», «Avlodlar dovoni», «Ona lochin vidosi» kabi asarlari mashhur. «Yulduzli tunlar» romani 1970- yillarning oxirida yaratilgan va tarixiy romanchilikning yetuk namunasiga aylangan. Roman Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va faoliyatiga bag'ishlangan. Unda Boburning yoshlikda Farg'ona taxtiga chiqishi, Samarqand uchun kurashlari, Shayboniyxon bilan to'qnashuvlar, temuriy shahzodalar o'rtasidagi o'zaro nizolar, Kobulga ketishi va Hindistonda yangi davlat barpo etishi tasvirlanadi. Opasi Xonzoda begim, rafiqasi Mohim begim, sarkarda va do'stlari obrazlari ham yorqin chizilgan. Bobur — sarkarda va davlat arbobigina emas, nozik qalbli shoir, olim, «Boburnoma» muallifi sifatida ko'rsatiladi. U Vatan sog'inchi bilan yashaydi, adolatli bo'lishga intiladi, xatolaridan saboq oladi. Asar nomi ramziy: Boburning tunlarda yulduzlarga boqib, Vatanni, taqdirni, haqiqatni o'ylashi — yulduzli tunlar orqali shaxsning ruhiy dunyosi ochiladi. Romanda tarixiy haqiqat va badiiy to'qima uyg'unlashgan. 3. Gapni bo'laklarga ajratib, ikkinchi darajali bo'laklarning turini aniqlang: Erta tongda dehqonlar bahorgi ekin uchun dalaga traktorda chiqishdi. Namunaviy javob: ✔ Gapning grammatik asosi: dehqonlar (ega) — chiqishdi (fe'l kesim, o'tgan zamon, III shaxs ko'plik, birgalik ma'nosidagi -sh). Ikkinchi darajali bo'laklar: — tongda — payt holi (qachon chiqishdi?); erta — sifatlovchi aniqlovchi (qanday tongda?); — ekin uchun — maqsad holi (nima maqsadda?); «uchun» ko'makchisi maqsad ma'nosini beradi; bahorgi — sifatlovchi aniqlovchi (qanday ekin?); — dalaga — o'rin holi (qayerga chiqishdi?); — traktorda — vositali to'ldiruvchi (nimada? — harakat vositasini bildiradi). Gap tavsifi: darak gap, sodda, yoyiq, ikki tarkibli, uyushiq va ajratilgan bo'laklarsiz; shuning uchun gap ichida vergul qo'yilmaydi, oxiriga nuqta qo'yiladi. Eslatma: «ekin uchun» birikmasini ba'zan vositali to'ldiruvchi deb ham baholash mumkin; bu yerda u harakat maqsadini bildirgani sababli maqsad holi deb olinadi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 30 23-bilet 1. Uyushiq bo'lakli gaplar haqida gapiring. Uyushiq bo'laklarda va umumlashtiruvchi so'z bilan kelganda tinish belgilarining qo'yilishini tushuntiring. Namunaviy javob:✔ Uyushiq bo'laklar — gapda bir xil so'roqqa javob bo'ladigan, bir bo'lakka bir xil munosabatda bo'lgan va bir xil vazifani bajaradigan bo'laklar. Ular sanash ohangi yoki teng bog'lovchilar bilan bog'lanadi: Bog'da olma, nok, o'rik pishdi. Tinish belgilari: 1) bog'lovchisiz bog'langan uyushiq bo'laklar orasiga vergul qo'yiladi: Kitob, daftar, qalam oldim; 2) yakka «va», «hamda», «yoki», «yo» bog'lovchilari oldidan vergul qo'yilmaydi: Kitob va daftar oldim; 3) takrorlanuvchi bog'lovchilar (ham...ham, yo...yo, goh...goh, na...na) bilan bog'langanda ikkinchisidan boshlab har biri oldidan vergul qo'yiladi: Ham o'qiydi, ham ishlaydi; 4) zidlov bog'lovchilari (ammo, lekin, biroq) oldidan vergul qo'yiladi: Kichik, ammo shinam xona. Umumlashtiruvchi so'z (hamma, barcha, hamma narsa) bilan: — umumlashtiruvchi so'z uyushiq bo'laklardan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo'yiladi: Hamma keldi: ota, ona, bolalar; — keyin kelsa, uning oldidan tire qo'yiladi: Ota, ona, bolalar — hamma keldi. 2. Mustaqillik davri o'zbek adabiyoti haqida so'zlab bering. Uning asosiy yo'nalishlari va vakillarini ayting. Namunaviy javob: ✔ 1991 yilda O'zbekiston mustaqillikka erishgach, adabiyot mafkuraviy tazyiqdan xalos bo'ldi va erkin ijod imkoniyati paydo bo'ldi. Asosiy yo'nalishlar: 1) qatag'on qilingan jadidlar — Behbudiy, Fitrat, Cho'lpon, Qodiriy, Usmon Nosir va boshqalar merosi to'la tiklanib, o'rganila boshlandi; 2) milliy-ma'naviy qadriyatlar, tarixiy xotira, din va e'tiqod, milliy o'zlik mavzulari yetakchi bo'ldi; Amir Temur, Bobur, Navoiy kabi buyuk ajdodlar haqida yangi asarlar yaratildi; 3) shakl va uslub izlanishlari kuchaydi: ramziy-majoziy, falsafiy, modernistik asarlar paydo bo'ldi; inson ruhiyatini teran tahlil qilishga e'tibor ortdi. Vakillari: nasrda — Tog'ay Murod («Otamdan qolgan dalalar»), Xurshid Do'stmuhammad («Bozor»), Erkin A'zam, Shoyim Bo'tayev, Nazar Eshonqul, Luqmon Bo'rixon; she'riyatda — Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Shavkat Rahmon, Usmon Azim, Muhammad Yusuf, Halima Xudoyberdiyeva, Iqbol Mirzo. Shuningdek, jahon adabiyotining yangi namunalari bevosita asl tildan tarjima qilina boshlandi. 3. Gaplarga tinish belgilarini qo'ying va qoidasini izohlang: 1) Bozordan olma nok uzum va anor oldik. 2) Hamma narsa kitoblar daftarlar ruchkalar sumkaga joylandi. 3) U ham she'r yozadi ham rasm chizadi. Namunaviy javob: ✔ To'g'ri yozilishi: 1) Bozordan olma, nok, uzum va anor oldik. Izoh: olma, nok, uzum, anor — uyushiq to'ldiruvchilar; sanash ohangi bilan bog'langan bo'laklar orasiga vergul qo'yiladi, yakka «va» bog'lovchisi oldidan vergul qo'yilmaydi. 2) Hamma narsa: kitoblar, daftarlar, ruchkalar — sumkaga joylandi. Izoh: «hamma narsa» — umumlashtiruvchi so'z, u uyushiq egalardan oldin kelgani uchun undan keyin ikki nuqta qo'yiladi; uyushiq bo'laklar orasiga vergul; uyushiq bo'laklardan keyin gap davom etgani uchun ulardan so'ng tire qo'yiladi. 3) U ham she'r yozadi, ham rasm chizadi. Izoh: «yozadi», «chizadi» — uyushiq kesimlar; takrorlanuvchi «ham...ham» bog'lovchisi bilan bog'langan, shuning uchun ikkinchi «ham» oldidan vergul qo'yiladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 31 Umumiy qoida: uyushiq bo'laklar bir xil so'roqqa javob beradi va bir bo'lakka tobe bo'ladi; ularning tinish belgilari bog'lanish vositasiga qarab belgilanadi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 32 24-bilet 1. Ajratilgan bo'laklar, kirish so'zlar va undalmalar haqida gapiring. Ularda tinish belgilarining qo'llanishini tushuntiring. Namunaviy javob:✔ Ajratilgan bo'laklar — gapda mazmun va ohang jihatdan alohida ta'kidlanib, vergul yoki tire bilan ajratiladigan ikkinchi darajali bo'laklar. Ko'proq ajratilgan izohlovchilar, aniqlovchilar va hollar uchraydi: Akam, tajribali muhandis, zavodda ishlaydi. Ertalab, soat yettida, yo'lga chiqdik. Kitobni o'qib bo'lib, uni qaytardim. Kirish so'zlar — so'zlovchining fikrga munosabatini (ishonch, gumon, tartib, xulosa, his-hayajon) bildiradi; gap bo'lagi bo'lmaydi: albatta, shubhasiz, ehtimol, birinchidan, demak, afsuski, aytishlaricha. Ular vergul bilan ajratiladi: Ehtimol, u ertaga keladi. Kirish birikma va kirish gaplar ham shunday: Bir so'z bilan aytganda, ish bitdi. Undalma — nutq qaratilgan shaxs yoki narsani bildiradi, gap bo'lagi bo'lmaydi: Do'stim, kel. Vergul bilan ajratiladi; his-hayajon bilan aytilsa, undov belgisi qo'yiladi: Vatanim! Sen mening faxrimsan. Undalmadan oldin «ey», «hoy» kabi undovlar kelsa, ular undalmadan vergul bilan ajratilmaydi: Ey do'st, tingla. 2. Uilyam Shekspirning «Hamlet» tragediyasi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Uilyam Shekspir (1564–1616) — Uyg'onish davri ingliz dramaturgi va shoiri. Uning «Romeo va Julyetta», «Otello», «Qirol Lir», «Makbet» va «Hamlet» tragediyalari jahon adabiyoti durdonalaridan. «Hamlet» XVII asr boshlarida yozilgan. Voqealar Daniya qirollik saroyida kechadi. Shahzoda Hamlet otasining ruhidan qirolni uning ukasi Klavdiy zaharlab o'ldirgani, so'ng taxtni egallab, qirolicha Gertrudaga uylanganini bilib oladi. Hamlet haqiqatni aniqlash va qasos olish uchun o'zini telbalikka soladi; aktyorlar yordamida tomosha uyushtirib, Klavdiyning aybini fosh etadi. Tragediyada Ofeliya, uning otasi Poloniy va akasi Laert, Hamletning sodiq do'sti Goratsio obrazlari bor. Asar fojiali yakunlanadi: Hamlet, Klavdiy, Gertruda va Laert halok bo'ladi. Hamlet — fikrlovchi, shubhalanuvchi, adolat va burch o'rtasida iztirob chekuvchi shaxs. Uning «Bo'lish yoki bo'lmaslik» degan savoli hayot mazmuni haqidagi abadiy falsafiy savolga aylangan. Asarni o'zbek tiliga shoir Maqsud Shayxzoda tarjima qilgan; «Hamlet» o'zbek teatrlarida ko'p bor sahnalashtirilgan. 3. Gaplarga tinish belgilarini qo'ying, kirish so'z, undalma va ajratilgan bo'laklarni aniqlang: 1) Azizim sen albatta muvaffaqiyatga erishasan. 2) Ustozimiz tajribali tilshunos bizga yangi mavzuni tushuntirdi. 3) Afsuski kechagi uchrashuvga kela olmadim. Namunaviy javob: ✔ To'g'ri yozilishi: 1) Azizim, sen, albatta, muvaffaqiyatga erishasan. «Azizim» — undalma (nutq qaratilgan shaxs), vergul bilan ajratiladi; «albatta» — kirish so'z (ishonchni bildiradi), gap o'rtasida kelgani uchun ikki tomondan vergul bilan ajratiladi. Ular gap bo'lagi bo'lmaydi. 2) Ustozimiz, tajribali tilshunos, bizga yangi mavzuni tushuntirdi. «tajribali tilshunos» — ajratilgan izohlovchi (ilova); u «ustozimiz» egasini izohlaydi va ikki tomondan vergul bilan ajratiladi. 3) Afsuski, kechagi uchrashuvga kela olmadim. «Afsuski» — kirish so'z (so'zlovchining afsusini bildiradi), gap boshida kelgani uchun undan keyin vergul qo'yiladi. Xulosa: undalma va kirish so'zlar gapning grammatik tarkibiga kirmaydi, ajratilgan bo'laklar esa gap bo'lagi bo'lib, faqat ohang va ma'no jihatdan ta'kidlanadi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 33 25-bilet 1. Qo'shma gaplar va ergash gapli qo'shma gap turlari haqida gapiring. Ergash gapning bosh gapga bog'lanish vositalarini ayting. Namunaviy javob:✔ Qo'shma gap — ikki yoki undan ortiq sodda gapning mazmun, grammatik va ohang jihatdan birikuvidan hosil bo'lgan gap. Turlari: bog'langan qo'shma gap (teng bog'lovchilar bilan), ergash gapli qo'shma gap va bog'lovchisiz qo'shma gap. Ergash gapli qo'shma gapda ergash gap bosh gapga tobe bo'lib, uning biror bo'lagini izohlaydi yoki to'ldiradi. Bog'lanish vositalari: ergashtiruvchi bog'lovchilar (chunki, agar, go'yo, toki, -ki, shuning uchun); fe'lning shart mayli (-sa); nisbiy so'zlar (kim...o'sha, qayerda...o'sha yerda); ko'makchilar (uchun, sababli) va -mi, -da kabi yuklamalar. Ergash gap turlari: ega ergash gap, kesim ergash gap, to'ldiruvchi ergash gap, aniqlovchi ergash gap va hol ergash gaplar: payt (Quyosh chiqqach, yo'lga tushdik), o'rin, sabab (Kech qoldim, chunki avtobus kelmadi), maqsad (Yaxshi o'qi, toki ota-onang quvonsin), shart (Agar harakat qilsang, erishasan), to'siqsiz (Yomg'ir yog'sa ham, ishga chiqdik), natija, o'xshatish, miqdor-daraja ergash gaplar. Odatda ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi. 2. Iogann Volfgang Gyotening «Faust» tragediyasi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Iogann Volfgang Gyote (1749–1832) — buyuk nemis shoiri, dramaturgi va mutafakkiri. «Faust» — uning umr bo'yi yaratgan bosh asari: birinchi qismi 1808 yilda nashr etilgan, ikkinchi qismi 1831 yilda nihoyasiga yetkazilgan. Asar xalq afsonasiga asoslangan. Olim doktor Faust umr bo'yi ilm bilan shug'ullanib, hayot mazmunini anglay olmaganidan iztirob chekadi. Shayton Mefistofel unga taklif qiladi: u Faustga yoshlik va dunyo lazzatlarini beradi, evaziga, agar Faust biror lahzaga «To'xta, lahza, sen go'zalsan» desa, uning ruhini oladi. Birinchi qismda Faust va Margarita (Gretxen) muhabbati fojiasi tasvirlanadi. Ikkinchi qismda Faust davlat, san'at, tarix sohasida izlanib, oxirida xalq farovonligi uchun yangi yerlar o'zlashtirishda — ezgu mehnatda hayot mazmunini topadi. Uning ruhi oxir-oqibat najot topadi. G'oyasi: inson hayotining mazmuni — tinimsiz izlanish, kamolotga intilish va xalqqa foydali mehnat. «Faust»ni o'zbek tiliga Erkin Vohidov mahorat bilan tarjima qilgan. 3. Ergash gapli qo'shma gaplarning turini va bog'lanish vositasini aniqlang: 1) Agar kitob o'qisang, dunyoqarashing kengayadi. 2) Bugun darsga kech qoldim, chunki avtobus kelmadi. 3) Quyosh chiqqach, dalada ish qizib ketdi. 4) Kim mehnat qilsa, o'sha rohat ko'radi. Namunaviy javob: ✔ 1) Agar kitob o'qisang, dunyoqarashing kengayadi. Ergash gap: «Agar kitob o'qisang» — shart ergash gap; vositalari: «agar» bog'lovchisi va shart mayli (-sa). Ergash gap bosh gapdan oldin kelgan, vergul bilan ajratilgan. 2) Bugun darsga kech qoldim, chunki avtobus kelmadi. Ergash gap: «chunki avtobus kelmadi» — sabab ergash gap; vositasi — «chunki» bog'lovchisi; ergash gap bosh gapdan keyin kelgan, «chunki» oldidan vergul qo'yiladi. 3) Quyosh chiqqach, dalada ish qizib ketdi. Ergash gap: «Quyosh chiqqach» — payt ergash gap; vositasi — -gach qo'shimchali ravishdosh shakli. 4) Kim mehnat qilsa, o'sha rohat ko'radi. Ergash gap: «Kim mehnat qilsa» — ega ergash gap; vositalari: «kim — o'sha» nisbiy so'zlari va shart mayli; ergash gap bosh gapdagi «o'sha» egasini izohlaydi. Umumiy qoida: ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 34 26-bilet 1. Ko'chirma va o'zlashtirma gaplar haqida gapiring. Ko'chirma gapli qo'shma gapda tinish belgilarining qo'yilish tartibini tushuntiring. Namunaviy javob:✔ O'zgalar nutqi ikki usulda beriladi: ko'chirma gap va o'zlashtirma gap. Ko'chirma gap — boshqa shaxs nutqining hech o'zgarishsiz, aynan berilishi. U muallif gapi bilan birga qo'llanadi va qo'shtirnoq ichida yoki satr boshidan tire bilan yoziladi. Tinish belgilari: 1) muallif gapi oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo'yiladi, ko'chirma gap qo'shtirnoqqa olinib, bosh harf bilan boshlanadi: Ustoz dedi: «Kitob — bilim manbai». 2) ko'chirma gap oldin kelsa, undan keyin vergul (yoki so'roq, undov belgisi) va tire qo'yiladi: «Ertaga kelaman», — dedi do'stim. «Qachon kelasan?» — so'radi onam. 3) muallif gapi ko'chirma gap o'rtasida kelsa, ikki tomondan tire bilan ajratiladi: «Bilim, — dedi ustoz, — eng katta boylik». O'zlashtirma gap — o'zgalar nutqining mazmunini so'zlovchi tilidan berish; unda qo'shtirnoq qo'yilmaydi, shaxs va olmoshlar o'zgaradi, ko'pincha «-ligini», «deb», «-ki» vositalari qo'llanadi: Do'stim ertaga kelishini aytdi. 2. Chingiz Aytmatovning «Oq kema» qissasi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Chingiz Aytmatov (1928–2008) — qirg'iz va rus tillarida ijod qilgan, jahonga mashhur yozuvchi. Uning «Jamila», «Alvido, Gulsari!», «Oq kema», «Asrga tatigulik kun», «Qiyomat» asarlari ko'plab tillarga, jumladan, o'zbek tiliga tarjima qilingan. «Oq kema» qissasi 1970 yilda yozilgan. Voqealar Issiqko'l bo'yidagi tog' qo'rg'onida kechadi. Qahramon — ota-onasi tashlab ketgan yetti yoshli bola. U bobosi Mo'min chol bilan yashaydi. Bobosi unga qirg'iz urug'ining onasi — Shoxdor ona bug'u haqidagi afsonani so'zlab beradi. Bola ko'ldan o'tib boradigan oq kemada otasi bor deb orzu qiladi va baliqqa aylanib, unga suzib borishni xayol qiladi. Qo'rg'on xo'jayini Orozqul — qo'pol, shafqatsiz, xotini Bekeyni urib azoblaydigan kimsa. Uning tazyiqi bilan Mo'min chol tog'ga qaytib kelgan bug'uni otishga majbur bo'ladi. Afsonasi va orzusi toptalgan bola daryoga kirib, halok bo'ladi. G'oyasi: tabiatga, ajdodlar xotirasiga va ezgulikka xiyonat insoniyatni ma'naviy halokatga olib keladi; bolaning poklik va adolatga ishonchi — asarning nurli markazi. 3. Ko'chirma gaplarni o'zlashtirma gapga aylantiring va o'zgarishlarni izohlang: 1) Ustoz: «Ertaga imtihonga yaxshi tayyorlanib kelinglar», — dedi. 2) «Men bu kitobni o'qib chiqdim», — dedi Malika. Namunaviy javob: ✔ 1) Ko'chirma: Ustoz: «Ertaga imtihonga yaxshi tayyorlanib kelinglar», — dedi. O'zlashtirma: Ustoz ertaga imtihonga yaxshi tayyorlanib kelishimizni aytdi. (yoki: Ustoz bizga ertaga imtihonga yaxshi tayyorlanib kelishimizni tayinladi.) O'zgarishlar: qo'shtirnoq, ikki nuqta, vergul va tire tushib qoldi; buyruq maylidagi «kelinglar» fe'li harakat nomi shakliga (-ish) va I shaxs ko'plik egalik qo'shimchasiga (kelishimizni) o'tdi; «dedi» o'rniga «aytdi», «tayinladi» qo'llandi. 2) Ko'chirma: «Men bu kitobni o'qib chiqdim», — dedi Malika. O'zlashtirma: Malika o'sha kitobni o'qib chiqqanini aytdi. O'zgarishlar: «men» olmoshi tushib qoldi (I shaxs III shaxsga o'zgardi); «chiqdim» fe'li sifatdosh shakliga (chiqqanini) o'tdi; «bu» olmoshi so'zlovchi nuqtai nazaridan «o'sha»ga almashdi; tinish belgilari tushirildi. Xulosa: o'zlashtirma gapda o'zgalar nutqining mazmuni saqlanadi, ammo shakli so'zlovchi nutqiga moslashtiriladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 35 27-bilet 1. O'zbek tilining asosiy imlo qoidalari haqida gapiring: o'zak va qo'shimchalar imlosi, qo'shib, ajratib va chiziqcha bilan yozish, bosh harflar imlosi. Namunaviy javob:✔ Hozirgi o'zbek adabiy tili lotin yozuviga asoslangan alifbo va «O'zbek tilining asosiy imlo qoidalari» (1995 yil) asosida yoziladi. Asosiy qoidalar: 1) o'zak va qo'shimchalar imlosi: so'z va qo'shimchalar talaffuzga ko'ra emas, asosan asl shaklida yoziladi: maktabga (talaffuzda «maktapka»), kitobdan; -ga, -gan qo'shimchalari k, q bilan tugagan so'zga -ka, -qa, -kan, -qan shaklida qo'shiladi: ko'k-ka, toq-qa, ek-kan; 2) qo'shib yoziladi: qo'shma otlar (toshbaqa, belbog'), -xona, -noma, -kor qo'shimchali so'zlar (kutubxona), qo'shma sifatlar (sershovqin); 3) ajratib yoziladi: ko'makchi fe'lli birikmalar (o'qib chiqdi), murakkab sonlar (o'n besh), «har», «hech», «bir» bilan kelgan olmoshlar (har kim, hech narsa); 4) chiziqcha bilan yoziladi: juft va takroriy so'zlar (ota-ona, kecha-kunduz, katta-katta), arab raqami bilan yozilgan tartib son (5-sinf, 2027-yil); 5) bosh harf bilan yoziladi: atoqli otlar, gap boshidagi so'z, rasmiy nomlarning birinchi so'zi (O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi). 2. Ernest Xemingueyning «Chol va dengiz» qissasi haqida so'zlab bering. Namunaviy javob: ✔ Ernest Xeminguey (1899–1961) — XX asr Amerika adabiyotining yirik vakili, Nobel mukofoti sovrindori (1954). Uning «Alvido, qurol!», «Qo'ng'iroq kim uchun chalinadi» romanlari ham mashhur. «Chol va dengiz» qissasi 1952 yilda nashr etilgan va muallifga Pulitser mukofotini keltirgan. Voqealar Kuba qirg'og'ida kechadi. Keksa baliqchi Santyago saksondan ortiq kun dengizga chiqib, birorta ham baliq tutolmaydi. Uni yaxshi ko'radigan bola Manolin cholga yordam berib turadi. Bir kuni chol ochiq dengizga uzoq suzib chiqadi va ulkan baliqni qarmoqqa ilintiradi. Uch kun davom etgan og'ir kurashdan keyin u baliqni yengadi va qayig'iga bog'laydi. Ammo qaytishda akulalar hujum qilib, baliqni yeb qo'yadi; chol qirg'oqqa faqat baliqning ulkan suyagini olib keladi. Tashqi mag'lubiyatga qaramay, Santyago ma'naviy jihatdan yengilmaydi. Asardagi mashhur fikr: inson halok bo'lishi mumkin, lekin uni yengib bo'lmaydi. G'oyasi: insonning matonati, mehnatga sadoqati, tabiat bilan kurashdagi irodasi va qadr-qimmati ulug'lanadi. Qissa jahon adabiyotining eng mashhur asarlaridan biri. 3. Matndagi imlo xatolarini toping va tuzating, qoidasini ayting: Bizning sinifimizda o'ttizbesh o'quvchi o'qiydi. Ular xar-kuni kutub-xonaga boradi. Ota ona-larimiz bizdan faxirlanadi. 9 sinfda ko'kga qaradim. Namunaviy javob: ✔ To'g'ri yozilishi: Bizning sinfimizda o'ttiz besh o'quvchi o'qiydi. Ular har kuni kutubxonaga boradi. Ota- onalarimiz bizdan faxrlanadi. 9-sinfda ko'kka qaradim. Xatolar va qoidalar: 1) «sinifimizda» → sinfimizda: ikkinchi bo'g'inida unli tushib qoladigan so'zlar (sinf — sinfi, fikr — fikri, nasl — nasli) egalik qo'shimchasi olganda ham qo'shimcha unli yozilmaydi; 2) «o'ttizbesh» → o'ttiz besh: murakkab sonlar ajratib yoziladi; 3) «xar-kuni» → har kuni: «har» so'zi h harfi bilan yoziladi va keyingi so'zdan ajratib yoziladi; 4) «kutub-xonaga» → kutubxonaga: -xona bilan yasalgan so'zlar qo'shib yoziladi; 5) «Ota ona-larimiz» → Ota-onalarimiz: juft so'zlar chiziqcha bilan yoziladi, qo'shimcha juft so'zning oxiriga qo'shiladi; 6) «faxirlanadi» → faxrlanadi: «faxr» so'zi qo'shimcha olganda ham o'rtadagi unli yozilmaydi; 7) «9 sinfda» → 9-sinfda: arab raqami bilan yozilgan tartib sondan keyin chiziqcha qo'yiladi; 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 36 8) «ko'kga» → ko'kka: k bilan tugagan so'zga jo'nalish kelishigi -ka shaklida qo'shiladi. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 37 28-bilet 1. Ish yuritish hujjatlari: hujjatlarning tasnifi va asosiy rekvizitlari. Hujjat matniga qo'yiladigan talablarni tushuntiring. Namunaviy javob:✔ Ish yuritish — muassasa va tashkilotlar faoliyatini hujjatlashtirish va hujjatlar bilan ishlash tizimi. Hujjat — muayyan ma'lumot qayd etilgan, huquqiy kuchga ega bo'lgan rasmiy qog'oz (yoki elektron hujjat). Tasnifi: — shaxsiy hujjatlar: ariza, tarjimai hol, tavsifnoma, ishonchnoma, tilxat, tushuntirish xati, rezyume; — tashkiliy-farmoyish hujjatlari: buyruq, farmoyish, qaror, nizom, yo'riqnoma; — ma'lumot-axborot hujjatlari: bayonnoma, dalolatnoma, ma'lumotnoma, hisobot, bildirishnoma, xizmat xati, e'lon, taklifnoma. Asosiy rekvizitlar (majburiy qismlar): hujjat nomi, adresat (kimga), muallif (kimdan yoki tashkilot nomi), sana, hujjat matni, imzo; zarur bo'lsa, tartib raqami, muhr, ilova, tasdiqlash belgisi. Matnga qo'yiladigan talablar: aniqlik, qisqalik, xolislik, mantiqiy izchillik; rasmiy uslubga xos qolipli iboralardan foydalanish; badiiy-tasviriy vositalar, sheva va so'zlashuv unsurlarini ishlatmaslik; imlo va tinish belgilarida xatoga yo'l qo'ymaslik. Sanalar odatda «2027-yil 15-mart» yoki «15.03.2027» shaklida yoziladi. 2. Adabiy turlar va janrlar haqida gapiring. Epik, lirik va dramatik turga mansub janrlarni misollar bilan izohlang. Namunaviy javob: ✔ Badiiy adabiyot hayotni aks ettirish usuliga ko'ra uch turga bo'linadi: epos, lirika va drama. Har bir tur o'z janrlariga ega. 1) Epik tur — voqealar muallif yoki hikoyachi tilidan hikoya qilinadi, qahramonlar taqdiri, voqealar rivoji tasvirlanadi. Janrlari: roman («O'tkan kunlar», «Navoiy»), qissa («Shum bola», «Dunyoning ishlari»), hikoya («O'g'ri»), novella, ertak, doston (xalq dostonlari: «Alpomish»), masal, ocherk. 2) Lirik tur — shoirning his-tuyg'ulari, kechinmalari bevosita ifodalanadi; voqea emas, kechinma markazda turadi. Janrlari: she'r, g'azal, ruboiy, tuyuq, qit'a, muxammas, musaddas, qasida, marsiya, sonet, qo'shiq. 3) Dramatik tur — voqealar personajlarning harakati va dialoglari orqali, sahnada ko'rsatish uchun yoziladi. Janrlari: tragediya («Hamlet», «Abulfayzxon»), komediya («Maysaraning ishi», «Kelinlar qo'zg'oloni»), drama («Padarkush»). Shuningdek, oraliq (lirik-epik) janrlar ham bor: lirik doston, ballada (masalan, Hamid Olimjonning «Oygul bilan Baxtiyor» dostoni). 3. Dalolatnoma yozing: maktab kutubxonasiga yangi kelgan kitoblar qabul qilinganligi haqida. Namunaviy javob: ✔ Namunaviy hujjat: Namangan shahar 7-umumta'lim maktabi DALOLATNOMA 2027-yil 3-mart, № 5 Namangan shahri Yangi kelgan kitoblarni qabul qilish to'g'risida Asos: maktab direktorining 2027-yil 1-martdagi 18-sonli buyrug'i. Komissiya tarkibi: raisi — direktor o'rinbosari S. Qodirova; a'zolar — kutubxonachi M. Tursunova, ona tili o'qituvchisi B. Nazarov. Komissiya 2027-yil 3-mart kuni maktab kutubxonasiga kelgan kitoblarni ko'zdan kechirdi va quyidagilarni aniqladi: 1. O'zbek adabiyoti namunalari — 40 nusxa. 2. Jahon adabiyoti namunalari — 25 nusxa. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 38 3. Lug'at va qo'llanmalar — 15 nusxa. Jami: 80 (sakson) nusxa kitob butun holda qabul qilindi; shikastlangan nusxalar aniqlanmadi. Dalolatnoma 2 nusxada tuzildi: 1-nusxa — maktab buxgalteriyasiga, 2-nusxa — kutubxonaga. Komissiya raisi: (imzo) S. Qodirova A'zolar: (imzo) M. Tursunova (imzo) B. Nazarov Izoh: dalolatnoma biror holat yoki faktni bir necha shaxs (komissiya) tomonidan tasdiqlovchi hujjat; unda asos, komissiya tarkibi, aniqlangan holat va xulosa, nusxalar soni va barcha a'zolar imzosi bo'ladi. Tekshiruv: 40 + 25 + 15 = 80. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 39 29-bilet 1. Matn va uning turlari haqida gapiring: tasviriy, hikoya va muhokama matnlar. Matnning asosiy belgilarini tushuntiring. Namunaviy javob:✔ Matn — mazmun va grammatik jihatdan o'zaro bog'langan, bir mavzu va asosiy fikr atrofida birlashgan gaplar yoki abzaslar majmui. Matnning sarlavhasi bo'lishi mumkin; u mavzu yoki asosiy fikrni aks ettiradi. Matnning asosiy belgilari: mavzu va g'oya birligi; gaplarning mazmuniy va grammatik bog'liqligi (olmoshlar, takrorlar, sinonimlar, bog'lovchilar, kirish so'zlar orqali); tugallik va izchillik; muayyan tuzilish (kirish, asosiy qism, xulosa). Mazmun turi (nutq ko'rinishi)ga ko'ra matnlar: 1) tasviriy matn — narsa, joy, shaxs yoki tabiatning belgi-xususiyatlari tasvirlanadi; qanday? savoliga javob beradi (bahor manzarasi, inson portreti); 2) hikoya matn — voqea-hodisalar ketma-ket bayon qilinadi; nima bo'ldi? keyin nima bo'ldi? savollariga javob beradi; fe'llar, payt hollari ko'p qo'llanadi; 3) muhokama matn — biror fikr isbotlanadi yoki rad etiladi; nega? nima uchun? savollariga javob beradi; tuzilishi: tezis — dalillar — xulosa; «chunki», «birinchidan», «demak» kabi vositalar ko'p ishlatiladi. Amalda bu turlar ko'pincha aralash holda qo'llanadi. 2. Badiiy asarning tarkibi: mavzu, g'oya, syujet, kompozitsiya, konflikt va obraz haqida gapiring. Namunaviy javob: ✔ Mavzu — asarda tasvirlangan hayotiy voqea-hodisa va muammolar doirasi. G'oya — muallifning asar orqali ifodalagan asosiy fikri, xulosasi. Syujet — asardagi voqealarning sabab-natija bog'liqligidagi rivoji. Syujet unsurlari: ekspozitsiya (voqealar boshlanishidan oldingi holat, qahramonlar bilan tanishuv), tugun (ziddiyatning boshlanishi), voqealar rivoji, kulminatsiya (eng yuqori nuqta), yechim. Ba'zi asarlarda prolog va epilog ham bo'ladi. Kompozitsiya — asar qismlarining joylashuvi, tuzilishi: boblar, sahnalar, voqealarning ketma-ketligi, tasvir, portret, peyzaj, monolog va dialoglarning uyg'unligi. Konflikt — asardagi kuchlar, qahramonlar yoki qahramonning ichki dunyosidagi ziddiyat; u syujetni harakatga keltiradi. Masalan, «O'tkan kunlar»da Otabek va Kumush baxti bilan eskicha urf-odatlar, fitnalar o'rtasidagi ziddiyat. Obraz — hayotning badiiy umumlashgan aksi; ko'pincha inson obrazi (personaj). Obrazlar bosh va ikkinchi darajali, ijobiy va salbiy bo'ladi. Xarakter — o'ziga xos fe'l-atvorga ega bo'lgan, umumlashgan va individual xususiyatlari uyg'un bo'lgan obraz. 3. Matnning turini va uslubini aniqlang, fikringizni dalillang: «Mening o'ylashimcha, kitob mutolaasi har bir yosh uchun zarur. Birinchidan, kitob insonning so'z boyligini oshiradi. Ikkinchidan, u fikrlash doirasini kengaytiradi. Demak, kitob o'qigan yoshlar hayotda o'z o'rnini tezroq topadi.» Namunaviy javob: ✔ Matn turi: muhokama matn. Dalillar: — matnda biror fikr isbotlanadi: tezis — «kitob mutolaasi har bir yosh uchun zarur»; — so'ng dalillar keltiriladi: «Birinchidan, ... so'z boyligini oshiradi», «Ikkinchidan, ... fikrlash doirasini kengaytiradi»; — oxirida xulosa chiqariladi: «Demak, kitob o'qigan yoshlar hayotda o'z o'rnini tezroq topadi»; — matn «nega?», «nima uchun?» savollariga javob beradi; voqealar bayoni yoki narsa belgilarining tasviri yo'q. Uslubi: publitsistik uslub (ilmiy-ommabop unsurlari bilan). Dalillar: — keng o'quvchiga qaratilgan, ijtimoiy ahamiyatli masala (yoshlar va kitob) ko'tarilgan; — muallifning shaxsiy munosabati ifodalangan: «Mening o'ylashimcha»; 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 40 — fikrlar mantiqan izchil, kirish so'zlar orqali tartiblangan (birinchidan, ikkinchidan, demak); — o'quvchini ishontirish va ta'sir o'tkazish maqsadi bor. Tinish belgilari: kirish so'zlar («Mening o'ylashimcha», «Birinchidan», «Ikkinchidan», «Demak») vergul bilan ajratilgan. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 41 30-bilet 1. Tinish belgilari tizimi: gap oxirida va gap ichida qo'llanadigan tinish belgilari. Bog'lovchisiz qo'shma gaplarda vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta va tire qo'yilishini tushuntiring. Namunaviy javob:✔ Punktuatsiya — tinish belgilari va ularning qo'llanish qoidalari tizimi. O'zbek yozuvida quyidagi tinish belgilari qo'llanadi: nuqta, so'roq belgisi, undov belgisi, ko'p nuqta, vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta, tire, qavs va qo'shtirnoq. Gap oxirida: darak va buyruq gaplardan keyin — nuqta; so'roq gapdan keyin — so'roq belgisi; his- hayajonli gapdan keyin — undov belgisi; fikr tugallanmaganda — ko'p nuqta qo'yiladi. Bog'lovchisiz qo'shma gaplarda: 1) vergul — qismlar sanash, ketma-ketlik munosabatida bo'lsa: Shamol turdi, daraxtlar chayqaldi; 2) nuqtali vergul — qismlar ancha yoyiq yoki o'z ichida vergullar bo'lsa; 3) ikki nuqta — keyingi qism oldingisining sababini, izohini ochsa: Men xursandman: imtihondan o'tdim; 4) tire — keyingi qism natija, xulosa, keskin zidlik yoki tez almashinishni bildirsa, shuningdek, birinchi qism shart, payt ma'nosida bo'lsa: Ish bitdi — ko'ngil tinchidi. Mehnat qilsang — rohat ko'rasan. Tinish belgisi gapning mazmuni va ohangini to'g'ri ifodalash uchun xizmat qiladi. 2. She'r tuzilishi va o'zbek she'riyatidagi vazn tizimlari haqida gapiring: barmoq, aruz va erkin vazn. Namunaviy javob: ✔ She'r — ritmik tartibga solingan badiiy nutq. Uning tuzilish birliklari: misra (she'r qatori), bayt (ikki misra), band (to'rtlik, beshlik va boshqa misralar guruhi); ohangdoshlik vositalari — qofiya (misra oxiridagi ohangdosh so'zlar) va radif (qofiyadan keyin takrorlanuvchi so'z yoki so'zlar). O'zbek she'riyatidagi asosiy vazn tizimlari: 1) barmoq vazni — misralardagi bo'g'inlar (hijolar) sonining tengligiga asoslanadi; bo'g'inlar turoqlarga bo'linadi (masalan, 7 bo'g'inli 4+3, 11 bo'g'inli 4+4+3). Bu vazn xalq og'zaki ijodiga xos bo'lib, XX asrda Cho'lpon, Hamid Olimjon, G'afur G'ulom ijodida yetakchi vaznga aylangan; 2) aruz vazni — cho'ziq va qisqa hijolarning muayyan tartibda almashinib kelishiga asoslanadi; vazn birligi — rukn, vazn turlari — bahrlar (ramal, hazaj, rajaz, mutaqorib va boshqalar). Mumtoz adabiyotda Navoiy, Bobur va boshqalar shu vaznda ijod qilgan; Erkin Vohidov g'azallari ham aruzda; 3) erkin vazn (sarbast) — misralardagi bo'g'inlar soni teng bo'lmaydi, qofiya majburiy emas; ritm intonatsiya va mazmun asosida yuzaga keladi. 3. Bog'lovchisiz qo'shma gaplarga tinish belgilarini qo'ying va izohlang: 1) Kun isib ketdi qushlar soyaga yashirindi. 2) Men bir narsani angladim bilim eng katta boylik ekan. 3) Bahor keldi dalalar yashnab ketdi. 4) Erta tursang ishing unadi. Namunaviy javob: ✔ To'g'ri yozilishi: 1) Kun isib ketdi, qushlar soyaga yashirindi. Izoh: qismlar payt va natija munosabatida, bir-biriga ketma-ket sanalib kelyapti, ohang yengil — vergul qo'yiladi (ikkinchi qism natijani alohida ta'kidlasa, tire ham mumkin: Kun isib ketdi — qushlar soyaga yashirindi). 2) Men bir narsani angladim: bilim eng katta boylik ekan. Izoh: ikkinchi qism birinchi qismdagi «bir narsa» so'zining mazmunini ochib, izohlab kelgan — ikki nuqta qo'yiladi. 3) Bahor keldi, dalalar yashnab ketdi. Izoh: voqealar ketma-ket, sanash ohangi bilan berilgan — vergul qo'yiladi. 4) Erta tursang, ishing unadi. (yoki: Erta tursang — ishing unadi.) Izoh: bu gapda birinchi qism «-sang» shart mayli shakli bilan ifodalangan, shuning uchun u aslida shart ergash gapli qo'shma gap bo'lib, vergul qo'yiladi; maqol va hikmatli so'zlarda shart-natija munosabati keskin ta'kidlansa, tire qo'yilishi ham mumkin. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 42 Umumiy qoida: bog'lovchisiz qo'shma gapda tinish belgisi qismlar orasidagi ma'no munosabatiga qarab tanlanadi: sanash — vergul, izoh va sabab — ikki nuqta, natija va keskin zidlik — tire. 11-sinf Ona tili va adabiyot — imtihon biletlari (tayyorgarlik to'plami) | 43

11-SINF ONA TILI VA ADABIYOT: YAKUNIY IMTIHON BILETLARI

Imtihon savollari va namunaviy javoblar — tayyorgarlik to'plami (mashq testlari), 2026–2027 o'quv yili

30 ta bilet × 3 savol = 90 ta savol • namunaviy javoblari bilan

Yo'riqnoma

● Ushbu tayyorgarlik to'plami 11-sinf bitiruvchilari, ota-onalar va o'qituvchilar uchun: Ona tili va adabiyot fanidan yakuniy imtihonga tayyorlanishda foydalaniladigan mashq biletlari va ularning namunaviy javoblari.

● Har bir biletda 3 ta savol bor; savollar butun o'quv yili dasturini qamrab oladi. Namunaviy javob — to'liq javobning qisqa namunasi: uni yod olmang, mazmun va tuzilishini o'rganing.

● Tavsiya: avval biletni javobga qaramasdan mustaqil ishlang (og'zaki yoki yozma), so'ng namunaviy javob bilan solishtiring va yetishmagan qismlarni darslikdan to'ldiring.

● Muhim: bu rasmiy imtihon biletlari emas, mashq to'plami. Rasmiy imtihon materiallari va imtihon shakli har yili Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi tomonidan e'lon qilinadi — o'qituvchingiz yoki rasmiy manbalardan aniqlang.

Купить